[Закрыто] Хааннаах ыллык
Главная / Кэпсээннэр / Хааннаах ыллык
Содержание
144
Хаһан да иэгэйэр атахтаах үктэнэн ааспатах, инчэҕэй харахтаах хатанан ылбатах, түӈ тыатын быыһыгар тулаайах оҕолуу турбута сир сиигин быыһыттан кып-кыра балаҕан оҕото быгара, сэрэнэн саһардыы сэмэйдик сэгэйэн сэппэрээк быыһыттан сэрбэйэн көстөрө. Балаҕан иһигэр иччитэх өтөххө бур-бур буруону унаардан оҕонньор, эмээхсин олорор эбиттэр. Эдэр саас эйгэтэ эргиллэн кэлбэттии күрэнэ көппүтэ, кырдьар саас күннэрэ күлүктээн киирбитэ ыырдарын кыаратан ынчыктаан ылбыта. Кыыс оҕо барахсан кынтайа көппүтэ күрэнэн эрдэҕэ, уол оҕо дохсуна кылыыта кыараабыт кыыллары сырсара кэннигэр хаалбыта. Сыманы сыымайдаан сутука мунньунан, мундуну күөнэҕи барчалаан сиэбиттэр.
Оҕонньор тоӈхойон оҕону оӈорор кыаҕыттан тахсыбыт, эмээхсин барахсан төрүүр саас куоттаран түүннэри ытаабыт. Эрэли сүтэрэн эрчимнээх саастара ааспытын кэнниттэн эмээхсин барахсан хат буолан ханайбыт, хас хонон турдаҕын аайытын иһигэр оҕото тиргиллэн тэбиэлээн турбута, сырдыкка тахсаары сатаабат буолбута. Добдурҕа саҕана дьыбардаах сарсыарда эмээхсин төрөөрү ыһыытаан турбута, оҕонньор бөөкөйөн көлүччэ күөлүттэн күөх оту үргээбит Айыыһыт аттанар түгэнин көрсөөрү халҕанын аппатан атыллаан киирбитин түөӈнэри көтөннөр үрдүнэн көппүттэр. Оҕонньор уолуйан ордоотуу хаалбыта, баҕыргыы олорон мээнэннэн көрбүтэ. Эмээхсин саӈата сарылаан ылбыта,, Ааӈӈын ас оҕонньор оҕолор тоӈнулар,, кырдьаҕас өйдөнөн халҕанын аспыта оҕолор ойуолаан үрдүнэн көтөннөр баар эрэ күндүгэ сылааска тардыһан хоонньуга түһэннэр эмиийдээн барбыттар сүрэхтэн бэриллэр сүмэһин соппойон. Хараҕын ньамаҕын харытын таһынан дьэ соттон көрбүтэ, кыыстаах уол куустуһа сыталлар ууларын ортото буолбута. Эмээхсин эйэргээн биир-биир сыллаабыт Иэйиэхсит бэлэҕин хонноҕор кууспута, эдэркээн саастары эргитэн санаата. Ол күнтэн эргийбит эдэр саас эмээхсин күөгэйэр күннэрэ, тэнийбит түөстэрэ тэрэйэ тэппиттэр. Маӈхайбыт чанчыга толбонуу харааран суһуоҕа сиһинэн соһуллан такымӈа тиийбитэ, самыыта ласпайан сотото кылбайан дьиэрэӈкэй тэппитэ дьэргэлгэн кустугар. Тоӈхойо кырдьыбыт оҕонньор турбута, такыйбыт тарбахтаах иӈиирэ көммүтэ лаһыргыы түспүтэ кытаҕас кэриэтэ, быыппастар былчыга баппакка ыстаана ыырыта барбыта.,, Хаарх,, гына хайдыбыт ырбааҕы дуомнааҕа…
Сарсыардааӈӈы дьыбары бүрүнэн,, Ырыа,, олоӈхотун тылларыгар уйдаран айанньыттар аартыгынан тахсан барбыттара…
Дьэбин Харах хайдах да кини хараҕын ортотугар халаан барбыт көмүстэрин төннөрөр санаалааҕа, оннук ураты дьылҕалаах буоллахтарына кини эмиэ,, Уоту уотунан умуораллар,, диэбиттии атын сиртэн айдарыылааҕы, үөһэттэн
дуу, аллараттан дуу аналлааҕы көрдүүр айдааныгар түспүттэрэ,, Көрдөөбүт көмүһү булар,, диэбиттии хара тыаны харахтанан, иннинэн сырайдааҕы икки атахтааҕы кытта ааһар суолга алтыспатах, соҕотоҕун дугуйданан сото кээһэр сотуун өлүү эӈэрдэммит ,,Хаан Тумус Модьугуну,, булбуттара. Модьугу бэйэтэ айылҕаттан дуу, айыыттан дуу анаммыт дьикти айылҕалаах киһи этэ. Кыанар ыаллар кыралара да буоллар оҕо эрдэҕиттэн дэбигис киһи өйдөөн ылбат өйдөөх-санаалаах улааппыта. Кыра сааһыттан кытыгырас буолан кыыллары-көтөрдөрү сырсара, ардыгар ойуурга хонуктуу да хаалара, дьонноро буойа сатаан баран айаҕалыы сатаан аккаастаабыттара. Уора көстө тумсун оҕунуохтаан хаан илбискэ харахтара хараӈарбыт хаарахаттар өстөөхтөрүн өһөрөөрү, тэӈнээхтэрин тэпсээри сылдьаллара, быстах дьылҕалааҕы быһыта тыыттараллара, кэтит таһаалааҕы кэннинэн тэптэрэллэрэ…
Дьэбин Харах сирдьиттэнэн тиийбитэ, дьонун аара хаалларан амтаннаах ас ындыылаах, умайар уу төргүүлээх тиийбитэ…
— Улуу киһиэхэ убайбар үӈэн-сүктэн көрдөһө кэллим, бэйэӈ да баардаах киһи билэн олордоҕуӈ–
Аҕалбыт кэһиитин сандалытын үрдүгэр кырылаччы ууран кэбистэ, араас аһы тэлгэттэ. Модьугу уоттаах хараҕынан Дьэбин Хараҕы батары көрөн олорон…
— Нохоо миигин иннин-кэннин өйдөөбөт аар акаары диэӈӈин түөкэйдии киирбит дьүһүнүн дуо?—
— Кэбиис инньэ эрэ диэмэ убайым кырдьаҕас, муӈур уһукка тиийэн эйиэхэ кэллим–
— Ол эйигиттэн туоххун быһа тардан ылбыттарыгар дылы дьүһүлэнниӈ, оччону-баччаны уӈа-хаӈас ыспытыӈ буолуо–
Модьугу кыыһырбыттыы кыыбырҕаан ылла…
— Инньэ эрэ диэмэ бу үйэҕэ ким да итинник күрүлүүр күнүс тириибитин хастаан, сандалыбытын соролуу илигэ–
— Өйө суоҕу өлөттөрөөрү аһыылаахха анньан биэрэн кэйээриӈӈэ кэйдэрээри гынаҕын дуо?—
Дьэбин Харах тугу да саӈарбата, хата кэлбитин кэмсиннэ…
— Билэҕин дуо кимнээҕи кытта кэйсээри гынаргын, мин бэрпин диэн киирэн биэрэн былдьатар санаам суох, биллилэр да мин сордооҕу көтүтэ оонньуохтара да суоҕа, көстөөх сиртэн көрбүтүнэн сиэхтэрэ. Онон ити санааҕын бырах, быстахха киирэн былдьатыма, истибэтэххинэ бэйэӈ бэйэҕиттэн кэмсинээр олорбут сиргэр охторуохтара, санаабыт сирдэригэр самнарыахтара–
Дьэбин Харах кутталыттан атаҕынан куотта.,, Модьугу,, куттаммытын, тылын өһүн истэн,, Кэбиис тыыммар өһүм суох, этэӈӈэ сырыттахха итиччэни булуллар,, ини дии санаата. Кэтэһэн олорор дьонугар кырдьыгынан кэпсээтэ, бары ыксалынан тэскилиир аакка бардылар…
— Чэлгиэн били хара кырыыстаахтар дьэ арахсан тэскилээтилэр,,Модьугуну,, буланнар ата сытар айа тыӈкырайын таттараары гыммыттарын өйүн-өйдөөх кыйдаталаан ыытта–
Бойбоох айаннаан иһэн
кэпсээбитигэр Чэлгиэн үөһэ тыынан ылла, туох аанньа буолуой дьон хаан тоҕоору сырса сылдьаллара. Багдарыын айанньыттары ытыс үрдүгэр түһэрэн көрүстэ, үөрэн айаҕа ыпсыбат буолбут…
— Манна улахан хомуһуннаах киһи киирэн күннүү күөнэхтии аҕай сылдьар, туох эрэ диэн ааттаах тойоттор, үөрэхтээхтэр мунньустар дьиэлэригэр киэһэ аайы араас көрү-нары көрдөрөн аатын билбэт буолла, бу киэһэ эмиэ туох эрэ улахан дьиктини көрдөрөр үһү диэн үллэӈнэһии бөҕөлөр–
Багдарыын субу баран эрэр курдук өгдөӈөлүү олордо. Чэлгиэн, Бойбоох соччо сэӈээрбэтилэр, ким да кэллин-бардын туохпут кыһалҕатай, онто да суох бэйэбит күннээҕи кыһалҕабыт элбэх дии санаатылар. Арай Кырбый сырайа-хараҕа турбут, дьээбэлээх хараҕа кыымынан кылахачыйан ылла…
— Багдарыын төһөҕө бараары олороҕун, баран ол дьикти киһини көрбүт киһи–
Аны Мохсоҕол, Күлүк, Көкөт барсабыт диэн турдулар. Бары маанымсыйан Багдарыыны батыһан барыстылар. Бойбоох сөбүлээбэтэ да кыыһын улаханнык хомуруйар гына саӈарбата…
— Сэмэйдик сылдьаар, онно-манна киирэн биэрээйэххиний, араас киһи үөйбэтэх-ахтыбатах айдарыылаахтара баар буолаллар–
Кырбый Ийэтин саӈатыттан күлэн эрэ кэбистэ. Багдарыыны батыһан тахсан бардылар. Маннык дьикти дойдуну Кырбыйдаах бастаан көрөннөр наһаа соһуйдулар. Багдарыыны үтүктэн истилэр саӈата суох, иһирдьэ киирбиттэрэ кэккэлэһэ олоппоско киһи тобус толору олорбуттар, кинилэр түгэх диэкки баран оннуларын булуннулар.
Дьон иннигэр тахсан кыра киһи арааһы бары көрдөрөн барда, айаҕынан уот да үрэр, эрбииннэн дьахтары да эрбиир ол аайы олорор дьон ытыстарын таһыныы бөҕө буолаллар. Кырбый ханнык да ап хомуһун буолбакка дьон хараҕын баайарын биллэ. Арай дьон көрөн олордохторуна хагдаӈ эһэ, сур бөрө киирэн кэллилэр, бастаан өйдөөбөккөлөр ытыстарын таһыннылар, онтон эһэлэрэ икки атаҕар туран часкыйбытыгар кыра киһилэрэ сарылаабытынан таһырдьа куотта, эһэ часкыйыыта, бөрө ырдьыгынааһына буолбутугар дьэ өйдөнөн бэйэ-бэйэлэрин түӈнэри көтө-көтө тэпсиһэ-тэпсиһэ айдаан бөҕө тоҕо ыстанна, дьахталлар сарылаһыылара, эр дьон хаһыыта дьиэ иһин ылан кэбистэ, часкыйа турбут эһэлэрэ бөрөлөрө тумарык курдук салгыӈӈа көтөн хааллылар. Уолуйуу улахана уоскуйан барда, дэлби тэпсиһэн таӈастарын хайыта тыытыһан сырай-харах бөҕө буолбут дьон таһырдьаны былдьастылар…
Багдарыын иһигэр кэмсинэ истэ, таах айахтатан бүтүн куорат үрдүнэн айдааны астаҕа. Бойбоох кыыһын сэмэлээбиттии көрөн ылла. Куорат баайдара ити туох кэлэн бартын бэйэ-бэйэлэриттэн туоһулаһа сатаатылар да түмүгүн булбатылар…
Көмүстэрин туттаран барыларын бары тиэнэн киэһэ да буоллар айаннаатылар,
билигин күн уһаан халлаан наһаа хараӈарбат, таһаҕастара ыарахан буолан айаннара бытаан сылгыларын да харыстыыллар.,, Айдаан,, куораттан арахсыбыта эбии сыарҕалаах ат атыылаһан, таһаҕас тиэнэн махтал бөҕөтүн этэн дойдулаабыттара. Киһиэхэ үчүгэйи оӈорон ол махталын ылан алгыс арчыланар киһиэхэ дьол буоллаҕа. Даадарга хонон аастылар, ол киһи кэпсээнэ киэӈ куоракка дьикти киһи кэлэн араас дьээбэни көрү көрдөрө сырыттаҕына эһэ бөрө киирэн ыһан тахсыбыттарын кэпсээбитигэр Чэлгиэннээх сырай-сырайдарын эрэ көрсөн кэбистилэр тугу да саӈарбатылар, эчи иһиллэрэ түргэнин тыалы кытта тарҕанар быһыылаах…
Хоһойдорго түүн тиийдилэр дьиэлээхтэр күөс үрдүгэр түстүлэр, кыра кыыс айанын тухары сыарҕаҕа бигэнэн утуйан баран уһуктубакка балаҕаӈӈа киирээт үргүлдьү утуйбутунан барда. Арай Сиккиэрдээх, Чыӈый дьиэлиир буолбуттарыттан хайдах эрэ хомойор курдуктар, уолаттар сырайдарын көрөөт Бойбоох күлэн тоҕо барда…
Бу уолаттары хаалыӈ диир киһи олох букатын да хаалыа эбиттэр–
Уолаттар кыбыстан мулук-халык тутуннулар. Өрөөн аттары бэйэлэри сынньанан салгыы аартыктарыгар таҕыстылар, эмиэ умсулҕаннаах уһун айан сыарҕатын суола тыргыллан истэҕэ…
—Чэлгиэн ханна эрэ хахха сири була охсон хорҕойуохха, иннэ-кэннэ биллибэт улахан тыал дуу, холорук дуу иһэр–
Бэрт ыксалынан сыарҕа суолун батыһан киэӈ алааска киирэн кэллилэр, төгүрүйэ үгүс ыал кыстаан олорор түөлбэтэ эбит, түбэһиэх бастакы балаҕаӈӈа тохтоотулар, таһыттан көрдөххө улахан тутуу-хабыы суох хаһааҕа кулуннаах биэ, хаарчахха мииниллэр ат аһыы сылдьаллар, балаҕаннара кыра хотон салҕааһыннаах. Чэлгиэннээх дьиэҕэ киирбиттэрэ оӈой-соӈой көрбүт оҕо бөҕө аһаары сандалы тула олороллор эбит. Дьиэлээх Хотун буспут мунду улахан кытыйаҕа толору баһан оҕолорун иннилэригэр ууран биэрдэ. Дьиэлээх уотун иннигэр аргынньахтаан олорон киирбит дьону дьиктиргээн өрө көрө түстэ…
— Дьиэлээхтэр сонуӈӈут туох кэпсээннээххит?—
Киирбит киһи быһыытынан Чэлгиэн аан тылы аста…
— Суох улахан сонун кэммитинэн олоробут, бу хантан ханна баран иһэр дьоӈӈутуй?—
Дьиэлээх кураанах хамсатын этэрбэһин сототугар тэбии олорон туоһуласта…
— Ээ ыраахтан айаннаан дьойдубутугар баран иһэбит, улахан тыал түһээри биир эмэ күн хоннороойоллор диэн таарыйдыбыт–
— Сирбэт буоллаххытына саатар эрэ сиринэн да сытыӈ, хата оппут аҕыйах соҕус арай бэйэҕит мантан чугас баар оттон тиэйэн таһаардаххытына—
Бойбоох кыыһынаан Кырбый киирэн кэллилэр, Чэлгиэн икки сыарҕа оту тиэйэн кэлэргэ уолаттарын соруйда дьиэттэн обургу уол таӈнан тахсан сирдии барыста…
Матаҕалаах ас бөҕөтүн мадьаччы көтөҕөн киллэрэн Ылгын балаҕан
ортотугар уурда, от тиэйэ барсыбатах Харачаастаах киирэн кэллилэр, кыараҕас балаҕан иһэ үллэӈнэс киһи буола түстэ. Матаҕаны сүөрэн араас аһы тоӈмут этигэр, ынах арыытыгар тиийэ хостоон сандалыга уурдулар, улахан хаалаах табах, кирпииччэ чэй эмиэ таҕыста, Чэлгиэн уһуктаахха тугу эрэ эппитигэр тахсан биир обургу куулу кыбынан киллэрэн аан таһыгар уурда…
— Хайа биһиги аспытыттан асаһаҕыт дуо?—
Дьиэлээх Хотун ыӈырбытыгар мунду мииниттэн кытыйаҕа кутан биэрбитин сыа сым курдук тутан олорон сиэтилэр. Мантан киэһэ уолаттар уокка лэппиэскэ бөҕө үөллүлэр, улахан солуур киллэрэн эти ыгыччы буһаран кэбистилэр. Дьиэлээх кэпсээн бөҕөлөөх киһи эбит…
— Дэлэҕэ миигин аппыт айаҕын саппат,, Аамай,, диэн ааттыахтара дуо–
Уонна күлэн күһүгүрэтэр. Хотуна эмиэ күлэ-үөрэ саӈалаах баҕайы эбит. Бойбоох кыыһа тэӈнээхтэрин булсан эмиэ үөрдэ, наар улахан дьон киниэхэ эрэ кыһаллыбаттар, тыал тыаһа урааҕа куугунаан барда, хата уолаттар отторун сүөкүү охсон киирдилэр. Силлиэ сири халлааны ситимнээбитинэн барда…
— Тыый дьыл баччатыгар туох үлүгэрдээх буурҕата түстэ–
Дьиэлээх улаханнык соһуйда…
Содержание
145
Бойбоох Күөрэгэйэ тэӈнээхтэрин булан ийэтигэр чугаһаабакка оҕолору кытта балаҕан кыараҕас диэбэккэ оһохторун тула охто-охто сырыстылар. Бойбоох кыыһа маннык ис-иһиттэн үөрэн чаҕаара көтөрүн чыычаахтыы дайарын көрө илик бэйэтэ да соһуйда дьиктиргээтэ. Оҕото эмиэ Ийэтин курдук сырдык куттаахтары билэрэ дуу, ыраас ыллыктаахтары.,, Аамай,, силлиэ тыал сэтиилээх дьикти хоноһолорун хас биирдии бэйэлэрин кэрийтэлии көрүтэлиир, бары даҕаны саха киһитэ дьонноохпун диир дьоно, төрөллөрө бөдөӈнөрө хамсаабат хадаар хааннаахтара көстөр, кыраҕа кыһаллыбат улахаӈӈа уолуйбат үлэҕэ үөрэнэн айаӈӈа эриллибит эрэттэр. Иэгэйэр атахтаах иннинэн сырайдаах сындыыстаах сырыытын сыыйбыттар, сылайбат сындааһыннаах эйэҕэс эӈэрдээх киһилии көрүӈнээх уоланнар.,, Айдаан,, айылҕаттан айыллыбыт аата Алгыс этэ да умнуллубута ыраатта,, Айдаанынан,, эрэ айахтаталлар. Хойукка дылы хоноһолорун кытта көмүлүөк иннигэр хамсатын уобан олорон арааһы барытын эргитэн кэпсэттилэр. Чэлгиэн бэйэтэ айылҕаттан аҕыйах саӈалаах, хата уолаттара киэӈ кэпсээннээх дьоннор. Бойбоох дьиэлээх Кэтиинэлиин барыны барытын кэпсэттилэр, бу улахан алаас эргимтэтигэр элбэх ыал кыстаан олороллор, саамай кыахтаахтара баайдара аҕа ууһун кырдьаҕаһа Кымаах Баай киэӈ уоруга халыӈ аймаҕа халыйан уӈа-хаӈас кыстыыллара. Кыһын-сайын көлөһүннээн сиир дьоннорун чугас тутан хаһан эрэ туттар санаа киирдэ да туурута ыыһыытаан ылан үлэҕэ көлүйэн көлөһүннэрин ыган ылан баайдарын хаӈатан дьаптайан иһэллэрэ. Бу Аамай төһөлөөх көмүс көлөһүнүнүн Кымаах баай байарын туһугар тохпутун айбыт Таӈарата бэйэтэ билэн эрдэҕэ, эмээхсинэ сайын үтүөтүгэр титиик иһиттэн тахсыбат баай адаар муостааҕын бэрийэртэн ордубат. Онно биир эмэ кырбас эти, тороохой арыыны ыллахтарына улаханы кыайбыт саҕа сананаллара.,, Айдаан,, күөх сайыӈӈа оттон ордубат, быыһыгар туулаан дуомнанан кыһынын сиир барчатын мунньунар. Хата бүгүн хаһан да аһаабатах астарын сиэн санаалара көннө,арай биирдэ эмэтэ баайдара эһэ хараҕар сыыс киирэрин курдук кытыйаҕа бурдук кутан биэрэллэрэ ону сыа-сым курдук тутан ууга оргутан мундуну-күөнэҕи кытта сэлиэйдээн иһэллэрэ минньигэһэ тотоойута сүрдээх буолара…
— Чэлгиэн бу иччилээх тыал сарсын иһиллиэҕэ онон сорохтор маска тахсыӈ, Бэргэннээҕи хара тыаҕа таһаар бу буурҕаҕа үрэх бүгэр аппа быыһыгар бүгэн турар кыыллары бултуохтара, Байанайдаах уолаттар булуохтара, кыра уолаттары отто тиэйтэр, онтон хас күн халлааммыт хайыа биллибэт. Нам-нум буоллахха бу тыал тыынын сирдэтэн көрүллүө–
Таӈастарын киллэрэн наһаа үчүгэйдик сиринэн утуйан бурулаттылар,
кыра кыыс оҕолору кытта утуйаары мундуйдаан онно сытыста. Дьиэлээхтэр кыбысталлар таӈастара-саптара мөлтөҕүттэн, арай хоноһолоро онно эрэ кыһаллыбаттар, бэйэлэрин астара- таӈастара дэлэйэ киһи эрэ ымсыырыах курдук. Тыӈ хатыыта туран Бэргэннээн туут хайыһарынан тыаҕа таҕымтылар, Чэлгиэннээх куруӈ кэрдэн тастылар, уолаттар икки атынан отторун тобоҕун тиэйэ бардылар. Бойбоох Күөрэгэйэ хараҕын хайа тардаат да оҕолору кытта сырсыакалаһан барда. Кырбый дьиэлээх Хотуӈӈа кииппэ таӈас, иистэнэр мал киллэрэн биэрдэ, дьахтара уӈуоҕа хамсыар дылы үөрдэ…
—,, Айдаан,,баай ыалгар Кымаахха миигин сирдээ эрэ, көрдөххө отуӈ тиийбэккэ дьылга барыыһыгын–
Кырбый көрдөспүтүгэр сыарҕалаах атынан өр-өтөр гыммакка тэптэрэн тиийдилэр. Кыыкыр Баай кимнээх эрэ кэлэн,, Айдаан,, удьаратыгар түспүттэрин истибитэ да аахайбатаҕа ханнык эрэ кэрэдэхтэр ини диэн. Таһыттан илии-атах үлэһитэ уол тылын түөһүгэр түһэрэн аҕыалайданан киирдэ…
— Тойонуом туох эрэ киһи сыарҕалаах атынан манна иһэр–
Уонна эттим дуу суох дуу диэбиттии таһырдьа,, тилир,, гынан хаалла. Тиэрэ түһэн дөдөйө сыппыт Кымаах олоро түһээт ордоотоон тоҕо барда…
— Хотуйдаар сараһыттар үөһэ-аллара туруӈ, балаҕан иһин өрө тардыӈ, ыл эрэ нохоо бар тахсан тэһииннэ тутан биэр–
Кыыкыр этэн баран эйэрийиэн икки ардыгар халыӈ халҕана тэлэллэ түстэ ону кытта даҕаспытынан көрүөхтэн кэрэ кыыс оҕо аан модьоҕотун атыллаан дьиэрэӈкэйдээн киирдэ. Дьиэлээхтэр бэйэлэрэ да соһуйдулар, бу маннык кыыл табалыы көрбүт-истибит, сибилигин үргэн ыстанан хаалардыы туттубут барахсан хантан түстэ дуу, күөнэх буолан күөрэйдэ дуу…
—Айан дьоно аһаары ааӈӈын аспатыбыт, хаарга хаайтараары, тибиигэ типтэрээри от атыылаһа киирдим. Биэрэр буоллаххына оккун ыйан кулу кыбыыгар–
Туохха кэлбитин биллэрэн, илдьитин этээт иһиллээн турда хардатын күүтэн…
Кымаах киирбит кыыһы кыӈастаһа олорон кыӈнах гынна хараҕым иирдэ, кулгааҕым чуһуурда диэбиттии, кулгааҕын хастан хараҕын ириӈэтин туора сотунна. Киирбит кыыс кэннигэр Айдаан көрбөтөллөр ханнык диэбиттии саһан кылаллан турарын дьэ таба өйдөөх көрөөт халаара түстэ…
— Хайа бу хайалара киирэн хааҕырҕаатаҕай диэбитим ,,Айдаан,,айаҕын атан аппайан тураахтыыр эбит дуу, кими кытта киирэӈӈин киэбирэн өттүк туттан өтөйдүӈ–
Кымаах Кырбыйы көрбөтөх курдук Аамайы үгэргээн сырай-харах аста…
— Бүтүн киһи киирэн турарын көрбөтөҕө буолан кыһыл тылгынан кыырбытыӈ, кырдьык да кылатарыӈ кыайтаран кыһалҕаҕа киирдэххинэ дьэ,, бабат,, диэҕиӈ, балаҕантан быгаргар балай буолан сырдык күнүӈ сүтээрэй–
Кырбый кыыһыран кыбдьырынан ылбытыгар,
— Нохоо ыл тохтоо эрэ хайдах киирбит
киһини ыт бойбурдуурун курдук уолугар түстүӈ, тоойуом ити киһиэхэ санааҕын тутума, киһилии кэпсэтэн сахалыы саӈарыах. Ала буркун аргыстаах аҕаскыт иһэр диэн сиккиэр тыалынан сипсийэн ааспыттара. Эйигин этэн ааспыттар эбит дии, ыл эрэ нохоо тахсаӈӈын кыбыыга баар оттон биир боскуйаны көрдөрөн биэр уонна Айдаан кыбыытыгар атынан тасыһан биэриӈ.—
Бэрт нүһэр көрүӈнээх ытык кырдьаҕас Кырбыйы кэлэн хайдах оҕо эбитий диэбиттии сылыктыы көрөн ылла. Кырбыйдаах тахсан бардылар, Айдаан Кымаах үлэһиттэрин кытта от тиэйсэ хаалла…
— Акаары өйө суоххар алдьархайы аҕала сыстыӈ, аҕыйах салаа от туһугар аймаҕынан эстиэ этибит, ону өйдүүр өйдөөх тойооску буолуоӈ дуо–
Абаҕата Аргылла дэлби сиэнин мөхтө, бу эмиэ биир айылҕалаах киһи Кырбый киирэрин кытта көрбүтэ, кимтэн кииннээх хантан хааннаах Айыы кут иччилээх кыыс киирэн турарын, күлүктэри көрөөт да куттаммыта аһыылаах аймахтара, тыӈырахтаах удьуордара тыытыһаары күлүк курдук көппүттэрин көрөөт да кута-сүрэ үргүлдьү күлүктүүн куоппута. Хата ытык тылбын ылынан киһилии кэпсэтэн таҕыста диэн үөрбүтэ. От тиэйбит уолаттар хонуктарыгар Кымаахха отуӈ атыытын ыыттылар диэн,, тэс,, курдук мөһөөччүгү сандалыга уурдулар. Кымаах аһан көрөөт үөрэн дьаллас гына түстэ, бачча үрүӈ көмүс манньыаты тутуом диэн түүлүгэр да суоҕа…
Чэлгиэннээх хаппыт куруӈах бөҕө тастылар, Бэргэннээх халлаан хараӈаран эрдэҕинэ биир ыӈаах этин сүгэн киирдилэр. Дьиэлээх Айдаан үөрэн бэдьэйэ сиэлэ сылдьар буолла. Бойбоох уот иннигэр олорон Эһэкээнин алгыы-алгыы аһатта, сыалаах этинэн арыылаах алаадьыннан, холоругу хоннорбокко тыалынан типпэккэ аартыктарын аһан айаннарын арчылыырыгар үӈэн-сүктэн көрдөспүтэ. Халлаан эмиэ хабырына-хабырына хаарынан ыһыахтанан иһэн иһиллиир курдук чуумпурбута онтон олох да тохтоон иһиллиир уу чуумпу сатыылаабыта…
Чэлгиэннээх сарсыарда сып-сап туран айаннаары аартыктарыгар тахсыбыттара, Бойбоох кыыһа саӈа билсибит оҕолоруттан барымаары ытааһыннаах айаннаабыта, Ийэтэ кыыһын көрө-көрө күлэн саһыгыраан ылбыта…
— Сыллыый улааттаххына бэйэӈ айан аартыктарын аһаттыыр киһи буола улаатаар– Дии-дии сыллаан ылбыта…
Аҕыйах хонугунан улахан ириэрии буола илигинэ Чэлгиэннээх кэлбиттэрин Атыыһыт истибитэ, эмиэ иһигэр Мохсоҕолу кэтэһэ сатаабыта да киһитин сыарҕатын сыӈааҕа кинилэр диэкки өҕүллүбэт быһыылаах. Хаста да бара сатаан баран толлон аартыгыттан төннүбүтэ. Аны кыыһа ыарытыйан сытыганныыр буолбута улаханнык куттаабыта…
Биир күн Кырбый аһыы олорон кыыһырбыттыы убайын хаарыйан ылла…
— Оҕо сааскыттан оонньоон-күлэн улааппыт оҕоҕун сор суолга тэбэн эрэҕин, аны
итинник буоллаххына ынах муоһунуу арахсыахпыт, биир балаҕаӈӈа батан олоруохпут суоҕа–
Уонна тыастаахтык хааман тахсан барда. Мохсоҕол бара сылдьыан бэйэтэ да кыбыстар, оҕо курдук онно-манна улдьааран куттаабыта буола сырыттаҕа…
Ыӈыырдаах атынан ходьоһутан Атыыһыт аартыгынан түөлбэтигэр киирэн иһэн көрбүтэ Туллуга икки илиитин утары ууммутунан сүүрэн иһэн силистэн иӈнэн умса баран түспүтүн, Мохсоҕол ыӈыырыттан ыстанан Туллугун көтөҕөн ылла, араас таптал тылларынан ааттыы-ааттыы сыллаан ылла. Туллук Мохсоҕол түөһүгэр сыстан уйа-хайа суох ытаан муӈнанна. Күн уотун көрбүтүнэн саӈа тахсыбыт харалдьыкка ньургуһун быыһыгар саӈата суох көтөхсөн баран олордулар…
Содержание
146
Ыллык устун имиллибит торбуйах тириитэ сүгэһэрдээх хаар маӈан баттахтаах бытыктаах кырдьаҕас хааман содьороӈнуу сатыыр да дуоннаах сири өппөккө субу-субу сынньанан суол кытыытыгар охтубут саһы булан олорон ааһар, оҕонньор барахсан оҕо сааһа ойон-тэбэн ааспыта түргэниттэн бэйэтэ да бэркиһии санаан ылар. Оо оччотооҕу оҕо сааһа иккистээн да эргийэн кэлээхтээбэт, оҕо буолан олук үктээбит тэлгэһэтэ, ийэ-аҕа истиӈ таптала, эдьиийдэрэ-убайдара сыллыы таптыы сылдьаллара,, Оһуохайдаан,, ойбут ыраас хонуктара, күөх чэчир алгыстаах ыһыаҕа, уол оҕо төрөөн долгуйа көрсүбүт кэрэ–мааны иэйиилээх таптала, бу барыта бэҕэһээ баар курдуга, хаһан да түмүгэ көстүбэт сырдык ыллык сыыйыллара, ол бэйэтэ,, Очурга,, оҕустаран олоҕун оӈкула алдьанан Ийэлээх, аҕатыттан аймах билэ дьонуттан кырыыһынан кыйданан, кыс хаар ортото муустаах ураҕаһынан кыйдаммыта. Ааспыт ыарахан хонуктарга аата суох атаҕастаммытын, иинэ суох иэдэйбитин санаан хараҕын уута таммалаабытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Туохтан ол үргүөрдээх үүрүү саҕаланна этэй, кини саҕачча дьоллоох киһи суоҕа ыал оһоҕос төрдүн оҕото буолан ачаалаан улааппыта, аны бииргэ оонньоон улааппыт оҕо сааһын доҕорунаан улааттахтарын аайы истиӈ иэйиилэрэ ыраас тапталга кубулуйан испитэ. Ону кистии-саба барбатахтара, иллэӈ кэмнэригэр тарбахтарынан таҕайсан, сылаастык сиэтиһэн алаастарын чараӈар хаамсаллара. Атах тэпсэн олорор айбыт кыыс аҕата Уппаан,, уруу-аймах,, буолар баҕалааҕа биир хараӈа хонукка этиӈ эппитинии барыта олох дьоло соргута иӈэри үктэнэн үлтүрүйбүт,, Кытыйалыы,, үрэллибитэ. Оччолорго олох долгунугар оҕустарыам диэн өйгө да суоҕа. Бу өйдөөтөҕүнэ ыһыах күн Ырҕай баай ыаматыттан барыта тахсыбыт эбит,,Баай оҕото бардам, тот оҕото дохсун,, дииллэринии оройунан көрбүт төбөт этэ, ыһыахха,, Ырыачайы,, көрө-көрө ырдьаӈныыра, онно хара санаа хааламмытын хантан билиэй, үчүгэйкээн ыһыаҕы,, Ырыачайдыын,, ыллаан-туойан атаарбыттара, ол бүтэһик көрсүбүт күндү күннэрэ эбит.,, Ырҕай,, баай баайтаһын биэтин от саҕана ким эрэ сулуйан барбытыгар атыыр айдааны тоҕо тардыбыта. Аны хас да киһи,, Кытыйа,, уолун көрбүппүт диэн туоһу буолбуттара, ол саҕана кини,, Арҕаа,, өтөххө саӈа отугар киирэн хонуктуу сыттаҕына, былыргы сиӈнибит үүт умуһаҕыттан биэ холун, буутун булан таһаарбыттара, аата-суола сааскы уу суурайан ааһарыныы алдьаммыта, биир биэни саат куттарыытыгар биэс биэннэн төлөөбүттэрэ. Таптыыр кыыһын,, Ырҕай,, уолугар ыксалынан биэрбиттэрэ. Оо айбыта онно дьүһүлэммитин көрүөӈ этэ, оҕото кырдьыктаах саӈатын биири да ылымматаҕа, саха киһитигэр
уорартан ордук сааттаах быһыы былыр былыргаттан суоҕа. Кырыыс тыла кыбытыылаах, үөҕүү тыла үктэллэнэн аймах билэ дьонуттан кыйдаммыта. Үүрүллэн үтүргэӈӈэ көппүтэ, кыранан кырыы сиргэ куоппута, ол саҕана хантан билиэй тапталлааҕа барахсан үс түүннээх күн ый ытааһына буолан кинини ыӈыра-ыӈыра ынчыгын быыһыгар ыһыыталаан ылбытын, төрдүс түүнүгэр кыыстарын онно кураанаҕы көрдөрбүтэ, көрдөөһүн көдьүүһү биэрбэтэҕэ суоллуун сойбута, ааттыын сүппүтэ. Биир аатырар айдарыылааҕы аҕалан көрүү көрдөрө сылдьыбыттара,,
— Кыыскыт суолун саптынан тумарыкка муннарар, киһи буолар кэскиллэнэн Орто Дойду олоҕор оӈоһуллан түспүттэрин үөн өйдөөхтөр үрэйбиттэр, халыӈ анььылаахтар харайбыттар. Онно илии атах буолаӈӈыт сымыйаҕа күтүрээӈӈит аҕа ууһуттан ааһаргытын оӈостубуккут. Анньыылаах дьоӈӈо Айыы аанын аспаппын, буруйдаах дьоӈӈо буолунан киирбэппин,,—
Кыккыраччы аккаастаан кээспитэ үһү, ол кэннэ олохторо огдолуйар аакка барбыта дииллэрэ. Оччолорго Эрэл баһа батарынан барбыта кэлин сурах-садьык нөӈүө төрдүн-төбөтүн үһүйээн курдук истибитэ. Сааһыран самнан истэҕин аайы кыыһа түүлүгэр киирэрэ элбээн испитэ, күлэ-үөрэ кэпсэтэрэ.,, Дойдугар кэлэн көмүс уӈуохпун көтөх, кэнэҕэһин үйэлэр тухары бииргэ сытыахпыт,, диирэ уонна суон мас төрдүн атаҕынан тарыйан көрдөрө сатыыра, ол иһин кырдьар сааһыгар доҕорун көтөҕө бу баран истэҕэ…
Сылгыһыт уолаттар үөрдээх атыыры үүрэн истэхтэриӈэ хара тыаҕа халыйан таҕыстылар, ыһыы хаһыы буолан күөйэ көтөн иһэн көрбүттэрэ чөӈөчөх үрдүгэр киһи хохоллон олорор эбит, ону көрөөт кутталларыттан куотар аакка түстүлэр, хара тыаҕа киһи эрэ кэлиэ диэбэккэ иһэннэр сүрэхтэрэ хайда сыста…
— Нохолоор куттанымаӈ, абааһы буолбатахпын киһибин–
Кэнниттэн дорҕоонноох саӈа дуораһыйда. Уолаттар чугуруӈнаһа-чугуруӈнаһа чугаһаатылар…
Киһи харса суоҕа Дуораан атын сиэтэн чугаһаата…
— Хайа бу кырдьаҕас хайа диэкки бу уу хаар саҕана айаннаатым?—
— Ээ тоойуом кырдьар сааспар дойдулаах этим диэн онно түӈкэлийэн иһэр дьүһүнүм, бөлүүн Төгүрүк алаас ыалыгар хонон иһэбин, былыр эдэр сэнэх эрдэххэ бу алаастар ардыларын өр гыммат буолуллара, Тэйэр алааһым кырдьар сааспар тэйэр да буолар эбит–
Уонна оҕонньор күлэн бытыга сэпсэйдэ…
— Тыый кырдьык тэйиччи сир дии сатыы киһиэхэ, ыл Чылбыан уута өрөн үтэҕиттэн кырдьаҕаһы аһат уонна ол өтөҕөр тиэрдэн биэр төннөн иһэн Чэлгиэӈӈэ киирэн тахсар биһиги убаһаларбытын ыһылла иликтэринэ салгыы үүрэн бардыбыт–
Ыӈыырыгар чэпчэкитик хатана түһээт үөскэ турар сылгыларга атын салайа тутаат быһа кыпчыйан кэбистэ. Ахсым ат ойбутунан барда уолаттара кэнниттэн түһүстүлэр…
Чылбыан Дуораан дьаһалынан кырдьаҕаһы Тэйэр алааска Ураанайдарга илдьэн төнүннэ таарыйа Чэлгиэӈӈэ киирэн ааста. Чэлгиэн кырдьаҕас кэлбитин истээт ууга-уокка түстэ, үһүйээн курдук былыр кырдьаҕастар бэрт дэӈӈэ табыллыбатах таптал туһунан ахтан аһарааччылар, билигин билэр да киһи хаалбата ини ол кинилэр аймахтарыгар буолан ааспыт амырыын алдьархайы, түгэхтээх төрүт олох түөрэҕэ түӈнэстэн ааспытын, аньыырҕаан да ахтыбат этилэр, арай абаҕата Лэгэнтэй баар да күнүн ааҕа сытаахтыыр…
Чэлгиэн абаҕатыгар киирэн оннук ааттаах киһи кэлбит диэбитигэр кырдьаҕаһа уолан хаалбыт көмүскэтин устун хараҕын уута сүүрэн түстэ, ол айдааннаах түгэни өйдөөбөт буолуо дуо ама, бу бэҕэһэ буолан ааспытын курдук саныыр,, Эрэл,, ийэ-аҕа ууһун тэниттин, кэлэр кэнчээрини кэӈэттин диэн ааттаабыттара, кырдьык да кыра сааһыттан кытыгырас, обургу сааһыттан,, Олоӈхо,, оһуорунуу оҕо этэ. Аймах билэ дьонноро ааппытын ааттатар оҕолоохпут, көхсүттэн тэһииннээх күн көмүскэлэ буолуо диэн күүтэллэрэ, күлүктэригэр имнэнэллэрэ. Ол санаалара ойуур маһыныы охтубута, кэрэх мастыы кэхтибитэ.,, Ырыачай,, барахсан ыллыы-ыллыы дьиэрэӈкэй тэптэҕинэ оттуун-мастыын иһийэрэ, көтөр-сүүрэр иһиллиирэ. Иккиэннэрин Айыыһыт айыы кутун анаабыта, Иэйиэхсит иэйии куттаан иӈэрбитэ, Аан Алахчын алгыс куттаан түһэрбитэ. Ол дьылҕаларын түӈнэри төлкөбүттэрэ, түөрэхтэрин түӈнэрбиттэрэ…
— Оонньоон ааспыт оҕо сааспын баран көрсүөм, сарсын сыарҕалаах оҕустанан кэлээр–
Абаҕата эппитин кэннэ олоруо дуо, сарсыарда,, Лоокуут,, диэн хаамыытынан аатырбыт көлүүр оҕустаах уолу аҕалла, оӈоһуулаах сыарҕаҕа халыӈ от тэллэх үрдүгэр кыыл тириитин тэлгээн ол үрдүгэр оҕонньордорун өйөөн таһааран сытыардылар. Оҕуһу мииммит уол инникилээтэ Чэлгиэннээх ыӈыырдаах аттарыгар ас-таӈас ырдан, төргүүлэнэн үс атынан батыстылар…
,, Тэйэр,, алаас көнө ньууругар күөх ото бытыгараан, күөх тыа суугунаан, хатыӈ чараӈар сиккиэргэр ырыа чыычаах ыллаһан истиэххэ кэрэтэ, салгына ырааһа киһи эрэ үөрүөх-көтүөх курдуга…
— Тыыннаахпытыгар көрсөр күммүт баар эбит, Аҕа-Ийэ ууһугар алҕас төрөөбүт араӈаччыта суох аӈардастыы хаалар туруктанар дьылҕалаах эбиппит–
Оҕонньоттор куустуһан ыллылар харахтарын уутун харыстыы барбатылар, бу,, Тэйэр,, алаастарыгар элбэхтик тилэхтэрэ атах сыгынньаҕын сүүрэн чыып-чаап туойдаҕа, ол бэйэлэрэ ойор күннэрэ өлбөөдүйэн, тэйэр күннэрэ тэмтэрийэн төрөтөр оҕону төлкөлөөбөтүлэр, иитэр оҕону иччилээбэтилэр. Чэлгиэн дьиэлээхтэри кытта чугаһаабатылар кырдьаҕастар бэйэлэрэ хонон-өрөөн сэһэргэстилэр, былыргы дьыллар быыстарын аҕыннылар…
,, Ырыачай,, барахсан түүллэригэр
илэ киирэн күллэ-үөрдэ, баараҕай тиит анныгар муоҕунан бүрүллэн үрдүгэр отон уга үүммүтүн тарыйан, ыраастаан кырамтатын хааһахха хаалаатылар оҕус сыарҕатыгар сэрэнэн тиэйэн аҕалан оонньоон-күлэн улааппыт кырдалыгар кистээтилэр…
Чэлгиэн хаан уруу аймахтарыттан хаалбыт икки ытык кырдьаҕаһын төрөөбүт түөлбэлэригэр, сүүрбүт-көппүт кырдалларыгар,, Ыһыах,, ыһар санааланна…
Кыыһа Бойбоох ыһыах күнүн инниттэн сирин-дойдутун ыраастатан Алгысчыттарынан аан тылла астараар диэн сүбэлээтэ…
Онон эрдэттэн Эдьиийин, Көкөтү, Ырыаны кытта кэпсэтэн ааста…
Алгыс күнүн анаардылар дьоннорун-сэргэлэрин ыӈырдылар, алгыска аныыр сүөһүлэрин булуннулар…
Содержание
147
— Мохсоҕол хайа туох өйдөөх санаалаах сылдьаҕын, инникитин ыал буолар туһунан саныыгын дуу, суох дуу?–
Кырбый аһыы олорон идэтинэн убайын үрдүгэр түһэр. Биирдэрэ саӈата суох мүчүк эрэ гынар, кэнники кэмӈэ Мохсоҕол наһаа да уларыйбыт, ийэтэ да бэлиэтии көрө сылдьар урут айаҕа хам буолбакка ыллыы-туойа сылдьара буолбатах, биир кэм олох күннээҕи долгунугар кыһалҕата суох устан иһэр киһи курдук. Тас дьүһүннүүн кубулуйда, сылбырҕа сыыдам бэйэтэ билигин хас хардыытын ааҕан-суоттаан үктэнэр курдук. Дьулугур уһун синньигэс уӈуохтааҕа модьураан эриллэҕэс иӈиирдэнэн, быһыттаҕас былчыӈнанан күүстээх көрүҥнэнэн эрэр курдук, хаһан да оонньоон көрүлээн онтукатын көрдөрбөт. Арай айаӈӈа сылдьар аргыстара ыксал тирээн кэллэҕинэ аҕыйахта хамсанан ыларын билэллэрэ. Тааӈӈа хам тоӈоору тардыллыбыт сыарҕаны оҕо оонньуурун курдук ньылбырыта соһоттоон ылааччы, онон күүс кыах, быһый атах баар диэн күтүрүүллэрэ. Туллугар сыбыытыыра эмиэ чаастатыйан эрэр, кыыһа кини иһэрин көрдө да икки илиитин утары уунан баран сүүрэн тэлээрэрэ, ону көрдө да Мохсоҕол атыттан ыстанаат утары сүүрэрэ, даллайан иһэр Туллугун бэрт чэпчэкитит илиитигэр түһэрэн ылара, өрө көтөҕөн баран эргичиӈнэтэ оонньуура, Туллук ис-иһиттэн иэйэн дьоллоохтук күлэн лаӈкынатара икки илиитин үөһэ уунара. Оҕолор барахсаттар олох очурун-чочурун түһүүлээх тахсыылаах олуурдаах оӈкулун билээхтээбэт буоллахтара, кинилэргэ үрүӈ уонна хара эрэ баара…
Атыыһыт эмиэ оҕотун туһугар күнэ-ыйа тахса сылдьара, аҕыйах хонуктан бэттэх бэл эдэр сааһа эргийбит курдуга, чыычааҕа Туллуктана көтөрүн көрө -көрө истиӈ санаа иэйиитэ кууһара,, Өлөн иһэн өйдөммүт,, диэбиттии туох санааттан Чэлгиэни кытта хатыһа сатаабытын бэйэтэ да өйдөөбөт, киһитэ киэӈ көҕүстээх, унньуктаах уһун санаалаах буолан көр эрэ эн оннуккун-манныккын диэн тыл да аӈарын быктарбат. Сааһыран баран өй киирдэ быһыылаах итинник киэӈ кэлиилээх, ыраас ыллыктаах улуу,, Өбүгэ,, сыдьааннарын бойбурдарыгар түһүөлээн, аһыыта суох миилэтинэн кирэ сатаабыт тэӈэ. Хата билигин кинилэртэн күнэ тахсар, барыта этэӈӈэ эрэ буоллун диэн хас сарсыарда ойон турда да Таӈараттан көрдөһөр…
,, Тэйэр,, алааска эрдэттэн мас бөҕөнү киллэрбиттэрэ, ону хатырыктаан барытын тутууга бэлэмнээбиттэрэ. Ураанайдарга сайылыкка ыанар ынах бөҕөтүн үүрэн үтүрүйэн киллэрдилэр, хас да ыал сайылыкка хааллылар. Кырдьаҕастар бэйэлэрэ олороллор астарын киирэ-тахса бэлэмнии сылдьаллар. Чэлгиэн сотору-сотору киирэн тахсар, оччоҕо уһун күннээх ааспыты ахтыһыы, олохторугар алтыһан ааспыт өбүгэлэрин, ааттаах сүүрүк аттары, күтүр
күүстээх төрүттэрин, быһый атахтары көрөр харахтары, орто дойду олоҕор олорон ааспыт кэрэ мааны куолары сир симэҕинии ситэн тыллан ааспыттарын кэпсээн-сэһэн гыналлара, ол да кэннэ элбэҕи ыатараллара. Чэлгиэн Ньургуһуннааҕа быйыл эмиэ сайылаарылар кыра балаҕан оҕото охсубута. Сиккиэр, Чыӈыйдыын кэлэн көмөлөспүттэрэ. Аны Харачаастаах эмиэ мас кэрдэн киллэрбиттэрэ. Алгыс күнүгэр,,Тэйэр,, алааска аттаах сатыы бөҕө тоҕуоруйбута,, Алгыһы,, аал уоттарын оттон Эдьиийдэрэ аспыта. Отун-маһын иччилэриттэн, ойор күнүн Халлааныттан,,Тэйэр,, алаас түһүлгэтигэр, тиэргэн аһар тэлгэһэтигэр алгыс тылын арчылаата анаан туран көрдөстө. Чороонноох кымыһыттан кыра хамыйаҕынан алгыы-алгыы күөх кырыска отун маһын иччилэригэр айах тутан аһатта. Аан Уххан Тойонтон анаан минээн көрдөстө, Тиэргэй Бахсы тиэргэниттэн тэлгэһэтин алҕаата, Эрэкэ-Дьэрэкэ оҕолортон күөх быйаӈӈа үктэннэрэн өлгөм үүнүү күөҕүттэн баһан ылар быйаӈыттан бэрсэ түһэрин көрдөстүлэр. Утуу-субуу Ырыа, Көкөт эҕэрийэн ыла-ыла этэн-тыынан эйээрдибиттэрэ эӈсиллэр тыллара эрэһэ долгун кустугунуу салгын устун тарҕаннылар. Алгыс сүөһүтүн туттан аһаан-сиэн ойор күннүүн көрсүөхтэригэр дылы,,Оһуохай,,тыла өһө саӈа күнү көрсө дьиэрэйдэ…
Чэлгиэн хаста да кыыһыгар Бойбооххо кэлэ сырытта, кыра сааһыттан оҕо оӈостон оҕолообут киһитин оонньуу-күлэ,, Бойбоох,, диэбитэ аат буолан иӈэн хаала сырыттаҕа, бэйэтэ да кыыһын итинник ыӈырбытын билбэккэ хаалааччы…
— Бойбоох Мохсоҕоллоох хаһан ыпсыылара кыттан ыал аатын ылан торҕо буруо унаардаллар. Эппиккэ дылы кэтэһэ сатаан кэлтэгэй буоларга тиийдим–
Уонна күлэн маӈан тиистэрэ кэчигирээтэ. Кыыһа өһүргэнэ сылдьыа дуо, аҕатыттан итэҕэс санаабат оҕо эрдэҕиттэн оҕолообут күн бүгүнүгэр дылы биир хатыылаах тылы хатаабатах, мөҕөн-этэн куолаһын да соноппотох киһитигэр…
— Бэйэм да оҕобун үүйэ-хаайа тутан ыксатыахпын тылым тахсыбат, арай эн сүүрэн-көтөн көрөрүӈ дуу, Атыыһыттыын айах атан аһаҕастык кэпсэтэн күнүн дьылын болдьоһон кээһиэ этигит–
Бойбоох биллэн эрэр иһин имэринэн ылла. Чэлгиэн кыыһа эбиллээри сылдьарын сэрэйэн иһигэр үөрэ санаата, кыра кыыс чуопчаара сылдьарын көрө олорон Бойбоох үллэччи таӈнан хамсыыр да кыаҕа суох турара хараҕар көстөн күлэн ылла, кыыһа билбэт бэйэлээх буолуо дуо Чэлгиэн тугу саныы олорорун эмиэ күллэ. Төһө да айылҕалааҕын иһин Чэлгиэн ис санаатын ыйдаӈардан көрө илик, онно тиийэр- тахсар кыаҕа тиийбэтин бэйэтэ да билэр. Чэлгиэн күүстээх көмүскэллээҕин ханнык да хатан тыллаах хатааһын саӈалаах, уоттаах харахтаах уус тыллаах кыайбатын кини,,Өбүгэтин,, күлүктэрин кыргыс кыылын быһа
хааман кыргыһан кыыллыыр кыахтара суоҕун билэр. Арай Чэлгиэн хаһан да,,Холоругун,, холбообот ыһа тоҕо сылдьыбат кыргыттарыгар кыах биэрэн онно өйөнөн кынаттана сылдьар…
— Арба Бойбоох Кырбыйы көрбөтөҕүм ырыытта,от-мас уһуктуоҕуттан,,Тэйэр,, алаас алгыстанар арчытыгар эмиэ тиийбэтэҕэ–
Чэлгиэн кырдьык да мунаара сылдьар, урут арахсыбат аргыс буолар бэйэтэ көстүбэтэҕэ балачча буолла…
— Ол киһи отун-маһын кытта оонньоһо сылдьар ини, дьиэтигэр да хоммотоҕо ыраатта, кистээбэккэ эттэххэ Айыы сириттэн айыллыбыт Айылҕа оҕолоро оту-маһы оһуордаан онньуу-күлэ сырыттахтара, сир сиигин от-мас сүмэһинин утах гынан эрдэхтэрэ–
Чэлгиэн тоҕо Бойбоох,,Тэйэр,, алааска бара сылдьыбатаҕын сэрэйдэ, Иэйиэхситэ бэлэхтээн түһэрбит,, кылах,, гыммыт тыллан эрэр сибэккитин харыстаатаҕа…
— Хайа Чэлгиэн уолаттарыӈ Сиккиэрдээх Хооһой кыргыттарыгар көтөөрү хоннохторун куорсуннарын куурда сылдьаллар дуу?—
Бойбоох күлэн кэбиспитигэр,,Кырдьык быйыл ыһыахха ыӈыртыахха,,дии санаата…
Кырдьаҕастар аҕыйах хонукка алтыһаннар хайдах эрэ өйдүүн-санаалыын сырдаабыкка дылы буола сырыттылар, биирдэ туохтан эрэ сылтаан,,Оһуохай,, уол туһунан кэпсэттилэр эрэйдээх олоҕу эӈэринэн тыыран кырдьар сааһыгар аймах-билэ дьоннорун сылаас муннугар сытан тапталлааҕар тахсыбытын Лэгэнтэй,, Эрэлигэр,, кэпсээтэ таарыйа,, Алааппыйаны,, ахтан аһарда, ону истээт киһитэ тэһэ астарбыттыы өрө ходьох гына түстэ…
— Тыый бу уол үнүргүттэн ууну омурдубут курдук буолаӈӈын, ол Алааппыйа кыыһы кэпсээбэт буоллаҕыӈ, хата барахсаныӈ баар эбит дии, мин чыычаахпынаан кыра саастарыттан бииргэ оонньоон улааппыттара истиӈ да дьүөгэлиилэр этэ, Чэлгиэӈӈэ этэн ол кыыһы аҕалтаран үүттээх чээй иһэ-иһэ сэһэргэһиэ этибит.—
Аҕыйах хонугунан Ылгын ийэтин оҕус сыарҕатыгар сэрэнэн тиэйэн аҕалла, ыӈыырдаах акка сэтиилэнэн, оҕуһун от-мас тиэйэллэригэр хаалларда, оҕонньоттор тахсан,, Кыыстарын,,көрүстүлэр. Бэйэлэрэ,,Хоодуот,, курдук көстөөрү атыннык туттан-хаптан турдулар, Алааппыйа биир-биир кууһан сыллаталаан ылла, оҕонньоттор харахтарын уутун туора сотуннулар,, Кыыстара,, билигин да тэтиэнэх, хамсанар-имсэнэрэ сыыдам. Кинилэр хантан билиэхтэрэй, киэӈ кэнчээрилээх киһи кырдьыбатын, соҕотох куруӈ мас уута-хаара суох куура хатарын, силлиэ симэҕин ыһарын, буурҕа мускуйан силиһиттэн түөрэн түӈнэрэрин. Ол иһин,,Ойуурдаах куобах охтубат, дьонноох киһи тутайбат,, диэхтэрэ дуо…
— Арааһата өйдүүргүт дуу суоҕа дуу,,Боҕуу Боотуру,, дьэ дьэргэлдьийэн киһи бөҕөтө этэ, тоҕо итинник ааттаабыттара буолла, улаханнык,,Боҕуу,, буолбат киһи этэ, кырдьан да баран кынаттаах курдук көтөрө,
уһун үйэтигэр уллуӈах атахтаах умсары көппөтөҕө, инчэҕэй илиилээх илгибэтэҕэ,, дииллэрэ–
Лэгэнтэй уот иннигэр хамсатын уобан олорон үөлээннээхтэриттэн ыйытта…
— Ии билэн буоллаҕа дии, саха киһитигэр салаӈ уохтаах этэ, кырыйдар да кырыылаах харылааҕа, сорсуйдар да суон сотолооҕо, күлэн күһүгүрүү сылдьара бу баардыы көстөр харахпар, Чэлгиэн хаан-уруу аймаҕа этэ дии быһыыта–
Эрэллэрэ эмиэ хамсатын уобан олорон хос сыӈаах буолла…
— Мин былыр ,,Күүрээннээх,,аҕа ууһун ыһыылаах-хаһыылаах,,Ыһыаҕын,, өйдөөтүм ээ, уола Хардыы ааттаах баай аймах кыыһын Күннэйи көһөрүн кэлбитигэр буолбута. Онно ,,Баҕыырдаах,,аймахтарын күөн көрсөн күүстээхтэрэ, быһыйдара,мадьылара,, Күүрээннээх,, аҕа ууһун күүгэн курдук кэһэн ааспыттара, олохтоохторго улахан кыбыстыылаах быһыы-майгы буолбутугар,,Боҕуу Боотур үрүт өттүн сыгынньахтанан түһүлгэҕэ киирбитэ, дьэ онно көстүбүтэ Боҕуу дьиӈнээх бөҕө мөссүөнэ, хас харыларын көхсүн саннын хаптаҕайын иһин-үөһүн кэтит түөһүн суон моонньун илии иӈиир-ситии эрийбитэ иӈин-иӈинник эгэлгэтик эргийэ сүүрэлээн ылара. Олохтоохторго ол кэнниттэн,, Өрөгөй,, ыһыыта ыраахха дылы дьиэрэйбитэ. Ким даҕаны сүһүөҕүн сөһүргэстэтэн, кытаҕас тарбаҕын туура тарпатаҕа. Айылҕа барахсан араас да айдарыылаахтары айан-тутан түһэртиир буоллаҕа.—
Кырдьаҕастар былыр күөгэйэр күннэригэр киһи үс кырыылааҕын, хатарыылаах тыыннаҕын көрөн ааспыттарын санаан үөһэ тыыннылар.
— Алааппыйа үнүр эн уолгун көрөн баран,, Сык,, гына түстүм ээ, хайдах эрэ эмискэ,, Боҕуу,, кырдьаҕаһы санаан ыллым, кийииккин кулгаахтаах буолан истэн аһарбыттаахпын, хайа эрэ аҕа ууһугар охсуллан хоноһолуу сыттахпына оннук ааттаах тоҕус курдуур күлүктээх кыыс оҕо Өбүгэ Өргөһүгэр Чэлгиэӈӈэ аргыс буола сылдьар диэн аҕыс айдарыылаахтара кэпсээн үллэӈнэтэрин–
Элбэх сири кэрийэн уллуӈаҕа чэрдийбит,,Эрэллэрэ,, кэпсээн ыһа-тоҕо олордо…
Чэлгиэн Кырбый хантан эрэ күөрэс гыммытыгар Атыыһыкка бииргэ аттаннылар. Киһилирэ кинилэр иһэллэрин көрөөт сэргэтин таһыгар тоӈхолдьуйа тоһуйда, Кырбыйы көрдө да хайдах эрэ кута-сүрэ көтөр курдук дьаабыланар. Кырбыйы көрө түһээт билбэт дьоно айылҕа айар да буолар эбит кэрэтэ субуллар суһуоҕа уһуна бу барахсаны Аар Айыылар айаннар күн сиригэр түһэрдэхтэрэ, онтон хараҕын утары көрөөт өйдүүн-санаалыын көтөллөрө мух-мах бараллара, билэр дьоннор ырааҕынан тумналлара,,Алдьархайы аҕалыаҕа кэтэхпититтэн кэрбиэҕэ, күлүкпүтүн көтүтүөҕэ дии саныыллара. Ыалдьыттары ыалдьыт курдук ытыгылаан көрүстэ, сандалытыгар саһарчы буһан хамыйаҕынан халбыллыбыт анды хоргунуттан, тайах-таба чоӈкутуттан, баайтаһын биэ хартата
хаһата, ууруллубут утах арааһа. Оҕолоро-ыччаттара дьиэлээх Хотуна үөрэ-көтө сандалы бастыӈар олортулар. Таһыттан Мохсоҕол Туллук аттарыттан кимнээх кэлбиттэрин билэн киирбиттэрэ…
— Оҕолор хата бэйэлэринэн киирдилэр, мин убайым Туллугунаан бииргэ олорон кэлэр кэнчээрини тэнитиэхтэрин баҕарабын–
Кырбый бэйэтэ аан тылы аста, Чэлгиэн сыарҕатын сыӈааҕа хаһан хоӈнон саӈарыан иннинэ бэлэм айах,,Чап,, гыннарда.Мохсоҕол балта быһымах быһыылааҕын билэр буолан саӈарбата, Туллуга сиэтэн сандалыга аҕалла…
— Арамаан эн биһиги кэпсэтиилээх этибит, илии-илиибитин оҕолорбут дьылҕаларын иннигэр бэрсибиппит. Ол кэпсэтиибитин чиӈэтээри кэлэн олоробун, Мохсоҕол ыал аатын ылаары Алаһа дьиэтин туттан, аны Хотуна эрэ модьоҕону атыллаан Аал уотун отторо хаалла–
Арамаан итини эрэ күүтэ сылдьыбыт киһилии…
— Мин күн бүгүн да оҕолорбун холбуур баҕалаахпын, туох диэн чыычааҕым суолугар туора туруохпутуй, оҕом оӈоһуута-ыйааҕа ыйа кэрдэ сыттаҕа–
Сандалыга олорон аҕа баһылыктар ,,Ыһыах,,иннигэр оӈорор күннэрин болдьостулар, үргүлдьү,,Тэйэр,, алааска тиийэрдии…
Ити курдук аҕа баһылыктар бэйэлэрэ илдьиритиһэн иннин-кэннин быһаарыстылар. Туллук аҕыйах хонуктан бэттэх имиӈ хаана кэйэн урукку курдук кубарыйбыта ааһан туллуктана көтө сылдьар, Мохсоҕол атын миинэн иһэн отун-маһын сирин-дойдутун хоһуйан дьиэрэһитэн иһэрин бэйэтэ да билбэккэ хаалар түгэннэрэ баар буолан ылаттыыр…
— Дьээ-буо дьэрэкээн халлааным дьэргэлгэн суһумун, дьиримниир уотунан оонньоһор кустугар, Алахчын Хотунум Аламай күннэрин көөчүктүүр мичээрин ойуулаан-бичиктээн оһуордуур күннэрин иитинэн эргитэн, Айылҕа өӈнөрүн араастаан аттаран түһэрэн ааһарын, ыллаһар ымыылаан чычып-чаап ырыатын, дьурулаан Күөрэгэй дьиримнии көтөрүн, төрөөбүт Эйгэбэр,, Эһиэхэй,, этэммин эккирээн ылыаҕым, тапталлаах Иэйиибэр талбаара көтүөҕүм Туллукпун сиэтиһэн,,Оһуохай,, ойуохпут, олохпут сырдыгар ойор күн көрсүһэ дьиэрэӈкэй тэбэммит Алаһа дьиэбитин халҕанын аһаммыт модьоҕо үрдүнэн атыллаан киирэммит, Аал уоту оттоммут алгыһы аныахпыт–
Бэйэтэ да билбэтинэн араастаан ыллаан-туойан хаамыылаах атынан дьигиһитэн иһэрэ…
Быйаӈнаах Эбэннэн, Быралгыларынан, Хооһойдорунан атын да аҕа уустарынан Мохсоҕоллоох, Туллук ыӈырыылара ырыа-дорҕоон буолан ыллык устун ыһыллыбыта, Алгыс тыллаах аһыллыбыта…
Көкөт, Күлүктүүн түүн-күнүс сүүрбүттэрэ, атыттар да хаалсыбатахтара, туттуллар сүөһүнү, сылгыны аҕалбыттара, биэ кымыһын, быырпаҕы бэлэмнээбиттэрэ. Аны биир моһол кырдьаҕастары төттөрү-таары таһыы этэ. Чэлгиэн,,Тэйэр,, алааска тиийэ сырытта…
— Тоойуом биһигини тоҕо онно- манна төттөрү таары
соскойдоотугут, хайа манна үргүлдьү кэлэн,,Ыһыах,, ыһаргытыгар онно оҕолор ыал буолбут,,Чалбараӈнарыттан,, ытыран аҕалаарыӈ уонна бу,,Ытык,, өбүгэбит сиригэр-уотугар эмиэ кэлэн түөрэхтэрин кээһэн барыахтара дии–
Абаҕалара Лэгэнтэй ылыннарыылаах баҕайытык олорон этэн-тыынан ыпсаран кэбистэ, Алааппыйалаах эмиэ үөрүүннэн ылыннылар. Бойбоох кырдьаҕастарга урут ыытта, онон эрдэ астаабыт астарыттан утаҕар тиийэ Мохсоҕол, Туллуктуун аҕыйах киһи арыалдьыттаах, Чэлгиэн бэйэтинэн тиийэн кырдьаҕастарыгар,, Чалбараӈ,, маанытын утары ууммутунан киирдилэр. Атыыһыт эмиэ бэйэтинэн кэлсибитэ. Кырдьаҕастар оҕолоругар Алгыс тылын анааран аартыктарыгар атаарбыттара…
Содержание
148
Киһи тылынан кыайан ойуулаан олук үктээн таһаарбат, биир тылынан кэпсээбэт икки аҕа ууһа аймахтаһан үгүс үтүмэн сылларга буор быһыт буола сыппыт булгунньаҕы икки таптаһар сүрэхтэр иэйиилээх тардыһыылара истиӈ сырдык тапталлара үрдүнэн үтүрүйэн атыллаан ааспыттара. Атыыһыт Туллуга хараҕын далыгар, эппиккэ дылы ыһыытыыр ыллыгар, илиитин уунар сиригэр ыал буолан ис сүрэҕинэн ылыммыт киһитигэр Аал уотун оттон торҕо буруо унаарда киирбитигэр хараҕа ууланыар дылы уйадыйбыта. Түүн-күнүс суксуруһа сылдьан ырыа бөҕө ыллаабыттара,,Оһуохай,, бөҕө ойбуттара. Үргүлдьү,,Тэйэр,, алааска тэйиэккэлээн тиийбиттэрэ, манна этэ мааныылаах барыта кэлбитэ араас сир ааттаахтара, тиэрэ сиртэн тэӈнээхтэрэ, түөрт туйахтаах туйгуннара. Кырдьаҕастары анал олбоххо олордубуттара баттахтаах кыыл тириитигэр. Ыһыах аһыллыытыгар Мохсоҕол, Туллук чэчири эргийэ хааман анал түһүлгэлэригэр сиэтиһэн киирбиттэрэ тоҕус Кыталык кыыс, уол аралдьыаттаах. Хаһан да харахтаан көрбөтөх дьикти сиэдэрэй киэргэллээх Сэргэлэр турбуттара, кырдьаҕас абаҕалара Лэгэнтэй алгыһынан. Бу икки улахан Аҕа ууһун ,,Ытык дабатар,, түөрэх кээһэр түһүлгэтэ тэриллибитэ. Хомус алыптаах дорҕооно дьүрүһүйэн, ыраас халлаан урсунан күөрэгэйдии дьурулаан дьиримниирэ кустуга, ол этэ ыраас санаа ырата дьоллоох оонньоһор түгэнэ. Манна ыраах-чугас ытык кырдьаҕастар бары кэлбиттэрэ, оннооҕор хаһан да уллуӈах сири уларыйан удьаратыттан быкпатах сир быта кырдьаҕастар кытары бааллара. Манна бааллара,,Олоӈхо,, бухатыырыныы атыыр оҕуһу туруору туппуттуу сүүнэ көрүӈнээх сүүстэрин аннынан сүргүөччү көрбүт сүрдээх киэптээхтэр, буордаах сыгынаҕы сыһыыга киллэрэн тиэрэ-маары дайбатан хаамтарбыттыы хабыр дьүһүннээх хардааччылар. Куба мааны кыргыттар күөгэлдьийэ хамсанан,,Оһуохайдаан,, ойбуттара. Туруйа талыы уолаттар тарбахтарынан таарыйсан, сүһүөхтэригэр сүгүллэн бүлгүннэрин былдьаһан илин-кэлин түһүспүттэрэ. Манна этэ баардарын-суохтарын барытын симэнэн сиртэн-буортан тэйбит айылҕа анаан айбыт кэрэ куолара, Далбар Мааны Хотуттара. Кырдьык да киһи үөрэх-көтүөх курдуга самаан сайын салаллыытыгар күөх кырыһынан тэлгэммит сандалыны тэлгэппиттэрэ, араас аһынан киэргэппиттэрэ, кымыһынан күндүлээбиттэрэ. Ыһыах үгэннээн турдаҕына бастыӈатыттан саҕалаан тирэӈсэтитэр тиийэ үрүӈ Куба таӈастаах кыыс оҕо кылааннааҕа атаҕын төбөтүнэн дьиэрэйкэйдээн киирбитэ. Үрүӈ көмүс симэхтэрэ күн уотугар күлүмнээн араас өӈнөөх киэргэлинэн дьиримниирэ. Өрүүлээх толбонурар суһуоҕа такымыгар охсуллан сиргэ тиийэ соһуллара. Айылҕаттан айдарыылаахтар түһүлгэҕэ ким кииртин
ыйдаӈардан көрбүттэрэ илбистэринэн сэрэйбиттэрэ, тыӈырахтарын кистии саба туттубуттара. Олохтоохтор оҕолорун билэр буолан харахтарынан хайгыыллара, сүрэхтэринэн сөбүлүүллэрэ, аҕа ууһун аймахтара баар суох харысхаллара куйах туттар хаххалара этэ. Чэлгиэн аҕа ууһун аймахтарын кытта биир түһүлгэҕэ олорбута, кыыһа Бойбоох кытары. Кырбый эдэрдэри кытта,, Эһиэкэйдээн,, эйээрбитэ,,Оһуохайдаан,, олдьу-солдьу үктээбитэ. Манна дьикти быһыы көрбүттэрэ Айыы көтөрдөрө түһэн,,Тэйэр,, алаас үрдүк кырдалыгар кынаттарыттан сиэтиһэн эргийэ сылдьан үрүӈ күннэрин өрө көрөн ыллаан-туойан лыӈкынаппыттара ойуоккалаан ойбуттара,,Тэйэр,, эбэ күөлүгэр күн күлүгүн көрүммүтэ, умса-умса күөрэйбитэ, үөр кубалар түһэннэр төттөрү таары көппүттэрэ алаастарын эргийэллэрэ, төттөрү күөллэригэр түһэннэр ыраас ууну ыһыахтаан ылаллара. Мохсоҕолго,Туллукка алгыс бөҕө анаабыттара, аҕа уустара аймах билэ дьонноро. Атыыһыт хаһан да үөрбэтэҕин үөрбүтэ, айаҕа ыпсыбакка барыларын кытта куустуһа сыллаһа сылдьара. Саамай кимтэн да ордук Сиккиэр, Чыӈый күннэрэ тахса сылдьара, кыргыттара кэлэннэр күнү түүнү билбэккэ сиэтиһэннэр көппүттэрэ. Хооһой аҕа ууһун мааны түһүлгэтигэр ыӈырыллан Чэлгиэн таһыгар аарыма кырдьаҕастары, араас үптээх кылааннаах баайдары кытта атах тэпсэн олорбута, иһигэр сүдү күлүктээхтэртэн толлон кутуйах хаамара. Арай ким даҕаны кинини туора көрбөтөҕө Чэлгиэн ыӈырыылаах ытык ыалдьыта буоларын билэллэрэ. Эргийбэт,,Эрэлин,, сүтэрбит кырдьаҕас маннык эрэ кэнчээрилэрим кэлэн тэйэн-тэбэн улааппыт,,Тэйэр,, алааспар көрсүөхтэрэ эрэ дии санаабатах буолан куу-хаа буолбута. Өтөҕүм куруӈ тыаҕа кубулуйан хара суор хаһыытыыр эрэ сиригэр кубулуйдаҕа дии санаалааҕа, кэнчээри ыччаттара тэнийбиттэрэ тэлгэһэлэрэ кэӈээбитэ киһи эрэ үөрүөх-көтүөх курдуга. Манна барытыгар аҕа ууһун айгыраппакка киһини-сүөһүнү тэнитэн һай-һат диэбит Чэлгиэӈӈэ сиргэ тиийэ сүгүрүйэн,,Махтана,, санаабыта. Былыр аҕа ууһунан арахсаннар атааннаһыы саҕана төһөлөөх ыраас таптал ыһыллыбыта, үргүөр тыалынан үрэллибитэ буолуой. Ааҕан сиппэт алдьархайа үөр буолан,,Үһүйээӈӈэ,, хааллахтара. Алааппыйа үөлээннээхтэрин кытта олбохторугар олорон араас аһынан хатаҕалыы сатаабыта,,Уолаттара,, кыра оҕолоругар түһэн хаппырыыстаан да ылаллара,,Оһуокайдыыр,, оҕолорго умсугуйа саныыллара, кинилэр эмиэ хаһан эрэ үрүӈ күӈӈэ үӈкүүлээн-ойуолаан ааспыт күннээхтэрэ…
— Мин хары былдьаһар саӈа сыалдьыйатын кэппит атах сыгынньах уоллаахпын, аһаах кыра-куйа киһи киирэн тардыалаһан көрөр киһи баар буолаарай?—
Арҕахтаах аҕатын ууһун ытык киһитэ Аҕараан суон куолаһынан
күлэн күһүгүрэттэ, эмис хаһаны уобалыы олорон.,,Кырдьык даҕаны,, дэһэн кырдьаҕастар суугунаһа түстүлэр. Көкөт, Күлүктүүн түһүлгэни тэрийэр дьон көтүөккэлэһэн өр гымматылар тустууну тэрийбитинэн бардылар. Били атах сыгынньах аһаах уолларын эһэ тириитинэн бүрүйэн таһааран хастыы тардыбыттара киһиттэн эрэ кэрэгэй көрүӈнээх, урааӈхайтан эрэ ураты дьүһүннээх өттүк баттанан дагдаллан турда. Ким да бу атыыр оҕустуу көрөн күлтэллэн турар буулаҕа бухатыырга киириэн баҕарбата…
— Хайа Чэлгиэн бу хайдаҕый, ама эн бэйэлээх халыӈ аймаххар биир тыаллаах күн тумуһахха турар киһи суох дуо? Мин бөҕөспүн бүдүрүппүт киһиэхэ уон биэлээх биир атыыр үөрүн кулуннары биэрэбин, биэс ыанар ынах соһуулаах ньирэйдэри—
Аҕараан аҕала сатыы-сатыы кыһыылаахтык кыыбыргыы олордо. Дьон быыһыттан Ылгын тахсан кэллэ, ырбаахытын устан Бойбооҕор туттарда, Алааппыйа муннун бүөтэ тустаары тахсыбытын көрөн соһуйан саӈата суох айаҕын саба тутунна, оһоҕоһун төрдүн аһына санаата . Дьэ икки өттүттэн уксуу-суксуруһуу бөҕө буоллулар, бөҕөстөрү сылыктаан эргийэ көрдүлэр, анараа киһи эт лахса үллүбүт хабах курдук искэл бөҕөс көрөн-истэн Ылгыны сэнээбиттии атаҕыттан төбөтүгэр дылы аахайбатах курдук көрөн таһаарда. Ылгын үрдүк уӈуохтаах иӈиир-ситии киһи хамсаннаҕын аайы эриллэҕэс иӈиирдэрэ үөһэ-аллара сүүрэкэлээн ылаллар. Кырдьаҕастар эндэппэккэ эрэ сылыктаатылар Ылгыны кыһыл илиигинэн ыгыта тутан ылбатын, сымса сырыылааҕын хамсаабат хоолдьуктааҕын көрдүлэр. Көкөт бэлиэ биэрэрин кытта бөҕөстөр хапсыһан ыллылар, иӈиирдэрин тыаһа өрө тачыгырыы түстэ. Эт лахса Ылгыны сиһиттэн ыга тардан өрө көтөҕөлөөн көрдө да бүдүрүппэтэ, Ылгын икки харытыттан ыга тутан ылла, өссө көтөҕөн истэҕинэ атаҕын хатыйаат өрө тэбэн таһаарда, харытыттан тутаат туора садьыйда, дьэ доҕоор сир сиӈнэргэ дылы буолла, үскэл баҕайы киһи өрө көтөн баран тас иэнинэн таралыс гыммытыгар. Олохтоохтор,,Уруй-Айхал,, бөҕө буоллулар. Алааппыйа хараҕын уутун сотунна, кийиитин иэдэһиттэн сыллаан ылла, сиэнэ кыыһы да умнубата. Бойбоох эмиэ үөрэн ытыһын,,Тэп,, гына охсунна. Аҕараан чахчы соһуйда, сиригэр-уотугар икки атахтаах бүдүрүппэтэх бөҕөһүн туга ханныга биллибэтэх киһи түӈнэри көппүтүгэр,,Итини этэн эрдэхтэрэ бэрт үөһэ бэрт баар,, диэн. Атын аҕа уустара бөҕөстөрүн киллэрэн сир-буор сырайданыахтарын баҕарбатылар. Аҕараан абатыгар хабырынан ылла,,Аны быһыйбын киллэрэбин,, диэн турда, хайаан да хараҕын уутун соттон барбыты төннөрөр санааланна, атын аҕа уустара эмиэ үллэӈнэһэ түстүлэр. Бу сырыыга тардына соҕус быһыстылар, биирдии биэни кулуннары,
ыанар ынаҕы ньирэйдэри. Манна да биэс-алта киһи быһый кыттар буолан үгүрүө соҕус үп буолла. Чэлгиэн саӈата суох иһиллии эрэ олорорун көрөн, Хардыы аҕатын ууһун кырдьаҕаһа Түмэлэй күлэн күһүгүрэттэ…
— Чэлгиэн ама Эн бэйэлээххэ сүһүөхтээх суох үһү дуо? Оонньууттан көртөн туора туттан турума–
Чэлгиэн эппиэттиэн иннинэ Кустук киирэн этэрбэһин туура тэбиэлээт аттыгар турар Күлүккэ туттаран кэбистэ. Түһүлгэттэн түһэр буоллулар Хатыӈ алыыны эргийэ көтөн кэлиэхтээхтэр. Көкөт ыһыытыырын кытта быыппаста-быыппаста ыстаннылар, ойо-ойо түстүлэр. Сүүрэр омуннарыгар кылыыларын икки арда көстүбэт биир кэм көтөн иһэр курдуктар, биир кэм холорук курдук ытыллан олороллор дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, ким хаалара ким бастыыра. Аны алыыны эргийэ көтөн иһэллэрэ көһүннэ дьэ манна ыһыы-хаһыы элбээтэ, кырдьаҕастар харахтарын ириӈэтин сотто-сотто көрө сатаатылар да туһа суох. Үрүӈ ыраахылаах аттар-атан тэппит атаҕа өссө түргэтээн биэтэккэ урут кэлэн ааста, олохтоохтор,,Кустук,, дии-дии ыһыы бөҕө түһэрдилэр. Кэргэнэ оҕолоро кэлэн аҕаларын тула көттүлэр, ийэлээх-аҕата сүрэх баастаах дьон тугу да саӈарбатылар, улаханнарын умнуллубат Мичиллэрин санаан үөһэ тыынан ыллылар. Уһуктаах дохсун сааһыгар доҕордоспут атахтаах атаһын санаан хараҕа ууланан ылла…
Ыһыах көрө-нара тохтоло суох үргүлдьү баран истэ, тутум эргииргэ да оонньоотулар, ууллубут арыыны улдьаа хамыйаҕынан иһэн ыллылар. Кырдьаҕас өттө киэһэриитэ утуйууга умуста, үрүӈ түүн оҕолор оонньуулара уурайбата,,Оһуохай,, быыһыгар күөлгэ кустары түһэрэн сырыстылар, икки күөл икки ардыгар уолаттар кыырт буолан тырыбыныыр кыргыттары тутаары ол кыһалҕата. Саҕах сардаӈата кыымынан кыыһан эрдэҕинэ алгыс этэр тыллара күөх халлааӈӈа куйаарда, этэр тыллара эрэһэ долгуннуу күөх тыаҕа күөгэлдьийэ уһунна,,Тэйэр,, алаас тэрэйбит сибэккилэрэ алгыс тылынан аһыллан утахтарын ханнараары халлаан диэкки хайыстылар. Ыһыах аһын бэлэмэр сырдык түүн сылайбакка мөҕүстүлэр, үрүӈ түүн үргүлдьү сырыттылар. Кырдьаҕастар сөрүүн балаҕаӈӈа уһуктуохтарыгар дылы утуйдулар. Атыттар да сынньаннылар Тэйэр алаас бу ытан турар буолан үгүстэр сатыы, атынан кэлэллэр бараллар. Бүгүн да киһи бөҕө кэлэ турар хантан эрэ сир кулгааҕа буолан иһиллибит бу киэһэ ат сүүрүүтэ буолуохтааҕын. Ханна аҕалан туруорбуттара буолла күнүс сүүрэр аттар баар буола оҕустулар…
— Бойбоох дьоммут ат бөҕө аҕалбыттар дии, биһиги аӈардас оҕолорбут ыал буолар түһүлгэлэрин эрэ түстүүр курдук санана сылдьыбыппыт, дьэ хайдах буолабыт?—
Чэлгиэн кыыһыттан киһи истибэтигэр ыйытта…
— Кырбый Харачааска били уолаттар соноҕосторун
баайтарар этэ–
Бойбооҕо өйдөөбүттүү Чэлгиэӈӈэ эттэ…
— Бүгүн кулуннаах биэни, ньирэйдээх ынаҕы, атыыр оҕуһу киллэрэн сэргэлэргэ баайыа этибит–
Чэлгиэн тугу эрэ санаабыттыы уолаттарын соруйа барда, сотору маӈан биэ баалынна аттыгар кулуна тойтоллон турда, уӈа өттүгэр ыанар ынах ньирэйдээх, хаӈас атыыр оҕус.,,Чалбараӈнаах-Ыһыах,, бүгүн да күөх кырыска тэлгэтиллибит түһүлгэтэ тардыллыбытын тула олорон киэӈ кэпсээн, үгүс элбэх үһүйээннээх салгыы сыа-арыы салааһыннаах сандалыга аһаан кимиритэн бардылар…
— Чэлгиэн өбүгэбит үгэһинэн Дьөһөгөйбүт оҕолорун киэһэ сөрүүӈӈэ сүүрдэн көрүө этибит, манна диэн эттэххэ өтөр-наар икки улахан аҕа ууһун уруурҕаһыытыгар сылдьыбыт да суоҕа, дьэ киэӈ кэпсээн кэрэ сэһэн буола сылдьыа этэ.—
Ыраахтан ыӈырыллан кэлбит Атыыһыт Арамаан баар суох биллэҕэ биир киэӈ ыырдаах үгүс тарааннаах Түмэрэй этиргэн бэйэтэ кытара үллэн олорон тыл көтөхтө…
— Сөпкө да этэҕин төгүрүк туйахтаах түөрэӈ үктээн түспэтэҕинэ Дьөһөгөй Айыыта хом саныы сылдьыаҕа, Өбүгэбит өрө туппут үӈэн-сүктэн кэлбит Айыытын умнан кээспэт буоллахпыт–
— Оннук-оннук онто суох оонньуу-күлүү аатырыа дуо? Хата халыӈ хааһаххытын, үтүмэн үпкүтүн ааҕынан, ураа муостааҕы, сыспай сиэллээҕи да уксуоххайыӈ, ама аҕыйахха,,Ымыр,, да гыммат үөгүлүүр үптээх, хаһыытыыр харчылаах буоллахпыт дии–
Түмэрэй күллэрэстээн ыгдаӈалаан ылла.
Кырдьык кини күлүү-оонньуу курдук эппитинии эрдэттэн үксүү үгэнэ буолла. Кырбый бэгэччэгэр үрүӈ дэйбиир иилиниилээх ырааҕын уһун синньигэс тарбахтарыгар кыбытан көтө-дайа тэлээрэн аастаҕына элбэх харах батыһа көрөн хаалара, Аҕа ууһун кырдьаҕастара, Далбар Хотуттара бу бэйэлээх кубачааны кийиит гыммыт баар ини дии саныыллара. Айдарыылааҕын истэннэр антах хайыһаллара, илбистээҕин истэннэр киэр көрөллөрө. Хаһан да буоларын курдук оҕонньоттор күөгэйэр күннэригэр көрөн ааспыт кыыл курдук үйэтигэр быа түспэтэх түөрт мастаах үүт бүтэйи үрдүнэн көстөр атыырдары аҕыннылар, уонунан көһү тэппит атаҕын кубулуппакка кэлэр ааттаах аттары ахта санаан ыллылар. Балаҕаннарыттан Алааппыйа оҕонньотторун сиэтэн ат сүүрүүтүн көрөөрүлэр сиэтэн киллэртээтэ, анал олбохторугар олорон аҕалар астарыттан асаһан бардылар. Аттары аҕалан баайталаабыттарыгар эргийэ сылдьан көрүү истии бөҕө буоллулар, манна да билээҕимсийээччи элбээтэ. Хадаар Бөтүрүүс идэтинэн кыайар өттүн кырбыах да курдук дьүһүлэннэ, өргөччү көрө-көрө үөгүлүөх курдук буолуталаан ылла…
— Доҕор эн үгүстүк үөхсүбэккэ эрэ бэйэӈ сөбүлүү көрбүт аккар уксан кэбис ээ–
Адаар Хабыычча оргууй аҕай унаарытан айдааны уҕарытта. Тэлэкэчиһэн атахтарын үрдүгэр үнкүүлээн
сүрдээх сылгылар бааллар эбит таныыларын тардырҕата-тардырҕата көрөн истэн дьэргэлдьитэн. Уолаттар аттара эмиэ элбэх киһи айдааныттан кэлэ-кэлэ көрөллөрүн сөбүлээбэккэ кулгаахтара чөрөӈөлүү турда. Атыыһыт биллэҕин кытта үлтү мөккүһэннэр утарыта угустулар. Көкөт дьээбэтэ баппакка туос тууйаһы ылан иһигэр биэс үрүӈ көмүс манньыаты уган баран сахсыйан лыӈкынатта күлэ-күлэ…
—Ким баарый үрүӈ көмүһүнэн үлүһүйэн манньыатынан бырахсар–
Кылыгырата-кылыгырата түһүлгэ устун хаама сырыттаҕына ыһыытаан ыллылар…
— Хайа тоойуом тугу тута сылдьаҕын, көрдөр эрэ?—
Бэрт нүһэр көрүӈнээх эмиэ Атыыһыт аймаҕа үөс сиртэн ыӈыраллан кэлбит Уулаах аҕатын ууһун биир биллэр баайа Бахсы илиитин уунан тууйаһы өӈөйөн көрдө…
— Хайа акка уксаары гынаҕын?—
— Бэйэбит аттарбытыгар иккиэннэригэр–
— Барыстаах соҕуһун толкуйдуур эбиккин оччоҕо өссө биэс манньыатта уган биэр, икки акка буоллаҕына, биһиги биэстиини түһэриэхпит–
Көкөт кыбыыккаҕа киирэн саӈата суох турдаҕына Кырбый ходьоӈолоон кэлэн эбии биэһи укта, Көкөт сырайа сырдыы түстэ. Дьэ мантан саҕаланна уксуу киэнэ улахана, араас барыта баар буола түстэ. Чэлгиэн чугаһаабата саӈата суох күлэн мүчүӈнүү олордо. Бүгүн аһыы-аһыы айдаарсыы, тура-тура тутуһан көрөөрү ол соро. Кэтэһиилээх киэһэлэрэ дьэ буолла, үлүгэрдээх уксуу дьэ түмүктэннэ…
— Чэлгиэн мин аппын утары уксабыт дуо? Утарыта бэйэбит эрэ–
Чэлгиэн кэлэн олорбутугар Туораах баай аттыгар олордо. Бу сылгыннан сүөһүннэн сытыйа байбыт бэйэтэ да билбэтэ буолуо бэйэтэ. Сураҕын иһиттэххэ үстэ үрэх баһыгар кыйдаабыт дииллэрэ атыыр үөрүнэн…
Содержание
149
Чэлгиэн,,Мах,, бэрдэрэн саӈата суох олордо,,Ээх,, диэҕин бу Туораах туох диэн киһи туллар тылларын туойан туруо биллибэт, бу бэйэтин сүөһүтэ аһа баппакка үрэх баһыгар үүрэ олорор сыӈаһа баай киниттэн сүөһү сылгы ылан эбинэн эмиэ үрэх баһын булларар санаата суох олороро эрэбил…
— Көнөтүнэн кыһыл, үрүӈ көмүскэ уксабын, сүөһү сылгы сыанатынан диэххин–
Кыыһа Бойбоох Туораах санаатын өтө көрөн олорор буолан тыл кыбытта…
— Ол төһөнү төһөҕө уксаары гынаҕын? Уонна уу көмүскэ дуу, кылыгырас манньыатынан дуу?—
— Тыый үрүӈ, кыһыл көмүһүнэн буолбакка кырдьар сааспар кылыгырас манньыаты эпчиргэлии оонньуом этэ, кэнчээрилэрим кэлин кэпсээн гына сылдьыахтара,,Көмүһүнэн көөчүктэнэр Эһэлээх этибит,, диэн–
Уонна күлэн күһүгүрэтэн ыгдаӈалаан ылла. Бойбоох Туораах баай ис санаатын дьэ өйдөөбүтэ, кини былыр кыргыс үйэтинээҕи Өбүгэр үгэстэринэн хаан тардыһаары умнуллубут үһүйээнинэн Дьөһөгөй Айыытынан ону чөлүгэр түһэрээри гынарын. Былыр аҕа ууһунан атааннаһыы саҕана кыргыс Боотурдара миинэр миӈэлэрин атастаһан ааһаллара үһү, ол аата үйэлэр тухары өһүллүбэт хаан тардыһыыта буолара үһү Дьөһөгөй Айыытынан, онон кини сылгылара сүөһүлэрэ манна кэлэн ол үүтүн сүөгэйин истэхтэринэ биир сүмэһин сүүрүгүрэр хаан тардыһар аймахтыылар буолаллар. Дириӈ ырааҕынан анааран Өбүгэтин үгэһин тутуһар кырдьаҕаһы Бойбоох ис сүрэҕинэн сөбүлүү санаата. Син ылахтаһан төрдүн-төбөтүн быһаарыстылар. Чыӈый Сиккиэрдиин ат сүүрдэ охсоору оройдорунан көрбүттэрэ сүрдээх, Ньургуһун ону көрөн күлэ санаата, аны улахан кыыһа хараҕар да көстөрө ахсааннаах, кыра кырбас дьоннорун соһо сылдьар, быйыл убайын Дохсун дьоно бары кэлбиитэрэ, урут бэйэтэ көһүүн бытаан киһи онно-манна тарбачыһан тиийэ-түгэнэ сатаабат этэ, ону Чэлгиэн бэйэтинэн баран ыӈыран аҕалбыта. Дохсун дьон уруурҕаһыы уйгутун киэӈ далааһыннаахтык ыыталларын көрөн сүрдээҕин сөҕө санаата, кини киһи кыраҕы хараҕынан уруу-аймах ороскуотун суоттуу олорбута, онтукатыттан бэйэтэ да сонньуйа санаабыта, ыраах ыырдаах сындыыс сырыылаах удьурҕай удьуордаах дьон дьорҕоотторо буоллахтара…
Былыр былыргаттан Өбүгэ саҕаттан саха киһитэ самаан сайын көрсүһүүтүгэр саламаннан салҕанан эргийэр Эйгэтиттэн эрбэх уунан көрдөһөрө. Саламаны кылынан өрөннөр сиэлинэн ситимнээннэр туос тордуйалаан тиһэллэрэ, тордуйаҕа ытыктыыр ынахтарын түүтүн кыбыталыы анньаллара. Мохсоҕол Туллуктуун аргыс уолаттар кыргыттар арыалдьыттаах киирэннэр Аар Луук лаглайбыт хатыӈӈа салама ыйаан тахсыбыттара…
Эмиэ кырдьаҕастар көрдөһөннөр түһүлгэттэн түһэрдии турбуттара хатыӈ алыыны аһара түһэннэр ,,Айанньыт,, аартыгар
турар баай тиити эргийэн түһүлгэҕэ төттөрү кэлиэхтээхтэр…
Ыстанаары бугуһуйбут аттар тула холоруктуу сырыттылар, Көкөт бэлиэ биэрэрин кытта тэлэкэчийэ сылдьар аттар урут-хойут түстүлэр. Аттара ойбут омунугар Сиккиэр, Чыӈыйдыын эһиллэ сыстылар, урут аттарын сүүрдэн оонньууллар да маннык омуннаахтык ойуолуу иликтэрэ. Кутуруктара хоройон түһэн барар да аттар бааллар эбит, ахчайа-ахчайа ойоллоругар өрөҕөлөрө сиргэ сыста сыһар курдуга. Кулгаах куугунааһына, харах олоҕуттан уһулу ойон ыстанаары ыгыллан уу саккыраан иэдэскинэн ыһыллара…
Кырбый сүбэлээбитин курдук аттарын тарда соҕус истилэр,,Айанньыт,, аартыгын эргийэ көтөөт бары аттарын кымньыылаан биэрдилэр. Чыӈыйдаах кэтэһэ истилэр сир аӈара хаалбытын кэннэ дьэ соруйдулар,,Сындыыс,, удьуордара төрүттэрин батан сүүрэр биэтэктэрин бэйэлэрэ да билэрдии туох баар кыахтарынан түстүлэр. Урут аттара маннык дьаныһан туран ис истэриттэн кыыбаҕалара киирэн кычакачаламмыт курдук сүүрэллэрин билбэт этилэр. Көтө-көтө куобахтаан ыллылар, сытыы харахтаахтар көрөн олорон сүрдээҕин сөхтүлэр ойор да буолаллар эбит сиэллиин кутуруктуун субуллан түһэн, көрөн олордоххо бу үчүгэйин икки ат уһулу түһэн тэппит атахтарын кубулаппыкка кэлэн ааспыттара. Олохтоохтор,,Уруйдааннар,, уллуӈахтара сылайыар дылы эккирээтилэр,,Айхаллааннар,, айдаан бөҕөтүн түһэрдилэр. Көкөт тууйаһын күөрэччи уунан ,,тос,,курдук тутан Кырбый иннигэр ууран кэбистэ…
Туораах ,,хоттордум,, диэн хомойботох,,сүүйтэрдим,, диэн санаа да киирбэтэх, Чэлгиэӈӈэ кэлэн үөрбүт сырайдаах…
— Дьэ чахчы да Дьөһөгөйтөн төрүттээх Айыыһыттан аналлаах сыспай сиэллээхтэр эбит, мөккүөр суох эппиккэ дылы,, Тыл барда да бас барар буоллаҕа,, бэйэҕит сири-дойдуну көрө таарыйа тиийэ сылдьар инигит–
Туораах баай иһигэр Чэлгиэннээх тиийэн сирин-дойдутун көрөн Айылҕаттан Айдарыылаах кыыһа,,Арчы,, кээһэн кэлэригэр баҕарар этэ. Кэлин кэмӈэ туох эрэ хара күлүктээх буулаан оҕо турбат курдук буолуталаан ылара, ону оннун туойун олоҕун оӈкулун буллаттарар баҕалааҕа. Кус оҕото көтүүтэ Чэлгиэннээх тиийиэх буолан үлэспиттэрэ…
Чыӈыйдаах кыргыттарын иннигэр тутум үрдүү түспүттэрэ, Хооһой даҕаны дьон көрүттэн туораабатаҕа аҕыйах ынаҕы сэтиилэнэн барар буолбута,Чыӈый Сиккиэрдиин тиэрдэн биэриэхтээхтэр. Ыһыах үгэнигэр өрүкүйбүт кырдьаҕастар аҕа уустарын кытта баары барытын ырыппыттара, тарҕаһан ыһылла охсор барар санаалара суоҕун көрөн Чэлгиэн түһүлгэни кырдьаҕастарга тэрийбитэ, сааһырдыбыт диэбэккэ,,Оһуохайдаан,, олдьу-солдьу үктээбиттэрэ, такыйбыт тарбахтарынан тутуһан токуруйбут тобуктарынан тоӈхоӈноһоллоро.
Аны кырдьаҕастара аны,,Олоӈхону,, истиэхпитин баҕардыбыт диэн,, Ырыаны,, ыһыытаан ыллылар, эдэрдэр кырдьаҕастартан кыйданан кырдалга бэйэлэрэ түһүлгэ тэриннилэр,,Оһуохай,, туойан түүннэрин атаардылар. Ырыа кэлэн кымыһынан күөмэйин чөллөрүтэн аһыӈастаах кыыл тириитигэр атаҕын оллонноон олдьу уурда кэтэх тардыһан кэһиэхтээх куолаһынан киэһээӈӈи сөрүүӈӈэ халлааны хантайан олорон ордоотоон барбыта…
Ырыа ыллаан туойан, кэпсээн-ипсээн киргил курдук кэҕиӈнээн киирэн барбыта, сороҕор суор курдук халлаанынан халаахтыы көтөрө, ардыгар аӈырдыы,,Аах,, диэн хараӈа халлааӈӈа хантайан ааһара . Тураах курдук,,Турулус,, көрө-көрө туору дойду урдустарын, атын сир ааттаахтаахтарын аӈаабыллаан айах атан ахтара . Этэр тыл эгэлгэтэ элбэҕиттэн, саӈарар тыл сааһыланан тахсарыттан кырдьаҕастар,,Ноо онтон хайдах этэй,, диэн кылардыы көрөн олордулар. Саха киһитэ санаатын ууран Өбүгэ саҕаттан өйөөн-убаан баччаҕа дылы биһиктээх оҕолуу бигээн, ыраас сырдык ыралаан кэллэхтэрэ. Ити курдук уһун түүн,,Олоҥхолоон,, кырдьаҕастарын кыһалҕата суох үөрэ-көтө атаардылар. Мохсоҕол, Туллук саӈа тутуллубут балаҕаннарыгар ойор күн устата таптастылар, тэйэр күн тэлгэһэттэн тэйбэккэ тиэрэ түһэн күөх кырыска күөлэһийдилэр…
От үлэтэ үмүрүйэн барда, күүлэй да күннэрэ этэӈӈэ аастылар, Чэлгиэн кэлэ-бара,,Тэйэр,, алааска от кээһиитигэр көмөлөстө, манна Ураанай уолаттарын кытта бэркэ тэриммит, алааһы үүт бүтэйинэн эргийэ сүүрдэн оттуур ходуһаҕа сүөһү-сылгы киирбэт гына дьаһаммыт, оттуурга да чэпчэки сүөһү мэһэй-таһай буолан күӈӈүн дьылгын ылбат. Туораах баайга үлэспиттэрин курдук кус оҕото көтүүтэ уонча буолан бардылар, быйыл от атах тэбэн сылгы сүөһү быраҕан биэрдэ ону хомуйан анал дьонноругар хааллартаан иһиэхтээхтэр…
— Чэлгиэн бэйэ бодоҕутун тардына сылдьыӈ, Туораах баай олоҕун оӈкула ыһыллаары ыксалга сылдьар, аҕыйах сылтан туга-кимэ биллибэт хара күлүк буулаан утуйар ууларын аймаан айахтарыгар ас да киирбэт буола сылдьар. Ол ый туолуута күөрэйэн олохторугар оонньоһон ааһар.—
Аара күөл үрдүгэр хоноору олорон Кырбый дьонун сэрэттэ. Уолаттар обургулар,,Күһүӈӈү киһи күлбүтүнэн,, диэбиттии айахха ыстыыры булаллар. Үс арахсыбат атастыылар Бэргэннээх ханна да хаамтыннар илии тутуурдаах, өттүк харалаах кэлэллэр. Күөлтэн кус, балык, хара тыаттан тугу санаабыттарын сүгэн киириэх курдуктар. Хайдах да киһи өйдөөбөт хааһахтаах аһы хостоон кэлэр курдук…
—Саарбах соҕус сиргэ баран иһэбит дуу тугуй–
Кустук сэрэмиттии тула өттүн көрүнэн ылла. Уолаттар эмиэ үргүбүттүү көрдүлэр иһиттилэр. Аара оҕустаах киһини көрсө түһэн кэпсэтэн чэйдээн
аастылар…
— Мин Туораах баайтан чугас олоробун биир алаас баһыгар атаҕар диэххэ сөп, сайылыкка эрэ тэйсэн ылабыт, бэйэм былыр Бооҕуда бухатыыр сыдьааннаах үһүбүн, аатым Лээбий диэн. Саӈам элбэҕин иһин сүрэхтээбиттэрэ–
Итии чэй иһэ олорон күлэн ырдьайда…
— Туораах баай туох олохтоох киһиний? Кэлии барыы төһө элбэҕий?—
Кырбый олоруохтааҕар тыл бырахпытыгар Лээбий ходьох гына түстэ. Сырайа хараҕа уларыйа оҕуста Кырбый сырайын көрбөхтөөн баран чэйин да ситэ испэккэ оҕуһун миинэн таӈкыната турда. Кырбый Лээбий мэнээк киһи буолбатаҕын сэрэйдэ саӈата суох кэнниттэн батыһыннара көрөн хаалла, соруйан туох дьон иһэллэрин билээри суолга тоһуйбутун эмиэ күлүктээн көрдө,, Итинник буоллаҕына оҕо тойоммун кытта оонньоһорум буолуо, Бооҕуда удьуора да буол,, таһыгар таһаарбакка иһигэр бэйэтэ бэйэтигэр сипсийдэ. Лээбий кырдьык кыра сааһыттан дьонтон атын айылҕалааҕын билэр этэ, оҕо сырыттаҕына дьоно суоҕар кыра кыыс кэлэн оонньоһоро, ол кэнниттэн оҕо турбат буолан аймаҕынан эстэр турукка киирбиттэрин биир айдарыылаах кырдьаҕас сир уларыйыӈ диэн,,Улуу алааска,, ыыппыта онтон ыла тэнийдэр тэнийэн баччааӈӈа дылы син сыккыраһан кэллилэр, аны аҕыйах сылтан бэттэх өтөххө оттуу сыттаҕына били оҕо сылдьан оонньообут кыыһа киирэн кэлбитэ,,Элбэх да сыл көрдөөтүм, күрэнэӈӈит барыны бары кэриттэрдиӈ, аны ханна да күрэтэ оонньообот инибин,,хам кууһа сытан уһун түүн таптаспыттара. Бу эмиэ ол өтөҕөр баран истэҕэ, дьиктитэ ый туоллаҕына эрэ кэлэн барар, бүгүн толору ый дьэлтэйиэхтээх. Лээбий ити кыыһы көрөөт кимин тута билбитэ төһө да тииһин тыӈыраҕын кистэнэн олордор. Куйахата күүрбэхтээн ылла ити оҕо баҕардаҕына кинини тыал курдук көтүтүө, кэннигэр кустук күлүктээхтэри көрбүтэ…
Туораах баай Чэлгиэннээҕи олордуон да туруоруон да булбакка тула көтө сырытта. Саха киһитэ санаабатах киэӈ уоругар Сандалы маанытын тартылар, иһиттэн таһыттан киһи бөҕө муһунна…
— Мин туох диэхпин тылым да кыайан тахсыбат, кэпсиэхпин киһи итэҕэйиэ да суоҕун курдук–
Туораах кыһалҕатын кэпсээн истэҕинэ Кырбый быһа түстэ…
— Эрдэттэн туох санаалааххын билэн кэлбиппит, хайа диэкиттэн хараӈа салгын үрэрин эмиэ. Бүгүн Лээбийи көрүстүбүт эн кыһалҕаӈ барыта киниттэн тутулуктаах–
Туораах соһуйан үөһүн таттара түстэ, күлэ олорбут сырайа дьэбин уоһуйда…
— Дьиикэйи онтон сир буор сырайдаабатахпына мин буолуом–
— Онно Лээбий кымаах да саҕа буруйа суох, урут оҕо абааһыта буулаабытын билэн дьоно манна күрээн кэлбиттэр, ол дьахтара манна батыһан кэлбит, ый туоллаҕына эрэ тахсар бүгүн Лээбий ону көрсүһэ барда–
Кырбый саӈарбытыгар бары халахайдана
түстүлэр. Кутталларыттан киэӈ көҕүстэрэ кыараата, бүгүн ким оҕотун ол маҕалай туора хабан барар сап салыбырас буоллулар…
— Оҕобут эрэ буолларгын көмөлөһөрдөөх буоллаххына күн-ый буол–
Кымаах Хотуна көрдөһөн харҕын уута таммалаан барда. Кырбый саӈата суох тахсан барда. Кэтэһэн көҕүстэрэ көһүйбүтүн кэннэ Кырбый кыра тууйас оҕото тутан киирдэ маӈан хара кыл ситииннэн төгүрүйэ эриллибит. Кырбый уот иннигэр тугу эрэ бэрт уһуннук ботугураат сэрэнэн тууйаһы уот үрдүгэр уурда, уот төлөнө хаппыт тууйаһы түүрэ сиэн эрдэҕинэ дьахтар кыланар саӈата бөҕө буолла, ону кытта ыһыы хара хоруону кытта буруо буолан үөлэһинэн көттө.
Содержание
150
— Сөрөммүтүн сөрүү тутан төннүбэт сиригэр төннөрдүм куйаар кулгааҕар, ый сырдыгын ыллыктанан кубулҕатыран куйбаӈныырын сылдьар суолун бүөлээтим–
Кырбый туох да буолбатаҕын курдук Сандалыга олорон салгыы аһаан барда, дьиэ иһэ өрө үллэх гына түһэргэ дылы гынна, һуу-һаа буолан бары көйгүөрэ түстүлэр. Төттөрү-таары сүүрүү-көтүү бөҕө буоллулар, Чэлгиэннээх ,,бу дьон хайдах буоллулар,, диэбиттии эргичиӈнии олордулар. Сандалыга Туораах баайы кытта бэйэлэрэ эрэ олорон хааллылар, Чэлгиэн тугу да өйдөөбөтөх курдук кыыһын Кырбый сырайын өрө мыӈаан олордо, биирдэрэ мүчүк гынан баран…
— Кыра мааны кийииттэрэ Айыыһыта аттанаары, үөһэ-аллара түһэ сылдьаллар, кэтэҕэр үс сүүмэх баттаҕа өрүллүбүт уол оҕо,,Одьунааһа,, түһүөҕэ, аҕа ууһун өһүллүбүт сүһүөҕүн сөргүтүөҕэ, киириилээх-тахсыылаах киһи килбиэнэ күн сирин көрүөҕэ–
Туораах Далбарынаан Кырбый саӈатын истэ олорон харахтарын уута сүүрэн түспүтүн кистии да барбатылар. Тоҕо ,,Кус оҕото куорсунан астаҕына,,диэн Чэлгиэннээх кэлэр күннэрин болдьоспуттарын Туораах дьэ сэрэйдэ кэпсэтэр кэмнэригэр бу Кыталык Куо Кырбыйдара кинилэр олохторун барытын ыйдаӈардан ылбыт эбит, ол иһин чопчу бу күнү сыаллаан кэллэхтэрэ. Араас да айдарыылаахтар баар буолаллар эбит бу Орто Дойду олоҕор, бу кэрэ кыыһы аӈар кырыытыттан көрөн оннук оҕо сылдьар диэн түүлгэр да баттатыаӈ суоҕа, онтон кинилэр,, Ойуумсуйан,, арбаӈныыр аймахтара уот иннигэр боруоран хара тураах курдук хараҕын турулус-ирилис көрө олороохтуур. Бу аҕыйах сылга көӈүл көрүлээбит хара күлүктээҕи кыайан туппакка оҕо бөҕөтүн төннөрдө…
— Наһаа санааҕытын түһэримэҥ, хараххыт уутун таһааран харахалыы сатаамаӈ. Төннүбүттэргит төлкөлөрүн төттөрү түһэриэхтэрэ, Айыы Куттаан айыллыбыты антах анньар кыахтара суох, анаммыт күннэригэр Күн сирин көрүөхтэрэ–
Кырбый саӈатын истэн Туораах туран Далбарынаан саӈата суох тоӈхолдьуйан ыллылар. Таһыттан киирбит оҕо көтөҕөр дьахтар Кырбый эппитин курдук кэтэҕэр үс сүүмэх өрүүлээх уол оҕо бэбээрэн түспүтүн кэпсээн сахсырҕа да көтөр чуумпута буола түстэ, сүрэх баастаах дьон сырай-сырайдарын көрсөн турдулар. Ким да аан тылы аһан алдьархайы аҕалыан баҕарбата…
— Курутуйууну куустаран куһаҕаны куутуйалыы санаамаӈ. Аал уоккутун алҕааӈӈыт,,Алгыс,, тыллаах арчылааӈӈыт Сахалыы сиэри-туому тутуһаӈӈыт, Өбүгэҕит уол оҕо өргөһүн өрө туппутун,,Өрөгөйдүү,, көрсүӈ–
Кырбый этэрин кытта кыынньа турар Кымыстыы бары өрө оргуйа түстүлэр. Дьүүлэ-дьаабыта биллибэт киирии-тахсыы, Чэлгиэннээх дьиэлээхтэргэ мэһэй-таһай буолумаары тахсан тэлгэһэттэн тэйэн күөх кырыска Туораах баай иллэӈ буолан илдьиэхтээх
сүөһүлэрин-сылгыларын көрдөрөрүн күүтэн көрө сыттылар, сорохтор олордулар. Аттарын сыбыдахтаан алыыга киллэрэн өртөөтүлэр. Тэллэрин тэлгэнэн ыӈыырдарын сыттанан сыттылар. Арай Кырбый ханна да сылдьара биллибэккэ саӈата суох сүтэн хаалла, эмиэ ханна эрэ кыылын миинэн көтөн эрдэҕэ, Чэлгиэннээх кини киэӈ сырыытын билэр буолан сынньана таарыйа нухарыйан бардылар…
Лээбий уйатыгар уу киирэн олордо, үӈүр өйдөммөтөх,,Алдьархайтан,, аанньа утуйбат да буолла, ыйдаӈалаах киэһэ кыыһа киирэн саӈа сытан эрдэҕинэ сырдык кустук күлүктээх,,Кырбый,, киирэн кэлбитэ, куотан үгэххэ түһэн иһэр кыыһы быһа чуппуруйан ылан кыра тууйас иһигэр түһэрбитэ, тута сылдьар ситиитинэн төгүрүччү эрийэн илдьэ тахсыбыта ол айыта онон кыыһа күлүгэ суох сүппүтэ. Абатыгар сымыһаҕын быһа ытырда, Туораах баайтан үйэлэр тухары өһүллүбэт өһүн ситиһэр санаалааҕын ити Кырбый быһа үүрдэрэн кэлэн быһа түһэн кыйдаабыта кыһыытын. Кини даҕаны киирэрэ киирдэҕинэ, илбистээн иччитин илиитигэр ыллаҕына кыра кыһалҕатын аахсар ини. Көмүлүөгүн куугуначчы оттон Аал уотун аһата олордоҕуна аттыгар Кырбый күлүгэ кэлэн турарын көрөөт үөһүн таттаран талах олоппоһуттан тас иэнинэн баҕаны бырахпыттыы баран таралыс гына түстэ…
— Лээбий хара санаа харахтанан, харам өлүү хааннанан, иӈсэ мэнэгэй иччилэнэн Өбүгэттэн өһүөлэммит, төрүкүттэн түөрэх түспүт улуу киһи удьуорун түөрэҕин түӈнэрээри, төӈүргэһин түөрээри тииспиккин ыйдаӈардар өйгүн ыһа киирдим, атыллыыр атаххар адаҕаны баайабын–
Уонна турбут сиригэр тумарык буолан унааран хаалла. Лээбий кэмниэ кэнэҕэс өйдөнөн эргин-ургум оӈой-соӈой көрө олордо, тураары гыммыта икки атаҕа адаҕаламмыт курдук ыбыс ыарахан хаамар хардыы биэрбэтэ. Били кыыс эппит тылларын дьэ өйдөөн абатыгар часкыйа-часкыйа хаппыт буору сутуругунан сутурҕалаата…
Туораах Баай халыӈ аймахтара халаан уутунуу халыйдылар, көмүөл мууһа көӈүскэ түһэринии көӈү анньан кэллилэр. Манна буолла өтөрүнэн уостан түспэт,,Олоӈхо,, өһүллүбүт өйүн-санаатын үмүрүйэ тутан этэн-тыынан эллээһин, саӈаран-иӈэрэн ситимнээһин. Ол быыһыгар,,Оһуохай,, ойуолуур күннэрэ үүннүлэр. Аҕа-Ийэ уустарын аатын ааттатан араӈаччылыыр киһи Күн сирин көрбүтүнэн, Айыы сирин аанын аһан түөрэх буолан түспүтүгэр үс түүннээх Күн оонньууну оройуттан, көрү көҕүлүттэн тутан Көөчөөн көрүн, Дьэргэстэс ыһыаҕын ыстылар. Манна даҕаны син дьүгээр буолбатылар атах оонньуутун арааһынайа, күүстээхтэр күөн көрсөн түӈнэритэ көтүөлэһиилэрэ, уус тыллаах удьунаастар уһун түүн охсо олорор улардыы, куллугуруур куртуйахтыы кэпсээн бөҕө киэргэтэннэр, сэһэн тылын ситимнээннэр
үүнэр күӈӈэ үӈэннэр Аар Айыыттан көрдөстүлэр, Айыы тылын алгыстаан саӈа түспүт көмүстэригэр Күнтэн көмүскэли, Халлаантан харысхалы, Аар Айылҕаттан Арчыны анаттылар…
Кырдьаҕастар Кырбыйтан көрдөһөннөр оҕо кутун олохтоохтук оӈоттордулар, бэриэтчитин биһиктэттилэр, таӈха төрдүн түстэттилэр…
Кырбый оҕо атаҕар илиитигэр үс утаҕынан өрүллүбүт маӈан кылы түмүктээбэккэ эрийдэ,, Үс хонукка сырыттын көрө сылдьыӈ бу Харысхала,,диэбитигэр харахтарын харатын курдук харыстаатылар, бараары туран Кырбый бэйэтэ эрийбитин араарда өрбөххө суулаан Ийэтигэр туттарда,, Арыый борбуйун көтөхтөҕүнэ чанчыгыттан ылаӈӈыт манна холбооруӈ,, диэн соруйда. Бу үс хонукка Чэлгиэннээҕи көрсөөрү Сээркээн Сэһэнин истээри киһи бөҕө кэлэн бардылар. Чэлгиэн холку муӈутаан кэпсэтэрэ кэмчи буолааччы, хата ол оннугар Көкөт оӈорон тутан кэпсээтэҕинэ киһи кини айаҕын иһигэр киирэн бэлэһэн манаан олорор буолара. Дьэ айылҕаттан анаан бэриллибит тыллаах-өстөөх анал айдарыылаах киһи,,Алгыска,, анаан айыллыбыт Айыы кута анааран, Иэйии кута иэччэх аана аһылыннаҕына ардыы турар халлаан хара былыта хайа ыстанан көмүс Күнэ күлэ-күлэ кустуктанан түһэрэ кырдал устун кылыйара, умса-умса күөрэйэрэ. Күөх чэчир самаан сайына сатыылаан турдаҕына Күннээх халлаантан кырпай хаара ыһыллара, тобурахтаан дьиэрэӈкэйдии ойуолуура, бу этэ,,Алгыс,,тылын Ураанхай уһун сылга уйалаан ииппитэ, Саха тыла уотунан уһаарара, уу сүүрүгүнүү уйулҕаны көтүтэрэ…
Туораах халҕаһа курдук халыӈ аймахтара Чэлгиэн аргыстарын атын харахтарынан көрбүттэрэ, бииртэн-биир тус-туһунан Иэйиэхситтээх, атын-атын Айыыһыттаах буолалларын.,, Ырыа,, ыллаабытыгар ытыс таһынар хараӈаҕа Ый мэлтэйэн тахсыбыта,,Олоӈхону,, иһиллээн сыӈаах баттанан кэлтэччи ыйанан турбута, күөх халлаан чуумпурбута иһиллиирдии иһийбитэ. Иччилээх тыл ирбинньиктии көппүтэ, куйаарар тыл кулуһуннуу кутааламмыта…
Туораах Баай тура-олоро толкуйдуу сатаабыта, сыта-тура сыымайдаан көрбүтэ. Чэлгиэннээҕи кытта хаан аймах ханыылаһаары, кыра уолугар кыыс оҕо көрдөөбүтэ, ыйыттарыан ылыныахтара суоҕа диэн кэтэҕинэн тэйбитэ. Улуу дьонтон уйулҕата хамсаабыта, дьулаан дьонтон дьулайа санаабыта…
Чэлгиэннээҕи аарааӈӈа дылы атаарбыттара, Туораах торгуйдаһа барбатаҕа, сылгыһыт уолаттарын соруйан кыра толооӈӈо турар атыырдары барыларын үүрдэрэн күрүлэтэн ааспыттара, аны биир сайылыкка турар икки атыыр оҕустаах ыанар ынахтары ньирэйдэри кыйдаан һай-һат диэбиттэрэ. Чэлгиэн бачча элбэҕи ылыахпыт диэн санаабатах буолан төттөрү этэн көрбүтүн Туораах туура сөбүлэспэккэ туора этэн кэбистэ…
— Эһиги кэлэн барбыт үтүөҕүт
өӈөҕүт өйгө баппат өйөбүл, санаа тиийбэт саһарҕата, ама от хаата ынахха, сир сиигэ сылгыга бэриллибэт кэнчээрибит кэскилэ буолар–
Оннубутун-туойбутун буллубут мантан ыла сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолуохпут диэн тыл бэрсиһэн араҕастылар…
Сылгы үүрээччилэр түүннэри түстүлэр,,Быйаӈнаах Эбэҕэ,, ынахтаахтар бытааннык айаннаатылар, Быралгыттан саҕалаан бытанан истилэр, бүтэһигин,,Тэйэр,, алааска тиэртилэр…
— Хайа Чэлгиэн уруурҕаһар аймахтаргар уллуӈах үктээн кэллиӈ дуо?—
Кыыһа Бойбоох Чэлгиэн киирбитигэр күлэ тоһуйда, биирдэрэ соһуйан хараҕын муӈунан көрдө.
— Барахсаным барытын баарынан ылынан истэҕиӈ дии, Туораах кыра уолугар кыыс була сатыы сылдьар, аймахтаһан алларыйан эрэр удьуордьарын улуу тыынын уһатаары–
Биирдэрэ саӈата суох мүчүк эрэ гынан ылла…
— Бойбоох Ылгын ылбыт манньатын хайдах гынаҕыт? уолаттар ат сүүрдүбүт кыайыыларын Хооһойго үүрдэрээри гыналлар,—
— Биһиги ханна үүрэ-түрүйэ сылдьыахпытый, кыстык хаарыгар идэһэ гынар инибит, өссө Ылгынтан ыйыта иликпин.—
— Олох Хооһойго бара сыталлар дуу уолаттарыӈ, мин көрүүбүнэн буоллаҕына уолаттар Хооһойго хаалар баҕалаахтар, онон уолаттарбыт сүктэн барар үйэлэрэ буолбут–
Бойбоох күлэн Чэлгиэн сырайын көрөн олордо, биирдэрэ саӈата суох мунааран кэтэҕин тарбанан ылла…
— Чэлгиэн эйиэхэ илдьит иһэр арба,,Ааттаммат Эбэҕэ,, туох эрэ куһаҕан кыыл булбут, хас да кулуну туппут, улахан атыыры бэлиэтээбит, Кырбыйы булан бара охсуӈ, уолаттары илдьэ, ити аата ыӈырар дьүһүнэ–
Чэлгиэн чахчы соһуйда, Кырбый бэйэтэ билбиттии киирэн кэллэ, Харачаас, Көкөт, Күлүк барыстылар. Утары уолаттары көрүстүлэр кутталларыттан куттара көтө сылдьар дьону. Улаханнык тугу да кэпсээбэтилэр, түүннэри түһэн халлаан суһуктуйуута аартыкка киирэн иһэн көрбүттэрэ, аартыгы бүөлүү үүммүт баай тиити киһи уунан тиийбэт сиринэн этэ көстөр гына быһа хадьырыйан ылбыта кылбайан турара ыраахтан көстөрө. Бу хааннаах ыӈырыы буоларын Чэлгиэн сэрэйдэ, сылгыһыт уолаттар эргичиӈнии түстүлэр,,Бу барарбытыгар суох этэ,, диэн истэригэр үлүгүнэйдилэр. Үрэх үрдүгэр үрдүк мыраан диэкки үстэ үлүгэрдээх ыһыы часкыйталаан ылла, көтөр-сүүрэр бөҕө айманан ылла…
— Чэлгиэн ити бэйэтин кыаҕын күүһүн билиммит кыыл, кэтэһэ сатаан баран киириэҕэ дэлэ киӈнээх буолбатах–
Чэлгиэннээх үүтээннэригэр кэтэһэ сыттылар, күн үөһэ ойуута сылгы бөҕө сырсар тыаһа иһилиннэ, тахсан тэлгэһэҕэ туран көрбүттэрэ туох да икки атахтаах утары көрөн санаммат кыыла икки атаҕар туран саӈата суох дьону көрөн турар эбит кытарымтыйан көстөр түүлээх.
Содержание
151
Чэлгиэн бу кыылы көрөн туран хас да сыллааҕыта маннык кыылы бу,,Аттаммат Эбэҕэ,, көрсөн ааспытын өйдөөтө, эмиэ маннык хатыланар түгэӈӈэ кэлэн ааспыттаах этэ, тугу да өйдөөбөккө Кырбый диэкки көрдө…
— Ити тас хаҕын көрүмэ, иһигэр атын аһыылаах олорор, ыраахтан да ыӈырыллан кэлбит эбит, өттүк баттанан тэӈнээххин көрсөөрү күөн туттан турбуккун эттээх-хааӈӈын супту уулуурум буолуо–
Кырбый уолаттар өйдүү иликтэринэ аллара сыһыы диэкки сүүрдэ, Чэлгиэннээх дьэ өйдөнөн кэнниттэн сырсан иһэн тохтоотулар, көрөн турдахтарына Кырбыйдара тыӈырахтаах кыылга кубулуйан халлааӈӈа халыйан таҕыста да төттөрү кынатын кыптыыйдыы туттан турар кыыл диэкки аллара куугунаата. Атаҕар турбут аһыӈастаах түөрт атах буола түһээт абыраллаах тыатын диэкки хааһах курдук ойуолаата, куугунаан түһэн иһэр кыыл дуу көтөр дуу ойуолаан иһэр аһыӈастааҕы сискэ тэбээт өрө көтөн таҕыста, сүүрэн иһэр кыыл орулаабытынан үстэ-түөртэ кулаачыктанан ылла. Өрө көппүт көтөр төттөрү куугунаан түһээт умса сытар кыылы сытыы тумсунан сүнньүн тобулу охсоот үрүӈ сүнньүн сүмэһинин супту оборон ылаат төттөрү халлааныгар куугунаата. Былыт быыһыыгар көстүбэт буолуор дылы көрөн турдулар, кылыстарын сыгынньахтыы тутан умса сытар кыылга чугаһаатылар сытыы кылыс төбөтүнэн анньыалаан көрдүлэр…
— Хайа тоҕо үүккүтүн тохпут оҕолуу туттан турдугут–
Кэннилэригэр киһи саӈарбытыгар,,Ходьох,, гына түстүлэр. Эргиллибиттэрэ кыыстара кэлэн турар эбит…
— Бу кыылы бүтэйдии сүлэн ылыӈ тыӈырахтары төбөлөрү аһыылары, атынын бу сытар сиригэр кулуһун оттон уматан кэбиһиӈ. Тириитин,,Тэйэр,, алааска абаҕабытыгар Лэгэнтэйгэ илдьэн биэриӈ кырдьаҕас барытын өйдүөҕэ–
Кырбый эппитигэр тугу да өйдөөбөтөллөр толорорго тиийбиттэрэ,, Хаарыан эмис эти тоҕо уоттуубутуй,, диэн санааччы элбэх этэ. Кырбый билбэт бэйэлээх буолуо дуо дьоно тугу саныылларын, бу былыр үйэҕэ айа ырбатыгар табыллан кута-сүрэ көппүт,,Ойуун,, күөн туттар кыыла буоларын билээхтээбэт буоллахтара бүтэй эттээх үс күлүктээх дьон…
Чэлгиэн,,Тэйэр,, алааска тиийбитэ отторун барытын чөмчөтөн быйылгы,,Кыдаманы,, түмүктээн аһыы олороллоругар түбэстэ. Дьонугар тохтообокко,,Абаҕатын,, аахха киирэн саӈата суох сүүнэ кыыл тириитин тэлгэтэн кэбистэ, бастаан кырдьаҕас,, Эн бу тугу аҕаллыӈ,, диэбиттии өйдөөбөккө көрөн олордо, онтон сэрэнэн уунан илиитин аһыӈастаах баһыгар уураат,,Дьик,, гына түстэ хараҕын быһа симэн олордо, атын кырдьаҕастара дьиктиргээн сырайын өрө мыӈаатылар…
— ,,Дьыбардаах,,ойуун былыр үйэҕэ атараҕа атыллан дьабыныгар көттөр да,,Ийэ-Аҕа,, кыыллара тэӈнээхтэрин булбакка тилэхтэрин тэниппиттэрэ,
оччугуйтан охтубакка улахаӈӈа дуһарыйан бэйэлэриттэн үс мутук үрдүккэ өрө көтөн, тыын куту түһэрэн Орто Дойду олоҕор оройдорунан түһээри ,,Кытаанахха,, кыбыллан, ордуктар умса түстэхтэрэ–
Лэгэнтэй былыыр-былыр баардаахха баппатах, иимэргэ иилистибэтэх,,Дьыбардаах,, төрөөн үөскээн ааспытын кэпсии олордо, бу улуу Боотур үһүйээӈӈэ кэпсэнэринэн күүстээхтэри кытта күөнтэһэн, айдарыылаахтары кытта атааннаһан, аӈардастыы айаатаан аата суола аатырбытыгар, биилээҕинэн бэрт былдьаһа, төбөлөөҕүнэн тоҕута түһээри уһуктааҕы ууналлара үһү, кыралары кыайталаан улахаттары умсартаан, олохтооҕун ордорбокко оройунан көрө сырыттаҕына кыра киһи кыайбыта үһү, сэнээн киирэн сэттээх ырба тардыллыбытын таарыйан дьабыныгар,,Дьыбардары,, көппүтэ дэһэллэрэ…
—Оҕобут ону,,Олбох,, оӈостон илистибит эттэрин-хааннарын илбистэнэн үйэлэрин уһаттыннар, Күн сырдыгын көрө түстүннэр диэн ыыттаҕа. Чыычаахпыт өйүн-санаатын көр, этэӈӈэ эрэ сырыттын–
Кырдьаҕастар дэлби үөрдүлэр махтаннылар, Чэлгиэн көмүлүөк иннигэр бастаан тэлгэтэн биэрбитигэр абаҕата Лэгэнтэй илиитин атаҕын саратан аһыылаах баһын сыттанан хараҕын симэн баран сытынан кэбистэ. Санаатыгар ханна эрэ күөх дуолга көтөн иһэр курдук сананна…
Аны уолаттара аттара бастаабыт түһүлгэлэрин хомуйан Бэргэннээҕи кытта Хооһойго үүрэн үтүрүйэн аҕаллылар. Сабарай бу инитэ аҕыйах сыл иһигэр улуу дьону булсуһан байар аакка баран эрэрин көрө-көрө иһигэр ымсыыран ылара кэлиэх барыах сирин булбакка сылдьара, таһыгар быктаран таныктаах дьону таарыйан тэптиргэӈӈэ тэбиллиэн баҕарбата. Хооһой аҕыйах сылтан бэттэх олоҕо-дьаһаҕа тосту уларыйда, урут оҕолоро уу кырбас кыраларыгар кырыымчытык кыбыттаран олорбута, сорох тарбыыр тыллаах дьон күлүү оӈостон онон көрүлээн ааһар этилэр,,Хайдах ыкка дылы сыл аайы субурутаҕын,, диэн быардарын тарбыыллара.Кырдьык Хооһой Хоборооһо сылтан сыл аайы кылбардык кыыһы-уолу төрөтөн күн сирин көрдөрө. Оҕолоро этэӈӈэ буорга-сыыска буккуллан, бытарҕан тымныыга Көмүлүөктэригэр сөрөнөн, сайыӈӈы куйааскпа сыгынньаҕын сырсаннар улааппыттара. Бииртэн-биир борбуйдарын көтөҕөн көмө дьоно буолан испиттэрэ, эппиккэ дылы элбэх киһи кыайыылаах, аны Айыы сирэ аһыннаҕа, Күн сирэ көрөн-истэн эрдэҕэ. Дьылҕа Хаан ыйааҕынан Чэлгиэн курдук киэӈ ыллыктаах, өһүллүбэт өйдөөх санаалаах киһини көрсүһүннэрэн олохторун оӈоһуутун уларытар оӈкуллаах эбит. Чыӈый, Сиккиэрдиин хааллылар, атыттар төнүннүлэр. Кыстык мас бэлэмэ, күрүө- хаһаа тутуута, билигин да аҕыйах да буоллар күн-дьыл баар былдьаһыктаах кэмӈэ оттоон-мастаан хааларга. Үмүрүйбэт үлэ үгүс буоллаҕа,
ону эрэр саас иэйииллээх таптала Күн кыһалҕата суох үөрүүлэрин үллэстэн ыллыы-туойа ылынара…
— Чэлгиэн бу күннэргэ Туймаада Эбэ Хотуӈӈа киирэ сылдьыа этигит сүөһү үүрэн, быйыл окко-маска кырыымчык чачырбас дьыл кэлээри турар, кытаатыӈ күнү-дьылы ыытымаӈ–
Чэлгиэн кыыһа этэрин истээт уолаттарын үмүрү тардан ылла, аҕыйах хонугунан айан аартыгар таҕыстылар, сорохтор улахан үрэҕи таһаарсан баран төнүннүлэр, Бэргэннээҕи аараттан Чыӈыйдааҕы Хооһойтон ылан аастылар, Хооһой аҕыйах сүөһүнү холбоото…
Билигин сөрүүн үөн-көйүүр аччаан сүөһүлэр сүгүн айаннаабакка ыһыллаары ол кыһалҕата, ол да буоллар түүнүн түптэлээн хоноллор. Дьонноох сири тумна сатыыллар сүөһүлэрэ киирэн ол буккуллуу моргуора буолуо диэн таһынан ааһаллар. Даадарга кэлэн дьэ киһилии сынньаннылар аттыын бэйэлиин сүөһүлэрин оторго хаайталаан хоннулар. Даадар маанылаах сандалытыгар олорон истэрэ ыларынан аһаатылар.Арай Кырбый туохтан эрэ тэһииркээбит курдук киирэ тахса сырытта, онтон олох да сүтэн хаалла. Кини сырыытын билэр буолан аргыстара улаханнык уолуйбаттар, арай дьиэлээхтэр дьиктиргээн ылаллар,, Ханна сүтэн хааларый?,, диэн ытырыктатан ыллылар…
— Чэлгиэн бу дьон олохторо огдолуйаары гыммыт, киһи өйдөөбөт быһыыта майгыта буулаабыт, мин ир суолун ирдээн иһинэн-таһынан ыйдаӈарда сатаатым да суолун-ииһин кыайан хайбатым–
Кырбый айаннаан иһэн Чэлгиэӈӈэ кэпсээтэ…
— Төннөн иһэн төрдүн-төбөтүн көрдөөн көрүөхпүт, хайаан да булан араҕыстахпытына сатанар–
Чэлгиэн хаһан да ыксаабат бэйэтэ хайдах эрэ үргүбүт курдук көрөн истэн эргичиӈнээтэ. Сүөһүлэрин үөскэ хаалларан Кырбыйдыын Багдарыыӈӈа таҕыстылар, киһилэрэ күүтэр дьоно кэлэн үөрүүтүттэн үлтү эрэ түспэтэ. Сүөһүлэрин эмиэ урукку курдук буоларыныы тыыннааҕынан үөскэ киирэн туттулар, ааҕан суоттаан ылсыы-бэрсии кумааҕытын оӈорсон бүттүлэр, сарсын баран аахсан ылалларын ылан арахсыахтаахтар. Уолаттарын илдьэ Багдарыыӈӈа хоно таҕыстылар…
— Дьэ Чэлгиэн баһым иирэн, таһым дьалкыйа сылдьар. Үйэтин тухары ханна эрэ дьөлө түһэн сыппыт былас муостаах күөрэйэн, онно-манна оһол төрдө бөҕөтүн оӈорон эрэр. Ааттаах атаһым Хатыы кэллэ да биллэрээр диэбитэ, хата илдьит киһи ыыта оҕустум–
Оннуларын тойдорун булан киэһэ астарын аһаары олордохторуна Багдарыын хас да киһини батыһыннаран киирдэ, бары хайдах эрэ ыарахаӈӈа ыктаран, санааҕа баттата сылдьар көрүӈнээхтэр…
— Чэлгиэн туох диэххэ сөп эбитэ буолла, бу дьон улахан кыһалҕаҕа ылларбыттар, аараннан мин эрэйгэ тэбиллэн эрэбин, чэ бэйэлэрэ кэпсиэхтэрэ–
Киирбит дьонтон аҕам саастаахтара көхсүн этитэн баран…
— Биһиги аҕа ууһа арахсыбат,, Алдьархайы,,
булуннубут, ыал буолаары сылдьар кыыстаах, уоллаах этибит, олорбут ампаарданан түннүгэ үөлэһэ суох балаҕаӈӈа бүктүлэр, ол иһин,, этибит,, диибин, дьон аатыттан аастылар, киһи буолар кэскиллэрэ кэхтэн, туох эрэ аһыӈастаах кыылга кубулуйан сиикэйинэн сүрэхтэтэн, хаанынан харахтаннылар. Араастаан эрэйдэнэ сатаатыбыт да абыраабата, биир харса суох ойуун балаҕаӈӈа киирэн былдьата сыста, тыыннаахтыы көмүллээбиттэрин тыынын нэһиилэ быыһаан ыллыбыт. Бара сатаан баардаахтары барыларын ыӈыра сатаатыбыт да буолунары булбатыбыт. Биллэхпит Багдарыын оннук дьон бааллар диэн ыйбытыгар. Ааһан биэрбэт,,Алдьархайтан,, абыраайаллар диэн көрдөһө кэллибит–
Чэлгиэн кыыһын көрбүтэ икки хараҕын харата көстүбэт күөх уотунан тыга сылдьар буолбут…
— Манна күрээн кэлэн дугуйдана сытар эбит дуу, ону Даадарынан суолун муннаран бугуйан ааспытын булбакка ааспыппын, дьэ кыыс оҕобун кытта кыыллаһарбыт буолуо, хайабыт кытыгырас эбитий–
Кэлбит дьону кытта тыаҕа таҕыстылар Кырбый, Чэлгиэн…
Хатыы удьаратыгар халлаан хараӈарбытын кэннэ кэллилэр, Кырбыйдаах дьиэҕэ киирбэккэ балаҕаӈӈа аастылар, дьон атаҕын тыаһын истэн балаҕан иһигэр ырдьыгыныыр саӈа иһилиннэ, Кырбый балаҕан халҕанын тиэрэ бырахта, хараӈаҕа харах уоттара чаҕылыһа түстүлэр ону кытта часкыйаат биир-биир ойон таҕыстылар да турар дьоӈӈо тиистэрин килэппитинэн ыстаннылар…
Содержание
152
Ойуоккалаан тахсыбыт уоллаах кыыс тоҕо эрэ Чэлгиэннээх Кырбыйга үрдүлэригэр саба түспэккэ сарылыы түһээт балаҕаннарыгар төттөрү түһэн истэхтэринэ Кырбый тута сылдьар дэйбииринэн хардары таары саайталаата ону кытта туох эрэ хара күлүк балаҕантан унааран истэҕинэ сымса баҕайытык Кырбый ытыһыгар суулуу тутан ылла уонна ытыһын нэлэс гыннараат үрэн сирилэппитигэр кыыс оҕо хагдарыйан эрэр кырыска сарылаабытынан төкүнүс гына түстэ…
— Хайа балтыкайым баардыӈ баппакка эдьиийгинээн харах симсэ оонньуур буола сылдьаҕын дуу?—
Кырбый туох да буолбатаҕын курдук сото кэбиһэн быар куустан туран күлэн мүчүйдэ. Сытар кыыс туран таӈаһын тэбэннэ Кырбыйы утары көрөн турда…
— Бу Хатыы аймаҕын хатааһын харахтыырым хаалла,,Оннук Эдьиийдээххин ырааҕынан тумна сырыт, ыырын ыйдаӈардан аартыгын арыйан тоҕойун туораама диэбиттэрэ, хараҕын уотугар хатанаӈӈын хардатын ылыаӈ диэн сэрэппиттэрэ Айыллыбыт аҕастарым, ону истибэккэбин Даадардарынан дьааһыйан ааспытым, буруйаммын Булуӈунан эргийбитим, мунуо диэн мунааран ылбытым, ааһыа диэн аахайбакка хаалбытым–
Кырбый бу кыыһы аһыммыттыы көрөн турда, төһө да толоос быһымах быһыыламмытын иһин тулаайах кыыһы аһына санаабата. Хаһан эрэ ыал аатын ылан Ийэлээх, Аҕа сылаас тапталыгар бигэнэн улааппыта, сахалыы,, сык,, гына сыллаан, чыычаахтарыттан Күннэрэ тахсар этэ. Ол ыра санаа ыһыллыбыта, хара санаа халыйбыта. Хатыы аймахтара хаарыан Хампа ходуһаларыгар харахтара хатаммыта, үөскээбит Үргээни Эбэлэригэр үтэн киирбиттэрэ. Күүстэринэн күрүөлэнэн, харамнарыгар хатыйаннар Күннэй дьонун кытыы диэкки үтэйбиттэрэ. Күннэй төрөппүттэрэ төрөөбүт түөлбэлэрин былдьатан түөрэхтэрэ түӈнэстибитэ, оҕо турбат ыала аатырбыттара. Күннэй көрө сылдьан Аар Айыыттан ааттаһара, Айылҕаттан үӈэн сүктэн күүс көмө көрдөһөрө. Кэмниэ кэнэҕэс кэтэһэн кэтэҕэ көһүйбүтүн кэннэ үс кэрэ мааны Хотуттар ходуһаҕа көрсөн тула көтө сылдьан күп-күөх мутукча лабаатынан илбистээн илбийбиттэрэ, иччилээх тыллары иӈэрэн иһийбит кутугар уйалаан уганнар күлүктүү көтөннөр кутуран ылбыттара. Уонна күөх халлааннарыгар көӈүл көччүйэ көппүттэрэ. Күннэй ол күнтэн көтө сылдьан,,Хатыы,, аймахтарыгар хатааһын тылын хатаабыта, эттээх-сииннэриттэн иэстэһээри уоллаах кыыстарын куттарын сыыһын көтүтэн ылбыта. Киһи аатыттан аһартаан хааны харахтаммыт аһыӈастаах кыыл оӈортообута, абааһылыы аӈардаабыта. Олохтоох оннуларын,,Оӈкулун,, ыһар баҕалааҕа, эрдэттэн,,Эдьиийгэр,, көстөн күрэстэһэр буолаайаххыный диэн сэрэппиттэрин ситэ истибэккэ киирэн биэртин иччилээх кутун көтүтэрэ дуу, хадаар хаанын хаарыйан ылара дуу.
Күннэй Кырбыйы утары көрөн туран муустаах ууну испит киһилии ис иһиттэн титирээн ылла. Көрбүт күлүгүн кустуктарытан куттанан иэйии кута иһирдьэ тимирдэ. Эдьиийин кэннигэр көстүбэт күлүктэрэ күлүкүчүһэн ылаллара, аһыылаахтара аллараннан, тумустаахтаахтара чупчуруйан хаан хабаары…
— Ийэ-аҕа иннилэригэр оҕолору тоҕо,,Иэдээн иӈиирдиигин, куһаҕан куттаан, алдьархайы аҕалаҕын,,—
Кырбый кыра оҕону мөҕөр курдук сыыйан саӈарда. Күннэй тугу да саӈарбата, ааҕыстаҕына алдьархайга барарын билэн турара. Эдьиийэ киирэрэ киирдэҕинэ киэһээ аһыырдаах кыттыспатын билэрэ, туохтан да Эдьиийин кэннигэр кыһыл бэлэһин аппыт уоттаах өргөс харахтаах кэтит дабыдаллаах чыӈыргыыр кыылтан куттаммыта. Кыраҕа кыайтарбат кыа хаан илбистээх, уобалыыр да туруктаах чыпчуруйар тумустааҕы көрбүтэ…
— Олоххор оӈоһуллан түспүт ыйааххын ыраас ыллык ыырданан,,Аҕастарыӈ,, Айыы Куттаан түһэрбиттэрин атыӈӈа анаары гыммыккын, сырдык Куккун хараӈа тыыӈӈа халбарыйан куһаҕанныын куодараһын кэлэр кэнчээригин кэннигэр кээһэҕин, эйэҕэс Эйгэҕэр сиэмэхтэри сиэтиһэн силлибэт сиргиттэн сиир-аһыыр турукка киирдэххинэ,,Арбаҕастаах да абыраабат,,алдьархайын аһаҕын, киһилии киэптэнэн оҕолуу туруккунан сылдьыаххын–
Кырбый Күннэйи оҕолуу мөхпүтүгэр Чэлгиэн тугу да саӈарбата, кыыһа бэйэтэ эрэ билэр,,Эйгэтигэр,, киирэ сырыттаҕа. Арай Күннэй Чэлгиэни атын хараҕын аһан көрбүтэ, олох төрүкү,,Куйаар,, түгэҕэр кинилэр Айыы Куттаах Айдарыылара аанын аһан тиийбэт төрүттээҕин көрөн баран,,Эдьиийэ,, атын ааттара ааттаммат,,Айыылааҕы,, кытта аргыстаһа сылдьарын көрөн сүрдээҕин соһуйбута. Хатыы дьоно сырсан кэлбиттэрэ оҕолорун өйөөн убаан ат эккирэтэр хабарҕа дьиэлэрин диэкки хаампыттара. Кырбыйдаах дьиэҕэ киирбэккэ таһынан ааспыттара, Күннэйи атыгар мэӈэстэн. Багдарыыӈӈа түүн тиийэн түспүттэрэ, уолаттара утуйан ууларын ортото этэ, сылаалаах айантан сынньанан эрдэхтэрэ. Күннэй суунан тараанан Кырбый ыраас таӈаһы таӈыннаран киһи билбэт киһитэ буола түспүтэ. Кырбый бу хаан уруу да буолбатар,,Аҕастара,, анаан аҕас балыс гыммыттарын ылынан балтын дьонньору ылан баран баҕалааҕа, быстах санааҕа баһыйтаран,,Алдьархайы,, аҕалбатын, оҕотук санаатыгар оҕустаран олуурдаах олоххо оҕустарбатын диэн. Уолаттар соһуйа көрбүттэрэ да тугу да тастарыгар таһаарбатахтара, Чэлгиэн да кыыһыгар оннук-маннык диэн олуйса барбатаҕа. Хата,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, биир ыал буруота эбиллэрэ улахан үөрүүлээх түгэн үөскүүрэ үчүгэйгэ үтүөҕэ-кэрэҕэ тардыһара дьон-аймах элбиирэ. Кыра Күннэйи Кырбый батыһыннара сылдьан кыыс оҕо симэҕин, таӈаһын-сабын сөбүлүүрүн ылбыта. Чэлгиэн
хас аты сэптэри сэбиргэллэри атыылаһан ырдан барар малларын ылыммыттара. Хоннуохтарын иннинэ Күннэй дьонун көһөрөн аҕалбыттара, билигин да саастарыгар баттата илик дьон,,Тэп,, курдук этилэр. Сорохтор биирдии иккилии аты сэтиилэнэн айан аартыгар тахсан субуруһа турбуттара күһүӈӈү хаһыӈнаах халлаан аннынан. Айаннара күһүӈӈү өксүөннээх халлаан аннынан ыараханын аахсыбакка үөһэттэн уу аллараттан уу буолан силиилэригэр дылы сытыйан титириэхтэригэр дылы тоӈон хахха сири булан таӈастарын саптарын куурдунан сынньанан сылааларын таһааран көлөлөрүн да сынньатан ааһаллара. Сороҕор быраҕыллыбыт өтөхтөөх балаҕаны булан хоннохторуна дууһалыын сынньананналлара…
— Чэлгиэн мин Күннэйи дьонун кытта,,Тэйэр,, алааска олохтоору гынабын, бэйэм чугаспар көрө-истэ сылдьыам, эбиитин онно кураанах турар балаҕан баар кыстыылларыгар, оттоммут отторо да чугас сүөһү ииттэллэригэр, ону утарсыбат инигин–
Чэлгиэн хаһан утарсыбыта баарый, кыргыттарын, уолаттарын баҕаларын утары, кырдьык бу санаатаҕына,,Тэйэр,, алааска кураанах хас да балаҕан баар, ону кыстыкка бэлэмнээн кыра хотон оҕотун салҕаатахха дьоһун быһыы буолар эбит.,,Ураанайдар,, да от-мас тиэйиитигэр көмө илии-атах буолуохтара, элбэх тарааннаах дьон. Кыра Күннэй мэнит-тэник киһи саӈарбаты да саӈардар,күлбэтиэ да күллэриэх көрүӈнээх, ардыгар киирэрэ киирдэҕинэ хараҕын түӈнэри көрөн баран ууну омурдубут курдук ол күнү өрүүр, ол түгэнэ аастаҕына эмиэ эйэҕэс мичээрэ, күлэ сылдьар дьүһүнэ күлүмүрдүү түһэрэ. Кырбый эмиэ көрө сылдьара Күннэй айылҕаттан анаммытын оҕо кута кыайбатын, ыксаан ыгыллан ыларын. Ойоҕоһуттан орооһуннарбат, кырыыттан кыттыһыннарбат,,Кый,, дэнэн эдьиийдэрэ кырыктаахтык көрүөхтэрэ, саталаахтык саӈарыахтара. Даадарга таарыйан аастылар, аны Туораах Баайга таарыйдылар киһилэрэ киэӈ туонатыгар,,Күһүӈӈү киһи күлбүтүнэн,, көрүстэ, аҕыйах киһини аһатар астаах,,Оҕонньор,,хара ааныттан хаһаннан хатаҕалаан, сыаннан сыӈалаан кымыһынан күндүлээн көрсүбүтэ. Күннэй ийэлээх аҕата сири-буору кымыстыы олорбуттара, бу икки аттахтаахха иччилээхтик байбыт, бара сатаан ураа муостааҕын, сыспай сиэллээҕин кыйдаабыт кырдьаҕаһы кытта тэӈнээхпит диэн атах тэпсэн олорон сэһэни сэгэтэн, кэпсээни күүркэтэн эн-мин дэһэн эрдэхтэрэ. Хоодуот Кэтиинэлиин бу кинилэри тэӈнээхтэрбит диэн көһөрөн иһэр Чэлгиэн сүдү киһи буоларын сэрэйдилэр, уу харахтарынан көрдүлэр, эт кулгаахтарынан иһиттилэр. Кырбыйы көрбүт эрэ сүгүрүйэн ыларынан уус тыллаах утары көрбөт, инчэҕэй эттээх илбистээн иирсибэт киһитэ буоларын, Аар Айыыттан аналлааҕын,Үөһээ Дойду үтүөлэрэ анал
тыыны иӈэрэннэр Күн сирин көрдөрбүт оҕолоро эбит. Ол гыннар оннук-маннык ордук хос үөннэрэ-күрдьэҕэлэрэ суох. Улахамсыйан улуутук туттубаттар, киэбирэн кэдэрги хаампаттар. Хата кинилэр Күннэйдэрэ олохтоох оҕолору кытта оонньоон тэлээрэ көтө сылдьара, Кырбый кыыстарын кыраҕытык маныырын хараҕын далыттан таһаарбатын көрөн билэллэрэ. Туораах Баай муннун бүөтэ урут оҕолору кытта улаханнык оонньоспотох бэйэтэ саӈа кыыс Күннэй кэлбитигэр бэйэтэ да билбэтинэн кыыһы көрө саӈата суох ыстаммыта, дьонноро соһуйан эрэ хаалбыттара. Туораах Баай тылын тамаҕынан бу туох кыыс буоларын туоһуласта,,Кырбый,,балта буоларын истэн ытыһын имэриннэ, күлүгэр имнэннэ,,Кырбый,, Бойбоохтоох Чэлгиэн ылгыс кыыстара аҕа ууһун араӈаччылыыр аӈардара буоларын билэрэ…
— Чэлгиэн эйигиттэн биири ыйытаары көрдөһөөрү да гынабын, сураҕа элбэх сыл көмүстээх Тайҕа үөһэ-аллара өттүн хаардыы хааман, араас айдарыылаахтары, хара хаан олбохтоохтору, түүн-күнүс күлүкүччүйэр түөкүттэри, айылҕа араас көстүүлэрин, сүүрүктээх хайа үрэхтэрин, тааӈнаах тарыӈнарын таныыгытынан тыыран, сотоҕутунан кэһэн кэллэххит, онон ордук хоһу саӈарбакка көрдөһөөрү гынабын быйыл ол дойду аартыгар айанныыр буоллаххына миигин кытыар диэн көрдөһөөрү гынабын, урут бардам санаабар көмүскэ ымсыыран хас да сыарҕа аһы-үөлү тиэйтэрэн киһилээн-сүөһүлээн ыыппытым саккырыыр тыыннара эрэ төннүбүттэрэ, куһаҕан үчүгэйдээх диэбиттии ыпааппакка сылдьан ытыстарын соттубуттар этэ. Истэр тухары киһи бөҕө кэрдиллибит, хаан бөҕө халыйбыт сирин курдук кэпсииллэрин истэ-истэ киһи куйахата күүтэр.—
Туораах Баай уу сүүрүгүн курдук халыйар үгүс сылгытын сүөһүтүн таһынан кэнчээри ыччаттарыгар үрүӈ-кыһыл көмүс ууран хаалларар кэтэх санаалаах этэ, кулгааҕын уһугунан истэрэ сир түннүгз кырдьаҕастар кэлэр кырыымчык үйэҕэ көмүһүнэн көһүйэни толорон кистэнэн эрэллэрин, кини эмиэ оннук дьон ахсааныгар киириэн баҕара. Айаӈӈа туох наадатын ымпыгар-чымпыгар дылы ырыттылар. Уу кэһэр куруму, атах таӈаһын уларыттар кээнчэ, куллука. Атах таӈаһа элбэҕэ үчүгэй, кылгас түүтүн таһыгар гына тигиллибит этэрбэстэр, уллуӈун түүтэ таһыгар сылдьар гына. Хайыр тааһынан хаамарга этэрбэс уллуӈа тулуйбат үгэстээҕэ. Аны тимир тыӈырахтаах этэрбэскэ кэтиллэр иӈэһэлэр тааӈнаах үрэхтэргэ хаамарга, үллэ-үллэ түһэр сүүрүктээх үрэхтэр устун. Элбэҕи кэпсэттилэр таһаҕас сыарҕатыгар тиийэ хайдах хомуут дуҕа олгуобуйа тулуурдаах буоларын сыарҕа сыӈааҕа ылахтарыгар тиийэ ырыттылар. Туораах Баай Чэлгиэннээх айанныыларын кытта үлэһиттэрин ууга-уокка түһэрбитинэн барда, эрэллээх киһитигэр эрбэх
үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эр бэрдигэр ,,Ээбиллэҕэ,, барытын соруйда…
Улам-улам аара суолга тононон,,Тэйэр,, алааска Күннэйдээҕи тиэртилэр. Улахан тымныы түһэ илигинэ Чэлгиэн уолаттары ыытан олорор балаҕаннарын киһи кыстыыр гына бэрийдилэр, кыра туруору хотон салгыы охсон биэс ыанар ынаҕы ньирэйдэри биир сыарҕалаах көлүүр оҕуһун аҕалан хаайдылар. Хоодуот, Кэтиинэлиин быр курдук ыал буола түспүтүттэриттэн үөрэн көтөр эрэ кынаттара суох сырыттылар.,, Ураанайдар,, эмиэ халыӈ аймах бары турбут дьон көмө бөҕө буоллулар, саӈа кэлбит дьон кыстык бэлэмигэр ус кыһыны быһа аһыыр сымаларын, лыыбаларын бэлэмигэр түстүлэр, Хоодуот тэбис-тэӈӈэ сылдьыһар эдэр үлэни кыайар буолан сирдэрбэт. Саӈа сир үчүгэй хараҕынан көрсөн үөрүүлэригэр үүнэр Күннэригэр, Аал уоттарыгар үӈэн-сүктэн көрдөһө сырыттылар. Манна кэлэн бурдук, чэй амсайдылар, быстахха кыра сүөһү биэрбиттэрин сиэтилэр, аҕалара Хоодуот күһүӈӈү кустан, балыктан муора амсатан абыраннылар. Субу-субу Кырбый кэлэн хонон-өрөөн барар, Күннэйгэ кыһыӈӈы таӈас -сап аҕалар. Биирдэ ,,аны кыһын айаӈӈа барсаҕын дуо,, диэн ыйыппытыгар биирдэрэ үөрэн эккирээн ылла, ийэлээх-аҕата урут кыыстара араастаан дьүһүлэнэн көстөрүн абааһы көрөн мөҕө-этэ сатаабыттара да иннилэринэн буолан истибэт этэ, аны,,Хатыы,, аймаҕын кытта хатыһан илэ абааһы дуу, үөр дуу дьүһүлэнэн турбутугар сүрэхтээх дьон оҕолорун ити,,Иэдээнтэн,, ирдээн ылаары сор хааннара сордоммуттара да тугу да кыахтара суоҕа, кыыстара күлүк курдук көтөр идэлэммитэ. Хата бу Кырбый диэн ааттыыр Кыталык куолара кыыстарын киһилии дьүһүннээбитэ, оҕолуу оонньуур саӈарар буолбута, ол иһин кыыстара барсабын диэбитигэр биир тылы утары саӈарбатылар…
Күн-түүн тымныйан халлаан хабырсыйан барбыта, ото маһа суйданан көтөҕөтө сэбирдэҕэ көтөн хаардаах хаһыӈ хаамыталаан күөл үрдүн үрүмэ курдук мууһунан бүрүйэн,, Добдурҕата,, саҕаланан барбыта. Кыыл хаайсыытын баттаһа Чэлгиэн уолаттара хара тыаларыгар хаампыттара. Харачаас, Күлүк, Көкөт, Уһуктаах сэби сэбиргэл оӈоһуутугар туруммуттара, сылгыһыт уолаттарга айаӈӈа элбэх аты бэлэмнииллэригэр соруйбута. Өтөр өтөр гымматаҕа кыстык хаар куба түүтүнүү тэллэӈнээн барбыта, хата быйыл мууһун үчүгэйдик хара сиринэн тоӈорон баран хойутаан кыстык хаарын түһэрдэ. Эмиэ сыл аайы буоларыныы ,,Күүлэй,, кэтэһиитэ, хайа Эбэлэрэ эмис бөдөӈ соболооҕун сылыктааһын, ол быыһыгар мөккүһүү олорор Эбэлэрин таттарар баҕалаахтар бааллар. Муӈхаланар күөл аһа көбөн собото тупсар диэн кырдьаҕастар сэһэннэрин сэргээн истэллэр, бастаан,,Тэйэр,, Эбэттэн диэн сүбэлэстилэр муӈхаһыт Кириһээнниин.
Түөрт улахан Эбэлэрин тардарга кэпсэттилэр, бүтэһигин Быралгыга түмүктүүрдүү. Кэлэн иһэр өр гынан кэтэһиннэрбэтэ тыына-быара ыараан барда, ханна муӈха буоларын иккилии хонугунан аттаран буолар күнүн биллэрдилэр.,,Тэйэр,, алааска чугастааҕылар бары кэлэн кытыннылар, Көкөт аал уотун алҕаата күөх Боллох иччититтэн көмүс хатырыктааҕы көрдөһөн Эһэкээнин арыылаах алаадьыннан айах тутан алҕаата. Эбэлэрэ нырыы көмөтүнэн көмүс хатырыктааҕа чардаакка күөс курдук оргуйан олордо. Соболорун уос-тиис үллэстэн тарҕастылар, кырдьаҕастары да умнубатылар. Ити курдук аттаран түмүгэр Быралгыга тиийэн бүттүлэр. Эбэлэрэ бары баардарыттан бэрсэ сатаатылар. Ороһооспо кэнниттэн тыаттан түүлээхситтэр бары киирэн бардылар. Халлаан быт хаамыытынан сырдыыр буолан эрдэҕинэ биир дьыбардаах сарсыарда тыӈ хатыыта Чэлгиэн тиэргэниттэн сыарҕалаах ат хоочугураан таҕыста сэтиилээх. Сиккиэр, Чыӈыйдыын эрдэ Хооһойго тиийэн тэринэн күүппүттэрэ. Кырбый кыыһын илдьэ кэлэн холбосто,Көкөт, Күлүк, Хараҕаас, Уһуктаах аараттан Бэргэннээх, Хооһойтон Сиккиэрдээх бары сэтии сыарҕалаах элбэх көлө тумарыга быстах былыт буолан көтө турда. Аҕыйах хонугунан Туораах Баайга тиийдилэр, манна хонон өрөөн аттыын бэйэлиин сынньаннылар. Мантан дьэ Туораах дьонун кытта холбоһон киэҥ айан аартыгар таҕыстылар.
Содержание
153
Айан буолан баран арааһай аттарыылаах, сырыы буолан баран сыылба сыӈаахтаах,Туораах Баай үлэһиттэрин Чэлгиэн көрдөҕүнэ дьонун таӈаһа-саба чачырбас чараас,,Дьон дьорҕоотторун ыытабын,, диэн айҕаламмыта да икки киһитэ улаханнык ас иӈмэтэх аһаах көрүӈнээхтэр. Арай этэн баран эҕэрийбэт киһитэ,, Ээбиллэтэ,, эрэ өрө көрөн тиэриллэӈнээн ылара. Кырбый хара маӈнайгыттан бу киһини көрөөт да иһигэр киллэрбэтэҕэ, дьонуттан туһунан кэтэх санаалааҕын курдары сэрэйбитэ…
— Чэлгиэн уолаттаргын сэрэт ити киһиэхэ харахтарын хатыы сырыттыннар, куомуннаахтарын кытта куодарыстаҕына куһаҕан тыына дьайыан сөп–
Багдарыын биллэрин курдук икки илиитин уунан көрүстэ, саӈа айанньыттар баар буолбуттарын дьиктиргии көрдө, Чэлгиэннээхтэн туһунан тутталларын айаӈӈа үөрүйэҕэ суохтара өтө көстө сылдьара. Үөрүйэх дьон киэнэ барыта дьып-дьап таһаҕастарын тиэллиитэ, эбиитин халыӈ бириһиэнинэн бүрүллэн хамсаабат гына ыга баалла сылдьаллара. Бу дьон киэнэ хайдах эрэ сатаҕай сатамматах курдуга, ол иһин Чэлгиэн хаттаан саамылатан барытын көннөрөн хам баайтарда. Ээбиллэ сөбүлээбэтэх курдук туттубутун Кырбый саба саӈаран кэбистэ…
— Айаннаһар буоллаххына аахсыбакка айаххын саба сытыт, суох буоллаҕына кэлбит аартыккын бэйэӈ билэҕин–
Ээбиллэ бэйэтин дойдутугар бэрдинэн иннин солоно сылдьар курдук сананара, бу дьон ортотугар киирээт илиитэ-атаҕа хамсаабат түӈ-таӈ бара сылдьар, кута-сүрэ хам баттатан хаппахтана сылдьар курдуга, кэлин кэлсибитин да кэмсиниэх курдук санаталыыр буолан барда, саатар хас хардыыгын курдары көрө сылдьар кыргыттар илиигин-атаххын кыаһылыы сылдьаллар, Чэлгиэн уолаттара да көрөн-истэн сүрдээх дьоннор, хааннара-сииннэрэ хамсаабата, куттара-сүрдэрэ күүһэ олохтооҕо, Чэлгиэн,,Тук,, диэтэ даҕаны толкудуу да барбакка холгун-бууккун араартыыр дьоннор, аһыырдаах киһи аахсыбат көрүӈнээхтэр. Аны арахсыбат тарбахтарын үөнэ кыйбаӈнаан киэһэтин хаартыһыттарга бараары иһэ ыалдьыбыт киһилии иһинэн-таһынан сыбыытыы сылдьан олох да сүтэн хаалла. Бары бэйэлэрин кыһалҕаларыгар ыктара сылдьар буолан ким да аахайбакка хаалла, киэһэ аһаары тэринэ сылдьан биирдэ суоҕун көрөн соһуйдулар…
— Бу дьиикэйи көр ааспыт сырыыга албыннаппытыгар сөп буолбакка өссө тоһун көрдөөн бардаҕын , сырыттын аһаан баран айаннаан көрүөҕүӈ–
Кырбый кыыһырбыт уоҕар кыбдьырынан ылла. Хайыахтарай хас хонукка хаартылыыр киһини кэтэһиэхтэрэ дуо, эмиэ ыксаабакка наҕылыччы аартыктарыгар таҕыстылар…
Айаннаатахтарын нөӈүө күнүгэр хас да киһи батыһыннарыылаах Ээбиллэ бөтөрөӈнөөн киирбитигэр Багдарыын соһуйан үөһүн таттара түстэ, бары бардахтара дии
санаан сылдьыбыта. Дьоно барбыттарын көрөн Ээбиллэ биир сиргэ таба турбакка атаҕын үрдүгэр эргичиннээн ылла…
— Эккирэтэн эттээх хааннарыттан иэстэһэн уорбуттарын уодьугуоннуохха, ылбыттарын ыһыгыннарыахха–
Бары субу бараары өрөһөлөнө түспүттэрин көрөн Багдарыын тулуйбакка күлэн тоҕо барда…
— Халлааны хабырҕатынан хайаӈӈыт, таӈараҕа мастаммыкка дылы,,Холоругу,, кытта холоһон көрөөрү гынаҕыт дуо? Тиийбэккэ тараһаҕыт тэнийээрэй, үүрүллэн үрүӈ тураах буолан үтүргэӈӈэ көтөөйөххүтүй–
,,Холорук,, аатын истээт бары,,Мах,, бэрдэрбиттии айахтарын атан турдулар.,,Дьэбин Харах,, урут,,Холоругу,, кытта хатыһаары хараӈа харахтана сыспытын умнубат, билбэккэ эрэ бу бэдик туһугар хардыыны хаамаары хайыр харахтана сыспытын өйдөөтө, куттарын куутуйата ыйанан ылбытын эмиэ. Ээбиллэни ас күүппэт хараҕынан ыараханнык көрөн турда…
— Кимнээҕи кытта кэриэтэһэ сатыыргын билбэт аар акаарыгын дуо? Кырбый кыыһыран кырыы хараҕынан көрдөҕүнэ, көппөх курдук көтөрбүт хааллаҕа, дьол хараҕар көстүбэтэхпит да көнө–
Уонна ыараханнык хааман тахсан бардылар, Ээбиллэ умса түһэн олорон хаалла…
Чэлгиэннээх күнү-түүнү сарбыйан сыылба да сырыыннан аттар-атан алла турар Аллан үрэҕин өӈөйдүлэр, үллэ турар үрүӈ күүгэнинэн күрүлгэннээх үрэҕэ куугуначчы кутуллан көрүстэ, тарыӈнаах үрэхтэрэ туоланнан хаардаах хайа харгыларын хайыта сүүрдэн үөс үрэхтэри үмүрү тардан күрүлүүр күӈкүһэ көстөөх сиртэн куугунуура иһиллэрэ. Манна хаайтаран икки өттүгэр киһи бөҕө тоҕуоруйда, дьону хоннорор балаҕаннаахтар баһаам үбү баһан ыллылар, хаарты хамсыыр хараҕа симириӈнээн киэһэ аайы маргыардаах сүүйсүү сүгүннээбэтин ааһан сүгэһэрдээҕи сүллүлэр, аттааҕы атаҕынан, сыарҕалааҕы сатыы хаамтардылар. Чэлгиэн хаһан эрэ эмиэ биир маннык быһылааӈӈа олохтоох омуктары сирдьит оӈостон кыыһа Бойбоох баарына айаннаабытын өйдөөн үөһэннэн хайа кэтэҕинэн өксөйөргө сананна, сорох харса суох өттө өрө баран өксөйөргө сөбүлэстилэр. Ыӈыыр аттаах Чэлгиэн инникилээтэ, онтон кураанах сыарҕалаахтар, саамай түгэххэ таһаҕастаахтар тыырдылар. Үс күнүнэн киэӈ тарыӈӈа киирдилэр килэччи тоӈмут муус үрдүнэн сыарҕалар бэйэлэрэ сырылаан аттары охтороону ол куттала, сатыы сиэтэн таһаардылар, ол быыһыгар ньалыар уулааҕын кэһэллэрэ, манна этэрбэстэригэр кэтэр иӈэһэлэрэ абыраабыта. Эбэлэрин нөӈүө кытыла үрдүк мыраан бэстээҕэр аттарын сыбыдахтыы-сыбыдахтыы биирдии-биирдии сыарҕаларын соһон таһартаабыттара, мантан ыла хаара чараас буолан айанныырга чэпчэки этэ. Кутаа оттон сиргэ хонон ааһалларыгар Туораах Баай дьоно улаханнык айгыраабыттара айахтарыгар ас да кыайан киирбэт
буолан ылаттыыр туруктара бааллара. Уолаттар бу айаӈӈа үөрүйэҕэ суох барахсаттары аһынан утута, аһата сатыыллара,,Оо бу кэриэтэ ичигэс балаҕаӈӈа сытан иигиӈ халыйар сириттэн от-мас тиэйэ сылдьыбыт баар ини, таах тыллананан кэлэммит,,диэн истэригэр курутуйа саныыллара. Аны ат да манньаҕа кэлиллибэт диэн кириэс охсуммуттара. Иккис күнүгэр,,Тохтобулу,, буллулар манна хаайтара сытар дьон бэлэм суол тахсыбытын истээт үөһэ-аллара түһэн тиибии түһэн аны хаайыа дии санаан суккуллуу бөҕө буоллулар. Чэлгиэннээх манна өрөөн сынньаннылар. Туораах Баай дьоно ичигэс балаҕаны булан дьэ утуйан сынньаннылар, киһилии аһаан-сиэн сэниэ киллэринэн абыраннылар. Дьиэлээх Дьэллик Чэлгиэни билэн ытыһын уунан харытыттан тутан ибигирэттэ. Дэӈ тохтоон ааһар күндү ыалдьытын үрүӈ дьиэтигэр ыӈырда, сандалыга чэйдии олорон кыһалҕаҕа киирбитин омолуйда, мантан чугас,,Харыйалаах,, алааһыгар олорор аймахтарын туох эрэ көстүбэт күлүктээх сиэмэх ойуун буулаан, олохторун огдолуппутун кэпсээтэ. Хас да айдарыылаах кэлэн атахтарынан куоттулар, ол баҕайы үрдүттэн аһаан-сиэн айбардыы сылдьарын, хороҕор муостаахтарын хотонтон, сиэллээхтэрин сиэтэн барарын таптыырынан таалалаан, өһөхтөөҕүннэн өҕүйэ сылдьарын кэпсээтэ…
— Урут эйигин кытта Бойбоох сылдьыһар буолара, оннук киһи баара буоллар хабырҕатын тутан,, хааҕырҕатыа,, этэ–
Чэлгиэн тугу эрэ санаан олорбохтоон баран…
— Бойбоох кыыһа балтынаан бааллар ээ, айаммыт араӈаччылара–
Дьэллик истээт аллараа уоһа тэллэйэн түһэ сыста сыӈааҕынаан…
— Нохоо ыл кыргыттары ыӈыртаан киллэр эрэ–
Аттыгар иһиллээн сыӈаах баттанан олорор уолун соруйда, биирдэрэ таһырдьа,,Тилир,, гынан хаалла. Сотору Кырбыйдаах, Күннэйи батыһыннаран киирдэ. Дьэллик Кырбыйы көрөөт уллуӈаҕыттан оройугар дылы тымныы сүүрээн дьурулаан таҕыста, тоӈмут киһилии титирээн ылла…
— Түлүрбэх ойууну оннун буллараары, ыырын ыстаран үөн өйүн ылҕатаары, кылыытын кыаһылаан саҕаҕын саптараары гынаҕыт дуо?—
Чэлгиэннээх икки сыарҕа атынан Харыйалаахха Баай Батаахапка типтэрэн тиийдилэр,,Дьиэлээхтэр сонуӈӈут диэбитинэн киирдилэр. Дьиэлээхтэр киэһэ аһылыктарын аһаары сандалыга олорбуттар,Чэлгиэннээҕи ыӈырдылар…
— Хайа олоххут дьаһаххыт кэлин хайдаҕый? Бу баҕар көмөлөһөн көрөөйөллөр диэн көрдөһөн аҕаллым–
Дьиэлээхтэр бары соһуйбут курдук өрө көрө түстүлэр, бу күөх оту тосту үктээбэтэх Кыталык Куо кыргыттар туох туһалаахтарын аҕаллыӈ диэбиттии, инилэрин Дьэллик сырайын батарыта көрөн ыллылар. Кырбый бу дьон атын өйдөөх санаалаахтарын курдары сэрэйдэ, кинилэри сэнээн киһиннэн аахпатахтарын эмиэ. Ыксаабыт киһи оттон-мастан барытыттан
тардыһа сылдьарын бу дьон бардам санааларыга умнубуттар быһыылаах. Кырбый туран тахсан барбытыгар Чэлгиэн, Күннэйдиин батыстылар…
— Сордоохтор бардам санааҕытыгар кимнээҕи сэнээн кэтэхтэринэн ааны астаран таһаарбыккытын билэҕит дуо? Бүтүн үөһэ-аллара Тайҕа үӈэр таӈара оӈостубут, үс күлүгүн быһа хаампатах,,Холоруктарын,, ону кытта тоҕус курдуур күлүктээх Бойбоох кыыһын Кырбыйы киһилии көрсүбэккэ холдьохтугут, аны,,Алдьархай,, ааӈнаатаҕына аймахтаахпыт диэн ыӈыра сылдьаайаххытый–
Халҕаннарын хайа быраҕан тахсан барда. Хотоннорун халҕана,,Кыыкыр,, гына аһыллаат хотуул отун бүрүммүт Түлүрбэх ойуун эргэлээх хараҕынан олчоччу көрбүтүнэн киирэн кэллэ…
— Кыһалҕалаах да дьоннор киирэн таҕыстылар, көр эрэ ити кыыс баарбын билэн баран кыһалҕата суох эһигиттэн өһүргэнэн тахсан барда, соруммута буоллар ыстаабакка ыйыстара хаалла, тахсаары туран саӈата суох,,Сэрэтии,, бырахта. Онон өтөхпүн булан уу чуумпутук олорорго–
Уонна тыаһа суох ааны сабан тахсан барда. Дьиэлээх тойон үлүгэрдээх дьон киирбиттэрин, кэтэх санаатынан көрсөн,,Алдьархайы,, аҕалан эстэр турукка киириэхтэрин санаан сап-салыбырас буолла. Өйдөрүн-төйдөрүн булан эккирэтэн көрбүттэрэ. Дьэллик кыыһыран кыйдаталаан ыытта, айан дьоно сытыахтара былыр барбыттар…
Содержание
154
Харачаас төрөөбүт түөлбэтигэр Ыйылас үрэҕин үрдүгэр тураатылар, манна кинилэр кэлэллэрин билбит курдук аартык айаҕар көрүстүлэр. Биирдэ эмэтэ көстөн ааһар күндү ыалдьыттарын Чэлгиэни аҕа ууһун кырдьаҕаһа айхаллаан ытык ыалдьыты ийэ таба үүтүнэн кытыйаҕа айах тутан ууннулар, сүгүрүйэн сүдү киһиэхэ үтүө санааларын биллэрдилэр. Кырбыйы Күннэйи эбэлэр ийэлэр эдэр да кыргыттар анал ураһаларыгар сиэтэн илтилэр. Айылҕаттан аналлаах Тугутчааналарын(Бойбоох) оҕотун харахтарынан хайҕаан ытыстарынан имэрийэн ыллылар, Кырбыйы кыра сааһыттан ийэтэ Бойбоох төрөөбүт тылын истэргэ, быстах-остох кэпсэтэргэ үөрэппитэ манна саӈарбытыгар харахтара кэӈии түстэ, мэктиэтигэр кырдьаҕастар харахтара ууланан ылла, бу буоллаҕа төрөөбүт тыл төлкөтүн сүтэрбэккэ истиӈ санаа ымыыта оӈостон иитиэхтии сылдьара. Төрөөбүт тыл сүмэтин этигэр- хааныгар иӈэринэн улааппыт оҕолоро төһөлөөх төрөөбүт тыл иэйиилээх илгэтин ахта сылдьан кыыһыгар кытта үөрэттэҕэ кэпсэтэн кыараабыт көхсүн кэӈэтээри, төрөөбүт тылын иһиллэр эйгэтэ өйүгэр-санаатыгар ыраас ый буолан ыйдаӈардан эрдэҕэ. Бу дойду төрөөбүт тылынан саӈарар Харачаас, Уһуктаах сорох сахалыы саӈарбат кырдьаҕастарга күндү дьон буолан көһүннүлэр, үксүлэрэ сахалыы саӈараллар булкуһан олорор буоланнар, арай хара тыаҕа, хайаҕа көһө сылдьар көс омуктара эрэ саӈарбаттар…
— Чэлгиэн көмүстээх дойдубут күөрэ лаӈкы түһэн эрэр, туох эрэ ньуу-ньаа саӈалаах омуктар бөҕө киирэн эрэллэр, убаҕас утахтарынан дьон өйүн санаатын сүүйэн ону кытта туох эрэ хаппыт ааттаах хамсалаах табах курдугунан итирдэн көмүс бөҕөлөрүн түөкэйдээн эрэллэр, ол быыһыгар бэйэлэрэ да уоран сууйаллар үһү–
Чэлгиэн билбэт буолан саӈата суох олордоҕуна, биир эдэр киһи…
— Ээ кытайдар диэн ааттаналлар, дьону да аһаталлар, аны ,,хункуустар,,диэн уоруйах, өлөрүөхсүт дьонноохтор–
Уһуктаах, Харачаастыын бэркэ билэр дьоннорун истэн харахтара уоттанна. Урут кинилэр да өрө көрөр кэмнэригэр хаан ыллыктаах хаампыттара, онно ити үөн курдук өйдөөх өлөрөөрү туран ырдьаӈныы-ырдьаӈныы тоӈхоӈнуур дьону үчүгэйдик билэллэрэ, төбөнү күлэ-үөрэ быһаллара, хааны көрдөхтөрүнэ харахтара уоттанара…
— Кинилэри да уодьуганныыр уллуӈах сырыылаахтар, хадаар хааннаахтар сахаларга да бааллар эбит, үнүр кырыыга олорор кытайдары кырган тахсыбыттар этэ–
Эдэр киһи кэпсии олордо. Уһуктаах, Харачаастыын чахчы салыннылар, урут тэйиччиннэн сылдьан тэлэкэчийэр этилэр, аны дьонноох да сиртэн толлубат буолбуттар…
— Чэлгиэн үчүгэй да тыллаах-өстөөх уолаттар урут сылдьыһар этилэр, аны,,Олоӈхобут,, уурайдаҕа.—
Кырдьаҕастар хомойбуттарын биллэрэн,,Сүөм,,
түһэн олордулар.
Сиккиэр истэн олорон бэрт симиктиктик саӈарда, кини билэрэ биирдэ эмэ үөнүрдэҕинэ Чыӈый этэн-тыынан ыларын…
— Манна,,Ырыа,, уола сылдьыһар, аҕатын баппыт буоллаҕына этэр тыл иӈмитэ буолуо–
,,Ырыа,, уола сылдьыһарын истээт өрө көтө түстүлэр. Кырдьык Чыӈый сороҕор ис-иһиттэн кычыкаланан ылара, Сиккиэрдиин сырыттаҕына дьээбэрэн көр курдук этэн ылара, бэйэтэ дьонноох сиргэ тылланыан баҕарбат этэ толлоро, доҕорун диэкки махтаммыттыы көрөн ылла. Түргэн үлүгэрдик уот иннигэр аһыӈастаах тириитин тэлгии оҕустулар, кыра төгүрүк сандалыга таба үүтүн кытыйаҕа уурдулар. Чыӈый атын баҕайы атаҕын халаачыктыы ууран, кэтэх тардыстан балаҕан үрдүн өрө мыӈаан симик соҕустук саӈаран барда, кэлин күөмэйэ кэӈээн кэһиэхтээх саӈата балаҕан иһигэр баппакка лоӈкунаата, кылыһахтаах куолаһа күөрэгэйдии дьурулаан урааннан уһууран кыымынан кытыастан куйаар диэкки көтө турда…
— Хаһан да харахтаах көрбөтөх, хайыр таас хаппахтыыр хайалаах, үүт тураан тумарык тарыӈнаах, кыһынын дьүкээбил дьиримниир, сайынын дьурулуур үрэхтэр үллэӈнэс киһиннэн туолбуттар кырылас харчыны сырсаннар, кылбайар көмүһү көрдөөннөр көӈүһү күрүлгэн гыммыттар, харгыны хаспахтыы хаспыттар. Кыраны кыйдааннар, урааӈхайы үүрэннэр үтүргэн гыммыттар. Буолар да эбит быралгы барбыттар бу сири буланнар, түөкүннүү көттөҕө түлүрбэх сырыылаах. Хабарҕа быстара хара хаан халыйан, идэмэр иччилээх хара суор хааҕырҕаан аад сирин халҕана аһыллан кутаа уот күлүктээх аһыӈас айахтаах ардьайбыт тиистэрэ кытарчы аһыллан көхсүттэн тэһииннээх көӈүл күн оҕотун көхсүттэн уулаары, көмүскэ суудайан киирбитэ, сир иэнин сиӈнэрэр санаата халыйан эрдэҕэ хаан ыллык суолланан–
Кыра диэн кытаччы көрбүттэрэ кырбадаһын киһи эбит, оччугуй диэбиттэрэ олуонатык кэпсиир эбит. Дьиэлээхтэр халлаан сырдыар дылы хам хатаммыттыы Чыӈый кэпсиир тылларын кэтэһэн айаҕын манаан олордулар. Чэлгиэннээх саһарҕаны кытта сыарҕалаах аттара кыыкынаан көмүс куоратыгар киирдилэр. Бу дойду сыл-хонук кэӈээн тип-тигинэс буола турар, киһи кымырдаҕас уйатыныы үп-үллэӈнэс. Бастаан Туораах Баай этин-арыытын туттардылар кырылас көмүһүнэн ааҕыстылар, онтон бэйэлэрин түүлээхтэрин, ону кытта эттэрин эмиэ аахсан бүттүлэр. Манна саа сэбэ чэпчэки уонна тимир тиһиликтээх бултуур тэрил, аны доруобунан эстэр,, Сынтараалка,, арааһа ону кытта,, Субуйааӈка,, атыыластылар. Манна дьон түһэр киэӈ уораҕайыгар хонордуу тэриннилэр, аттарын ат көрөөччүгэ таһааран туттардылар, барыта кырылас көмүһүнэн аахсаллар. Таһырдьа хаама сылдьан көрдөххө саха да элбэх сирэ эбит, үксүлэрэ хара тыаҕа мас
кэрдиитигэр сылдьаахтыыллар, көмүс да сууйар дьорҕоот дьоннор элбэхтэр үһү, кэпсээн эрэ киэргэтиитэ быһыылаах, көмүстэн көнөн байан-тайан барбыт баара көстүбэт. Арай ааттаах ороспуойдары кытта, кыраһа хаарыныы киэӈ ыырдаах хаартыһыттарга эрэ баар быһыылаах. Ханна да буоларын курдук биир эмэ кылайары буллахтарына манна хаарты дьиэтин тутар киһиэхэ киирэн, сиэптэрин тэбээн сис туттан тахсан барааччы элбэх дэһэллэр, хаарты хараҕын хаамтаран сүүйээччилэр да бааллар быһыылаах. Кыһыыта тыа дьонноро бачча сиргэ көмүс туһа диэн эттэрин-арыыларын тиэйэн киирээт хаарты хараҕар умса түһэн кэтэр ыстаана да суох хаалан хараӈа суолламмыт элбэх быһыылаах. Чэлгиэннээх төннөн иһэн,, Ыйылас,, олохтоохторугар хонон өрөөн аастылар. Хонуктарыгар эмиэ Чыӈыйы кыратык этэ түс диэн көрдөстүлэр…
— Ааспыт сыл аргыардаах ардаҕын быыһыгар, хатааһын өксүөнэ хара тыа устунан хаампыта. Сир дойду сиик буолан сиӈнээри үктэнэн сүүрүктээх үрэхтии сүүрбүтэ–
Ити курдук Чыӈый аан тылын аспыта, Орто Дойдутун одуу гынан ойуулаабыта, күнүн сирин күлэ турар гына көрдөрбүтэ. Айыы сиригэр айыллыбыт, күн сирин көрөн түспүт Бухатыыр бэрдин кэпсээн киирэн барбыта…
Олоӈхоннон уйдаран, ырыаннан аргыстанан ими кытта куустуһан аартыктыктарынан тахсан барбыттара. Олохтоохтор сүтүөхтэригэр дылы көрөн хаалбыттар,, Алгыс,, тылын кытара…
Күн уһаан уонна кураанах сыарҕалар сырылаччы бараллара, биир күн аара суолга кутаа таһыгар чэйдии олорон Кырбый халлааны хантайан олорон…
— Чэлгиэн улахан иччилээх тыал түһээри гынна, ханна эрэ хахха сирдэ була охсуохха, мантан соччо ырааҕа суох Кытаах олоҕо баар буолуохтаах, түргэн соҕустук түһэн иһиэххэйиӈ–
Түӈ-таӈ түһэн айаннаан дьигиһиттилэр. Сотору күүстээх тыал түһэн сир-халлаан ытыллан барбыта. Ала буркун ортотугар син барыйан турар балаҕаннары булбуттара. Элбэх көлө кэлэн чаардаабыт туруктааҕа, буоларын курдук улахан балаҕаӈӈа тарбачыспакка кырыы тыа саҕатыгар кыра балаҕаны булбуттара, арай Туораах Баай дьонноро сөбүлээбэккэ аттынааҕы обургу балаҕаӈӈа түспүттэрэ. Дьиэлээхтэр элбэх киһи сүгүллэн киирбитигэр сүрдээҕин соһуйдулар, арай Чэлгиэн кэпсэтэн барбытыгар дьиэлээх дьэ айаҕын аста…
—Мин Хаахынньа диэммин, хотунум Хоборооньо айан дьоно бу үлүгэрдээх буркуӈӈа үтүрүттэрэн туораатаххыт, кырыымчык да буоллар кыбыыга оттоохпут. Аһылыкпыт диэн сирбэт буоллаххытына барча, лыыба, сыма.—
— Сирэ сылдьыахпыт дуо киһи буолбут аспытын–
Чэлгиэн иилэ хабан кэпсэтэн барда, Харачаас Уһуктааҕы кытта,, Лис,, курдук ыарахан матаҕаны киллэрэн сэрэнэн тэпсиллэн чэрдийбит буор муоста үрдүгэр түһэрдилэр.
Күннэй тэӈнээхтэрин көрөөт кэпсэтэн күлсүбүтүнэн барда. Уолаттар чэй оргута охсон тоӈ астарын сылытан бэлэмнээтилэр, утуйар таӈастарын үрдүгэр олорон аһаан бардылар. Күннэй, Кырбый, Чэлгиэн дьиэлээхтэри кытта кыараҕас кыра сандалыга олорсон аһаатылар, арааһынайы барытын кэпсэтэ-кэпсэтэ…
— Таһаараа ыалларбыт Баай Бөтүрүүскэ кыра кыыстара таарымталанан хас да хонно сытыгыннаабыта, киһини билбэт буолбут дииллэр, хаарыан оҕо. Онно,, Силлиэлээх,, кырдьаҕаһы ыӈырдылар быһыылаах, ол киһи тыал тыыннаах, силлиэ сырыылаах буолааччы–
Дьиэлээх сыыйа-баайа кэпсии олордо, иһигэр кыбыста да саныыр бачча мааны баай дьоннор туох буолан булан-булан кинилэр кыараҕас ыыспаларын өӈөйдүлэр. Кэпсээн баран кэлээр диэбит киһилэрэ быһыылаах, уот иннигэр хамса уобан олорон чугас эргиннээҕини, урукку умнулла быһыытыйбыт саха былыргы күүстээхтэрин, бараммат быһый атахтаах баалларын үһүйээн гынан кэпсээн айанньыттар айахтарын атан иһиллээн олордулар. Кэпсиир да буолар эбит ыраахтары ыпсаран, тэйиччитин тэһииннээн, чугастарын чуо бу баарды оӈорон тупсаран. Бэйэтэ эмиэ айылҕаттан айыллыбыт биир эриэ-дэхси көрүӈ быһыылаах. Остуоруйа оннун-тойун ойуулаан кэпсээн гынан кэрэхсэтэр, сэһэн ситим сэтиилэнэн сэргэхситэр көрүӈэ. Кырбый Күннэйин эрдэ утутта, оҕолор да бары хаптайдылар, арай көмүлүөк тула таӈастарын тэлгэтэн, уокка уккунньаҕы уураннар дьиэлээх киһи бүтэн биэрбэт үһүйээнин истэ сытан утуйааччыта утуйда, истээччитэ истэ сытан муннуларын тыаһа буугунаабытыгар кэпсээн-сэһэн дьэ тохтоото…
Баай Бөтөрүүскэ киэӈ уораҕайыгар үгүс киһи мунньуһунна, ааттаах-суоллаах,,Силлиэлээх,, кырдьаҕас кыырарын көрөөрү, кыыс барахсаны көтөҕөн таһааран аас тэллэххэ сытыардылар. Кырдьаҕас кутурук салайтаран кутуран куллугураабытынан барда, дүӈүрүн өрө тута-тута охсуолаан киирэрэ киирэн өрө көтөөрү даллаӈнаан иһэн. Эмискэ тугу эрэ иһиллиирдии дүӈүрүн кулгааҕар даҕайда, көстө-көстө сүтэн кыыллара көтөрдөрө кый мырах кыйданнылар, туохтан эрэ тэһииркээн тэлгэһэҕэ да киирбэтилэр. Эмискэ кыламмытынан көмүлүөк иннигэр тобуктуу түстэ…
— Абам да баар эбит икки хараҕым үүтэ бүөлэнэн, кулгаахтыын дьүлэй куӈ буоламмын аттыбар,,Амырыын,, аҕаһым хонуктуу сытарын көрбөккө истибэккэ киирэн биэрбит сорбун көрүӈ,, ол улуу тыыннааҕы айанын суолун буурҕаннан булкуйан, ытык гынан ытыйаммын ыӈыран ылбыт сорбуун–
Үргүлдьү кырдьаҕастара умса түһэн улуйан барбытыгар баар дьоннор бары куттанан муннукка-ханныкка түстүлэр. Кырдьаҕас сүр түргэнник хомунан кутуруксутунаан куотар аакка бардылар. Дьэ соһуйуу өмүрүү бөҕө буоллулар, ыйыталаһан көрдүлэр
да ыйдаӈардар киһи көстүбэтэ…
Сарсыарда Чэлгиэннээх аттарын көлүнэн бараары чэйдии олордохторуна халыӈ халҕаны аһан тумарыгы кытта иннигэр Далбар Хотунун уктубутунан бэрт нүһэр көрүӈнээх багдайбыт бөдөӈ киһи киирэн кэллэ. Аҕыйах тылы бырахсан дьиэлээхтэри кытта кэпсэттэ, баар дьону кэриччи көрөттүү сатаата да маннык баар эбит диэн кыайан булбата. Кырбыйы уот иннигэр турдаҕына баһыттан атаҕар дылы көрөн түһэрдилэр,,Силлиэлээх,, кырдьаҕас аҕаһым диэбитин иһин аҕам саастааҕы көрдөөтүлэр, бу Куба мааны кыыһы көрөн туран тыллара хайдах да тахсыбата, эчи Аар айылҕата оӈорбута чочуйбута кэрэтин нарынын, эбиитин таӈаһа саба мааныта киһи эрэ тэӈнэспэт киэргэлэ. Киирбит дьону көрөн туран дьикти кэрэтик Кырбый күлэн кэбиспитэ, хайдах эрэ көй салгыӈӈа күөрэгэй дьурулуурун курдук иһилиннэ…
— Хайа мыына көрдүгүт дуо? Улуу удаҕаны көрөөрү киирбиккит атын күтүр турарын көрөн тылгытыттан матан турдаххыт дии–
Хайдах эрэ хатыылаахтык саӈарбытыгар хараҕын уота хатааһын курдук кырыыланна…
—Баҕар таарыйан ааһыахпыт, баҕар суох онон эрэӈкэдийэ санаамаӈ–
Киирбит дьон саӈата суох тахсан бардылар.
— Дьэ дьикти быһыы Бөтөрүүскэ айахтааҕы атыппат буолара, ол бэйэтэ биир тылы ыпсаран саӈарбакка таҕыста–
Дьиэлээх Хаахынньа хайдах эрэ мунаарбыттыы саӈарда…
— Кыыстарын киһи аһынар, сиртэн-буортан тэйбит түөлбэбит баар суох чыычааҕа этэ. Чуопчааран Баай Бөтөрүүстэн төрөөбөтөх оҕо, ийэтин батан аламаҕай, дьону сэргэни аһына кэпсэтэ-ипсэтэ сылдьааччы–
Кырбый саӈата суох тахсан барда…
Содержание
155
Бөтүрүүскэ кыһалҕаҕа киирэн кыыһын таһыгар санааҕа баттатан олордоҕуна Кырбый киирэн кэллэ. Дьиэлээхтэри кытта аҕыйах тылынан бырахсан кэпсэттэ, бары даҕаны бу баһыттан атаҕар дылы күндү түүлээҕиннэн таӈныбыт кыыһы дьиктиргии санаатылар, балаҕаӈӈа баар кыргыттар, дьахталлар киирбит кыыс таӈна сылдьар таӈаһыгар ымсыыра санаатылар, маннык күндү түүлээҕи таӈнар да баара биллибэт кинилэр эргимтэлэригэр, бара сатаан кэтэ сылдьар сыалдьыйалыын күндү саарба тириитэ. Сытар кыыһы уһуннук көрөн турда…
— Кыыскытыгар ханнык даҕаны Айыы да,, абааһы,, да тыына иӈмэтэх,,Айдарыылаах,, аҕаскыт күтүн-сүрүн көтүппүт. Хаһан эрэ хараха буолан,,Аҕа,, ууһун араӈыччылаабыт, эстэр турукка киирбиккитигэр бэйэтэ эдэр сааһыгар толук буолан сиэмэх ойууну кытта хатыһан,,Дьабыннарыгар,, көппүттэр. Сырдык кута сүппэккэ үгүс сылга ,,Үрүмэччи,, буолан үргүөрү киллэрбэккэ, дьыбары тыыннарбакка Харысхал хаххата буолан кэлбитин, кэлин сылларга кэннинэн тэйиппиккит. Байдыбыт диэн бардам санааҕытыгар, кыаҕырдыбыт диэн киэбирии киирбитигэр,,Алҕаскытын,, аанньа ахтыбат буолбуккут. Бөтүрүүскэ эйиэхэ,,Аҕаһыӈ,, араӈаһын көтөхтөрөөрү үстэ кэлэ сылдьыбытыгар сырдык күлүгэр көхсүгүн көрдөрбүккүн. Кэлэйэн кыыскынан киирбит, аатын ааттаан хаан уруу аймаххар,,Араӈаһыгар,, тахса сырыт ааттаһан көрдөһөн ааһаабыт сахатын аһын ууран,,Араӈаһын,, ыһыллыбытын ыраастаан чөмпөтөн киир, кыыскыт көнүөҕэ,,Аҕаһын,, арбаҕастаах айдарыыта кыыскытыгар көһүөҕэ–
Дьиэлээхтэр айахтарын атан тыыммакка да иһиллээн олордулар, Кырбый тахсан барбытыгар дьэ өйдөммүттүү,, Һуу-Һаа,, буолан үөһэ-аллара түстүлэр…
Айан да араайынан аартыктаах,биир эриэ дэхси буолбатах, киһи-киһи тус туһунан дьылҕалааҕын курдук.,,Куһаҕан дьахтарга дылы буолан,, диэбиттии халлаан хабырыттан субу күлэ-үөрэ тырымныы турбута кубулуйа түһэн хаарынан ыһыахтанан барара. Урут Бойбоох айан күнүн аттарара хайдах хонуктар кэлиэхтээхтэрин, билигин кини оннугар Кырбый кэлэр күнүн сылыктаан инникитин эндэппэккэ көрүүлэнэр. Аны аҕыйах хонуктан бэттэх оонньуу-күлэ сылдьар Күлүктэрэ саӈата суох дьэбин уоһуйа сылдьар буолан хаалла, утуйа сытан хоһооно суох үлүгүнэйэр, утуйа сытан биирдэ,,Чиэрбэ Хотуна,, диэн хаһыытаан барыларын соһутан турар…
— Чэлгиэн Күлүкпүт үс күлэр эмэгэтин суохтаан утуйар уута да ыһыллыбыт–
— Ол туох буолар баҕайытар–
Чэлгиэн хаарты туһунан санаабакка да сылдьан соһуйда…
—Хаарты син биир,,Ойууттар, Удаҕаттар,, курдук күүстээх араӈалаах, ити,,Олоӈхо, Оһуохай,, курдук атын сиртэн анал тиһиликтээх, кини биэрбитин уон оччоннон төттөрү өҕүтэн угунньаҕар тиийэ эһэр
таныктаах, бастаан хаарты аба албыннаан кыралаан биэрбитин иэстэһэр идэлээх, Күлүгү ол иһин ыӈырар суулларан кутун күдэӈӈэ көтүтээри–
Чэлгиэн хаһан да соһуйбатаҕын соһуйда, мэктитигэр иһэ олорор чэйигэр чачайан ылла, дьиктитин араас да баар буолар эбит, бу Куйуурдуур түһүлгэтигэр кырыы ыалга түһэн олороллор, манна элбэх аартык аалтыһар сирэ буолан балачча ыаллаах, илин-арҕаа, хоту-соҕуруу киин суоллар киэӈ аартыктарын тыргыллан ааһар сирдэрэ, хаһан да тохтообот,,Хаарты,, хараҕа симириӈнээн ылара, түүн-күнүс кэлии барыы уӈа-хаӈас түмүгэ көстүбэт түрүлүөн, баһа-атаҕа биллибэт барыһыай…
—Чэлгиэн Күлүгү кыратык оонньотон көрүөххэ, мин кэнтик кээһэн кэтэҕиттэн өйүөм, кучуйар кубулҕаттаах,,Чиэрбэ Хотунун,, Эбиэн Хотунугар эрийэ бырахтырыам, холуоданы хамсатан ытык гына ытыйдахха, ылсар-бэрсэр ыһыллыаҕа–
Чэлгиэн тугу да саӈарбата, бу түһэн олорор балаҕаннарын баһылыга,,Хоӈор Уола,, диэн киирбит-тахсыбыт эмиэ да кыралаан хаартынан үлүһүйэн ылар күннэрдээх быһыылаах, ат эккирэтэр үрүӈ дьиэтигэр олорор. Киирэ-тахса кэпсэтэн ааһарыгар иһиттэххэ хаартыны улаханнык биһириир быһыылаах. Хаартыһыттары тутан хамаҕатык харчы оҥостон, үп киллэринэр,,Киргил Уола,, дэнэр сүрэхтээх аата Сүөдэӈ Хаарыс сүрдээх бөдөн быһыылаах-таһаалаах көӈдөй уһаат курдук лоӈкунатан саӈарар уола хаан…
— Бүгүн дьэ Киргил уолугар үтүмэн үп ханыылаах хаһыытыыр харчы хаппарыгар хатанар күнэ буолбут ыӈырыылаах ыалдьыттара хотуттан-соҕурууттан хомуллубуттар.—
Хоӈор Хаас киирэн бөтүгүрээтэ, ымсыырбыттыы чыпчырынан ылаттаата…
—Күлүк кыратык хаарты көрө охсон киирэбит дуо–
Кэтэх тардыстан балаҕан үрдүн көрө сыппыт Күлүккэ эппитигэр биирдэстэрэ атаҕар,,Дьирэс,, гына түстэ, түргэниттэн Чэлгиэн да соһуйда, сыарҕалаах ат көлүнэн Куйуурдуур хоту аартыгар улахан багдайбыт балаҕаӈӈа типтэрэн тиийдилэр. Бу үргүлдьү ханан да быыһа суох киэӈ уораҕайга хаӈас өттүгэр уһун сиэрдийэни сырайдаан Сандалы туруорбуттар, ону сырыһыннар эмиэ сиэрдийэ сырайдаах наараҕа сорох дьон аһаан кимиритэ олороллор. Хас да төгүрүк үс атахтаах чуочайбыт сандалыга талах олоппоско хартыһыттар, табах буруота үрүӈ былыт буола устар. Чэлгиэннээх Күлүгү билэн хас да киһи ыһыытаһа түстүлэр…
—Оо Холорук илэ бэйэтинэн, хаарты Хотунун ылгын уолунаан Күлүктүүн күлүкүс гына түспүттэрин көр–
Элбэх сыл айаӈӈа алтыспыт дьонноро,, Айхаллыы-Уруйдуу,, көрүстүлэр. Кырбыйы сонургуу көрөн дьиктиргээччи да элбээтэ, бу иирэ талах курдук имигэс бэйэлээх туох кыһалҕатыгар, буурҕаны кытта булкуһан, силлиэни кытта сиэтиһэн, тымныы тыалынан дьыбар тыыннанан сырыттаҕын диэн санааччы
да элбээтэ. Хантан билиэхтэрэй Орто Дойду олоҕор оҕо буолан түһэригэр тыал тыыннаабыттарын, дьыбар дьиэлээбиттэрин Айдарыылаах Аҕастара Айыы Куттаан түһэрэллэригэр. Кырбый кырыы диэкки хаартыһыттары көрөн олордо, Күлүк хаартыһыттар ортолоругар киирээт ууга киирбит,,Сордоӈ,, курдук сундулуйда. Кыра-кыралаан бырахсан ойоҕоһуттан ыла-биэрэ сырытта. Оонньуур остуол толору буолан ойоҕоһуттан көрөөччүннэн сырытта. Кыралар кыайтаран кыйданан истилэр, ол оннугар киирэн оонньооччу баар буолан иһэр. Күлүк тоҕо эрэ кыра да улахан да оонньооччуларга киирбэккэ тугу эрэ кэтиир курдук хаартыһыттары көрө сырытта, Чэлгиэн эмиэ Кырбый таһыгар хаартыһыттары көрө олордо. Оонньуу үгэннээн үллүбүт үп биир остуолга мунньуллан күүстээхтэр күөнтэһиилэрэ хаалла. Хантан эрэ сир түгэҕиттэн сылдьар үгүрүө үгүс үптээх Хадаар Хараадай бааннана олорон субу-субу күлэн күһүгүрүүр, бүгүн хаартытын күнэ тахсан хамсыыры барытын хаамтарда. Туппута эрэ туура тутан ылан , таайбыта эрэ барыта таба тайанан кумааһынньыгар кутуллубута…
— Бу куотар бааным ким босхо үпкэ үлүһүйэр баарый, ыалдьыттааӈӈыт ойоҕоһуттан охсон ылыӈ эрэ көрөн үөрүөҕү–
Уонна күлэн күһүгүрэттэ, бу үллэ сытар үбү охсон ылар үптээх баара биллибэт, дьону өссө кыһытаары киэптии таарыйа кумааһынньыгын кытта уурда…
— Кытаатыӈ тырыта тыыттыннар диэн кумааһынньыкпын кытары уурдум, кыахтаах баар дуо куттаммат–
Баарда баппакка аатын ааттатан бараары улаханнык киэптиир санааланна. Күлүк маны эрэ кэтэспит курдук биир хаартыны тыыртаан ылаат,, Саккай,, диэбитигэр балаҕан иһэ иһиллиир чуумпу буола түстэ,,Акаары дуу тугуй,, диэбиттии сырайын өӈөӈнөөн көрдүлэр. Хадаар бэйэтэ да соһуйда…
— Маны бүрүйэр үптээххин дуо? Эппиэттэһэр–
Чэлгиэн туран,,Лис,, курдук тэскэйбит мөһөөччүгү остуол үрдүгэр уурда уонна туораан биэрдэ. Күлүк сүөрэ тардан арыйбыта кырылас кыһыл көмүс манньыат кырылыы түстэ. Хадаар иӈсэлээх хараҕын уота кылахачыйа түстэ, холуодатын тиэрэ тутаат суонньугун,, тыырк,, гынан тардан таһаараат үөһүн таттаран хаһыытаан хайа ыстанна, ыһыытыы түһээт халыӈ сырайдаах остуолу охсон ньиргиттэ. Туох буоллаҕай диэн өӈөӈнөспүттэрэ суонньугар эбиэн хотуна сытар эбит Күлүк хаартыта. Күлүк баары барытын суулуу тутаат тахсан бардылар. Киргил уола кэтэҕин тарбана хаалла, туох хара сордоохторо дьөлө үүрдэрэн киирэн уу сүүрүгүнүү сотон ааспыттара абатын…
— Ити ааттыын Күлүк, икки атахтаахха утары ууннарбатах, уу харахтааҕы утары көрдөрбөтөх киһи хаарты хараҕар–
Биир билэр кырдьаҕас айанньыт кэпсии олордо…
Этэӈӈэ Багдарыыны буллулар, Ээбиллэ сырайа ньолбойон сыӈааҕа
энньэйэн тоһуйда, айаҕын туһугар Багдарыыӈӈа ыт атах буола сылдьар эбит. Дьэ манна өрүү сытан туох баар итэҕэстэрин бары тиэннилэр, күн уһаан айанныырга чэпчээн сыарҕа чаакы суолга сырылаччы барар. Даадарга хонон салгыы Туораах Баайга тиийдилэр, киһилэрэ үөһэ-аллара түһэн көрүстэ, Ээбиллэтэ киирбэккэ өтөҕөр таһынан ааста. Чэлгиэннээх ыксаары гыммыттара кыра кыыстара Күннэй Туораах кыра уолун кытта былыр үйэҕэ оҕолорго оонньуу ыстаммыттар, Чэлгиэн соһуйбутугар Кырбый күлэн эрэ кэбистэ. Наҕылыччы чэйдээн хонордуу тэриннилэр. Тураахха Чэлгиэн мөһөөччүгүн туттарбытыгар сап-салыбырас илиитинэн сүөрэ тардан сандалы үрдүгэр сүөкээбитигэр көмүс манньыаттара дьикти кэрэтик умсугутар курдук лыӈкынаһа түстүлэр…
— Бу буоллаҕа икки атах умсугуйар баайа, муӈура көстүбэт кыах күүс–
Туораах Баай ытыһыгар төкүнүтэн көрдө. Барса сылдьыбыт дьонноро Ээбиллэни кэпсээтилэр хайдах быһыыламмытын уонна аны туох дьүһүннээх манньаҕа барбаппыт диэн кыккыраччы аккаастаан кэбистилэр, хамнастарын аахсан өтөхтөрүн быстылар…
— Буолар да эбит баар суох дьонум дии санаабытым кыраттан да сынтайар эбиттэр, бу эһиги төһөлөөх үгүс сыл сырыттыгыт, аны ити кыра кыргыттар тулуурдарын, биир кэлээт да оонньуу ыстанаҕын үһү–
Туораах кэлэр сылга кимнээҕи наймылаһарын санаан ылла да оннук дьорҕоот дьоно суохтара…
— Чэлгиэн мин иӈсэбэр элбэҕи харбаан ылаары улаханнык сыыспыппын, аны эһигини бэйэҕитин кытта быһа кэпсэтэн таһаҕаспын туттаран ыытыыһыбын–
— Чэ ону оччотооҕу билиэҕэ бардахпытына–
Чэлгиэн быһа бааччы ылыммата. Эрдэ уһуктан салгыы сыннаран истилэр, этэӈӈэ аҕыйах хонугунан ахтылҕаннаах дьиэлэригэр тиийиэхтэрэ, ханна да тиий төрөөбүт буор тардыылаах буоллаҕа. Чугаһаан истэх аайы салгынныын тупсан иһэргэ дылы.
Содержание
156
Кэлбит төннүөхтээх көҕөрбүт кэхтиэхтээх Айылҕа суруллубатах айыытыгар икки атах үйэтигэр үктэнэн тымтыгынан тыктаран тиийбэт,,Куйаар,, сырдык ыллыга тиийбэт түгэнэ. Кырдьыбыт кыаттарыахтаах эмэҕирбит эстиэттээх күһүӈӈү көтөҕөлүү, саһарбыт сэбирдэхтии ханна эрэ эргиллибэт Эйгэҕэ көтөн эрдэҕэ. Ол курдук самаан сайын салаллан кэҕэ этэр кэмигэр кырдьаҕастар утуу-субуу олохтоох сирдэригэр сыыгыныы сытар эмэх мастыы биир-биир умуллар үйэлээх сирдэригэр аттаммыттара. Айанныыр хонуктарын иннигэр иккиэн Чэлгиэни ыӈыра сылдьыбыттара, ханна таһаарарыгар кэриэс тылларын эппиттэрэ,,Эрэл кырдьаҕас доҕорун таһыгар сытыарыӈ диэбитэ, Лэгэнтэй өбүгэлэрин таһыгар таһаарарга эппитэ…
—Чэлгиэн биһиги аһыйан бар дьоммут биир харах уутун тохпотуннар, үөрэ-көтө сир үрдүгэр бачча сыл олордулар диэн алгыс курдук атаардыннар уонна ону маны тосту туораны санаабакка саӈарбакка Арчыланан Үрүӈ Тунах Ыһыаххытын ыһаарыӈ, биһиги олохтоох сибитигэр аттаныахпыт иннинэ ымыы чыычаах буоламмыт Ыһыахтаһан ааһыахпыт, баһыӈ хамсыырын тухары бар дьоӈӈун харыстыы сырыт–
Кырдьаҕастар иккиэн Чэлгиэн илиитин тута сытан кыл тыыннара быстыбыта. Бар дьонноро бары кэлэн ытык кырдьаҕастары хайдах эппиттэрин, ыйбыттарын курдук көмүс уӈуохтарын көтөхпүттэрэ, ииннэрин хаһан кистээбиттэрэ. Аллааппыйаҕа Кырбый, Күннэйдиин олохсуйбуттара, таһыттан Күннэй дьонноро киирэ-тахса сылдьаллара, ийэтэ дэӈӈэ киирэн тахсара бэйэтэ игирэлэри күн сирин көрдөрөн олороро, уоллаах,кыыһы Иэйиэхситэ иӈэрбитин, Айыыһыта аттанан. Идэлээх киһи Кырбый кэлэрэ барара элбэх этэ, сороҕор хастыы да хонуктарга сүтэн хаалара. Ийэтэ Бойбоох уол оҕону көтөҕөн кылбайан олороро,Ылгын туйах хатарааччыланан утуйар уута да көтө сылдьара, Мохсоҕоллоох эмиэ эбиллэр турукка тиийэ сылдьаллара. Чыӈыйдаах, Сиккиэр кэлэн иһэн Хооһойго хаалбыттара, ыһыахха Хооһойдору илдьэ кэлээрилэр. Чэлгиэн кэлин кэмнэргэ сааһыран даҕаны иллэӈэ да суоҕуттан саалкы булка сылдьыбат буолан турар, уолаттара Бэргэннээх туох санааттан эбитэ буолла сааскы куһу хааһы, андытыгар тиийэ билсэ таарыйа ырдан аҕалан хааллараллара, кинилэр кыра саастарыттан билэллэрэ Чэлгиэӈӈэ ити илдьэр кустарыттан аҕыйах тиксэрин, сааскы үлэҕэ үтүрүттэрэн сылдьыбат дьоннорго кыра-кыралаан барыларыгар тиксэр гына түӈэтэлээн биэрэрин,,Уолаттарым аҕаллылар,, дии-дии бэрсэрэ, онно үөрэнэн аны дьонноро Бэргэннээх кэлэн баралларын күүтэр буола сылдьаллара. Аны,,Туруйа Кыламмыт,, диэн саамай кырыы үрэх баһыгар сылдьар сылгыларыттан икки үөрү үүрэн бардылар диэн илдьит кэлэн барда. Кырбыйы ыӈырыан икки ардыгар
кыыһа бу дьирэс гына түстэ, хас да хонуктуур үтэлэрин ырдан айаннаары турдахтарына хантан истибиттэрэ буолла уолаттара Көкөт, Күлүк, Харачаас, Уһуктаах бу баар буола түстүлэр Кырбый ыӈыртаабытын сэрэйдэ. Аара хонуктаан нөӈүө күнүгэр киэһэлик улахан үрэх эӈэригэр киирдилэр. Тэйиччи киэӈ толоон түгэҕэр үрдүк өтөххө балаҕаттар барыһан тураллара көһүннэ, өтөх аннынан киэӈ элгээн үрэхтэн тахсан толоон саҕатынан быста-быста салҕанан бара турар. Манна Кымырдаҕас аҕатын ууһуттан быстан хаалбыт икки ыал сүөһүлэнэн астанан олороллор. Кырдьаҕастара былыр аакка киирбит сырыылаах, күөгэйэр күнүгэр,, Олоӈхоһут,, бэрдэ,,Кылыыһыт Кынаачай,, этэ. Ыччаттара билигин кэӈээн тэнийэн онно-манна ыһыллан олороллоро. Кырдьаҕаһы кытта улахан уола,,Баадаӈ,, баара сылы-сыллата төрөөбүт уолаттарын кыргыттарын кытта. Орто уола чугас эмиэ олороро оҕолорун кытта. Туох да үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох сарсыарда тураат сылгылары көрө киэӈ толоону кэрийдилэр. Суоллаан үрэҕи харбатан туораппыт сирдэрин буллулар. Бу харгы оломун бэрт аҕыйах киһи билэрэ, урут сылдьыбыт эбэтэр олохтоох киһи сирдьит буолуон сөп. Үрэх уоӈуор тахсан суоллаабыттара тус соҕуруу түспүттэр, айаннарын көрдөхтөрүнэ сиргэ үөрүйэх ханна үктэллээҕин ыраас ыллыктааҕын олох билэрдии курдары түһэн иһэллэр эбит…
—Чэлгиэн кэннилэриттэн биһигини батыһыннарбат айылҕаттан анал этитиилээх киһилээхтэр эбит маннык ситтэриэхтэрэ суоҕа, улахан өрүһү төлө түстүлэр да сүтэллэр.—
Чэйдии олорон Чэлгиэн кыыһын диэкки ыйытардыы көрдө.
—Билигин төттөрү түһэн кинилэр онон-манан буруйан айан суолугар тахсыахтарыгар дылы иннилэрин быһан тоһуйан ылыахпыт–
Чэлгиэннээх төттөрү харбатан айан суолунан курдары түстүлэр. Тоҕо бу үйэҕэ чуумпу олоҕор олорбутун кимнээх кэлэн аймаан кэнтик кээһэн барбыттарын сатаан өйдөөбөтө, баччааӈӈа дылы ким да ыллыгын быһа үктүү илик курдуга…
—Ити барыта,,Киргил Уолун,, кытта биир таныктаах сырыы, хаартыга хаптарбыттарын оһоруна кэлэ сылдьаллар–
Кыыһа эппитигэр Чэлгиэн дьэ өйдөөн ыӈыырыгар хонос гына түстэ. ,,Тарыӈ,,үрэх төрдүгэр тохтоотулар бэс чэгдаҕа…
— Маны ханан да тумнан ааһар сирдэрэ суох, киэһэлик киириэхтэрэ аттарбытын ыӈыырдары үрэх үрдүгэр өртөөн бааран туора дьаадьыйан биэриэххэ–
Кырбый эппитин курдук үрэх хонноҕор бүктүлэр, киэһэлик сылгы үүрэн иһээччилэр саӈалара-иӈэлэрэ иһилиннэ, ырааһыйаҕа тахсыбыттырын кэннэ көрбүттэрэ биирдии атыыры сэтиилэнэн баран үөрдэрин үүрэн иһэллэрэ көһүннэ. Уолаттар өрө сүүрдэн тахсыбыттарыгар булумахтана түстүлэр, барыах- кэлиэх сирдэрин булбакка эргичиӈнэһэ турдулар. Суол сирдээн инникилээн
иһэр уӈуох-сула киһиэхэ Кырбый ыга хаамтаран тиийдэ…
— Хаһааӈӈыттан харах симсэ оонньуур буолбуккунуй? Нэтээги ойуун баардыӈ баппакка хатыһан эрэҕин дуо? Куорсунуӈ кытаатан улахаӈӈа уунан эрдэҕин, куорсуӈӈун тоноон дабыдалгын тоһутарга тиийэбин–
Сылгы үүрсэн иһэр уолаттара харахтарын тиэрэ көрдүлэр саалаах-сэптээх дьону көрөн…
—Уорбут сылгыларгытын айан суолунан төттөрү ылбыт сиргитигэр тиэрдиӈ, илпэтэххитинэ атын кэпсэтии буолуо, онтон эн Нэтээги ойуун Киргил уолугар илдьит буол, күүттүн миигин түһүлгэтин тиэрэ, түөрэҕин түӈнэрэ, төӈүргэһин түөртэлии тиийэ сылдьыам–
Кырбый Нэтээгини кымньыы тылынан кыйдаан ыытта. Бу түөрт тулаайаҕы ким ханна,, Тук,, дииринэн сылдьар уолаттары Чэлгиэн аһына санаата, таӈастара-саптара тырыттан, этэрбэстэрэ ханньайан сорох сирэ сиигинэн көтүллүбүтүн көрөн хараастан ылла. Ас иӈмитэ көстүбэт аһаах көрүӈнээхтэр. Уот оттон күөс өрө охсон уолаттары тото аһаттылар. Атыырдары сэтиилэнэн айаӈӈа туруннулар. Уолаттар саӈата суох кэннилэриттэн батыстылар, төннөн тиийдэхтэринэ антах тыыннаахтыы тириилэрин сүлэллэрин билэллэрэ. Күлүктээх эмиэ уолаттары аһына санаатылар, хаһан эрэ кинилэр эмиэ төгүрүк тулаайахтар дьонтон үтүрүллэн сороҕор хонор да сирэ суох буолар түгэннэрэ баар буолуталаан ылара. Баай ыамалара таптыылларынан таһыйаллара, сутуруктарынан дьүүллүүллэрэ. Ону бу Чэлгиэн хомуйтаан бэйэтин кытта тэӈӈэ илдьэ сылдьан, биир таӈаһы таӈнан биир иһиттэн аһаан билигин бэйэлэрэ ыал аҕалара, ньир бааччы буруо унаардан олордохторо. Чэлгиэн биирдэ да эһиэхэ оннук,,Үтүөлээхпин,, диэн түөһүн охсуна сылдьыбыт, барыларыгар биир тэӈ сыһыаннаах…
—Чэлгиэн бу уолаттары,,Тэйэр,, алааһыгар олохтуохха, бу атыырдары үөрдэри эмиэ. Онно үлэ-хамнас элбэх оннуларын тойдорун буллахтарына дьон бэртэрэ тахсыахтара–
Айаннаан иһэн Кырбый тыл көтөхпүтүгэр Көкөттөөх үөрэ түстүлэр, толлон тыл көтөхпөккө испиттэрэ, уолаттар соһуйан Кырбый сырайын көрдүлэр, көрдөхтөрүнэ бу мааны кыыс тылыттан ким да тахсыбат…
— Уолаттар бэйэлэрэ туох дииллэрий? Баҕар сөбүлүөхтэрэ суоҕа–
Чэлгиэн саӈарбытыгар уолаттар үөрэн харахтара сырдыы түстэ, үргүлдьү,,Тэйэр,, алааска тиийэн уолаттарын Алааппыйаҕа олохтоотулар, эмээхсин эмискэ түөрт турбут уолланан үөрүү киэнэ улахана буолла, сааһырбытын умнан сүүрэн бэдьэйэ сылдьар. Чэлгиэн уолаттары кэпсэтэн үлэлэрин-хамнастарын быһаарыстылар. Таӈастарын-саптарын Алааппыйа көрдө-иһиттэ, аһы атах таӈаһын кытта Чэлгиэн аҕалан хаалларда, инньэ гынан,,Тэйэр,, алаас оҕолоро буолан хааллылар…
Нэтээги ойуун Киргил Уолугар туох быһылааӈӈа түбэспиттэрин кэпсээбитигэр…
— Оо хара сордоохтор иӈин араас ойуун аатыраӈӈыт ити атах сыгынньах кыыстан куттанан купчуйбуккутун көрүӈ, Абам да баар эбит, илиим иһигэр киирбэт ээ оҕобун тараах иэннээн таҕылбын таһаарыам этэ–
Кымньыытынан кыыһырбыт уоҕар түбэһиэх далбаатана сырыттаҕына халҕана аһылларын кытта кыыс оҕо кылааннааҕа модьоҕотун атыллаан бэрт чэпчэкитик дугунан киирэн кэлбитигэр Нэтээги ойүүн үөһүн таттараат көмүлүөк кэннигэр күлүккэ түстэ. Кыыһыран ыһыытыы хаһыытыы сылдьыбыт Киргил Уола өӈүргэһинэн көрөн турда…
Содержание
157
Балаҕаӈӈа баар дьоннор тугу да өйдөөбөккө мээнэннэн көрөн ардахтаабыт тураах курдук айахтарын атан балачча аппаһан олордулар, Киргил Уола бу хатыылаах хараҕынан көрбүт кыыс хантан күөрэйбитин эмиэ өйдөөбөккө тулатын көрүнэн ылла. Балаҕан иһигэр сахсырҕа да көтөн сааҕыныыра иһиллэр чуумпута сатыылаата. Киирбит кыыс көмүлүөктэрин үстэ эргийбитигэр умайан тачыгырыы турбут кутаа уоттара ким эрэ ууннун саба ыспытыныы хам баран үрүӈ буруоннан унаарда, кыһыл чоҕо хара хоруоҕа кубулуйда, балаҕан ортотугар турбут кыыс дьэргэлгэн кустуга буолан балаҕан үрдэ аһыллан биэрбитигэр куйаар диэкки көтө турда. Ону көрөөт Киргил Уола орулаабытынан,,Лах,, гына олоро түстэ, өйүттэн тахсыбыт киһилии сири кырбыы-кырбыы сарылаата…
— Маӈай аллаах сүгүн да олорбокко Аар Айыылаахтары ханнааҕы кыаххынан хатыһаӈӈын Аал Уоккун саба үрдэрэн, торҕо буруоҕун таӈнары дапсыттардыӈ абам да баар эбит, туох аньыыбытыгар- харабытыгар маннык быһаҕас өйдөөх төрөөн түөрэхпитин түӈнэрэн түһэрдэҕэй–
Хаар маӈан баттахтаах тоӈхойо кырдьыбыт аҕата тайах маһынан олорор уолун сискэ курбуулаан ылаттаата, биирдэрэ ыһыытаабытынан ойон тураат таһырдьа ыстанна…
— Нохолоор тугу көрөн аппайан олороҕут, ити баҕайыны тараччы тутан аҕалыӈ, муустаах ураҕаһынан кыйдыам кылыытын кыаһылаабыт дьонугар–
Турбут сиэннэрэ, уолаттара таһырдьа түстүлэр…
— Ким баарый ити дьон ыырдарын ыйар, түөрэхтээх түһүлгэлэрин биллэр?—
Оҕонньор ордоотообутугар сиэнэ кыыс,,Чап,, гыннарда…
— Ааспыкка,,Хоӈор Уолугар,, түһэн ааспыттара, ити Кырбый диир кыыстарын көрөөт биллим, ымсыыра да көрбүппүт таӈаһа маанытыгар–
Оҕонньор тугу эрэ санаан саӈата суох тура түстэ…
— Ылыӈ эрэ,,Хаһыӈнаах,, аҕаскытын ыӈыран аҕалыӈ эрэ, кини киһи ыйдаӈардан уоппутун умуруоран буруобутун дапсыйбыты атырдьаҕынан атараалаан, ырбалаах оноҕос хаан илгэтин иӈэрдэҕинэ, иннибитин ыраастыаҕа түөрэхпитин төлө тарпытын төрдүгэр түһэриэҕэ–
Кырдьаҕас силбиэтэнэрин кытта икки киһи таһырдьа тилир гынан хааллылар. Тоӈ күөс курдугунан,,Аҕаспыт,, кэлэ дэһэн үөһэ-аллара тардыннылар.бэрт чэпчэкитик дьиэрэӈкэйдээбит эдэрчи Далбар Хотун эдэркээн уол оҕо батыһыннарыылаах киирэн кэллэ. Бастаан сандалы маанытыгар олортулар, ортолуу аһаан эрдэҕинэ кырдьаҕас бэйэтинэн Нөрүөн Нөрүйэн сүгүрүйэн ылла…
— Ыгым санааҕа ыктаран ыӈырдыбыт, үлүгэр үргүөрэ үрдүбүтүнэн үргүйдэ, алдьархай алдьатаары аллараннан аргыйда, ханнык эрэ кэриим ыта Аал уоппутун умсары кыраан үөлэспитинэн умсары үрдэ, үрдүк өһүөбүтүн үрэйэргэ тиийдэ. Үрүӈ күммүтүттэн үүрүөн иннинэ бэйэтин бэтиэхэлээх бэлэһэтигэр хааннаах ырбаны хатаа эрэ–
Хаһыӈнаах
удаҕан силигэ ситэн, хомуһуннаах хомуутун кэтэн, үрүӈ күӈӈэ үҥкүүлүүр айыллыбыт атын миинэн, кулаан кутурар былаайаҕын тутан эккирээн истэҕинэ иннигэр кутурарын тухары көрбөтөх, кыырарын тухары билбэтэх кустук уотун дьэргэлгэнэ балаҕан иһин иилии эргийэн ылбыта…
— Кулгааҕым бүөлэнээри хараҕым сабыллаары хантайан да хаахтаабат,үрдүк арҕаһыгар уунан да тиийбэт уйа куттааҕы утары ууннаран умса көрдөрөр кыахтааҕа буолуо дии санаабыккыт дуо?—
Аҕа ууһун кырдьаҕаһа киэӈ көхсө кыараан бачча сааһыгар дылы олоҕун усталаах туоратыгар олуллубатах кыһалҕатыгар киирэн мырчыстыбыт иэдэһинэн хараҕын уута сүүрэн түһэрин киистии да барбакка көмүлүөгүн иннигэр ытыы олордо,,Хаһыӈнаах,, удаҕан хайыыр да кыаҕа суох буолан тэпсэӈнии турдаҕына хаһан даҕаны умайан сылаас салгынынан сыдьаайыам суоҕа диэн хара хоруоннан көрө сыппыт көмүлүөктэрэ,,Күлүм,, гынаат куугуначчы күлэ-үөрэ кутааланан кыымынан ыһыахтаммытынан барда. Соһуйбут омунугар кырдьаҕас Кытаах тиэрэ баран түһэ сыста,,Хаһыӈнаах,, кытары соһуйда кини барытын өйдөөтө. Дьэргэлгэн кустуга буолан Кырбый киирэн балаҕаннарын эргийэн тахсыбытын, кинилэри инникитин сэрэтэн таныктаан көппүтүн. Кытаах кырдьаҕас ууга-уокка түһэрэн уолун Киргили кыйдаан хаһан да буолбатах Өрөгөй ыһыаҕын ыһарга соруйда. Үөрүөн үөрэр кырдьаҕас барахсан былаҕайга былдьатан акаары быһыыларыгар хадаар хааннара оонньоон иӈсэлэригэр ииннэнэ сыспыттарын өйдөөн, кэнэҕэһин кэнчээри ыччаппыт кэхтибэтин диэн күөх халлаан күлүмүрдүүр ньуура күлэ-үөрэ көмүскэл буолан сырдыгынан хаххалыы сырыттын, олох оӈкула олуйбатын диэн анаан арчылаатылар…
— Нохоо өрө көрөн чолойон олорума оӈорорун оӈорон бараӈӈын, бэйэҕинэн бараӈӈын Үрүӈ Тунах ыһыахтарыгар сырыт, үӈэн-сүктэн көрдөһөӈӈүн алгыстарыттан арчыланан Аар Айыыларыӈ араӈаччылыы сылдьар гына, кэлэр кэскилбит кэнчээритин үүнэн тахсар үнүгэһин кэҕиннэрбэтин, Чэлгиэнэ көрсөн киһилии кэпсэт, сахалыы саӈаран урааӈхайдыы уруйдаһан.—
Чэлгиэн ытык кырдьаҕастара кэриэс тылларын киэр быраҕан кэһэх гынымаары кыыһыгар Бойбооххо бара сырытта, аһыы олордохторуна түбэстэ, Ылгын сыалаах эти ыстаан ыллаӈната олорон сандалыга ыӈырда. Ону-маны дьиэ иһин- таһын эргитэн кэпсэтэ олордулар…
—Чэлгиэн ыһыаххын ыйытаары кэлэн олороҕун дуо? Кырдьаҕастарыӈ баҕаларыӈ хоту,,Тэйэр,, алааска оӈордоҕуӈ дии уонна сылгыларгын сыһыыга сырсыбыт, ыраас ыллыккын ыһа сатаабыт дьонуӈ ытык тылларын ылынаарай диэн ыра санаалаах Алгыстаах ыһыаххыттан арчыланаары иһэллэр,—
Чэлгиэн тугу да өйдөөбөккө кыыһын Ылгыны хардары-таары көрөттөөн ылла…
—Ол туох буолар быһыыларай,
хаартыга хаптарбыттарын хайаан да өрөһүнэн ылаары истэхтэрэ дуу—
—Оннук кэтэх санаа кэһиилээх иһэллэр, күөн көрсөр күүстээхтэрин, көтөр кынаттаахтарын, сүүрэр атахтаахтарын айдарыылаах аҕастарын илдьэ, түһүлгэӈ дьолун-соргутун тиэрэ үктээн бараары–
Чэлгиэн дьон киһиэхэ төһө да өһүрбүттэрин иһин уһун киэӈ санааннан уларытар диэн баарын өйдөөбөттөрө баарыттан салынна, хаһан да өбүгэ саҕаттан,,Өһүрүү,, үчүгэйгэ тиэрпэтин ама билбэт буолахтара дуо?,,Таӈара кыраабыта оӈхойго, киһи кырыыһа томторго,, дэниллэрин. Улахан дорҕоонноох,,Ыһыах,, оӈорор санаата суох сылдьан чугас эргиннээҕилэри барыларын ыӈырда. Арамаан ыӈырыыны ылаат үөрэн өрө көтө түстэ, тыыныгар Туллугар тиийээри, чыычааҕа киһи кэрэмэһүгэр тахсан киэӈ аймах Далбар Хотуна буолан олорорун көрө-көрө астынар, киһи киэн туттар күлүктэрин быһа хаампат Өбүгэ төрдүттэн түөрэх түспүт аймахтарын кытта ууннан да сууйуллубат биир хаан буолбутугар Таӈараҕа эрэ махтанар сырдык суолу арыйбытыгар, быстах санааҕа баһыйтаран Чэлгиэни бүдүрүтэн көрөөрү элбэхтик да атахтыы сатаабыта. Өбүгэттэн өйөнүүлээх, Айылҕаттан айыллыбыт ол аайы сүһүөҕэр сүгүрүс да гынан көрбөтөҕө,,Өһөөн,, өйөбүл көрдөөн айдарыылаахтары аҕалбатаҕа, кэйээриннээн кэҕийбэтэҕэ, биир тэӈник киһилии сыһыаннаһара, ахтан-санаан аһарбатаҕа. Улуу дьон удьуордара, төрүт дьон төрүөхтэрэ киэӈ көҕүстээҕин, уһун киэӈ санаалааҕын көрдөрбүтэ. Аны эбиитин туохха эрэ,,Тэп,, диэбиттии биэс улахан аҕа уустарын кутуругар сөрөөн илдьэ иһэрэ иһилиннэ, хайаан да атыыр оҕус буолан харсардыы, хагдах эһэ буолан хадьырыйсан ылардыы истэхтэрэ. Былыргы үгэс буолан хаалбыт,,Үһүйээн,, баар, ,,Ыһыах ыалдьыттара аһыаӈ-үөлүӈ түгэҕин көрөн төнүннэхтэринэ төлкөӈ төннөрө үһү,, Чэлгиэн харса суох үрүӈ аһы кымыһы, быырпаҕы иӈин араас ымдааны үүтү сүөгэйи бэлэмнииллэригэр барыларын соруйбута, Быралгыга,,Быйаӈнаах Эбэлэргэ,,Улахан, Ааттаммат Эбэлэргэ,,Тэйэр,, алааһыгар эмиэ ыанар биэлэри аҕалбыттара. Көтөрү кыратыттан хааһыгар тиийэ, балыгынанан барыны-бары саха санаабытын астаабыттара, сыатын үрдүгэр сылдьар кур оҕуһу түӈнэрбиттэрэ, тоҕус сыл төрөөбөтөх баайтаһын биэлэри астаабыттара,,Тэйэр,, алаас түннэри-күннэри түбүк үөһэ түспүтэ. Улуу аҕа уустарыгар анал сэргэлэри аартыктарыгар туруораары хара тыаттан баай тииттэри иккилии оҕуска хохуора сыарҕалаан состорон киллэрбиттэрэ, Харачаас, Уһуктаах уолаттарын кытта хатырыктаат хамсаммытынан барбыттара…
— Чэлгиэн Өбүгэттэн үгүс сылга былыр былыргаттан,,Уустарынан,, улдьаа хаамыйаҕынан күн уотугар кыыймыт арыыны иһэр үгэс баар эбит, түгэхтээх оонньуу
көрүӈэ үһү, кэлбит ыалдьыт кыайан-хотон бардаҕына,,Аҕа ууһун,, дьолун-соргутун супту оборон барбытыгар тэӈнэһэр үһү, онон аны,,Хамыйах,, харбаһар киһини булар эбиккин–
Кыыһа Бойбоох эппитигэр Чэлгиэн истибэтэҕин истэн күтүр улаханнык көрөн ылла…
— Харах алааһыгар олорор,, Кыайар Уола,, диир киһилэрин кытары кэпсэтэн көр, ылыннаҕына ыпсыытын кытыарар киһи буолуо–
Хайыай кыыһа эппитин кэннэ олоруо дуо, ааттыыр киһилэрин кыл түгэнэ көрсөн кэллэ, хата киһитэ ыӈырыытын үөрүүннэн ылынна, кыайдаҕына ньирэйдээх ынахха кэпсэттилэр. Көкөт, Күлүктүүн утуйар уулара да көттө бу ,,Ыһыахтара,,ыган кэлбит ыксалыгар. Аны биир өйдөммөт түгэӈӈэ олуллан Быралгыга тиийэ сырытта, аартыкка туох сыаллаах соруктаах,,Сэргэлэри,,туруорары ыйыта. Ааттыын да Быралгы буоллаҕа кырдьаҕас былыр эдэр сааһыгар сир иэнин уллуӈаҕынан умньаан уста-туора тэбэ сылдьан Улуу Эбэ улахан аартыгар үс сүдү,,Сэргэлэри,, көрөн ааспытын саныы түстэ. Чахчы даҕаны улахан уус тарбахтаах нарылаан оӈорбута айан аартыгар күн тахсарын утары уунан тураллара. Олохтоох кырдьаҕастан ыйыталаспытын былыргы үһүйээн курдук хаалбытын кэпсээбитэ,,Аҕа,, ууһунан арахсыы аӈаабыллаан турдаҕына,,Холорук Боотур,, идэмэрдээх илбис иӈмит боотурдарын мунньан Улуу Эбэни устатын-туоратын сыыйаары, толору тоҕус ойуунунан кыырдаран аартык иччитигэр Алгыс бөҕөтүн анатан суол иччитигэр Дьиэһин Тураахайга аһалларыгар Хатан Дьаралык сэргэтин Уот Чыбыстаан уһаараннар туруорбуттар үһү. Эбэлэрин иччитигэр үӈэн-сүктэн көрдөһөннөр кутаа тула кыргыс,,Оһуокайын,, кылаан чыпчаалын Эбэ устун кыйдаабыттара үһү. Ол ааспыт үйэ амырыын аргыара аастаҕа дии, онон оннук сатаммата буолуо ээ. Онон олулланнар,,Айан аартыга,, диэн ааттаан ортоку Дьөһөгөй Айыытын, уӈа өттүгэр Чороону, хаӈас саха үгүс сылга үӈэн кэлбит Тойон көтөрүн. Сэргэ туруутугар биир-биир Көкөт алгыс бөҕөтүн анаата, Аал уотун айах тутан арчылаата, сыаннан-арыыннан күндүлээтэ, кымыһынан утаҕын ханнарда…
Улуу Аҕа уустара ыарахан уллуӈахтара үктэнэр Аартыгар алгыстаах Сэргэлэрин арчылаан туруордулар хараӈа күүс ханыы буолан кэлбэтин диэн таныктаах санааларын тайыы гынан тоһуйдулар,,Үтүө санаалаах үмүрүччү уктээн киирдин,, диэн.
Содержание
158
Кырбый эбэтин курдук күндүтүк саныыр Алааппыйатыгар олороро, баардаах балта Күннэй киирэ-тахса сылдьара, сороҕор киирэрэ киирэн тыына быара ылгылыннаҕына эдьиийигэр киирэн илбиттэрэн үрүӈ тыына сырдаан тахсара, билигин да дабыдала үүнэн, куорсуна ситэ илик буолан Айдарыылаах Аҕастара айар куттарын кыайан уйбат этэ. Бу Ыһыаҕынан сырайданан улаҕалаах өйдөөх Улуу илбис тыына сыдьааннаахтар иһэллэрин Кырбый өтө көрөн иирсээн эрэ төрдө төлө ыстамматын диэн ыра санаатынан салайтаран айаннарын аартыгын араӈаччылаан аспыта, сырдык суоллара субуллан киэӈ аартыктара тэнийэн иһэригэр баҕарара. Аар Айылҕалара анаан айбыт күннэрэ үүммүттэрэ илинтэн-арҕааттан сиккиэр тыал сүүрэлээн ылара, этиӈнээх ардахтар быыстарыгар сылаас самыыр ибирдээн ааһара, от-мас силигэ ситэн нуоҕайа хамсанан күөх долгуна суугунуу оонньообута, кэрии тыаҕа кэҕэ этэн чоргуйара, күөх халлаанын дьиримэр күөрэгэйэ дьурулуура…
Чэлгиэӈӈэ сааскы халаан уутунуу халыӈ аймах халыйан иһэрин биллэрдилэр, манна бааллара атыыр оҕус буолан айаатаабыт араас бэйэлээх Бөҕөстөр, олохторун утуйарга ууран чэрдээх уллуӈахтара быһах биитинэн халбас харатыныы хаампыт улуу урдус удьуордара, күлүктэрин көрдөрөн эрэ хаалар быыппастар быһый атахтаах төгүрүк түөрэӈ туйах сиэллээхтэрэ. Биирдэ баран эттэххэ ох курдук оӈостон, кустук курдук куоһанан иннинэн сырайдааҕы иннигэр түһэрбэтэх, уон тарбахтаах утары уунан Ийэ буорун булларбатах, сүһүөхтээх сүүрэн, иӈиирдээх иӈнэрэн иннин ылбатах Аҕа ууһун ааттаахтара ааттаан иһэллэрэ, бэйэлэрин кытта ааттара ааттаммат ала кутурук Айылҕалаах, атын сиртэн Айдарыылаах сүллэр этин сүгэһэрдээх, уот садаҕа кымньыылаах сүӈкэн күлүктээхтэрэ аргыс буолан аартыктары аһаллара, суолларын-иистэрин сонордууллара…
Биир күн кыыһа Кырбый киирбитигэр Бойбоох…
— Кыыһым эрэ буолларгын тиискин-тыӈыраххын кумунаӈӈын сырыт, хараҕыӈ хатааһын уотун хатаайаххыный, араас эрийэ тэбэр эгэлгэлээх кэлэн барыаҕа, онно онон манан олуйса сатаайаххыный, маннааҕы сир-дойду иччилэрэ сөбүлүөхтэрэ суоҕа. Үөһээ Айыылар сиргэ түһэн Арчылыыр-Араӈаччылыыр кэмнэригэр,,Алгыс,, эрэ аһыллыахтаах–
Кырбый,,Сөп,, да диэбэтэ,,Сөтөҕөй,, да диэбэтэ, истиӈ кэрэтик мичээрдээт кыраларын сыллаталаат тахсан барда…
— Чэлгиэн хайа төһө бэркэ бэлэмнэнэн эрэҕит? Үйэлээх саастарыгар үктэммэтэх аҕа уустара, уруу-хаан тардыһаары үрдүк ааккын ааттаан истэхтэрэ, үтэн-анньан көрөөрүлэр, хайдах киһи,,Холоруктан,, сыдьааннааҕын билээрилэр–
Чэлгиэн аҕыйах саӈалаах муӈутаан саӈара охсон биэрбэтэҕэр…
—,,Халадаай,, эмээхсин уолун Лоокууту уонна Кустугу атах оонньуутугар
киллэр. Баабыйдарга,, Бааһай Уолун,,Куһаҕаллайы , тоҕус сааһыгар дылы томторуктаах ньирэй курдук сүһүөҕүн булбакка сүдьүӈнүү сылдьыбытын иһин ааттаабыттара, бэйэӈ баран ити уолаттары көрөн-истэн тылларын өстөрүн истэн кэл, түөрт туйахтаахтарга Чыӈый, Сиккиэр аттарын Харачаас баайа сылдьара буолуо, саамай күөгэйэр күннэригэр үктэннилэр,,Сындыыһым,, сыдьааннара, барахсаным сааһыран дьүһүннүүн кубулуйда. Тэлгэһэттэн тэйбэт буола сылдьар–
Чэлгиэн Кырбыйынаан тэйиччи олорор,,Халадаай,, эмээхсиӈӈэ тиийдилэр, бэрт тэтиэнэх куйаабылламмыт саас ортолоох саӈаран көрө-көрө эр киһилии суон күөмэйинэн күлэн күһүгүрэтэр кырдьаҕас эбит, түөрт турбут уолаттара иһинэн- таһынан көстөн ааһаллар…
— Лоокуут анаан-минээн эйигин ааттаан-суоллаан кэллибит атах оонньуутугар атын улуус ааттаахтарын кытта күөн көрсүһүннэрэн көрөөрү–
Киһилэрэ иннинэн сылдьар,,Дьухха,, киһи буолан биэрдэ, Чэлгиэннээх бэйэлэрэ да соһуйдулар. Бары тиийиэх буолан үөрэ-көтө хааллылар.
Аны төннөн иһэн киэһэ да буоллар Бааһай Уолугар сырыттылар, саха дьонун үгэһинэн сандалыга олорон ырааҕы-чугаһы ырыттылар, дьиэлээхтэр кырдьа барбыт оҕонньордоох-эмээхсин үгүс киэӈ кэпсээннэрэ суох, хата турбут уолаттара кыргыттара иӈнэн-толлон турбакка кэпсээннэрэ киэӈ эбит, бары уоллуун-кыыстыын харахтара Кырбыйтан арахсыбат, кыргыттар таӈна сылдьар таӈаһыгар үрүӈ көмүс симэҕэр ымсыырдылар, уолаттар Кырбый кэрэ дьүһүнүн умсугуйа көрдүлэр,, Куһаҕаллай,, барыларыттан оһоҕос төрдө оҕону киһи хараҕа киэптии көрөр урааӈхайа эбит, эчи бөдөӈө илиитэ- атаҕа эриллэн харсаах саастаах мастыы көрүӈнээх сүүнэ бэйэлээх аатыгар майгыта суох киһи сүгүллэн олорор. Чэлгиэн ыһыахха ыӈыртаата, атын аҕа уустара аат былдьаһыктаах түһүлгэҕэ күүстээхтэри кытта күөнтэһиигэ киллэрээри көрдөһө кэлбитин эппитигэр биирдэрэ үөрүүннэн эмиэ ылынна. Санааларын ситэн төттөрү,,Тэйэр,, алаастарыгар тиийдилэр, манна түргэн үлүгэрдик уолаттары соруйсан хас да сиргэ түөрт мастаах хатыйыы бүтэй сүүртүлэр уулаах сирдэри кыйдара. Аны урукку түһүлгэ үрдүгэр эбии анал ураһалары туруордулар…
Урут тэйиччи сиртэн Быралгылар көһөн кэллилэр, иккиэн Далбарынаан саас баттаан ылар ылан иһэрэ көстөр, хата ыччаттара төһүү дьон буола төлөһүйэн тахсыбыттар,,Быйаӈнаах Эбэлэр,,бары кэлэн,,Ыһыах,, бэлэмигэр икки илиилэринэн түстүлэр. Хооһойдору кытта Сабарай сап курдук тиһиллэн кэллэ. Эбии туттар сүөһүлэрин, сылгыларын аҕалан хахха сиргэ хаһааҕа хаайталаан көрөр-истэр дьон анаатылар. Анаан аара хононнор Күн тэйгэйэ тахсыыта киэӈ,, Ааллаах,, аартыгынан хотоҕос курдук аттаах-атыырдаах субуллан
киирдилэр. Чэлгиэн быйыл дорҕооно суох Ыһыах ыһаары сылдьыбыта анаан туран айгыстан, маныы сылдьан бахсырыйан халыӈ халҕаһа киэптии анньан киирдэ. Аартыкка турар Сэргэлэри көрөөт Айдарыылаахтар сиргэ тиийэ сүгүрүйэн аастылар, кинилэр диэтэх дьон туох санаалаах турар Сэргэлэри өтөрү таайдылар. Өбүгэ үгэһин кэстэххинэ өрөһүлтэ буолар турукка турдахтара,, Олохтооххо олуур маһы бырахпатыннар,, харах уотун хатаабатыннар, уйгу-быйаӈ олоххо,,Уруйдааннар,,үрүӈ илгэни утары уунан тоһуйдахтара…
Бастакыннан маӈан атыгар өттүк баттанан киирбит улуу удьуору Кутуйах баайы түһүлгэҕэ тэһиин тутан тоһуйдулар, барыларын кымыстаах чороонунан дьиэрэӈкэй тэбэн битийэ үктээн киирбит уолаттар кыргыттар айах тутан Айхаллаатылар, Аал уоттарын унаардан Алгыс тылларын анаардылар, сүһүөхтээн туран сиртэн-халлааӈӈа тиийэ Аар Айыыларын аҕыннылар. Көкөттөөх,Ырыа этэр тыллара эрэһэ кустуга уон араас өӈнөнөн Айылҕаҕа ананна, Айыы куттаах Алгыс тыла дьиэрэйдэ…
Чэлгиэн көрдөҕүнэ Аҕа уустарын арыаллаан кэлбит эдэркээн уолаттар, кыргыттар бииртэн- биир кэрэ кыталык буолан түһүлгэ чэчирин тула үрүмэччилии дайан өрүкүйэ көттүлэр…
Ааттаах аҕа уустара Чэлгиэни кытта түһүлгэҕэ түстүлэр, араас мааны олобохторугар оллоонноон олороннор киэӈ кэпсээӈӈэ киирдилэр,,Оһуохайдыыр,, оҕолору ордугургуу көрдүлэр,,Быс да сыа, бас да арыы,, ас киэнэ ааҕан сиппэт арааһа, омурдан бүтэрбэт утаҕа тардылынна. Муӈур иһи буллараары хаһалааҕыттан хабыалаатылар, амтаннааҕын антан анньан истилэр. Киһини кии курдук көрөр үрдүк өһүөлээх кырдьаҕастар Чэлгиэн түһүлгэтигэр хара маӈнайгыттан үктэнээт үгүс сыл үмүрү үктээн кэлбит өйдөрө-санаалара атын,,Эйгэҕэ,, устан киирбитин көрөн улаханнык соһуйдулар. Манна ынах оҕус курдук эн эриэӈӈин, мин үрүӈмүн диэн үтүрүйсүбэккэ кырдьаҕастыын- эдэрдиин биир күөх кырыс кэнчээритигэр күөлэһийэн үөскээбит туруктарын ыһыктыбакка тэбис тэӈӈэ үөрэ-көтө сылдьаллара. Ааттаан-суоллаан кэлбит аҕа баһылыктар ааттарын Чэлгиэн биир-биир аттара көрө олордо. Кутуйах күлэн күһүгүрэтэр истээх- үөстээх курдук даҕаны бэрт чэпчэкитик туттар-хаптар, Күтэр бэйэтигэр сөрү сөпкө аат бэриллибит сыӈааҕа энньэйэн сытыы уоттаах хараҕынан дьону батарыта көрөттөн ылар. Аӈыр уһун акыллыбыт барахсан иӈиир ситии көрүӈнээх киһи, сэӈээрдэҕинэ элиэ курдук кистээн күлэн дьырылатан ылар, атыттара да бары киирбит-тахсыбыт сыа-арыы иӈмит дьүһүннээх дьоно. Манна даҕаны кэлсибиттэр,,Алгыс,, аһар алыптаах Ытык Чыбыстаан тыллаахтара, эппит тылларын эриэкэһигэр кустук өӈө күлүмүрдүү көтөрө, күлэ турар Күннэрэ көмүс солко кутуруктанан
умса-умса күөрэйэрэ.,,Олоӈхону,, баһын атаҕын тутан саха киһитэ санаан да тиийбэт улаҕалаах Дойдутун уста-туора,,Ойуу,, гына түһэрэннэр,,Оһуор,, тыллаан көтүтэллэрэ.,,Оһуохайга,, ойон тэбэн киирэллэрэ, дьиэрэӈкэйдии тэбэллэрэ дьиэрэтиилээх тойуктарга. Улахан Ийэ тымтайга күн уотугар кыыймыт ынах арыытын дьалкыппакка икки өттүттэн тутаннар төрөл уолаттар түһүлгэҕэ киллэрдилэр, манна буолла Көөчөөн көрө улдьаа хамыйаҕынан үстэ түөртэ иһэн көрө-көрө ойуур диэкки ыстаммыт да элбээтэ. Кэлиилэргэ да баар эбит испэхтиир истээхтэр,,Кэрэмэс,, диир киһилэрэ сэттэ хамыйаҕы иһэн дөөдөӈнүү түстэ, аһанньаӈ да баҕайылар бааллара онно ким да тиийбэтэ, кэлиилэр кыайбыт саҕа сананан эрдэхтэринэ арыы-сыа улаханнык иӈмэтэх көрүӈнээх куччугуй соҕус киһи акыӈнаан киирэн ыксаабакка наҕыллык баһа-баһа ыймахтаабытынан барда, кырдьаҕастыын эдэрдиин өрө мыӈаан олордулар, киһилэрэ уонтан ордугу иһэн баран ,,Өссө иһэ түһэрим дуу,,диэбиттии тууйас түгэҕин өӈөйөн көрдө. Олохтоохтор Уруйдааннар алаас иһэ үллэр ыһыы-хаһыы дьиэрэйэ көттө. Бастакы күөн көрсөр түһүмэххэ олохтоохтор өрөгөйдөрө үрдээн саха тэӈэ суох буола түстүлэр, кыайыы-хотуу аана аһылынна олуга уурулунна. Чэлгиэн олохтоох дьон маннык күүскэ ис сүрэхтэриттэн өрө көтөҕүллэн үөрүөхтэрэ дии санаабатах буолан бэйэтэ эмиэ кута-сүрэ хамсаан ылла…
— Чэлгиэн дьэ сүрдээх да киһилээх эбиккит, көрдөххө чөккөөкү курдук бэйэтэ тымтайы барытын да бүрүнүөх курдук–
Ыаллыы нэһилиэгин кырдьаҕаһа Кытаах Кыахаан күлэн күһүгүрэттэ дьонун сырайа холлубутун көрөн. Атын сир Айдарыылаах аӈардара аһаҕас харахтарынан анааран көрдүлэр бу олохтоох иһигэр төһө күүстээх аһаҕас Айыы аналлаахтарын билээрилэр, бэйэлэрэ да соһуйдулар Эдьиийдэрин Күөрэгэйи, Бойбооҕу, Кырбыйы, кырачаан Күннэйтэн барыта үүнэр үнүгэстэрэ кыыс өттүнэн бэриллэрин бэркиһээн. Чэлгиэни тус бэйэтин көрөн атын сиринэн ааһа бардылар, кинилэр киибэҕэстэригэр киириммэт, атын сиртэн Айдарыыта аӈаабыллаан тыытыстахха тыӈырахтаах көтөрө күөх уотунан чолбоодуччу көрөн олороро. Бу дойду отун-маһын оӈоһуута, сирин-уотун иччилэрэ Ийэхситтэн иӈэриилээх,Айыыһыттан анатыылаах, Аан Алахчын Аҕастара анаан түһэрбит оҕолоро оонньуу күлэ сылдьаллар эбит…
Сыта-тура сынньаннылар, аһыы-аһыы күөх кырыска көбүөхтүү сытан күөх халлаан урсунун хантайа көрөөччү да үксээтэ. Кылыыһыттар кылыйдылар, ойуурдаах куобахтыы ойуоккалаан көрдүлэр, буурдаан да бурҕатан ыллылар манна,,Халадаай Уола,, Лоокуут тэӈнээҕин булбакка тэлэкэчийэ көттө. Сүһүөхтэрин үрдүгэр эргийэр эрэттэргэ, быһый быһыылаахтарга Кустук куота көтөн
күүдэпчилэнэн ааста. Оһуохай үөһэ Оһуохай, Олоӈхоттон Олоӈхо тохтоло суох уһун күӈӈэ дьиэрэйэ көттө, кэпсээн бөҕөтүн кэпсэтэн сэһэн үөһэ сэлэһэн үһүйээни үөтэннэр ааспыт сыллары аҕыннылар, былыргы дьыллар быыстарыгар да тиийдилэр. Оҕонньоттор утуйдулар кырдьаҕастар кыайтаран хаптайарга бардылар. Эдэрдэр тэйиччигэ тиийэннэр араас көрү тэрийдилэр. Хатыӈ чараӈ быыһынан истиӈ таптал иэйиилээх сиэтиһэннэр хаамтылар, ол быыһыгар быстыбат,,Оһуохайы,, ойдулар,,Эһиэкэйдээн,, эрбэхтэриттэн ылсыһан…
Уһуктаат да түһүлгэни тэрийбитинэн бардылар, аһылык арааһын, утах эгэлгэтин тартылар. Көөһөйбүт бөдөӈ Күүстээх көрүӈнээх Хаастаах аҕатын ууһун ааттааҕа Ытыс Таһынар аһаан кимиритэ олорон…
— Чэлгиэн баабый күүстээх баабырбар тутуһан көрөр тарбахтаах талыыта баар буолаарай? Кураанах аас куолайга турар, үс ыанар ынаҕы биэс үөрдээх атыыры уурабын–
Кыайарын бүк эрэммит киһилии кырыылаах хараҕынан көрөн ылла. Чэлгиэн тугу да саӈарбата ол оннугар Көкөт көтүккэлээн кырыы ураһаҕа ыстанна. Эмиэ түһүлгэ иһэ үллэ түстэ бөҕөстөрү көрөөрү киһи бөҕө үмүөрүстэ. Бөҕөстөрү кыыл тириитинэн бүрүйэн түһүлгэҕэ киллэрээт хастыы тартылар, иккиэн даҕаны саха киһиьигэр салаӈ бөдөӈ эбиттэр. Ытыс Таһынар киһитэ Куһаҕаллайы ытыһын кырыытынан үрүӈ сүнньүгэ саайбыта туруйалаан ылла да сыста түһээт холуттан умса тардан иһэн кыыс бэрбээкэйигэр тэбэн күдээриттэ. Анараа киһи бырахтарбыт омунугар күөх кырыска үстэ-түөртэ үӈкүрүйэн ылла. Олохтоохтор Уруй-Айхал бөҕө түһэрдилэр, мантан киэһэ ычыах-бычыах өбүгэ оонньуулара оонньоннулар. Кырдьаҕастар төрүт астарын арааһын аҕала туралларыттан сөрү диэн сөхтүлэр, муӈура биллибэт, түгэҕэ көстүбэт ас арааһын аһаатылар. Саамай охторуулаах ыһыылаах хаһыылаах ат сүүрүүтүн кэтэстилэр. Уксуу киэнэ улахана, харбааһыннаах хамсаныы хараӈата буолла. Кэлиилэр киэптии таарыйа кэнэҕэс саныы сылдьыллыа дии дии арааһы барытын аттаран туруордулар, олохтоохтор да олуйсуу бөҕө буоллулар. Түөрт туйахтаах тэбиитигэр Чыӈый, Сиккиэр аттара түөрэхтэрин түһэн биэрбэтилэр, ойбут атахтарын кубулуппакка кэлэн аастылар. Ким да оонньуу ыһыах көрүттэн хом санаалаах хаалбата, кыахтаах киһи кыайдаҕа, бэртээх киһи бастаатаҕа диэн үтүө санаа үөрүүтүнэн аастаҕа. Өбүгэ үгэһинэн сөбүлүү көрбүт кыталыктарыгар уолан уолаттар тиийиэ сылдьыах буолан тыл бөҕө көтөхтүлэр, улаҕалаах өйдөөх улуу аҕа уустара хаан тардыһар кэнэҕэс кэнчээрилэригэр кэс тылы бырахтылар, түөрэх кээһэн аттаннылар…
Содержание
159
Ыһыах үгэнэ бүтэн кэлбити-барбыты аартыктарыгар атааран аны түһүлгэни өрө тардар түбүгэр түстүлэр, бар дьонноро бары да соһуйдулар быйыл ыһыаҕы дорҕооно суох бэйэбит эрэ түһүлгэннэн ыытабыт диэн буолбута, хата санаан да көрбөтөх аҕа уустара, түһээн да уллуӈахтара үктэммэтэх сириттэн харах хайгыы көрөр саха Ньургун боотурдара сиртэн-буортан тэйэннэр көрү көҕүлүттэн туттулар,,Оһуохайы,, оройуттан ыллылар, киһи эрэ таптыах кыталык куолара Ыһыах ыһан ыллаан-туойан күөх сайыны көрсүһэ күөгэлдьийэ дайаннар көрүлээн бартара кэрэтин. Элбэх эдэр киһи сүрэҕэ доҕуурҕа иӈнибит туллуктуу толугуруу мөхсө хаалла…
Лоокуут кэпсэтии курдук ньирэйдээх ынаҕы сиэтэн эбиитин ыӈыырдаах акка сэтиилэнэн, көлүүр кунанын миинэн бардылар, биир ынах оннугар иккини биэрэн ыыттылар. Хамыйахтаах Үкэр ньирэйдээх ынаҕы ылан уӈуоҕа хамсыар дылы үөрдэ, кыыймыт арыыны ыймахтаан аһаабыт саҕачча санана сылдьар киһи итиччэни утары уунуохтара дии санаабатах буолан хараҕа ууланан ылла. Аны,,Куһаҕаллай,, хос аатын бар дьоно күлүктүү көтүттүлэр, уостан түспэт уоланы, бүлгүннээххэ бүдүрүйбэтэҕин, тарбахтаах тиэрэ көппөтөҕүн иһин,,Хары Харбыыр,, диэн сүрэхтээтилэр. Ылыахтаах сылгытын ынаҕын инилэрин кытта үүрэн- түрүйэн илдьэ барда, ыһыахтарын аһан-үөлүн,,Тэйэр,, алааска олорор буруолаахтарга барытын хааллардылар…
— Чэлгиэн үрэх баһын ыаллара быстар турукка киирбиттэрин илдьит көтөрүм тиэрдэн барда, Кырбыйы илдьэ кытаатыӈ, ол кыыс олохторун оннун ыйан, ыырдарын ыйдаӈардан биэриэҕэ–
Үйэлэригэр үктэммэтэх үрэхтэрин баһыгар барарга тиийдилэр. Аараттан Бэргэннээх барыстылар, Хойутаан хаһан эрэ эдэригэр хара тыаҕа алтыһан ааспыттаах эбит, ол саҕана тылларын тамаҕыттан иһиттэҕинэ бары турбут-олорбут дьон курдук кэпсэнэн ааспыттара үһү. Хас да күн хара тыаны кэттилэр, араас маардары тарыӈнаах үрэхтэри, ол быыһыгар тохто турар кумахтаах тукалааннары туораатылар. Арай дьиктитэ икки атах өтөр-наар үктэммит сибикитэ биллибэт, онно-манна өрдөөҕүтэ чэӈкээйи охсуллубут бэлиэлэрэ баар, туох санааттан ойдуолаан ааспыттарын ким билиэй, сис тыаны хайа сүүрэн түһэр киэӈ үрэххэ иӈнэн туоруур олом булаары кыйдылар. Син балачча бартарын кэннэ кэӈээн киэӈ толоон үрэҕэр кубулуйда, харбатыы аӈардаах кэстэрэн толоону туораан бэс чэгдаҕа таҕыстылар. Мантан киэӈ ыллык тыргылларын батыһан улахан Эбэҕэ түстүлэр, дьэ манна дьиктиргии көрдүлэр киһи- сүөһү бөҕө тигинээн олохтоохтук олорон ааспыт улахан өтөҕө хатыӈ чараӈ быыһыгар нэлэйэн көһүннэ, иччитэх сүүнэ киэӈ балаҕаннаах хотон үөлэстэрэ аӈайан көрүөхтэн сүөргүтүк барыйан тураллар.
Тутуулара барыта олохтоох титииктиин-хаһаалыын, отордуур тиэрбэстиин. Арай сылгы-сүөһү кур сааҕыттан уратыны көрбөтүлэр уонна кыра балаҕан сэмнэхтэриттэн уратыны, тохтообокко салгыы тус соҕуруу түһэр ыллыгы батыһа түһэн истилэр. Эбэлэрин быттыга манан кэлэн киэн түөлбэ буола эргийэр эбит, бу үлүгэр киэӈ-куоӈ айылҕата анаан айбыт сирдээх-уоттаах дойдуну туох моһолугар киирэн кыйданнылар диэн санаа барыларын аала истэ…
—Чэлгиэн көр эрэ ону–
Бэргэн Эбэ атаҕын ыйбытыгар чарапчыланан көрбүтэ маӈан Хопто курдук тыылаах киһи кытылга тахсаат талах иһигэр түһэн хаалла…
— Тыый түгүн сүрэй дьону көрөөт абааһыттан куотардыы дьүһүлэннэҕин–
Үркүн улаханнык соһуйан саӈа аллайа түстэ…
— Буруо сыта баар сэрэнэн Бэргэннээх Сатал чуӈнааӈ биһиги бытааннык батыһан иһиэхпит–
Уолаттар тыаннан эргийэ элэс гынан хааллылар. Сотору тыы турар сиригэр киһи тахсан далбаатаабытыгар ходуһаннан хаамтаран тиийдилэр…
— Биһиги улахан кыһалҕаҕа ылларан олоробут аара кэлэн иһэн көрдүгүт ини Тохороон Баай былыргы олоҕун, күннээн күӈүөхтээн олорон ааспыта, билигин кураанах өтөх иччитэ буолан кэлбити барбыты куттуу турар кураанах дойду аӈайан турдаҕа, ити биһиги төлкөбүт түспүт төрүт өтөҕө кэбилэнэн кэриим ыта даҕаны,, Моӈ,, диэн ааспат төрдүттэн эстэн эрдэҕэ. Хаһан эрэ халыӈ аймах аатыран сүөһү-сылгы ахсаанын ааҕа да барбакка үгүс сылга мөӈүрээн олорбуппутун уу сүүрүгүнүү арахсыбат,,Дьаар дьаӈа,, булан сууруйан аастаҕа. Бүтэр уһукка баҕалаан-чохулаан эрэ аһыыр турукка тиийдибит.—
Чэлгиэннээххэ бэрт дьүдьэх көрүӈнээх кырдьа баран эрэр киһи хараастан олорон омолуйда. Чэлгиэннээх бу ыар санаа түһүүлээх кэпсээни саӈата суох иһиттилэр…
— Хаһан эрэ дьон курдук ааттаах суоллаах этибит, миигин күөгэйэр күммэр атахпынан иэгэйэр иӈиирдээҕи иннигэр түһэрбэтим иһим,,Кынат Уолунан,, ааттыыр этилэр, билигин,,Сымаһыт,, аатыра сырыттаҕым–
— Ол туох өлүүтэ алдьархайа түбүлээн төлкөҕүтүн тыал курдук көтүтэн хараӈа аньыыга киллэрдэ–
Чэлгиэн истэ олорорун бэркиһээн токоолосто…
— Эһэбит Бадаайы хантан эрэ төрдө төбөтө биллибэт кэриим дьонун аҕалан үлэһит оӈостуоҕуттан эмэх мастыы эстэр аакка барбыппыт,,Курумнаах,, этэн тыынан иччилээх тыллаах булуоҕуттан биһиги аймах оҕо турбат өлүүтэ буолан, бара сатаан сылгылыын ынахтыын сыһыы тухары сылбах курдук охтон суор тураах собулҕата буолбута, дьиктитэ Курумнаах аймаҕа сүөһүлүүн астыын хаӈыыр аакка баран соҕуруу Абырҕал алааһын баһылаан олороллор–
Кырбый бу дьон кэп туоналларын истээччиннэн эрэ сылдьар, тугу эрэ кэтэһэр-манаһар курдук көрөр истэр…
—Бара сатаан бэҕэһээ оройунан көрбүт уоллара Көбөхтүүр
үс буолан кэлэннэр чыычааҕым сыыһын ойох оӈостобун диэн күүһүнэн былдьаан бардаҕа абатын, икки кыра уолаттар көмүскэһээри хамсаабат буолуохтарыгар дылы кырбаныллар. Кимнээх-туохтаах буолан иэстэһиэм баарай–
Үргүлдьү хараҕын уута тохтубутунан барда…
—Эһигини ханнык да,, Дьаӈ-Дьаһааҕа,, булбатах иччилээх тыл иилиллэр күүһүгэр киирэн биэрбиккит. Эһэҕит Бадаайы кырдьаҕас бэйэтэ да билбэтинэн устар ууну сомоҕолуур уот тыллааҕы тэлгэһитэр киллэрэн түһүлгэтин сырдык аанын аһан биэрбит,,Салаамалаах,,самаан сайын ыһыаҕар Үрдүк Айыылартан үӈэн сүктэн Алгыс тылын анаарарга ,,Курумнуур,,уот тылыгар олордон,,Алгыс,, тылын эргитэ этэн, эһигини эстэр турукка эрийэ тэппит. Хас хамсыыр-харамайгыт халлаан уутунуу суураллан истэҕин аайы киниэнэ уон оччоннон чэлгийэн оҕолуун-уруулуун тэнийэн испит. Хас сарбыллар төрүөххүт кинилэр кэскиллэрин тэнитэн саастарыгар саас эбэн истэҕэ. Курумнууруӈ билигин да күнүн үрдүгэр сылдьар–
Кырбый бу тухары саӈарбатах бэйэтэ айаҕа аһыллан элбэҕи кутта-симнэ…
,,Кынаттаах,, Кырбый саӈатыттан кырдьык да улаханнык соһуйда хаһан даҕаны бачча сааһыгар дылы тыл күүһүнэн Дьылҕа Хааны хаанньары тардаллара буолуо диэн тута сылдьар өйүнэн түһээн да баттаппатаҕа. Соҕуруу аартыгынан сыстыһа сытар,,Абырҕал,, алааһыгар киирэн киэӈ Эйгэтэ тэнийбит суугунуур чараӈнаах, хара тыа ханыылаах, иирэ талах хаймыылаах кэрэ дойду ыксаабакка Далбар Хотуннуу күөгэйэ хамсыы турарыгар түстүлэр. Көмүс солко суһуохтаах Күнүн уота күлүмнээн күлэ-үөрэ мичээрдиирэ, кырдьык да кыахтаах ыал тутуута-хабыыта балаҕана багдайан турара киһи хараҕа халтарыйар киэӈ түһүлгэтэ, тиэргэн толору оҕо чуопчаарар күлүүтэ-оонньуута, күөрэгэйдиин тэӈӈэ дьурулуу күөх дуолаӈӈа көтөрө. Балаҕан иһигэр баар аймах барыта мустубут, бүгүн улахан уоллара,,Көрбөхтүүр,,үһүс ойоҕун ылаары ойуунунан олуйтаран,, Ээх,, дэттэрээри уот иннигэр көрүөхтэн кэрэ дьүһүннээх айылҕата анаан айбыт чыычааҕынаан сиэтиһэн тураллара. Курумнаах кырдьаҕас көмүлүөк иннигэр аргынньахтаан олорон арыылаах алаадьыны итии чоххо куду аспыта сырдьыгыныы түстэ. Ойуун ону-маны олоотоон саӈардыы балаҕан ортотугар эккирээн эрдэҕинэ кутуруктаах кустук уота балаҕан иһин үстэ эргийэн таҕыста. Сандалыга олорооччулар кутталларыттан саӈата суох хаптас гына түстүлэр, Курумнуур сууллан истэҕинэ уола өйүү тутан ылла, көмөлөөн кэтэҕириин илдьэн сытыардылар…
— Сорбуун сото уӈуоҕун тиниктиирдии собулҕаны тоӈсуйар хара суорга кубулуйар буоллум, улуу киһи уллуӈаҕа үктэммитин өйдөөн-дьүүллээн көрбөккөбүн ойуумсуйан ойоорубун оӈоҕоспун тоһуттардым, кэтэхпиттэн
киэр астылар, тэһииммин төлө тартылар, көнтөспүн киэр бырахтылар. Аанай-туонай абабын атын арҕастааҕы аӈаабыллаан көрбөккөбүн, тумарыкка туора көрдөрөннөр инним-кэнним бүөлэннэҕин, хараҕым сабылынна, кулгааҕым бүөлэннэ.—
,, Ардьаах,, ойуун айманар саӈата өйдөрүн үөлэһинэн көтүттэ, сатаҕай санааларын сата баһыныы сарбыйда…
Халҕаны курдары кэрэ кыыс киирэн кэлбитигэр Ардьаах ойуун орулаабытынан олорчохтуу сырытта, киниэхэ эрэ кыһаллыбакка Курумнуурга курдары хааман тиийдэ…
— Хара санаа хаатыйаланан, үргүөр тыалынан үрэӈӈин дьыбарынан дьааһыйаӈӈын иринньэх саастарыттан ииннээӈӈин бэйэҕэр бөҕө турук оӈостубуккун оӈкулун олуйаммын оройгунан көтүтэ кэлэн турабын. Алгыс тылы атын ааннаан хараӈа ыырдаабыккын эттээх-хааӈӈыттан иэстэһэн иӈсэӈ үөнүн алҕаан ааһабын–
Үөһэ-аллара тыына сыппыт Курумнаах,,Хоос,, гына тыынаат чиккэччи тэбэ түстэ. Кырбый атыны тугу да саӈарбакка умса көрөн турар Нарыйаны сиэтэн таҕыста.Кырбый тахсан иһэн Көбөхтүүрү көрө түстэ…
— Ойох көрдөөн оҕоҕо-дьахтарга иирбитиӈ бу күнтэн,,Бүөртүк,, буолан баҕарбытыӈ да иһин кыыһы дьахтары көрүөӈ суоҕа–
Халыӈ халҕан,,Хап,, гына сабыллан хаалла…
— Дьолгут тохтубут сиригэр тохтоон хаалаҕыт дуу? Саӈа сиргэ көһөн барсаҕыт дуу?—
Кырбый эппитигэр хоно өрүү толкуйдуох буоллулар, Чэлгиэн Бадаайы олоҕор хонуоххайыӈ диэн киэӈ балаҕаны өрө тардан хонордуу тэринниллэр. Кураанах киини хомуйан көмүлүөк холумтаныгар түптэлээн бырдахтан быыһаннылар. Барыта дьып-дьап кичэл тутуулаах хотон балаҕан, тас сэбэ сэбиргэлэ барыта сэнэх турара. Уолаттар өр гыныахтара дуо ардьаах туу имигэс талаҕынан өрө охсон хомус быыһыгар батары биэрдилэр, сылгы кылыттан хата охсон сорсу саарыыр сирдэрин быстылар, өр өтөр гымматылар собо, кус сүгэһэрдээх сүгэн тахсан үөлэн, буһаран быргыттылар. Ханна да сырытталлар айахтарын булунан аһыыр эр бэртэрэ. Тууйастан арыылаах алаадьыны хостоон эһэкээннэрин аһаттылар, бэйэлэрэ тото үссэнэн аттарын хаарчахха ыыталаан утуйар аакка бардылар. Түүн Кырбый утуйа сытан көрдөҕүнэ көмүлүөк иннигэр ытыһын нэлэччи тутан аарыма кырдьаҕас нөрүйэн турара-,, Аал уоппун оттоннор балаҕаммар сылаас тыын илгийбитэ тоҕо баҕас үчүгэйэй, кэлэр өттүгэр куруук да маннык буолбат, кэнчээрилэрбин кэтии-маныы сылдьыам этэ, оннук дьолу-соргуну Айыы Дьылҕам аныыра дуу,,- Кырбый көрө сытарын билбиттии симэлийэ сүттэ, Бадаайы илэ бэйэтинэн киирэ сылдьыбытын сэрэйдэ. Курумнуур күрүөлүү эппит тылын күүһэ бэйэтин кытта күдэӈӈэ көтөн балаҕаныгар дьэ быган күлүгэ көстөн аастаҕа…
— Өбүгэҕит өтөҕөр киирэ сырытта, балаҕаӈӈытын өрө тардан бааскытын
үүккүтүн оһорунан ханыыта тардыһыӈ. Сатал манна хаалыаҕа күүс көмө буола, окко киирэр кэм да чугаһаата, күөх дуол быйаӈыттан төһө кыайаргытынан сомсо сатааӈ, аҕыйах хонугунан сүөһү, сылгы үүрэн кэлиэхтэрэ, кэлэ-бара билсэ сылдьыахпыт–
Чэлгиэн бараары чэйдии олорон Кынаттаахха саӈарбытыгар биирдэстэрэ үөрэн хайдах да буолуон булбата. Буулаҕа бухатыыр көрүӈнээх Саталы хаалларалларын истэн күлүгэр имнэннэ…
—Чэлгиэн төһө бэрт олохтоох-дьаһахтаах дьоӈӈо тиийэ сырыттыгыт? Сирин-уотун сирийэн көрдүгүт дуо?—
Чэлгиэн хара маӈнайгыттан хайдах баарынан сиһилии аҕыйах да саӈалаах буоллар кыыһыгар Бойбооххо кэпсии олордо. Уолаттар уонча ыанар ынаҕы ньирэйдэри, икки атыыр үөрүн үүрэн барбыттарын уонна Сатал онно көмөҕө хаалбытын кэпсээтэ. Түргэн үлүгэрдик өссө сүөһү үүрэн уонна түүлээҕи ырдан куоракка киирэн тахсар баҕалааҕын кэпсээтэ…
— Бу от үлэтэ үтүрүйээри турдаҕына кимнээҕи илдьэ бараары сылдьаҕын? Биэс-алта эрэ буоллаххытына сүөһү үүрүүгэ барара буолуо эрэйэ суох–
Бойбоох хайдах эрэ саарбахтыырдыы саӈарда, кырдьык бу былдьаһыктаах күөххэ киһи булар ыарахан…
—Үнүр ыһыах кэннэ Лоокуут уонна Хары Харбыыр көрсөн бараргытын биллэрээриӈ диэн барсаары көрдөспүттэрэ , Бэргэннээҕи ылан барыам оттуур турбут дьонноро элбэх, тыалаах дьон–
Кырбый Күннэйин ылан кэллэ, Лоокуут кур оҕуһу сэтиилэннэ кэнниттэн сүөһү үүрдүлэр,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, Бэргэннээх холбостулар үүрсүбүт уолаттар төнүннүлэр. Аны бэйэлэрэ улахан үрэҕи туораан киэӈ аартыкка таҕыстылар…
Содержание
160
Айаннарын тухары арахсыбат аргыс буолан тыӈырахтаах көтөр батыһа сырытта, ардыгар мэкчиргэ, сороҕор хаххан буолан тиит төргүү мутугар эриличчи көрөн олорор, түлүрбэх да тэлээрэн ааһар, араастаан дьүһүн кубулуйдар да Күннэй кэлэрин-барарын маныыр курдук иннигэр-кэннигэр түһэн ааһар. Кырбый кимин тугун биллэр да айаӈӈа ахсарбатах курдук кэтии-маныы истэ. Туораах баайга туоруу сырыттылар, киһилэрэ кинилэри көрөн сүрдээҕин үөрдө. Кыра уолун Кынаачайы өссө эбии икки киһилээн уонча кур сыаҕа дагдайа уойбут сүөһүлэрэ холбоон куоракка үүрдэрээри Чэлгиэнтэн көрдөспүтүн киһитэ ыараабакка ылынна…
—Чэлгиэн туох көтөрүн батыһыннаран иһэҕит,бу сарсыарда Сэргэм үрдүгэр багдайан олорорун көрө түһээт кутум көтө сыстаҕа үһү, көрөн-истэн дьэргэлдьитэн сүрдээн сүүнэ көтөр хараҕа уоттанан олороро, өссө тахсарбын кытта чардырҕаан ыларга дылы гынна, даллах гынан көтөрүгэр Сэргэм ынчыктаан ыларга дылы гынна, баҕайы тугу түүйэрэ буолла.—
Туораах баай Чэлгиэннээх чэйдии олордохторуна оройунан көрөн киирдэ, отордуур балаҕаӈӈа хоно сытааччылар тугу көрүөхтэрэй, мааны үрүӈ балаҕан тэйиччи турар, манна уулаах хаарчахтаах сиргэ сүөһүлэрин хаайан манаан хоноллор…
—Айаммытыттан ыла олорсон иһэр, биир бэйэм тугу да өйдөөбөккө иһэбин, суолбутун хайар дуу, хайыыр дуу көстөн иһэр ини–
Чэлгиэн хоӈоруутугар хоӈнорботох курдук хоруйдаата, айылҕаҕа араас ханна барыай. Бу дьон холкуларыттан Туораах баай бэркиһээн чыпчырынан эрэ кэбистэ, кини курдук үйэлэрин тухары биир тиэргэни манаабыт дьон курдук буолуохтара дуо, араас дойду улаҕаларынан эригийтэлии сылдьар дьон арааһы бары көрөн эрдэхтэрэ. Кырдьык да улаҕалаах дойдулары тиэрэ үктээн кэрийэргэ араас Эйгэни эргийэ көтөннөр уолуйбакка уллуӈах үктээн кэллэхтэрэ, куттанан куттара көппөккө кыһынын кыыдааннаах дьыбарга хаардаах хайалары тарыӈнаах үрэхтэри , сайынын өӈүрүк куйааска үөн-көйүүр диэбэккэ улуу Эбэлэри, үөр сылгылыы үллэ-үллэ түһэр таастаах үрэхтэри туораан тэлгэһэттэн тэлэһийэр эргийэр эргимтэҕэ сырыттахтара. Туораах баай сорох дьонноро ыраахха дылы үүрсэн төнүннүлэр. Мантан ыла сиргэ хонуктуу-хонуктуу айаннаатылар, хата куһаҕан үчүгэйдээх диэбиттии хонуктарыгар кырыһынан улахан түптэ олордохторуна , сүөһүлэрэ кэбинэ-кэбинэ сытан сынньаллар. Көтөрдөрө кэм да арахсыбат тугу эрэ кэтэһэр-манаһар курдук, сороҕор хонуктарын маныыр ардыгар айаннарыгар аартыктарын үрдүнэн тыаһа суох тэлээрэн ааһар…
—Чэлгиэн туох дии саныыгын? Ити арахсыбат көтөрү, кыра Күннэйгэ илбис күүһүн иӈэрээри, кыылларын көтөрдөрүн биэрээри Өбүгэтин төрдүгэр үөскээн ааспыт үлүгэрдээх
хомуһуннаах Аҕаһа көрө-истэ түспүтүн–
— Мин хантан билиэхпиний, айдарыылаах аймахтар бэйэҕит билэн эрдэххит кыалларын кыаллыбатын–
Чэлгиэн көнөтүнэн хайдах баарынан эппиэттээтэ…
— Күннэйгэ кыра илбиһи иӈэрбиттэрэ тиэрэ өртүнэн тэнийбитин, халбыйаммын хараӈа күүһү халбарытан балтыбын кэтии-маныы сылдьабын. Билигин биэрэр илбистэрин оҕо кута уйуо дуо? Сүдү күүһү ситэри тутта үөрэниэ дуо диэн мунчаарабын—
— Ылыммыттарын ыһыктыбат, санаабыттарын төлөрүппэт түөрэхтээн түһэрэр ыйдаӈалаах ыырдаах Аҕастар буолуохтара ээ–
Чэлгиэн тугу эрэ санаан мичээрдээн ылла, ол иһин балтын бэйэтиттэн харыс халбарыппакка, хамыы тэйиппэккэ батыһыннара сылдьар эбит. Чэлгиэн сэрэйбитин курдук кыыстара кэлин кэмӈэ утуйара да ахсааннаах буолла, түүнүн үлүгүнэйэн мөхсөн хонор, сороҕор баттатан ыһыытаабытынан олоро түһэн барыларын уһугуннарар оччоҕо Кырбый өйөөн олорон утары үрдэҕинэ уоскуйан утуйбутунан барар. Уолаттар ыксаан тэйиччи утуйа сатыыр буоллулар. Сүөһүлэрин үүрэн түрүйэн Даадарга хоно-өрүү түстүлэр, хаарчахха сылгылары сүөһүлэри хаайан бэйэлэри аттары сынньаннылар, Даадар уруккутун курдук айхаллыы-уруйдуу көрсүбэтэ хайдах эрэ санааҕа баттаппыттыы аат харата эрэ эҕэрдэлэстэ. Чэлгиэннээх сайыӈӈы кыра балаҕаӈӈа түһэ ындыыларын төргүүлэрин өрө тардына сырыттахтарына үрүӈ күүгэнинэн уу чоккурас буола тириппит аттаах киһи өрө мэӈитэн кэлэн Сэргэҕэ хорус гынараат чэпчэкитик сиргэ ыстанаат тэһиинин эрийэ тарта да багдайбыт балаҕан иһигэр ыстанна…
—Бу ыал улахан кыһалҕаҕа ылларбыттар, кыра кийиит Айыыһыта кыайан аттаммакка тыына-быара ыгыллан кыл тыыннара эрэ хаалбыт–
Чэлгиэн кыыһын соһуйбуттуу көрөн олордо…
—Чэлгиэн итиннэ мин көмөлөһөр кыаҕым суох, итиннэ атын анал айдарыылаах хааны тохтотон туора түспүтү көннөрөр, ити иһин Күннэйи кэтии-маныы сылдьыбыттар, кинини итиннэ угуйан ылан иччилээх илбистэрин иӈэрээри–
Аны халҕаннарын тиэрэ быраҕан ыксаан икки хараҕа бүөлэммит Даадар көтөн түстэ…
—Чэлгиэн Күн буолуӈ, ый буолуӈ. Көмөлөһөр кыахтаах буоллаххытына кытаатыӈ Айыыһытын аанын аһан сырдык суолун сирдээн биэриӈ–
Ыксаан бөтүөхтүү-бөтүөхтүү хараҕын уутун туора хаһыйда…
Кырбыйдаах аттарын ыӈыырдыы охсон сирдьиттэнэн халыӈ сиһи быһа түһэн сэргэстэһэ алааска тыын быһаҕаһынан тыыннаран балаҕан иннигэр,,Тиӈ,, гына түстүлэр. Күннэйи иннигэр уктан балаҕаӈӈа киирэн кэлбиттэрэ көмүлүөк иннигэр эһэ тэллэххэ эдэр дьахтар кэрэ бэйэтэ кэхтэн баттаҕа ыһыллан кубарыйан сытара. Эмиэ да дүӈүрдээх ойуун, отоһут дуу оҕо көтөҕөччү дуу сытар дьахтары тула көтө сылдьара. Кырбый отоһуту ойууннары үүрэн таһаарда, балаҕан
иһигэр аҕыйах киһини хаалларда…
—Күннэй Айыыларгын ыӈыртааӈӈын, илбискин иччилээн туруккар киирэӈӈин Айыыһытын аанын аһан биэр–
Кыра Күннэйи дьиэлээх дьахталлар хайдах саарбахтаабыт курдук көрө-истэ сырыттылар, ол да буоллар көрдөөбүтүн барытын аҕалан биэрдилэр. Умайа турар Аал уотугар ботугуруу-ботугуруу хатыллыбыт үрүӈ ситиини уурбутугар үрүӈ төлөн өрүкүйэн таҕыста, арыылаах алаадьыны куду ааспытыгар Эһэкээнэ үөрбүт курдук өрүтэ ыстаӈалаан урааннан кыыма ыһыахтанна. Дьиэлээх дьон көрөн олордохторуна үс сырдык күлүк кыра Күннэйгэ сөрөнөн киирдилэр ону кытта үрүӈ чыычаахтар чыбыгырыы-чыбыгырыы сытар кыыһы тула көттүлэр, өр-өтөр буолбата кыһыл оҕо бэбээрбитинэн күөх от үрдүгэр үӈкүрүс гына түстэ, ыһыытыы-хаһыытыы сыппыт барахсан налыйан утуйбут курдук уоскуйан хаалла. Кырбыйдаах төттөрү айаннаатылар, киэһэлик Даадар киирэн үөрүүтүттэн үӈкүүлүөх да курдук кэпсээн-ипсээн күлүбүрэттэ…
— Хайдах да киһи ханарытан эппэт үтүмэн үөрүүтэ буолла, кыыскытын кыра диэн кырбадаһын курдук санаабыппыт, оччугуйун иһин сэнии көрөн сэӈээрбэтэхпит. Атын сиртэн силистээх, үөһээ сиртэн үүнүүлээх үнүгэс эбит–
Даадар түөлбэтэ үөрүүннэн туолбута, туйах хатарааччы түөлбэ тэнитээччи түспүтүгэр кыралыын улаханныын куустуһа сылдьар буолбуттара, манна дьэ күөх кырыска күөлэһийэ сылдьан истэрэ ыларынан кэбэхтээһин, аҕылыы-аҕылыы аһааһын. Чэлгиэннээҕи үс хонукка саха санаабытын барытын баар гынан сандалы маанытын тардыбыттара, кыра кыыһы Күннэйи Күн курдук көрбүттэрэ, Халлаан сырдыгар ханыылаабыттара. Даадар Өбүгэ өргөстөөҕөр Дьылҕа Хаана тардыһан түөрэҕэ төрдүттэн төлкөлөөн түһэригэр олук үктэммитигэр күлүгэр имнэнэ сылдьара. Айыы тыыннаахтар анаан айбыт аргыс тыаллара эбиттэр. Кырбый балтын Күннэйи кытта атын-атын аартыгынан аһыллыбыт Айдарыылаах буолан тус-туһунан хайысханнан илбис көтөрдөрө көтөллөрө, сүүрэр атахтаахтара эмиэ туһунан аартыгы тутуһаллара…
Багдарыын Чэлгиэннээҕи көрөн сүрдээҕин үөрдэ, сүөһүлэри үүрэн аҕалан аара хаалларбыттарын истэн…
—Үнүр аатырар Үстүүнэп баай уола Кытаах киирэ сылдьыбыта сүөһү туттарар дьон баар буоллаҕына биллэрээр диэн, хата бэркэ уолдьаһа кэлбиккит–
Чэлгиэнниин Кытааҕы көрсөн сүөһүлэри киирэн көрдүлэр, Туораах уонча сүөһүтүн туһунан туттаран баҕатын хоту кырылас үрүӈ, кыһыл көмүс манньыакка мэнэйдэстилэр. Атыттарын эмиэ тыл-тылга киирсэн улаханнык туорайдаспакка туттардылар. Түүлээх сыаната үрдээн кырылас көмүһү куттулар…
— Чэлгиэн манна биир улахан кыахтаах ыал кыыстара туга да биллибэт ыары дуу, тумуу дуу киирэн сыппыта балачча буолла да ким да билэн-көрөн
өйүн санаатын көннөрө илик–
Чэлгиэн ону тоҕо биһиэхэ эттиӈ диэбиттии көрөн ылла,,Бу куорат курдук эмп-томп элбэх сиригэр биир кыра тумууну иннин-кэннин билэн быһаараллар ини,, дии санаата, ону таайбыттыы Багдарыын…
—Бүгүн олохтоох сиригэр таһааран улуу ойууӈӈа көрүү көрдөрөөрү гыналларын истэн кыанар өттө барыта онно суккуллубут мин эмиэ бараары хомуна сылдьабын–
Чэлгиэн тугу да саӈара илигинэ Кырбыйа быһа түстэ…
—Хата бардыбыт ол улуу киһини көрөн кэлиэхпит–
Чэлгиэн, Кырбый, Күннэй барыстылар. Мыраан тэллэҕэр эмиэ да бэс быыраайылаах, хатыӈ чараӈ алардаах сибэккиннэн тэлгэммит кэрэ мааны айылҕалаах тэлгэһэҕэ үктэннилэр. Манна араас көлөлөөх барыта кэлэн тэлгэһэ иһинэн-таһынан онно-манна көнтөстөрүттэн бааллан тураллара. Чэлгиэннээх киэӈ уорукка киирэн кэллилэр, хайдах эрэ санааларыгар тоӈуйдук атыӈырыы көрүстүлэр, олоӈхоҕо ахтылларын курдук улаҕата көстүбэт улуу дойду эбит, Чэлгиэннээх түгэххэ аастылар дьон кэтэҕэр бүгэн олордулар. Эмискэ таһырдьа кыланар саӈа иһилиннэ ону кытта дүӈүр тыаһа өрө кыыра түстэ кутурар саӈа кутулунна, икки киһи ойон тураат халыӈ халҕаны аһа баттаатылар.таһырдьа тэлгэһэ ортотугар кутаа отто охсубуттар эбит ону тула бөдөӈ уӈуохтаах арбайбыт баттахтаах илгистэн өрө эккирии сылдьарын көрөн онно тоҕо сууллан таҕыстылар. Маӈан сылгы тириитигэр кыыстарын көтөҕөн сэрэнэн кутаа таһыгар сытыардылар. Ойуун кэҕэлии-кэҕэлии сытар кыыһы тула көтө сырытта, аны суордуу таӈалайын тыаһата-тыаһата халаахтаата. Эмискэ салгыны сытарҕалыыр курдук өрүтэ хантараӈнаан хоӈоруутун хордурҕатан ылла, дүӈүрүн охсон,,Дар,, гыннараат иһиллээн турда…
— Кыый кый кый хантан кэлэн түстүлэр Халлаан кыылын оҕолоро. Кэбиис-кэбис арах-арах антах сылдьыӈ атын сиринэн аартыктаныӈ. Суолбутун туора турда диэн туора хараххытынан көрүмэӈ, аартыкпытыгар атаҕын укта диэн умса кыраан ааһымаӈ–
Кыллаах ойуун малын-салын кутуруксутугар туттараат атын миинэ охсоот сахсылыннара турда, кутуруксута хааһаҕын ырдан кэнниттэн таӈкыччах түһэрдэ. Баар дьоннор тугу да өйдөөбөккө сырай-сырайдарын көрсөн ыллылар. Кыыстарын төттөрү көтөҕөн киирдилэр, Чэлгиэннээх хонук сирдэрин буллулар. Кэннилэриттэн Багдарыын биир киһи батыһыннарыылаах киирдэ…
— Чэлгиэн ойууннара эһигини ыйан ыыппыт,, Оннук дьүһүннээх оҕолор бааллар олор ылыннахтарын туруоруохтара,, диэн —
—Төрүттэрэ эриэн талаҕынан таһыйбыттара туруо дии саныыгыт дуо? Өбүгэлэрэ өһөөн өһөх хааны хаптарбыттара хаалыа дии санаабыккыт дуо?—
Кырбый кырыылаахтык көрөн туран кыбдьырынан ылла…
— Эн кими кэннигэр тэппиккин, байар туһугар баардарын суохтарын былдьаабыккын
бэйэӈ билэ сылдьаҕын, ол кырыыс тыла хатаммытын тустаах бэйэтэ эрэ төлөрүтэр кыахтаах. Онон ол аймах билэ дьоӈӈуттан бэйэӈ баран үӈэн-сүктэн көрдөс–
Кырбый кэпсэтии бүттэ диэбиттии түӈнэри хайыста, киирбит дьон тахсан бардылар…
Содержание
161
— Чэлгиэн арахсыбат атастарбытын буллубут быһыылаах, бүгүн туруора киириэхтэрэ хайаан да тылларын төлөрүппэт ыарахан тыыннаахтар эбит–
Чэлгиэн кыргыттарын хаһан да ыган-хаайан ылыннарааччыта суох. Бэйэлэрэ ыйдаӈардар ыллыктаахтара биллэр, айдарыылаах аартыктарын атын киһи аһарын Айыы куттара атыӈыырыы көрсөрө биллэр…
— Тыл тыал буолбатах, этиллибити эргитэ туппаккын. Саӈарбыты саҕахха саһыарбаккын, кырыыһы кырыылаан кыайбаккын, өһүллүбэт түмүктээҕи төлүтэ тарпаккын–
Кырбый тугу эрэ санаан мичээрдээн ылла, Күннэйэ тугу да өйдөөбөккө өрө мыӈаан олордо. Кырдьык Кырбый эппитин курдук иннилэригэр мааны Хотуну уктубут икки киһи батыһан киирдилэр. Үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох кыыстарыгар көмөлөһөргө көрдүстүлэр…
—Биһиги этэн турабыт хаан аймаххытын кытта бэйэҕит аахсыӈ диэн. Тоҕо сырайгытын кистээтигит, киһилии көрсөн ааспыт алҕаскытын билиннэххит дии, биһиги тугу да гынар кыахпыт суох. Ойуун да удаҕан да көмөлөһүө суоҕа арай этиллибит кырыыс хааннаах ырбата ханна хатанан турарын булан тыл күүһүнэн туура тардан түһэдэххитинэ кыыскыт көнүө–
Кырбый кыйахаммыт курдук сырайдарын-харахтарын батарыта көрөн ылла. Кырбый таабырын курдук эппитин киирбит дьоннор өйдөөбөтүлэр,,Ханна баар хааӈӈаах ырбыыны булан туура тардалларын,, мунаарбыттыы утарыта көрсөн ыллылар…
— Эһиги этиллибит тыл эргимтэтигэр, туох аньыытыгар киирэн ырбаҕа ыйаастыбыккытын кырыыс тыл төрдүн-төбөтүн була иликкитинэ туох да туһа тахсыа суоҕа уонна биһигини онно-манна сөрүү сатаамаӈ, алҕас тыл аһылыннаҕына хааннаах ырба ханна ыйыа биллибэт–
Кырбый кэпсэтии бүттэ диэбиттии тахсан барда. Ындыы бөҕөтүн ырдан төргүүтүгэр тиийэ тэринэн аттары сэтиилэнэн аартыктарыгар таҕыстылар. Манна үлэхан үрэхтэргэ буоларын курдук сигэннэн хаппыт дүлүӈнэри хам тардыталаан сороҕор хастыы да өттүгү салҕаан соһон ылаллар, ардыгар уһун ураҕаһынан чиэстэнэллэр. Айан да араастаах сыыһа халты туттуу ханна барыай, урут айаӈӈа сылдьыбатах уолаттар үөрүйэхтэрэ суоҕа бэрт…
— Кырбый ити кыыска көмөлөһөр кыаххыт суох этэ дуо?—
Чэлгиэн үрэх үрдүгэр чэйдии олорон кыргыттарыттан ыйытта, Кырбый олорбохтуу түһэн баран…
— Хааннаах ырбаны төлө тардан түһэриэххэ сөп этэ гынан баран үйэбитигэр билбэтэх көрбөтөх дьоммутун,,Алдьархай,, аанын аһан аҕа ууһун эһэргэ тиийэҕин–
Чэлгиэн кырыыс тыл этиллэр күүһүттэн улаханнык дьулайда, урут да истэр буолара дьон кыраһарын, ону улахаӈӈа уурбат буолара,,Киһи кырыыһа томторго, Таӈара кырыыһа оӈхойго,, дииллэрин иһин. Ол гыннар төлөрүйбэт тыллаахтар бааллар эбит…
— Чэлгиэн кырыыһы уот тыллаах Ытык Чыбыстааны иһин-таһын иӈэриммит
Аан Уххан Тойоӈӈо Аал уотун иччитигэр айах тутан хааннаах илгэ аӈардаах кырыыһа күүстээх, уоттаах оҕо ырбалаах көтөр кыла куорсуннаах буолар, мин кырыыс тылын төлөрүтэн түмүгүн төлө тардыбаппын ол атын тыл айдарыылаахтар аналлара, Күннэйгэ оннук күүс баар да оннун-тойун булан силигэ ситэ илик–
Кырбый Күннэйин сымнаҕас хараҕынан көрөн ылла, Чэлгиэн кыра кыыһы сонун хараҕынан сирийэ көрөн ылла…
— Мин биири кыайан өйдөөбөппүн тоҕо баран урукку алҕастарын көрдөһөн көрбөттөрүй, аньыылара-харалара аймахтарын иннигэр улахана бэрт буоллаҕа–
Айаннаан истэхтэринэ сир-халлаан дьиктитик чуумпурда тугу эрэ иһиллиир курдук…
— Чэлгиэн хахха сирдэ була охсуохха, иччилээх тыал түһээри гынна–
Ойуур иһинэн ыраас сир элэӈнээн көстүбүтүгэр туораан таҕыстылар. Кыра тыымпы күөллээх алааска киирэн өтөх саҕатыгар таҕыстылар, аттаах дьону көрөн таһырдьа сүүрэкэлии сылдьыбыт оҕолор балаҕаӈӈа түстүлэр, халҕаны аһан дьахтардаах эр киһи тахсан кэллилэр. Элбэх аттаах тоҕуоруйан кэлбитигэр дьиктиргии көрдүлэр…
— Дьиэлээхтэр туох сонуннааххытый, олоххут дьаһаххыт хайдаҕый, ким диэн ааттаах суоллаах ыалларгытый?—
Атыттан түһэн көнтөһүн бүтэйгэ иилэ быраҕаат Чэлгиэн кэпсэппитинэн барда…
— Мэлигир улахан туох да суох, биир өтөхтөн уллуӈах уларыйа илик дьоӈӈо, бу Хаастыыр Эбэттэн харыс да сыҕарыйбатах Хаарахан уола Хотуурдаах Хоһуун буолабын, бу кытта кырдьан эрэр кыттыгаһым балаҕаным баар суох мааны Хотуна Ырыа Кута диэн–
Бэрт дьиктитик оонньуу-күлүү аӈардаах бэйэлэрин билиһиннэрдэ. Сотору дьиэттэн кутуйах оҕотунуу быгыалаһан хас да оҕо таҕыста, бары эмдэй-сэмдэй бытырыыс курдук дьоннор. Кэлии дьону сонурҕаан төп-төгөрүктүк көрөн турдулар. Балаҕаннаахтар баар суох астарынан балык барчатын кытыйаҕа өрөһөлүү кутан сандалыга ыӈырдылар. Чэлгиэннээх хойуу чэйи өрүннүлэр, арыылаах тууйастарын таһаардылар, үтэһэҕэ лэппиэскэ үтэн сандалыга уурдулар. Оҕолор төгүрүччү көрө-көрө аһаспытынан бардылар, дьиэлээххэ чэй, табах бэристилэр. Бэргэннээх идэлэринэн хара тыаҕа түстүлэр, бу үөӈӈэ кыыл ууга түһэрин билэр буолан бултуурга дөбөӈ, Чэлгиэн дьиэлээхтэри кытта ону-маны барытын кэпсэттэ, Хотуурдаах Хоһууммун диэн дьээбэрэн ааттаммыт киһи дьиӈнээх аата Хотуура суох Хоһуун эбит, хотуна кырдьык Ырыа диэн ааттыыллар эбит. Чугастарыгар киэӈ ходуһалаах улуу алааска Буҕарҕана Баай күннээн күөнэхтээн олорор үһү. Сотору уолаттара биир ыӈааҕы сүгэн-көтөҕөн аҕылаһан кэллилэр. Хоһуун бу үс уолу көрөн чахчы киэптэттэ, үһүөн модьулара күүстэрэ уохтара киһи эрэ тэӈнэспэт дьоно эбит, Бэргэн Үӈкүрдүүн уһун ураҕаска сүгэн, Күүстээх Кириһээн
бэйэтэ икки буутун иннигэр кэннигэр ырдан аҕалбыт. Таһырдьа кутааҕа тириилэрин ньылбы тардаат бөдөӈ гына маска эргитэ сылдьан эттэрин уокка сиэтэн ыллылар, сойута-сойута умуһахха бырахтылар күөх оту тэлгэтэн, маннык былыргаттан эти сайын хаһаанары билэллэрэ. Иһин сууйан сотон мииннээн соһо сылдьан истилэр. Хонуктарыгар кыараҕас балаҕаӈӈа тэллэрин тэлгэнэн ыӈыырдарын сыттанан утуйан эрдэхтэринэ Кырбый эппит холоруктаах тыала сири-халлааны ытыгынан ытыйардыы сирилээтэ, сотору хара былыттар халҕаһалыы халыйдылар, сүллэр этиӈ сүллүгэстээбитинэн барда, уоттаах чаҕылҕан уӈа-хаӈас курбуулаан ханна эрэ мас охтор тыаһа барчаланна. Халлаан ыаҕастаах ууннан куппутунан барда. Утуйар кэлиэ дуо бу алдьархайга улаханныын кыралыын олорон хоннулар. Бара сатаан дьиэлээх киһи,, Улуу ойуун төрөөтө быһыылаах,, диэн бөлөһүөктээтэ. Балаҕантан чугас хаста да этиӈ түһэн бары-барыта өрө эккирээтэ. Кыра оҕолор ытаһан да ыллылар, киһи эрэ куттаныах халлаана. Халлаан сырдыыта эмискэ уу чуумпу сатыылаабытыгар тахсан көрбүттэрэ бэрт ыраас халлаан чэмэличчи тыга көрүстэ. Иккиэйэх ынахтарын ыан аһаары иһинэн-таһынан сырыттахтарына үс аттаах киһи торҕо сэлииннэн кэлэн сэргэ иннигэр,,Хорус,, гыннара түстүлэр. Аттарыттан түспэккэ олорон кыра кырдьык дьа Буҕарҕана курдук куура хаппыт киһи дьиэлээҕи көрөөт да күргүйдээн тоҕо барда…
—Маӈай аллаах улаҕан ахай туох аанньа киһиэхэ дылы ыалдьыттанан хоноһолонон даххаһыйан эрдэҕин көрүн, тараах иэннии иликпинэ тиийэ оҕус–
Тута сылдьар кымньыытынан Сэргэни куһуйан ылла…
—Тугун сүрэй доҕор бу ыал баар суох Харысхал аӈардаах хаххаларын кымньыыннан таһыйар диэн–
Куруук холку Чэлгиэн көрбүтүн бэркиһээн саӈа аллайда…
—Туох даа саах үөнүн саӈатын көр, өссө мин бэйэлээҕи кытта өрө баран аахсаары гынаҕын дуо? Ылыӈ эрэ нохолоор сыалдьыйатын сулбу баттаан иэнин хастаан биэриӈ эрэ–
Бачча тухары аҕа оӈостубут киһитин ким да үөҕэн-түрүйэн ыкпатаҕа, Кырбый кыыһырбыт омунугар икки хараҕа хараӈарда, кылана-кылана часкыйбытыгар халлаан хайдар тыаһа куугунуу түһэрин кытта сүрдээх улахан көтөр Буҕарҕана миинэн олорор атын самыыга тэбэн ааспыта киһилиин бэйэлиин тус-туһунан баран түстүлэр. Кырбый икки хараҕын уота кыыспытынан субу сиир-аһыыр турукка киирэн Буҕарҕана диэкки хааман истэҕинэ Чэлгиэн ыӈырбыт саӈатын истээт тохтуу тустэ. Чэлгиэн кыыһырбыттыы туттан турарын көрөөт Күннэйи сиэппитинэн балаҕаӈӈа түстэ. Чэлгиэн саӈа тураары үнүөхтүү сылдьар кырдьаҕаһы өйөөн туруоран таӈаһын сабын тэбээтэ…
— Хайа киһилии кэпсээ сахалыы саӈар, туох ааттаах өлүүтэ алдьархайа буолла?—
Буҕарҕана
кыратык дөйүөрбүт быһыылаах баһын булкуйталаан ылла…
— Киэӈ көхсүм кыараан Хоһууӈӈа кэлбитим, кыра уолбун төһө эмэ бу алдьархайга барыма диэн элэ была тылбын этэ сатаабытым, киэһэ кэпсэтиилээх кыыһыгар хайаан да барабын диэн тахсыбыта, истибиппит ыӈыырдаах ата бэйэтэ эрэ тиийбит, уолу булбатыбыт чугас да сир этэ–
Оҕонньор ытамньыйан ылла. Кырбый тахсан иһиллээн турда кыбыһынна быһыылаах быстах санааҕа быһыыламмытыгар,,Сүтүктээх сүүс аньыылаах,, дииллэрин умнан ыллаҕа. Хоһуун бараары хомуммутун көрөн Чэлгиэн…
— Кырбый ыл ол уол суолун хайаӈӈын тордоон көр эрэ–
Буҕарҕана, Чэлгиэн Кырбыйы батыһан балаҕаӈӈа киирдилэр. Кырбый Эһэкээнигэр арыылаах лэппиэскэ уурда, тута сылдьар дэйбиириттэн үс кылы сыыйан кыһыл чоххо уурбута хатылла-хатылла үрүӈ буруо буолан үөлэһинэн көтө турда…
—Кыыскыт былдьаһыктаах бырта сыата эбит. Эдэр ойуун уол хараҕын уота хатаабыта ырааппыт. Уолгут улуу Эбэҕэ тиийэн турар, иннин-кэннин билбэт буолуор дылы өйө-санаата буккуллубут–
Кырбый кэпсии туран көрдөҕүнэ кырдьаҕас уот иннигэр хараҕын уута таммалыы олордо…
— Уолгутун утуппуппун балаҕаныӈ таһыгар аҕалан хаалларыахтара–
Оҕонньор истээт ойон турда, Кырбыйы, Чэлгиэни барсыӈ диэн көрдөстө, Күннэй эмиэ барыста. Кырдьык Кырбый эппитин курдук уоллара Сэргэ таһыгар сытарын булан дьиэҕэ киллэрбиттэр. Кырбый сытар уолга дэйбиирин сыллаппытыгар биирдэрэ соһуйан олоро түстэ, ханна баарын өйдөөбөккө тураах курдук турулуччу көрөн олордо…
— Кыһалҕалаах кэммитигэр кэлэн көмө-хахха буолбуккутугар сиртэн-халлааӈӈа дылы Махтал буоллун–
Кырдьаҕас сүрэҕин туттан үстэ сүгүрүйэн ылла…
— Улахан моһуоктаах киһи буулаабыт, биһиги аартыкпытын буор булгунньаҕынан бүөлээри, айа кылын тардан аара хоннорон ылла, ол адарай быыһыгар эн оҕоӈ кыбыллан балаҕайга былдьана сыста, толору дьоллоох буолан бэриэтчитэ билгэлээн сырдык Күнэ сабыллыбата, тыӈкырайын тыалынан түһэрбитим, билигин оҕо кулуну кытта оонньоһорбут буолуо,—
Кырбый Эһэкээнин иннигэр туран үөлэһинэн тумарык курдук көтөн хаалбытыгар дьиэлээхтэр соһуйан үөстэрин таттардылар. Буҕарҕана олох тылыттан матта, маннык дьону билбэккэ бардамыгар былдьата сыстаҕа, ыгымыгар ыһыллыа хаалбыт ыал аатыттан ааһан, иһигэр Чэлгиэӈӈэ сүрдээҕин махтайа махтана санаата. Уһун-киэн санаалаах Саха Саарына диэн. Тоӈ күөс бастыӈынан Кырбыйдара киирэн кэллэ. Балаҕан иһигэр баар дьон бу бэйэлээх куба курдук устубут кэрэ куо киирэрэ киирдэҕинэ атын күтүр эбит диэн атыӈырыы салла көрөн олордулар. Баай Буҕарҕана баарынан суоҕунан күөх кырыска түһүлгэ маанытын тэлгэттилэр, Чэлгиэн уолаттарын кытта Хоһууну барыларын
аҕаллылар. Аһааһын быыһыгар өбүгэ үгэһинэн Кырбыйга биэс ыанар ынаҕы ньирэйдэри биэрбиттэрин Хоһууӈӈа салайа тутта, киһитэ үөрэн уӈуохтуун халыр босхо барда. Ким да куттанан толлон эдэр ойуун туһунан ыйыталаспата…
Содержание
162
Түннүгэ үөлэһэ бүөлэммит хаалбыт өтөх балаҕаныгар көмүлүөк уотун сырдыгар ойуун кыыран сыыһы буору бурҕатан өрө эккирии сылдьара, дүӈүрүн тыаһа чуумпу түүн ыраахтан лүӈкүнээн иһиллэрэ, кутурар саӈа куоҕастыы хахааран хаһыытаталаан ылара, сороҕор суор таӈалайын тыаһатан ходурҕатара. Уутугар-хаарыгар киирэн көтөрүн-сүүрэрин хомуйталаан ыӈыырдарыгар ыӈырталаан эрдэҕинэ Куоҕас ойуун иннигэр сырдык тумарык өрүкүйэн түстэ, эккирии туран өрүкүйбүт тумарыктан соһуйан айаҕын атан турдаҕына кыыс оҕо саӈата…
—Куоҕас ойуун эмэгэттэргин эргитэлээн хара суоргар хаан хаптаран эрэҕин дуу?—
Куоҕас ойуун бабыгырыы түһэн баран былаайаҕынан сандааран турар кустугу бырахта…
—Арах арах антах тур, кэлбит сиргэр киэр кэбэлий кутуругуӈ суптуйдун баһыӈ саллайдын–
—Үөскээбит үөһүӈ кутун үмүрү тутан үргүтэ иликпинэ дьүһүлэнэн бүт, бу кэннэ иккистээн эргийэн этиэм суоҕа, сэрэппэккэ эрэ сиһиӈ үөһүн сыыйа тардан ааһыам–
Саӈара турбут кустук күлүгэ унааран хаалла, Куоҕас хара буорга олоро түстэ киһи тэӈэ суоҕун курдук санаммыта кинитээҕэр үрдүк мутук үктэллээх, соруннаҕына турбут сиригэр төкүнүтэр кыахтаах киэӈ куйаар кыыһа киирэн тахсыбытын курдары сэрэйэн кута көтөн олордо. Суолун хайан ыллыгын ыйдаӈардан көрүөн хараҕын хайыардарын сэрэйбитэ. Сүүрэр атахтаахтара, көтөр кынаттаахтара, көрөр хараҕа истэр кулгааҕа саһарҕаннан сабыллан итинник киһи иһэрин билэн-көрөн этээхтээбэт эбиттэр…
—Чэлгиэн эйигиттэн биир кыаллар дуу кыаллыбат дуу олох сырдык Эйгэтин көрдөһөөрү гынабын, абыраабычча ситэ абырааӈ, үйэ тухары үрүӈ күлүккүтүгэр үӈэ сылдьыахпыт–
Чэлгиэн өйдөөбөтөх курдук көрөн олордоҕуна Кырбыйа быһа түстэ…
— Улуу баайдар уруурҕаһар тэлгэһэлэрин тэлэйэр аан тылы астараары гынаҕын дуо?—
— Уолум Боруллуо баай ылгын кыыһын ылаары тилэҕэ элэйиэр дылы тиэһиннэ да айахтарын аппакка олороллор Куоҕас ойуунтан куттанан, эмиэ сэниэ ыаллар ыччаттара кинилэр кыыстарыгар хараҕын хатаан мин уолбун Хардыыны ханыы гынар санаалара ханарыйда быһыылаах–
Буҕарҕана кырдьык ис санаатыгар ыктаран олороро, Боруллуо кыыһын кинилэргэ биэрбэккэ ураҕаһынан үүрдэҕинэ үйэ тухары үтүргэӈӈэ бараннар эриэн ыт элэгэр, күөрт ыт күлүүтүгэр киһилии сананар кыахтаахтар кыыстарын кини уолугар ох саа да тэбиитигэр чугаһаппаттар, оччоҕо өһүөлэрэ өһүллэргэ тиийэр, икки атахтаах аартыктарын аспакка кур сэтиэнэххэ кубулуйа куурар…
Чэлгиэн, Кырбый, Күннэй Буҕарҕаналары кытта барыстылар, тэйиччи алааска хонуктарыгар тиийдилэр. Баай ыал түһүлгэтэ нэлэйэн хотойон тиэргэн тухары титииктэр, харах ыларын тухары хаһаалар, ат эккирэтэр элиэ кутуруга муннуктаах
хабарҕа дьиэ тулатыгар онно-манна абына-табына кыра балаҕаннар, бу барыта кыахтаах киһи түһүлгэтэ буоларын туоһулуура…
— Кыыспытыгар саантааннар атыыр мороду күтүөттэр күөнтээн эрдэхтэрин көр, бу буоллаҕа ,,Уол оҕо бааттаах, киэӈ иһит салааһыннаах,, диэн уонна иһин имэринэ-имэринэ күлэн күһүгүрэттэ. Чэлгиэннээҕи көрөн күлэ турбут сырайа дьэбин уоһуйа түстэ…
—Бу эмиэ хантан ханарыйан иһэр кэрэдэктэри үөр ыт курдук батыһыннаран кэллиӈ?—
Буҕарҕанаҕа күөмэйин сонотон бордурҕаата. Боруллуо субу харбаан ылыах курдук чолбоодуччу көрөн олордо. Куоҕас ойуун дьон быыһынан Кырбыйы көрөөт көстүбэтэрбин ханнык диэбиттии төӈкөйбүтүнэн дьиэ кэннин диэкки сүүрдэ. Кырбый ону таба көрөн…
—Хайа Боруллуо биир күтүөтэ хара тыаҕа түһэн эрэр куотан, маннык Дьоллоро тохтон эрэр дьону кытта уруу-аймах тэринээри гынаҕын дуо?—
Кырбый эппитигэр бары кэннилэрин хайыһа түстүлэр, тыаҕа түһэн эрэр Куоҕаһы кэнниттэн көрөн хааллылар, үллэн-баллан үөгүлүү турбут Боруллуо ону көрөөт,,Хоос,, гына түһэргэ дылы буолла. Субу бүгүн Айылҕаттан Айдарыылаах киһиэхэ кыыһын ойох биэрэн чугас эргин үрүӈ харахтарын өрө көрдөрбөккө соҕотохтуу сураҕырыан баҕарбыта, онтуката ити баар бу эдэр кыыһы көрөөт кутталыттан куобах курдук ойдоҕо үһү ойуурга. Буҕарҕана бу дьүһүлэнэ сылдьалларын көрөөт дьонугар,,Бардыбыт,, диэн быһа баттаат атын аартык диэкки эрийэ тарта…
—Нохоо олоҕо суох ойох көрдөөн бүт, ити дьүһүннээх ньүдьү балай дьону кытта уруурҕаһаары өрө көрө сылдьаҕын дуо? Кыыс оҕо,,Кыыкынайдааҕар,, элбэх атын киһилии дьону кытта аймаҕарҕаһан көрүөхпүт–
Чэлгиэннээҕи,,Түүн-күнүс да буолун охсуллан ааһар буолуӈ,,диэн дэлби Алҕаан аартыктарыгар дылы атаардылар. Кимнээҕэр да Хоһуун үөрэ-көтө хаалла, сүөһүлэнэн булт эттэнэн, чэй-табах эбиитин уолаттар кураанах куруӈ мас кэрдэн бардылар…
Туораах баай уола Кынаачай киһиттэн эрэ тосту-туора быһыылааҕын көрдөрөн бииргэ сылдьар дьонун хаста да төлөрүйбэт түгэннэргэ киллэртии сылдьыбыта, айанын тухары икки аргыс уолаттарын атаҕастыыра, барыны-бары найылаан уолаттарын сор хааннарын сордуура, атын кытта ыӈыырдаан бэлэмнииллэрэ, аһылыгын ыстаан эрэ биэрбэттэр этэ. Хара маӈнайгыттан Чэлгиэн өйдөөбүтэ, бу уол аҕа иитиитин ылымматаҕын, кыра сааһыттан Ийэтин сылаас дабыдалын анныгар сылдьыбытын, онон ыарахан үлэни ылсыбатах, хара тыаҕа Байанай кутаатын үөрүүтүн-көтүүтүн көрбөтөх, оһоҕос төрдө оҕо онуоха эбии бэйэтэ мөлтөх аһаах киһини айбыт аҕата айаҕалыы сатаан баран айаӈӈа ыыттаҕа, оҕонньор оҕотун муоһа-туйаҕа тостон кыһалҕаны биллин-көрдүн диэтэҕэ. Ийэтэ барахсан оҕотун атаарарыгар
дэлби сыллаталаан ылбыта, аартыгар дылы батыһа кэлбитэ, сүтүөхтэригэр дылы көрөн алааһыгар туран хаалбыта, биир тылынан этиллибэт Ийэ сүрэҕин истиӈ сылаас Иэйиитин ким билиэ баарай, айан түһэрэр Айбыт Таӈарата бэйэтэ билэн эрдэҕэ…
— Кырбый Кынаачайы киһи кыайан сүнньүн көннөрүө дуо? Бэттэх көрө сылдьар гына, алыс сүрэ бэрт эмиийиттэн арахсыбатах оҕо курдук–
Кырбый ийэтэ Бойбоох курдук хайдахтаах да хаӈыл аты хамсаппакка сыһытар этэ, этиргээн өрө тура сылдьар сылгыны ойон истэҕинэ үрдүгэр хатана түһэрэ, Кырбыйы үрдүттэн үӈкүрүтэн түһэрбит хаӈыл атыыр суох этэ. Кырбый илиитин иһигэр киирээт да Кынаачай кыралаан бэйэтэ да билбэтинэн уларыйан барбыта, атаҕын төбөтүттэн иӈнэн охто сылдьар бэйэтэ, атаҕын үрдүгэр дугунар эр бэрдигэр кубулуйан испитэ. Кырбыйы көрө-көрө ону үтүктэн барыга-бары сыста сатыыр буолбута. Кэлин санаата модьураан уолаттартан хаалбат буола сатыыра, куруӈ маһы да кэрдиһэн көрбүтэ. Туораах баай удьаратыгар халлаан сырдаан эрдэҕинэ киирбиттэрэ, утары ийэтэ сүүрэн иһэрин көрөөт бэрт чэпчэкитик атыттан ыстаммыта, көнтөһүн аргыс уолугар быраҕаат ийэтигэр утары сүүрэн буурдаата. Ийэтин кыра оҕо курдук көтөҕөн ылбыта бу барахсана аччыгыйын куччугуйун, Ийэтэ эмиэ уолун атыӈырыы көрдө урут куурбут-хаппыт кубарыйбыт хааннаах оҕотун оннугар, салгын дэлби сиэн хараардыбыт модьу таҕа саӈалыын модьураабыт киһини бу мин оҕом дуо диэбиттии хаста да сырайын өӈөйөн көрдө, оҕото сыттыын уларыйбыкка дылы буолбут. Тураах баай тэлгэһэҕэ көрүстэ, уола Кынаачай ийэтин көтөҕөн аҕалан аҕатын кытта кэккэлэһэ туруоран кэбистэ, аҕата уолун модьураабыт дьүһүнүн көрөөт кууһан ылан көхсүн таптайда күлэн күһүгүрэттэ. Ийэтэ оҕотун тула ийэ көтөрдүү тырыбыныы көтө сырытта, аҕата,, Бу да эмээхсини омунун көр,, дии-дии мүчүӈӈээн ылар. Туораах дьоно баайтаһыны төкүнүтэн саха санаабытын барытын түһүлгэҕэ тэлгэттилэр, ас арааһын аҕала турдулар, оҕото аҕыйах кэм иһигэр уларыйа охсубутун көрөн сөрү диэн сөхтө, улуу дьон тыыннарыттан тардыһан тулалыыр Эйгэтэ уларыйдаҕа. Туораахха бэйэтин баҕатын курдук кырылас манньыаты туттардылар, оҕонньор ыараӈнатан көрө-көрө көмүс ухханыгар киирэн олордо. Нөӈүө күнүгэр Чэлгиэннээҕи атаардылар…
—Аҕаа эн да мин да ити Чэлгиэннээх истэрин-тастарын ыйдаӈардан көрөр кыахпыт суох эбит, көрдөххө көннөрү дьон курдуктар, ис-иһигэр киирдэххэ идэмэрдээх иччи иӈмит атын аартыктаах, туора суоллаах дьон эбиттэр. Кэпсээтэххэ киһи итэҕэйиэ да суоҕун курдук түгэннэрин көрөн кэллим.—
Туораах баай оҕото ону-маны сылыктыырын көрөн астына санаата.
Чэлгиэннээх айан суолуттан
туораан курдары Тохороон баай туонатыгар туораатылар. Аара хонуктаан Туора үрэҕи кэстэрэн киэӈ алааска киирдилэр, киэһэлик Бадаайы олоҕор үктэннилэр. Кынат бу сырыыга үгүс үөрүүлээх көрүстэ, Саталлара эмиэ. Ындыыларын үксүн манна хааллардылар. Ас-таӈас арааһын, бытархайыгар тиийэ иннэ сүүтүк курдугар , аны оттуур хотуурдары биэрэн Кынат көтөр кынаттана сырытта. Чэлгиэннээх хонон бараары турдахтарына Сатал хаалабын диэбитин Чэлгиэн сөбүлэстэ. Тоҕо хааларын истэригэр сэрэйдилэр, киһи сүөһү эбиллэрэ туох куһаҕаннаах буолуой, хаан тардыһыыта халыӈаан истэҕэ. Кырбый кыыһын кытта Тэйэр алааска аастылар, уолаттар эмиэ төрүт олохторугар тарҕастылар…
— Чэлгиэн хойутаан да буоллар,,Күүлэйгин,, тэрийэргэр тиийэҕин, бар дьонуӈ күүтэн эрэӈкэдийэ сырыттахтара–
Чэлгиэн быйыл Күүлэйи көтүтүөм дии санаабыта да сатаныа суоҕун өйдөөтө…
— Тэйэр алааска тэрийдэххит дии чугастыы дьонуӈ сэргэӈ сылдьар гына, хайа оҕо дьахтар эмиэ тиийиэхтэрэ дии, бу күөххэ сири-дойдуну көрө–
Буоларын курдук Көкөттөөх, Күлүккэ соруйда дьоно кэтэһэ сылдьыбыт курдук ол бэлэмигэр сири дойдуну тилэри сүүрэн кэбистилэр. Буолар күнүгэр уһун түүнү быһа ас бөҕөтүн астаатылар, баайтаһын иһиттэн бутукас миинэ бөҕө өрдүлэр, эти үрдэ суох буһара-буһара сойутан туос тымтайга хаалаан истилэр. Тымтайдары умуһахха түһэрэ-түһэрэ күөх отунан сабан истилэр, ону кытта утахтары түһэрдилэр. Күн тахсыаҕыттан оҕустаах, аттаах тоҕуоруйан барда, оҕолор охсуллубут өтөх хадьымалыгар оонньоон ойуу сырсыы үгэнигэр түстүлэр. Аны Оһуохай этэн дьиэрэттилэр, манна буолла аһыы-аһыы эккирээһин, кырдьаҕастар кэпсэтии-ипсэтии санаа атастаһыыта, сарсыарда сиик көтө илигинэ хотуурдаах кунайдар урукку сыллар курдук утуу-субуу түһүнэн кэбистилэр. Саха биир Өбүгэ саҕаттан самаан сайынын көрсүһэ айылҕа күөх далайыттан сомсон ылаары Алгыстаах,,Күүлэйи,, анаан тэрийэн Эрэкэ Дьэрэкэ оҕолоро хадьымалга олук үктээн киирдилэр.
Содержание
163
Бойбоох кыыһа сэрбэйэн тураат таһырдьа ойор Ийэтэ кэнниттэн сороҕор хаһыытыы хаалааччы ону истибэккэ үөс диэкки сүүрэн атах сыгынньах тилэхтэрэ ойон олорооччу, оччоҕо үөскэ сылдьар үөрүттэн арахсан,,Сындыыс,, утары сиэлэн сиэлэ, кутуруга сыыйыллан тахсара, сымнаҕас уоһунан имэрийэн эрэр курдук баттаҕын ибигирэтэн ылара. Бойбоох кыыһа күн сирин көрөрүн кытта көтөҕөн таһааран Сындыыска утары уунан көрдөрбүтэ, биирдэрэ киэӈ хараҕынан кыһыл оҕону дьиктиргии көрбүтэ, сыттаан эрэр курдук сымнаҕас уоһунан таарыйталаан көрөөт тыбыыран ылбыта, онтон ыла кыра кыыһы көрдө да сүүрэн кэлэр идэлэммитэ. Охто-охто хааман бадьаалыырын эмиэ көрбүтэ, син элбэх сыл-хонук ааста кыыс эрдэҕэс сааһа чугаһаан ойуолуура элбээн испитэ. Биирдэ Бойбоох көрдөҕүнэ кыыһа Сындыыһы миинээри сиэлиттэн тардыһа сатыы турара, биирдэрэ илин атахтарынан тобуктаан биэрбитин мадьыктаһан арҕаһыгар олорбута, Сындыыс сэрэммит курдук хааман кыыһы Бойбооххо аҕалбытын ийэтэ көтөҕөн ылбыта. Бойбоох Сындыыһын көрдөҕүнэ эдэр олох кэрчиктэрин санаан хараастан ылар, кэлбит-барбыт кэрэ кэмнэрин суохтуур, Сындыыһы миинэн сиккиэр тыаллыын сырсыбыттарын санаан ааһар. Ылгына бастаан кыыһа Сындыыһы миинэрин сөбүлээбэт этэ, кэлин аахайбат буолбута, сороҕор алаастарын эргийэн тэлгэһэлэригэр тиийэн кэлэллэрэ. Сындыыһа барахсан кыра кыыс мииннэҕинэ атын баҕайы баһын өрө көтөҕөн кутуругун хоппотон баран сиэлэн сахсыллара хаппарын тыаһата-тыаһата. Ону көрдөҕүнэ Сындыыһын аһына сатыыра барыларын да сааһыырыы саба баттаан эрдэҕэ, урут чэпчики сыарҕаҕа көлүллэн хаардаах тэбиилэри хайытан, хайыр таастаах үрэхтэр тааӈнарын кэһэн ыраах айанын аартыктарын ахтан эрдэҕэ, Бойбоох быйыл сыарҕа суолунан биһигин ыйаабыт сиригэр бара сылдьар баҕалаах, Сындыыһын сэтиилэнэн да барыа сылдьыбыт сирдэрин көрөн кэлиэ этэ сүһүөҕэ сүтэ илигинэ. Биир киэһэ Ылгыныгар аһыы олорон баҕа санаатын эппитигэр биирдэстэрэ үөрүүннэн ылынна, кини эмиэ Бойбооҕун батыһан эдэр сааһыгар элбэхтик тыырбыт аартыктарын ахтара…
—Чэлгиэн быйыл төрөөбүт дойдубун өӈөйөн көрүөхпүн баҕарабын, дьиэннэн бараары эн туох дии саныыгын?—
Чэлгиэн туох диэҕэй үөрүүннэн буоллаҕа дии, кыыһын кытта элбэх да сирдэри кэрийэн араас эйгэлээх дойдулары көрөн-истэн аһардахтара. Сындыыһы илдьэ барарын истэн иһигэр аһына санаата, барахсан эмиэ кинилэр курдук сүүрбүт-көппүт сирдэрин төһөлөөх иһигэр ахта-санаан эрдэҕэ, этэӈӈэ эрэ эргиллэн кэллэр төрөөбүт түөлбэтигэр, урут сыралҕаннаах айаннарга сылайар диэни билбэккэ сындыыһа суох сылдьара, аны ол кыаҕа күүһэ хааллаҕа. Аны хантан эрэ кулгааҕын
уһугунан истэн Мохсоҕол барсабын диэн хаайан турда, Туллук оҕото кыра,,Хайдах дьоӈӈун бэйэлэрин хаалларан бараҕын?,, диэбитигэр ,,Ийэтэ кэлэн олорсуоҕа тас үлэни үлэһиттэр көрө-истэ сылдьыахтара,,
От үлэтэ үгэннээн Чэлгиэн утуйар да иллэӈэ суох сырытта, кэрийэр алааһа да элбэх, отчуттарын таһынан сылгыһыттарыгар эмиэ сылдьан ааһар…
Биир курас күн идэтинэн кыараҕас ыллык устун сиэллэрэн истэҕинэ миинэн иһэр ата туора ыстанна, атыны саныы иһэр буолан ыӈыырыгар чуут иилиллэн хаалла. Ата ойуур иһинэн сырайын хоту түбэһиэх ойуолаата, үүнүн атаҕар кэтэн сырайынан хоруйбутугар Чэлгиэн ыстанан түһэн көнтөһөн харбаата, үүнүн төлө тардан атаҕыттан арааран ыллыгар сиэтэн таһаарда. Көрө сатаата да туох да чугаһынан көстүбэт, бу кыараҕас ыллыгынан ким да улаханнык ордууламмат сирэ этэ даҕаны туохтан сиргэнэн ойуолаабытын өйдөөбөккө атын сиэтэн истэ. Бу аҕатын үөлээннээҕэр Дьыбардаахха баран испитэ, ол кырдьаҕаска сыл баһыгар атаҕар сылдьан ааһааччы, кэлин кэлии- барыы мэһэйдээн сылдьыбытаҕа ыраатта. Дьыбардаах кырдьаҕас аатыгар майгыта суох киһи, күлэн күһүгүрэтэн эдэригэр элбэхтэ элэстэммит эр бэрдэ. Кыра сааһыттан кыһалҕаны көрөн киһи бэрдинэн биир бэйэтэ биэс киһи сырыытын сылдьан, обургу сааһыттан дьыбары кытта тэӈӈэ хатыйсан үөскээбит, ыал туруута дьыбары кытта тэбис тэӈӈэ дьирэс гына түһэрин иһин Дьыбардаах ааттана сырыттаҕа. Хаһан хайдах айаннаан ыал туруута дьыбары кытта тэӈӈэ киирэн кэлэрин ким да билбэт…
— Чэлгиэн хата бэйэҕинэн тиийэн кэллиӈ, улахан моһуокка ылларан олоробут, үллэр үйэбэр манныкка эрэ түбэһиэм эрэ дии санаабат этим–
Чэлгиэн тиийэрин кытта Дьыбардаах Сэргэтин таһыгар көрсөөт туох да үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох үӈсэргии тоһуйда…
— Ол туох ааттаах ураа муостаах киирэн эн бэйэлээҕи киэӈ көҕүскүн аймаата–
Чэлгиэн атын көнтөһүн туомтуу тарда туран Дьыбардаах ыксаабыт сырайын көрөн ылла…
— Дьэ этимэ көстүбэт хара күлүктээх киирэн сор хааммытын сордоон эрэр, хотон сүөһүлэрин босхо ыыттаҕына ол соро, титииккэ тиийэн ньирэйдэри таһаартаан кэбистэҕинэ биир моһуок, утуйа сыттахпытына оһох үөлэһин өӈөйө сытан оруулаан утуйар уубутун аймыыр, араас үөнэ-күрдьэҕэтэ элбэх–
Чэлгиэн төргүүтүн, ындыытын түһэрэн балаҕаӈӈа киллэрэн дьиэлээхтэргэ аҕалбыт чэйин-табаҕын хостоото ону кытта араас хахыры- чочурун таһаарда. Дьиэлээхтэри кытта арааһы барытын ыатардылар, чэйдээн баран төттөрү айаннаата. Ол истэҕинэ ата хаста да туох эрэ тыытарын курдук ходьоӈолоон ылла…
—Бойбоох Дьыбардаах оҕолорунаан ыы муннукка ыктаран олороллор эбит. Миигин кэлэ-бара эмиэ моһуоктуу сырытта–
Бойбоох
истэ олорон тугу эрэ ырааҕы көрөр курдук өйө-санаата атын сиргэ көтө сылдьарга дылы…
— Ол бэйэлэрин истэригэр баар, Кырбыйы илдьэ бар, үөннэрин-күрдьэҕэлэрин ыраастыаҕа–
Нөӈүө күнүгэр Дьыбардаахха тиийбиттэрэ сырайдара өссө холлон олороро, балаҕаннарын иһэ барыта күөрэ-лаӈкы курдуга. Кырбый курдары хапчахчыга ааста сотору кийииттэрин сарылаппытынан баттаҕыттан соһон таһааран көмүлүөк иннигэр умса аста…
— Баардааххын биллэрэ сатаан араас дьүһүн буола кубулуйан дуо сиргидэх, абааһы тыыннаммыккын тыытыһарбыт буолуо–
Дьиэлээхтэр соһуйан харахтара уһулу ойон тахса сыста, быйыл саас кэлбит мааны кийииттэрин Кырбый баттаҕыттан соһон таһаарбытыгар саӈаларыттан кытары маттылар…
— Дьыбардаах кими кийиит оӈостон олороргун билэҕин дуо? Иимэргэ баппакка илэ сүүрбүт үөр аӈардаах илэчиискэ хараххытын баайан кыра уолгар кийииттээн олорорун, оҕо төрөөтөҕүнэ ол тыынынан хаттаан тиллэн барыгытын тоӈ иинниирэ хаалбыт–
Көрөн турдахтарына кийииттэрин сырайа уларыйа түстэ, баттаҕа арбайан хараҕа уоттанан аһыылара ардьайан тиистэрэ килэйдилэр, такыр тарбахтарыгар уһун тыӈырахтар үүнэн таҕыстылар. Сарылаабытынан Кырбыйга түһээри дьүккүс гынан эрдэҕинэ халҕаннара хайа ыстанан туора көттө ону кытта кыһыл уот кыымынан ыһыахтаммыт көтөр киирэн түһээри турар арбаҕары түүрэ харбаат таһырдьа көтөн таҕыста өргө дылы дьахтар сарылыыр саӈата иһиллэн иһэн сүттэ…
—Уолгутун илбистээх иичээӈӈэ илбиттэриӈ, этигэр-сиинигэр иӈмит үөнүн-көйүүн ыраастатыӈ–
Дьыбардаах көрбүтүттэн-истибититтэн саллан сап салыбырас буолла…
— Тоойуом бу баар диэн кими сулбу тардан ылабыт, көмөлөһөр кыахтаах буоллаххына абыраабычча абыраа–
Кырбый дьиэлээхтэри барыларын эргийэ көрдө, ким да тугу да саӈарбата көрбүттэриттэн саллан…
— Сарсын кэлэ сылдьыахпыт–
Чэлгиэн Кырбыйы батыһан тахсан иһэн тыл бырахта.
Күөх кырыска сытар уолу Күннэй күн тула эргийэ сылдьан үрүӈ дэйбииринэн илбийэ-илбийэ бэрт уһуннук тугу эрэ ботугураан ылла. Ким да саӈарбакка көрөн турдулар. Бары көрдүлэр Чэлгиэн тулалыыр Эйгэтэ үрүӈ туллук курдук ырааһын-сырдыгын.
Содержание
164
— Былыр бу дойдуга хаһыс үйэ эбитэ буолла сир үрдүгэр өтөрүнэн төрөөбөтөх, иэгэйэр икки атахтаах имэрийэ көрөр кыыс Кыталыга күн сиригэр Айыы дойдутугар айыллан түспүтэ үһү. Күллэҕинэ Күн уотун көмүс долгуна оонньуура, хаамтаҕына хампа күөҕэр үрүмэччи үөрүнэн көтөрө, сирэм өӈнөөх сибэккитэ арылыччы аһыллара үһү. Ол барахсан ойор Күннүүн оонньоһон, үүнэр Күннүүн үӈкүүлээн күн кыһалҕата суох Ийэ, Аҕа истиӈ тапталыгар иитиллэн Күн- түүн киэркэйэн кэрэтийэн күлэн-үөрэн күлэн лыӈкыната сылдьыбыт, бар дьоно сүрэхтэринэн сөбүлээн, харахтарынан хайҕаан Кыталык Куо диэн сүрэхтээбиттэрин Иэйиэхситэ ылымматах, Айыыһыта атыӈыраабыта үһү. Ол Үрүӈ Айыы улуу көтөрдөрүн үрдүк үрүӈ тыыннарын инчэҕэй эттээх, сылаас Куттаах уйумуна сүһүөҕэ сөллөрө, ыра санаата ыһыллара үһү. Биир сааскы сарсыарда Кыталык Куо кырдалыгар Күнүн уотун көмүс кыырпаҕар илиитин уунан көтөн иһэр Кыталыктары көрөн Айыы Көтөрдөрүн,,Түһэн ааһыӈ,, диэн Иэйэн туран көрдөспүтэ үһү. Кырдалларыгар сиэтиһэ сылдьан уһун Күн үӈкүүлээбиттэр, ыллаан-туойан көтөөрү турдахтарына,,Ылын барыӈ,, диэн сайыһан ытаабыта үһү. Айыы көтөрдөрө аһынаннар икки илиититтэн сиэтэннэр күөх урсун халлааӈӈа көтөн тахсыбыттара үһү. Онтон ыла саас аайы кыталыктар ыллаан-туойан ааһар кырдаллара буола кубулуйан,,Кыталыктаах кырдала,, аатыран эрдэҕэ. Баҕар биһиги кыыспыт Кута-Сүрэ сылын аайы төрөөбүт түөлбэтигэр ыллаан үӈкүүлээн ааһара буолуо. Ол иһин биһиги аймах Кыталык дууһалаахпыт, Таӈара оӈостон үӈэбит сүктэбит–
Чэлгиэн Кыталыктаахха кэлэн чэйдии олордоҕуна Аар Дархан кырдьаҕастара эдэр сааһыгар аатырар,,Олоӈхоһут-Оһуохайдьыт,, Ообуй кэпсии олорбута Кыталыктаах үһүйээнин. Чэлгиэн кырдьаҕастар кэпсээннэрин чуумпутук быһа түспэккэ сиһилии барытын истэрэ, ол иһин ытык кырдьаҕастар бу өйдөөх-төйдөөх киэӈ көҕүстээх уолларын ис сүрэхтэриттэн сөбүлүүллэрэ. Кини баар буолан Аҕаларын уустара аһаҕас амарах сыһыаннаахтара, бэйэ-бэйэлэригэр истиӈ ыраас майгылаахтара. Атын амырыын Аҕа уустара баар буолааччылар кыамматы кыһарыйан, ылбыттарын эрэ ытарчалыы тутар, туппуттарын эрэ туура тардар ньүдьү балай баайдар. Хааннаах хабалаҕа харахтарын уутун ыган ылаллара, үйэттэн үйэҕэ үмүрүйбэт үгүс иэскэ киллэрэллэрэ, тараах иэнниирэ тараһа иӈиирдиирэ.,.
—Чэлгиэн мин эйигин ыӈырбытым диэн быйыл этэрбэс кулгааҕа кэпсииринэн ыраах ыырданан көмүстээх Тайҕаҕа тахсаары сылдьар үһүгүт, мин көрдөһүүм орто уолбун Ордуоһу ылан барыӈ, иннинэн буолан иимэргэ батарыттан ааста, кулун курдук көлүйэн ат курдук айааһаатаххытына сыйыһыаҕа, кыайдаххытына эһиги эрэ кыайыаххыт,
мин этэн көрөрбүн ыт да үрэригэр холообот–
Кырдьаҕас уолуттан улаханнык хоргуппут быһыытынан чыпчырынан эрэ кэбистэ…
—Бара сатаан хас да ыалга кыыс ыйыттара ыыта сырыттым, көрөн туран ким киниэхэ көмүс чыычааҕын, көтүрдэр тииһин күндүтүн биэриэй. Кими батан итинник туора муостаах киһи эбитэ буолла–
Кэпсэтэ олордохторуна сымарыттыбыт дьүһүннээн ыгыллыбыт ыар хааннаах эдэрчи киһи киирэн кэллэ, дьон баар эбит диэн толлон турбата, киһи баар диэн кэпсэтэ да сатаабата сандалыга олороот кытыйаттан ыймахтаабыта икки дьабадьытынан уута сүүрдэ, бүлтэс уӈуоҕун харбаан ылаат хадьырыйбытынан барда. Кэҕэрдэ-кэҕэрдэ дьүккүс гынаат халҕаны тиэрэ быраҕан таһырдьа түстэ. Чэлгиэн бэркиһээн төбөтүн быһа илгиһиннэ,тугу эрэ санаан,, мүчүӈнээн,, ылла…
— Дьэ ити көрөрүӈ курдук, киһиттэн эрэ кэдэрги, дьонтон эрэ уһулуччу ордуос хадаар хааннаах–
— Эн этэрин эттиӈ да киһиӈ иннинэн буолан барсар дуо?—
Чэлгиэн саарбахтаабыт курдук саӈарбытыгар…
— Барсыаҕа урут кэлиэн-барыан баҕарар этэ ону быһа хаахайдаан кэдэрги түһэрдибит быһыылаах—
Кырдьаҕас бэйэтин буруйдана саӈарда. Инньэ гынан аны биир харсаах хааннааҕы сүгэ көтөҕө сылдьар буоллулар,,Кыргыттар бааллар эһигиннээҕэр буолуоҕу иннин-кэннин ыйдаӈардыбыт дьоннор,, Чэлгиэн кыргыттарын эркин курдук эрэнэрэ.,,Күһүӈӈү киһи күлбүтүнэн,, дииллэринии күн-түүн хаһыӈнаан, өксүөннээх ардаҕынан силимнээн эрэрдии сиигирдэн, өбүгэ саҕаттан этэллэринии отун-маһын ииктэтэн, көтөҕөтүн-сэбирдэҕин көмнөх курдук көтүтэлээн тымныы тыалынан эӈэрдэри хара тыаны сыгынньахтаан күөх сайынын күрэнэ көтүппүтэ көрөргө курус этэ. Киһи барыта уһун кыһын бэлэмэ, байанайдаах булчуттар хара тыа харахтаммыттара, ойууру ордууламматтар күөх боллохторо күндүлүүрүнэн туулаан, ардьалаан көмүс хатырыктааҕы харса суох хаһааммыттара. Мунду бөлүөхпүтүн үгэс курдук кыдьымахтыар дылы баспыттара. Хаһаастаах ыал кыыдааннаах кыһынын кыһалҕата суох кыстыыра, аны кэлиӈӈи сылларга муӈха хаһан буоларын кэтэһии манаһыы, манна тилэри сылдьыбыттар дэлэй хасааһы мунньунан хоргуннаах эмис собону утуйуох иннинэ хабыалаан, сыа миини сыпсырыйан куобах суорҕаӈӈа сууланан сэттис түүллэригэр көтөллөрө…
— Чэлгиэн тоҕо,,Күһүӈӈү киһи күлбүтүнэн,, дииллэрий? Улаханнык киһи күлүө суох халлаана ээ силиибэр дылы тоӈнум бу сүдүрүүӈӈэ–
Атынан иһэн аргыһа Күөх уола күлэ истэ, үс буолан тэйиччи сиргэ Үрэх ыалыгар билсэ баран иһэллэр, Кырбый да таӈаһа саба сытыйан саӈата суох иһэр. Ыксаан өксүөн астыа суох диэн халыӈ харыйа быыһыгар аттарын сиэтэн киирдилэр, күһүӈӈү халлаан ытыс таһынар хараӈата, кыра кыһалҕалаах киһи таһырдьа
тахсыбакка дьиэ бөҕө буола сытар күннэрэ үүннүлэр. Хаппыт харыйа абырҕалынан уот отуннулар суон уккунньахтары кэккэлэһэ ууран кэбистилэр, халыӈ харыйа бэйэтэ хахха өксүөн тыала оонньообот, тэллэрин тэлгэнэн ыӈыырдарын сыттанан утуйардыы сыттыллар, аттара өттөнөн түрар сирдэригэр субу-субу тыбыыраллара иһиллэр. Утуйа сытан Кырбый түһээтэҕинэ суон харыйа кэнниттэн уол оҕо өӈөйөн көрө-көрө күлэр, тоҕо эрэ сөмүйэтин чочоӈнотон ылар, уһуктубуттара халлаан быһах биитин курдук кылбайа сырдаан эрэр, ардах тохтоон тыал былытын үүрэн от-мас тыаһа куп куугунас. Ыраас мастаах сиринэн айаннаатылар, Кырбый бу кинилэри быйыл булбут Күөх уола Киргиэлэйи соччо иһигэр киллэрбэт, хараҕа олоҕо суол сүүрэлиир, саӈардаҕына биир кэм дэбдигирэтэн олорор. Туох санаалаах киһитин билээри хаста да өтөхтөөх төрөөбүт сирин ыйыппыта ону барытын халы мааргытык халтырытан испитэ. Ыырын ыйдаӈардан көрдөҕүнэ бэрт ыраах түҥкэтэх сир көстөрө аны кытархай туох эрэ өһөх бүөлүү түһэрэ, бөлүүн түүлүгэр киирбит оҕону тойоннуу сатаата туохтан сэрэтэрин,,Бадаайы,, олоҕор чугаһаан иһэн хаайсан турар кыылларга түбэстилэр. Кыра хойуу бэрдьигэһи тоһуурдаах муостарынан тоҕута солоон, үлтү тэпсэн икки аарыма атыыр аттаах да дьону көрбөккө көхсүлэрин тыаһа күрдүргүү сылдьара, икки тыһы туора тураллара, аттары тэйиччи баайан Чэлгиэн бэйэтэ маска сөрөнөн киирдэ, тыал утары хады үрэр сыт ылбакка харсыы айдааныгар сырыттылар. Сотору бинчиэстэр хаста да эстэр хатан тыаһа ойуур иһигэр чуһуурда. Бэйэ бэйэлэригэр чугас охтубут кыыллары хабырҕаларын хаанын сүүрдэн тыһын ньылбырыта тардан сүлэн тэлэкэлээн бардылар, Кырбый иһин туора соспуттарын араартаан кукаакыларга, суорга тэйиччи уурталаан биэрдэ. Хараӈаран эрдэҕинэ өтөхтөрүн буллулар. Чэлгиэннээх кэлбиттэригэр соһуйуу бөҕө буоллулар, ардахха мэһэйдэтэн бүтэһик отторун дьэ кээһэн түстээн чөмчөппүттэр. Кэпсээннэриттэн иһиттэххэ от бөҕөнү кыайбыттар…
— Кынат эйигин кытта кэпсэтээри кэллим, быйыл сүөһү, сылгы аҕаллахха кыстатыаххыт дуо диэри–
— Тыый туох диэн эттэххиний саатар эрэ буоллаҕа дии, ити алдьархай буулаҕа бухатыырдаммыт киһи, оҕолор да туһа дьонноро–
Сотору Киргиэлэй сирдээн Саталлаах кыыллар эттэрин оҕус сыарҕатыгар тиэйэн сороҕун акка ырдан аҕаллылар. Үөрүү-көтүү бөҕө буоллулар кыыллар истэриттэн күөс буһардылар сороҕун үөлэн кэчигирэттилэр таһырдьа кутаа чоҕор…
— Чугас да Байанайгыт бэрсибит, бу буоллаҕа,,Байанайа баартаах, уол оҕо дьоллоох,, диэн–
Балаҕаннаах тойон күлэ-күлэ эмис тайах мыычаһын уобалыы олорон. Нөӈүө күнүгэр Чэлгиэннээх Туора үрэх ырааҕынан
чугаһынан быттыгын хонноҕун барытын кэрийэн көрдүлэр. Улаханнык ким да кэлэн аймаабатах буолан бултаах сир эбит…
— Кырбый туох дии саныыгын Киргиэлэйи манна хаалларары?—
Чэлгиэн иккиэйэҕин иһэн ыйыппытыгар…
—Кистээбэккэ эттэххэ туохтан дуу, кимтэн дуу саһан күрэнэ сылдьар дьүһүннээх. Өһөх хааны көрдөххө ыар тыыннаах кутуругар олорсо сылдьар курдук. Манна үрэх баһыгар хаалара сөп бүтэй сиргэ.
Содержание
165
Күөх уола бөлүүн саӈа сиргэ кэлэн кыайан утуйбакка эргичиӈнии сытта, бөөлүүн эрэ буолуо дуо кэлиэҕиттэн уута кэлэн биэрбэт. Бүгүн Абырҕал алааһын олохтоохторугар бара сылдьыбыттарын санаата, үчүгэйкээн алаас күөгэйэ хамсаан көмүс долгун суһуоҕунан далбаатанан көрсүбүтэ. Халыӈ аймах тэнийэн олорор түһүлгэтэ эбит, киэӈ алааһы тулалаан өтөх балаҕаннарын күөх торҕо буруота унааран Эбэлэрин үрдүнэн биир тумарык буола устара. Чэлгиэннээх аттарын сэргэ аттыгар аҕалан түһэн эрдэхтэринэ балаҕантан ыстаӈалаһан тахсан тоӈхолдьула тоһуйбуттара. Көбөхтүүр бэйэтинэн Чэлгиэн атын көнтөһүттэн тутан түһэрбитэ,, Ардьаах,, ойуун Кырбый тэһиинин, Күөх уолун эмиэ тэһииниттэн тутан түһэрин кытта атын туора сиэппиттэрэ. Улаханнык куттарын-сүрдэрин хам баттаталларын көрөн Күөх уола муодаргыы санаабыта, кэпсэтиилэрэ Туора үрэх толооннорун тула эргийбитэ, Чэлгиэн сүөһү, сылгы аҕаларын кэпсээбитигэр муннуларынан-айахтарынан биир тылы утары тыымматахтара уонна түүлээхситтэри түһэрэрин кэпсээбитэ. Көбөхтүүр ону истэн үөрэ түспүтэ түүлээхтэрин туттараары, киһилии кэпсэтэн арахсыбыттара. Күөх уола көрдөҕүнэ кыыс дьахтар элбэх сирэ эбит этэ. Чэлгиэн аатын ухханнаах сырыыларга сылдьан истибитэ, ол дойду дьыбардаах халлааныгар оройдорунан көрбүт өргөс биилээхтэригэр,,Холорук,, ааты дьикти дорҕоон буола иһиллэрэ, кини киэӈ Эйгэтин ситэн сиэлэр иэгэйэр атахтаах, инчэҕэй бүлгүннээх туруйа сотолоох суох буолуо. Күөх уола Куорсуннаах удаҕаӈӈа көрүү көрдөрбүтүн санаан тоӈмут киһилии титирээн ылла. Ол хотун,, Холоругу тутус киэӈ хоннохтоох киһини, тулалыыр Эйгэтигэр көмүскэл күүстээх, харыстыыр хаххалаах киһи,, диэбитэ, эмиэ этэн-тыынан тымныы тыыннаах Хотун этэ, манна Кырбыйы көрөөт Куорсуннааҕы кытта биир куттаахтарын өтө сэрэйбитэ, саӈата-иӈэтэ тутта-хапта сылдьара, бара сатаан көстөр дьүһүннүүн биир курдуктара. Манна хааларга үөрүүннэн сөбүлэспитэ, эргэ кыра балаҕан баарын өрө тардан иһин-таһын абырахтаабыта, Сатал илии-атах буолан көмөлөспүтэ, аҕыйах саӈалаах күүстээх көрүӈнээх ааттыын да сатал илиилээх киһи эбит этэ. Киргиэлэй эрдэ тулаайах хаалан атаҕастабыл диэн тугун билэн улааппыта, Мардьааһай ,, Иитиэх оҕо оӈостобун,,диэн дьонуттан хаалбыт сүөһүтүн-сылгытын барытын апчарыйбыта. Кыра сааһыттан күкүүр кэннэ дьиэлэммитэ, хонор сирэ хотуул буолбута, хас ынах сааҕа-иигэ кини үрдүнэн барбыта. Инчэҕэй тириини тэлэн үүйэн атаҕар хахха оӈостунаахтыыр этэ, сайынын атах сыгынньах сайылыыра, атахтара тураах тарбаҕыныы хап-хара буола хатыраллара. Таһыллыбатах күнэ диэн ахсааннаах этэ, санаабыт
барыта илиитэ тиийэн оройун чокуйан ааһаллара, бачча тиийиэх быатыгар инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан тыыннанан киһи бэрдэ буола сирэлийэн боролуйан тахсыбыта. Кырбаннар да куруук күлэ сылдьара, таһылыннар да таһыччы умнан иһэрэ. Мардьааһай балаҕаныгар кинини кыра сааһыттан биир киһи көмүскэһэ харыһыйа тэӈӈэ улааппыта, ол күӈӈэ көрбүт көмүс чыычаахтара оһоҕос төрдө оҕолоро Күөрэгэйдэрэ этэ. Борбуйун көтөҕөөт кыыстара Киргиэлэйи көмүскэһэн киэӈ айдааны тардара, күкүүр кэнниттэн балаҕаӈӈа таһаарбыта, ол да хамначчыттар олорор хара дьиэлэрэ этэ. Кэлин бу сиртэн күрээтэхпинэ эрэ үрүӈ күнүм тахсыыһы дии санаан. Эрдэҕэс сааһыгар атах балай барбыта. Күөрэгэйэ күүтүөм дии-дии өтөҕүн саҕатыгар ытыы хаалбыта, номнуо уонча сыл ааһа оҕустаҕа. Улааттаҕын аайы улар сааһа киирэн барыга бары умньанан барбыта, түүӈӈү уллуӈахтары кытта уорарга да уһуллубута, түлүрбэх сырыылаах түөкүттэри кытта түөрэккэй түөрэххэ олорсон испитэ, ол да гыннар булбутун барытын үс күлэр эмэгэккэ уу сүүрүгүнүү утааран иһэрэ. Бииргэ сылдьар бэдиктэрэ бары да оннук олохтоох урдустар этилэр. Куорсуннааҕы кыыра сырыттаҕына баай ыал түһүлгэтигэр көрбүтэ, тоҕо эрэ ала чуо кинини тарбаҕынан ыӈыран ылбыта…
—Нохоо кыра сааскыттан кыһалҕаны көрөн үөскээн баран көнө суолтан туорааӈӈын түүӈӈү көтөр харахтана сырыттаххына уһун уӈуоҕуӈ кырамтата хара тыа быыһыгар хаалыыһы, киһи буолар дьылҕаҕа тардыһар буоллаххына,,Холоругу,, бул, оччоҕо олоҕуӈ оӈкула уларыйыаҕа, киһи буолар кэскилиӈ тардыаҕа,,Холорук,, айдарыылаах кыргыттара атарахсытыахтара суоҕа, бэйэӈ сыыһа үктээн биэрбэтэххинэ–
Ол саҕана Холоругу кулгааҕын уһугунан элбэхтэ истибитэ, маннык дьүһүннээх диэн билбэт да этэ, арай биири өйдөөн көрбүтэ Холорук кэлбит, чугаһаабыт сураҕын иһиттэхтэринэ, өлөллөрүн утуйарга уура сылдьар урдустар дьаадьыйан биэрэллэрэ, кытыы диэкки күрэнэллэрэ. Ыйытан-ыйытан суоллаан син,,Көрдөөбүт көмүһү булар дииллэринии,, Чэлгиэн түөлбэтин таба тайанан онтон ыла эӈэрдэһэ сырыттаҕа. Киргиэлэй бу дьону кытта сылдьан биири өйдөөбүтэ, кини урукку дьаллыктарын өлөрдүү абааһы көрөллөр эбит, аны сороҕун бэйэтин чөмчөкөтүнэн кыайан өйдөөбөт түгэннэрэ бааллара, иһиттэҕинэ үксүлэрэ тулаайахтар оҕо эрдэхтэхтэриттэн Чэлгиэӈӈэ сыстан улааппыттар. Бойбоох хантан эрэ сир түгэҕиттэн кэлэн Аҕа ууһун баар суох Далбар Хотуна, кини тылыттан ким да тахсыбат. Куорсуннаах кинини аһыммыта дуу, инники дьылҕатын өтө көрбүтэ дуу манна ыйан ыыппыта. Күөх уола Киргиэлэй баҕа санаата Күөрэгэй этэ, үнүр Чэлгиэӈӈэ айаӈӈа барсабын диэбитин сөп да сөтөҕөй да диэбэтэҕэ,
саарбахтаабыта дуу саараабыта дуу ыраах айаӈӈа эрэлэ суох диэн. Чэлгиэн уолаттарын көрбүтэ тыыллан-хабыллан киһи тэӈнэспэт дьоно. Кырбый туһунан саныы да барыллыбат киһини курдары көрөттүүр, саныыр санааҕын барытын билэ сылдьар курдук, оннооҕор кыра Күннэй чыычый киһи, онон манна хаалара ордук курдук бэйэтигэр…
—Киргиэлэй аһаҕастык эт эрэ кэлиэхпиттэн ыыргын ыйдаӈарда сатыыбын да Куорсуннаах бүөлүү түһэн иһэр, Эйигин туох санааттан биһиэхэ кутурук гына баайбытын билээри–
Кырбый Киргиэлэйтэн ыйыппытын биирдэрэ туох диэн эппиэттиэй, бэйэтэ да кырдьык билбэт тоҕо киниэхэ мэӈийбитин. Кырбый ыйыппытыгар улаханнык куттана санаата, быһа кымньыылаабатар эрэ ханнык диэн, хата кыыһа ордук хоһу тугу да саӈарбакка араҕыста. Чэлгиэн санаата көтөҕүллэн иһэр, кыыһа Кырбый хаһан да кини иһигэр-таһыгар киӈинэй ыллыы-туойа сылдьарын истибэтэх буолан бүгүн истэн улаханнык соһуйда. Буолумуна өбүгэ саҕаттан сирдээх-уоттаах дьон туох баҕарар дииллэрэ көӈүл этэ,,Суох,, диэтэхтэринэ сото атаҕын тутан төннүөхтээҕэ, хата ону утары хаахайдаһа барбатылар, үөрүүннэн үрэх толоонун көӈүллээтилэр, үгүс үйэҕэ тар сэтиэнэх, тамылҕал былдьыы сыппыт сиригэр Дьөһөгөй оҕото кистии-кистии сиэлэн кутуруга, сиэлэ сахсыллан көтөн иһэрэ, ону кытта адаар муостаах атыыр оҕус айаатаан лоӈкунатара улугурбут Айылҕаны уһугуннаран көтөрө-сүүрэрэ үөрэн-көтөн Айылҕа оҕолоро алаастарыгар-толоонноругар сиккиэр тыаллыын үӈкүүлээн ыллаан ааһыахтара…
Эргэ хаалбыт балаҕаны салҕааһыннаах хотоннору абырахтаан, кыбыытын, далын өрө тардын диэн дьонугар сорук хаалларда, кэлиэн иннинэ Хотоҕос уолун кытта кэпсэппитэ, элбэх туран эрэр кыыстаах-уоллаах,,Сатанар буоллаҕына сонун сиргэ көһүү бөҕө буоллаҕа,, диэн өрө көтө түспүтэ, бастаан үс атыыр үөрүн кытта уонча сүөһүнү ньирэйдэри аҕалтарыллыа, онтон салгыы этэӈӈэ олорон истэхтэринэ көстөн иһиэ…
—Чэлгиэн Күөх уолун туох дии саныыгын? Тоҕо ала-чуо Куорсуннаах удаҕан Эн ыыргын ыйан ыыппыта буолуой?—
Чэлгиэн атыны саныы иһэн кыыһын саӈатыттан соһуйан,,Ходьох,, гына түстэ. Күннээҕи үлэтиттэн-хамнаһыттан ордон ону-маны ырытар кыаҕа суох буолан кыыһыгар эппиэттии охсубата…
— Куорсуннаах улахан хомуһуннаах, анаан аттанан атыырданан кыырар, сэттэ харах диэбиккэ дылы киниэхэ баар. Сырдык сырыылаах, ыраас ыйдаӈалаах арай тоҕо Күөх уолун Эйиэхэ эӈэрдээбитин өйдөөбөккө сылдьабын,,Кэнтик,, кээспэтэ ини–
— Айдарыылаах аҕас-балыс кыргыттар бэйэҕит билэн эрдэххит, хабыалаһан ылбат инигит?–
Чэлгиэн идэтинэн күлэн ылла, үчүгэй холку киһи хаһан да ыксаан аҕыалайдана сылдьыбат, ууга-уокка түспэт. Үс атыыр
үөрүн эрдэ үүрдэрдэ, көһөр ыаллары сыарҕалаах оҕустарынан, ындыы аттарынан таһаардылар. Кыстык хаар кэлиэн иннинэ оннуларын-тойдорун буллардылар. Үгэс курдук Көкөт аал уотун оттон саӈа көһөн кэлбит сирдэрин-уоттарын алҕаата, үчүгэй хараҕынан көрө сылдьан көмүскэл хаххалаах буолалларыгар Үөһээ Айыылартан барыларыттан көрдөһөн Арчылаата. Этэн-тыынан Айылҕата Ытык Чыыбыстаан иччилээх тылларын биэрбит киһитэ, ардыгар этэр тылын күүһүттэн кытыйалыын, чорооннуун кытта хамсыыр курдуктар, Аал уоту этэ да барыллыбат таһыргыы-таһыргыы үӈкүүлээн эрэр курдук сүүмэх-сүүмэх төлөннөр ураа үөлэһинэн үөһэ көтөн тахсаллар…
Чэлгиэн бачча ыраах кэлэн испэт курдук кыра кыл муӈханы,,Кынакка,, хаалларда, икки алаас дьоно кыттыстахтарына кыралыын-улаханныын элбэх киһи.,,Кынат,, санаабатах күндү малын тутан уӈуоҕа хамсаан ылла, мэнээк киһи уйуммат тэрилэ…
— Куорсуннаах саӈа ситэн аата ааттана сырыттаҕына көрсөн ааспыттаах этибит, өйдүүрүӈ дуу игирэчээннэри Кырбыйы, Мохсоҕолу ылан кэлэргэ, онно көрөн эрэ хаалбыта тугу да туорайдаһа хайыы барбатаҕа, баарын кистии туттубута да кимин-тугун мин билэн аһарбытым, Кырбыйдаах ханан эрэ хаан аймахтара буолуо баҕар, тоҕо билигин баарын биллэрэ сатаата?—
Бойбоох кэпсиирин кэпсээтэ да Чэлгиэн хантан билээхтиэй истэн эрэ кэбистэ, иһигэр дьиктиргии санаата да таһыгар таһаарбата. Бойбоох билэрэ ханнык баҕарар киһини тугу санаан олорорун билиэххэ сөбүн, арай бу Чэлгиэн ис араӈатын кыайан арыйтарбат этэ, бэйэтэ өбүгэ кыыллаах буолан. Аҕыйах хонукка халлаан ыбылыта тутаттаан ылбытыгар сир-дойду барыта хам барда, утуйар уутугар бэлэмнэнэн Эбэлэр үрүмэ мууһунан бүрүллэн ыллылар, кэтэһиилээх хонуктара үүнэннэр Айылҕа саптынар суорҕана маӈан хаар үллүктүү түспүтүнэн барда. Харачааһы билсэ барда,,Туохха да аралдьыйбакка ат сэбин барытын оӈор,, диэн бу сайын соруспута. Киһитэ сыарҕа хомуут, дуҕа ону кытта сөдүөккэтин бэлэмнээн кыстаабыт, барыта модьу сыӈаахтаах сыарҕа кэккэлээбит. Эрдэлээн Эбэлэр турдулар да барардыы кэпсэттилэр, урут сылдьыбыт уолаттары таһынан Ордуос уонна Тураах баай уола Кынаачай барсыахтаах, аны Күөх уола барсаары илдьиттээбит, айаннарын тухары бачча элбэх буолан бара иликтэр этэ, элбэх киһи айаӈӈа садьыабалаах, онон быйыл эрдэлээри айаннарыгар хомуналлар да бүтэн оһон биэрбэтэ…
—Чэлгиэн хайдах гыныахпытый оҕус муоһа кыларыйыыта барыахпыт, халыӈ хаардаах дьыл иһэр, тааӈ, буурҕа, силлиэ аара суолга хаайан моһуоктуон оннугар, күн тэӈнэһэн быт хаамыытынан уһуур кэмигэр суххай соҕустук айанныахпыт.—
Чэлгиэн кэлбитигэр Бойбоох чэйдии олорон быйылгы
дьыл моһуогун кэпсээтэ, биирдэстэрэ туох диэҕэй кыыһа күнү-дьылы эндэппэтин билэр. Чугас эргин хаан уруу аймах буолан аны Чэлгиэни кытта күөнтэһии суоҕун кэриэтэ, урут улаханнык Атыыһыт атахтаһа сатыыр бэйэтэ аны Туллуга кыра Туллуктанан хайдах буолуон билбэккэ сылдьар, күнэ-ыйа кинилэртэн тахсар, чугас буолан тибии-тибэрин курдук кэлэ-бара сылдьаллар. Арай аҕыйах сылтан бэттэх сир-уот былдьаһыытыгар Кыыллаах аҕатын ууһа хадаардаһар буолан эрэллэр, дохсун хадаар уоллаахтара Соморсун онон-манан киирэн үтүрүйсэр буолан эрэр. Чэлгиэн аҕыйахта киһилии кэпсэтэн көрө сырытта да анаараа баҕайыта арҕахтаах эһэлии ырдьыгынаан кэбиспитэ. Бүгүн эмиэ түөрт буолан киниэхэ баран иһэллэр, үнүр убаһалаах биэлэри Мичилийэр алааһыттан дэлби сүүрдэн таһаарбыттар , икки сылгыһыт эдэр уолаттары кырбаан туран. Аара Ааттаммат Эбэҕэ хонон аастылар, Кырбый инникилээн иһэн атын тохтотто…
—Чэлгиэн манна тохтоон ааһыаххайыӈ, уолаттар ылыӈ куруӈахта дэлби кэрдэн улахан кутаата оттуӈ,табылыннаҕына хонон ааһыахпыт–
Чэлгиэн өйдөөбөккө атын баайа туран кыыһыттан ыйытардыы көрдө…
—Чэлгиэн хас да сиргэ айа тардыллан турарын кылларын таарыйан ырбаларын эһэ сатаан көрүллүө этэ да бэрт кичэллик тардыллыбыт тыӈкырайдаах.—
Күлүктээх, Көкөт өр гыныахтара дуо хаары тарыйа охсон кулуһун оттон куугунаттылар, аны Кырбыйдара өссө икки тэйиччи-тэйиччи сиргэ отуннарда, атын кутуругуттан кыл сыыйан ылаттаата. Саӈара-саӈара кутаалары эргийэ сылдьан кылларын быраҕаттаабыта үрүӈ тумарык буолан үөһэ көтөн истилэр. Эмискэ ойуур маһын үлтү барчалаан, мас төбөлөрүн холбуу эрийэ-эрийэ хаардары тоӈ буордары ытык курдук ытыйан хара былытынан халыйан ыһыытыыр ынчыктыыр курдук ыӈыранан хара холорук куугунаан кэллэ.
Содержание
166
Үүнэн турар мастары үлтү тыытан, маӈан хаары күөрчэхтээн хаһыырар холорук бастакы кутааҕа чугаһаан истэҕинэ умайа турар уоттаан мастары чохтору ытыйбытын үрүӈ холорук кыыһырбыттыы кыланан, уордайбыттыы уһуутаан өрө сүүрэн таҕыста да куугунаан иһэр хара холоругу үлтү сөрөөн халлаан диэкки харбыаласта, сотору уу чуумпу буолла тыал эрэ, холоруктаах буурҕа эрэ тугу эрэ иһиллиир курдук от-мас иһийдэ…
—Чэлгиэн айаннаан көрүөххэйиҥ Соморсун ииттэрбит сохсотун кыӈаан турар кылыы ырбаларын кыллара быстан кураанаҕы куустулар, Хаһыырар ойуун бэйэтинэн кэлэн барда, билигин түөлбэтиггэр үктэннэххэ тугунан көрсөрө биллибэт–
Аара тардыллан да ыллаллар күн ортотугар киэӈ алаас туонатыгар үктэннилэр, хайдах эрэ тутуулара-хабыылара барыйан киһи кутун-сүрүн баттыыр, барыта томороон балаҕаннара барыаран, хаһаалара хараӈаран тэлгэһэлэрэ тэнийэн. Ыт үрбүтүгэр балаҕаннартан дьон көтүөккэлээн таҕыстылар. Соморсун сырайа сыаннан арыыннан ньалҕарыйан илэ бэйэтинэн тахсан тоӈхоӈноон тоһуйда, ньуолбар албын куолаһынан…
—Оксиэ ылыӈ эрэ бөтөстөр мааны ыалдьыттар тэһииннэҕин тутуӈ, Хоннох сырыылаах Холорук ыыспабытын өӈөйбүтүн ытыгылаан көрсүөҕүӈ–
Уонна күлэн хойуу бытыга сэпсэйдэ, дьэ үөн киһи хоонньугар быһахтаах да туран күлэн хахаарыа…
—Эйигин кытта атах тэпсэн олорон аахсар солото суох сылдьабыт, Хаһыырары куйах-хахха туттаххын хаамар суолбутугар хаспах иинин хастарбыккар инчэҕэй эккиттэн иэстии кэлэн турабын, сэрэппэккэ эрэ сиэн, эппэккэ эрэ эһэн барда диэйэххиний–
Кырбый балаҕаӈӈа супту хааман халҕаны аһа тардаат иһирдьэ көтөн түстэ, Хаһыырар көмүлүөк иннигэр арбайан олорорун көрөөт…
— Өһөх хаанынан өҕүйбүккүн, силлибэт сиргэр силлээтим, хара хаанынан хаахтаабыккын бэлэскэр бүөлүү бырахтым. Хаһыырарыӈ хаанынан хардыргыаҕа, үөгүлүүрүӈ үрүӈ күүгэнинэн аллыаҕа–
Таһырдьаттан батыһан киирбит Соморсуӈӈа…
— Аны Мичилийэр алаас аартыгын астаххына иэччэҕиӈ хайдыаҕа, өһөскөр өӈөс гыннаххына эӈил баһыӈ быстыаҕа. Иӈсэҕэр иӈнэри үктээн киирдэххинэ иччилээхтик кэпсэтиэхпит–
Халҕаны хайа быраҕан тахсан барда. Чэлгиэннээх Кырбый тахсарын кытта аттарыгар олоро түһээт сиэллэрэ турдулар…
—Хайа нокоо балай эмэ баардаах курдук дьүһүлэнэҕин дии, ити сиртэн сэрбэйэ илик кыыстан куттанан кутуӈ көтөн олорор дуу?—
Соморсун киӈэ киирэн олорор ойуунугар ордоото…
—Кэбиис аньыы тылын тыллаһыма,,Оччугуй,, диэн олугун үктээбитим,,Кыра,, диэн кырыытынан хаампытым,,Сэнээн,, ситими тарпытым атын киһи айаҕар киирэн биэрбит эбиппин, үлүгэр киһини үчүгэйдик көрбөтөхпүн–
Ойуун Соморсуну уоттааҕынан көрөн олорон,,Кэп,, туонан кэтэҕэ чочоӈнуу
олордо…
—Эн хараӈа хараххын ханнараары, иӈсэ үөнэ иӈмит бэлэскин толороору, байар баҕаттан харах уутугар хаммаккаҕын хааннарын супту уулаабытыӈ иэстэбиллээх буоларыгар тиийдэҕэ,—
Соморсун ойууну дьэбин курдук хааннааҕыннан көрөн туран…
—Баһым уӈуоҕа баарын тухары Мичилийэр алааһын биэриэм эрэ суоҕа, хара сордоох дурда-хахха буоларыӈ оннугар хаахайдаһа олорума кус сүрэх–
Хадаар хаана киирдэҕинэ иннинэн буолан истибэтин билэр буолан Хаһыырар саӈата суох тахсан барда…
—Чэлгиэн Соморсуну сэрэтэрин сэрэттибит да биһиги саӈабытын ыт да үрэригэр холообото, оӈорбутун оӈоро туруоҕа, санаабытын ситиһэ сатыаҕа–
Чэлгиэн саӈата суох испэхтээн баран…
—Иирсии-этиһии хаһан даҕаны Саха дьонун үчүгэйгэ тиэрпэт, ол Кыргыс үйэтигэр көрдөрөн ааспыта, онно Саха аҕатын уустара үйэлэр тухары өйөһөргө Улуу ойууттарынан түөрэх кээстэрэн Үрүӈ Айыы Үрдүк итэҕэлин иӈэриммиттэрэ, ол түөрэҕин түөрэ үктүүр Таӈараҕа аньыы кэлэр кэс тыл кэһиллэригэр тиийэр–
Чэлгиэн хаһан даҕаны айаҕын аһан элбэҕи куолулаабат бэйэтэ кыыһын соһутта…
—Бачча сири-уоту быраҕа сытыарары былдьаһыахтара суоҕа дуо, сыл баһыгар атаҕар эрэ охсуллан ааһабыт сылгы эрэ туһа диэн бу үчүгэйкээн тутуулаах-хабыылаах балаҕаннары хаалларан–
Халыӈ ойуур иһигэр баар өтөҕү эргиччи көрөн туран Кырбый Чэлгиэни хомуруйа саӈарда…
—Кырдьык бу хаарыан дойду хаалан турдаҕа, Дуораан уолу дьоннору-сэргэлэри көһөрөн аҕаллахха сатаныыһы–
Аҕыйах хонукка хаалбыт өтөҕү кэлэн өрө тардан кыстык маһын бэлэмнээтилэр, улахан балаҕантан дьыбардаах халлааӈӈа кыым көтөн буруота унаарда. Кыбыыга сайыӈӈы оттоммут отторун тастылар, элбэх киһи өр гыныахтара дуо Дуорааннар көһөн кэлэн чуӈкуйбут өтөх иһэ киһи-сүөһү айдаанынан туола түстэ. Саӈа сир сиэрин туомун Көкөт хайдах билэринэн алҕаан арчылаан ситэрдэ. Сылгыһыт уолаттар кыра балаҕаӈӈа түстүлэр, киэн хотоӈӈо аҕыйах сүөһү толугураан турарын иһин эбии сүөһү аҕалан хаайдылар, элбэх сүөһү тыыныгар хотон иһэ,,Ил,, гына түстэ. Аҕыйах хонугунан Мичилийэр алааһыгар Соморсун дьоно киирэ сырыттылар, ыраахтан чуӈнаан көрдүлэр тыа иһигэр турар улахан өтөхтөн күөх буруо унааран алаас иһигэр дьыбар тумарыгын кытары тарҕана көтөрө, аны уонтан тахса сүөһү ойбонтон уулаан таҕыстылар, маны барытын тугу көрбүттэрин-истибиттэрин тойонноругар Соморсуӈӈа тиэртилэр, истибитин итэҕэйбэккэ тойонноро тоӈ күөс бастыӈа дөйөн олордо…
—Нокоо Хаамар Хаан ойууӈӈа бара сырыт эрэ миигиттэн илдьиттэ тиэрт, күн бүгүн кэлэ сырыттын–
Ойуун кэлэрин истэн киһи бөҕө тоҕуоруйда, ойууну көрөр-истэр эмиэ туһугар биир дьикти түгэн буолааччы. Туһугар айылҕа биир биллибэт
Эйгэтин көстүүтэ. Соморсун кэтэһэн кэлтэгэй буолтун кэннэ халыӈ халҕанын аһан хас да киһи киирэн кэллилэр, бары да киһи сирбэт уола хаан дьонноро. Ойууннарын тула көтөн сыгынньахтаатылар, кутуруксута хааһыхтаах малын куурда ыйаата. Ойуун тас көрүӈүнэн саар тэгил уӈуохтаах арыы саһыл хааннаах сахалыы эттэххэ кыыс кэрэ киһи эбит, киһи эрэ барыта көрбөтөҕүн көрөн сүрдээҕин соһуйдулар, кинилэр санааларыгар арбайбыт баттахтаах кэп дьэбэр дьүһүннээх киһини күүппүттэрэ. Соморсун тоӈхолдьуйа-тоӈхолдьуйа албыннаһан сыыбырҕаата…
— Кырдьаҕас кыһалҕаҕа киирэн көрдөһөөрү ыӈыттардым, күүстэринэн күөнтээн, кыахтарынан кыһарыйан баар суох эһээ-эбээ саҕаттан күөлэһийэн үөскээбит көмүс ньээкэ уйабытын Мичилийэ алааспытын былдьатан утуйар уубут да ыһылынна, туора дьон торҕо буруо унаардан, атын дьон айан аартыга оӈостон айаатаан эрэллэр. Көрүүлэн диэн көрдөһөөрү, кимтэн кииннээхтэр киэптээн киирдилэр, хантан хааннаахтар халаахтаатылар?—
Хаамар Хаан ойуун кыырар кыаһаанын кэтэн уот иннигэр өрө холоруктуу түстэ, дүӈүрүн тыаһа өрө лүӈкүнээн кыаһаан тыаһа кылыгыраан кутурар саӈата куртуйахтыы куллугураата, охсор улардыы балаҕан үрдүн олоотоон өрө ыстанан былаайаҕынан туора-маары соппутугар дьиэ үрдэ аһыллан хараӈа халлаан сулустара чаҕылыһа түстүлэр ону кытта хааҕырҕаабытынан хара суордар кутуллан киирдилэр, ойуун иннигэр-кэннигэр ойуоккалаһа түстүлэр, дүӈүрүн өрө туппутугар өһөхтөөх хаан кэлэн түстэ ону тумустарыгар ытыра-ытыра төттөрү көтөн таҕыстылар,көрөн олордохторуна балаҕан үрдэ бүрүллэн халлаан сулустара сүттүлэр, ойуун сатайан туран эккирээтэ этэр тыла иччилэнэн, саӈата сатарыйан көмүлүөк кыымынаан куйаарга кутулунна, син балачча эккирээт уот иннигэр сөһүргэстии түстэ…
— Дьэ сатамматах санааны санана сылдьар эбиккин,Мичилийэ алаастан миигин ырааҕынан кыйдаатылар, өӈөйбөт үрдүк өһүөлээхтэрим, тэнийэн тиийбэт тиэрэ дьонум эбит. Онон баалаама Таӈараҕа өһүм суох, Үрдүк Айыылар анал куттаан аҕалбыт оҕолорун кытта хатыһан үрүӈ сүнньүм быстан үтүргэӈӈэ көтүөхпүн баҕарбаппын, эйиэхэ эрдэттэн эппиттэрин истибэтэххинэ иннигин-кэннигин манана сырыт–
Ойуун бэрт түргэнник хомунан дьонун кытта тахсан барда. Соморсун абатыгар сиргэ силлээтэ, хара санааннан хаатыйаламмыт чөмчөкөтүгэр араас санаа эрийэ сырытта…
—Чэлгиэн Мичилийэ алааһы чуӈнуу ыраахтан ойуун кыыла кэлэн төнүннэ, Соморсунуӈ тохтуо суох дьүһүннээх дуу, хайдах дуу–
Кыыһа Бойбоох кэлэн чэйдии олордоҕуна Чэлгиэни утары көрөн олорон кэпсээтэ, биирдэрэ тугу да саӈарбата…
—Айаӈӈа сырыттахпытына иӈин дьүһүн буолан хаалыахтара диэн куттанабын–
Чэлгиэн хойуу үүттээх чэйин сыпсырыйа олорон тугу эрэ санаан олорон саӈарда…
—Сугулааӈӈа бара сырыт саӈа үөрэхтээх тойон өйдөөх-төйдөөх уол дииллэр, Дуораан аатыгар Мичилийэр алааһы суруттар, уонтан тахса дууһа бачча саастарыгар дылы сирэ-уота суох сылдьаллара диэн, олохтоох өбүгэлэрин сирин Сиэллээх алааһы Соморсун былдьыаҕыттан ускул-тэскил сылдьаллар–
Кыыһа Бойбоох сүбэлээбитин курдук Чэлгиэн Сугулааӈӈа баран Тураах үөрэхтээх уолун Лэкиэһи көрсөн кэллэ. Сааскы сир түӈэтигэр Дуорааннарга сыһыарыах буолан илиитин биэрэн хаалла. Кырдьык кыыһа Бойбоох эппитин курдук олохтоох тыллаах өстөөх өй хаата киһи эбит, урут олоро сылдьыбыт Хопто аҕатын ууһуттан Чиэрбэ уола Тоокуй үөрэҕэ суох муӈутаан дуу наар бэриккэ эрэ охторо, халыӈ улуус сыдьаана этэ да күннээҕи олох эрэ толкуйунан сылдьара, бу киһини нэһилиэгин кыаммат араӈатыгар көмөтө элбэх диэн үөрдэллэр, онно-манна Таӈара дьиэтэ астаран оҕолору үөрэтэн эрэр дииллэр. Үөрэх киэӈ далааһыннаах буоллаҕа, үөрэҕэ суох балай курдук муна сылдьаҕын, ону Чэлгиэн үчүгэйдик билэр суола. Манна бэйэтин аҕа ууһун олохтоохторун ис-тас түһээннэрин бэйэтэ уйунан олорор, Таӈара дьиэтигэр сиэртибэ хомуйуута барыта кининнэн ааһар, иһиттэххэ чугастааҕы Дьөлүһүөннээх нэһилиэгэр кумалаан-умнаһыт элбэҕэ киһини сөхтөрөр, дьиӈинэн кыанар да сытыйа байбыт сынаҕа баайдар элбэх сирдэрэ ээ, түһээн кыайан төлөөбөтөх ыаллары ытаппытынан баар суох айах ииттэн олорор бүтэһик ынахтарын сиэтэн бараллара иһиттэххэ сүрэ бэрт. Дуораан оннук үүрүллэн үтүрүллэн Чэлгиэннээҕи булбута, кини эрэ буолуо дуо атыттар да бааллар төгүрүк тулаайахтар, билигин ыал аҕалара, мааны Далбар Хотуттара кинилэр баар буолан Чэлгиэн сылдьар ыырдаах, айанныыр аартыктаах, дьылҕатыгар махтанар кинилэр кэлэн тулаайахсыйан турбут чуумпу алаастарыгар-сыһыыларыгар,,Һай-Һат,, диэн торҕо буруо унаардан олороллоругар. Аны Ньургуһуна эппитин санаан күлэн ылла, кырдьык Сиккиэр, Чыӈый Хооһойтон арахсыбат буола сылдьаллар дьиэлэригэр көстөн да ааһаллара ахсааннаах. Хооһой ото-маһа ол быыһыгар араас иирбэтэ-таарбата элбэх быһыылаах, үнүр ,,Хооһойтон эт-арыы тиэйэн барсабыт,, диэн эрэллэрэ. Туох диэҕэй өйдөрүн санааларын туппут дьоӈӈо, арай Ньургуһуна кыыһырар,,Ойох ыллахтарына онно көһөн бараллар дуо,, диэн тымтар, Ылгын Далбара эмиэ кыйаханар диэбитэ, арай эрдэрэ оройдоругар оҕустарбаттар оҕолорун туһугар, бэйэлэрэ туһунан дьылҕалаах ыраас ыллыктаах ыччаттар түөрэх түспүт төлкөлөрө билиэ. Муӈхалыы бараары Кириһээн тиргиллэ ахан сылдьар, муӈханы киниэхэ туттараннар муӈур тойон буолла, бэйэтэ
туһунан киириилээх-тахсыылаах киһи кими да утары тыыннарбат, сааһын ортолоотор да билигин да тэтиэнэх тиргиллэ сылдьар кырдьаҕас. Урут элбэх сыл муӈхалаабыт кырдьаҕас ,,Кыаҕым тиийбэт кырыйдым,,диэн элбэх сыл уллуӈах үктээн уһуйбут киһитин Кириһээни анаабыта, Чэлгиэӈӈэ саатар эрэ онно-манна орооспот төбөтүн да үлтү сынньыбат. Куоракка Багдарыын этэн турар аны кылынан илим таӈар киһи баар диэн,,Хотоҕоһо,, туос,,Таастыгана,, өрбөххө сууламмыт өрүс тааһа үһү, астаһыга ат тарпат диэн күлбүтэ, ол да буоллар таӈнараар диэн үлэспитэ. Быйыл эрдэттэн хаар халыӈнык түһэн күөллэр сүгүн тоӈмокко тааӈынан быччайа сыталлар, аны оту быһа сиэппэт кыһалҕаттан идэһэлэри тутуннулар, Чэлгиэн идэһэтин этин уонна дьон туттара аҕалбыт арыытын быйыл туттарбыт улахан ампаарыгар симтэрбитэ куораттары үтүктэн мантан биир сиртэн тиэйэн бараары. Хабыалас тымныы саӈа түһэн эрдэҕинэ муӈхаларын бэринэн чугастыы,,Тэйэр,, алаастан тэрээһиннээх,,Күүлэйи,, тэрийдилэр. Саӈа муӈхаһыт Кириһээн сүөһү аҕалтаран үөһүн таттарда, сүрэхтээх-быарын кытта бүөрүн холбуу алгыс бөҕөтүн этиттэрэн Эбэ илин баһыгар муӈха тахсар аартыгар хордоҕойго уурдарда, хаанын иһиккэ илдьэн чөкө биир сиргэ куттулар. Хара суордар,, Халып-холуп,, диэн таӈалайдарынан таӈсык охсунан-охсуна илин энэргэ муһуннулар. Эттэрин элбэх оҕолоох Ураанайдарга ыыттылар, бэлэм иһэдэ халлаантан кэлэн түспүтүгэр оҕолуун-бэйэлиин үөрэн үӈкүүлүөх да курдук буолуталаан ыллылар, эттэрин дьаһайан истэрин сууйа охсон бутукас миинэ өрөн быргыттылар, улахаттар муӈхаҕа ыстаннылар. Күөллэрин атаҕын нырыыннан үүрэн илин атахха киэһэлик таһаардылар, көмүс хатырыктаах кынатыттан биллэн ийэтэ тахсыыта күөс курдук чардаат оргуйан олорбута, ат сыарҕатыгар кута-кута хордоҕойго таспыттара, соболорун чугас эргин барыларыгар уос-тиис үллэрдилэр. Ити курдук иһинэн таһынан да буолар атын алаастары эмиэ кэрийэ сылдьан аҕыйах күн собо бөҕөтүн бастылар. Кулгаах уһугунан иһиттэххэ ,,Бадаайы,,олоҕуттан Кынаттаах муӈхалаан балаччаны сиэбиттэрин, хайа да өттүгэр күөх боллох иччитэ бэрсэ түһээхтээбит. Күн-дьыл күүппэккэ кэлэн истэ, кылгас кыһыӈӈы күннэр быт хаамыытыгар киирэн кыралаан тумарык быыһынан күн күөрэйэр буолан барда. Тыаттан уолаттара киирэн Чэлгиэни түүлээҕинэн көмөн кэбистилэр. Барар малларын барытын сыарҕаҕа тиэйэн баайан чөкөлөөтүлэр, хайа да дьыллааҕар элбэх киһи барсаары кэллилэр, урут сылдьыбыт уолаттар бары аараттан Бэргэннээх, Хооһойтон Чыӈыйдар, Бойбоох дьиэннэн, аны Күөх уола Киргиэлэй, Ообуй уола Ордуос, Туораах баай уолун Кынаачайы кытта ылан
барыӈ диэн илдьитэ-кэриэтэ кэлэ сытар. Бойбоохтору аҕыйах хонуктан бэттэх илиилэрин-атахтарын Сындыыстара маныыр буолан хаалла, наар тэлгэһэттэн тэйбэккэ кыра кыыстаах-уолу кэтэһэр-манаһар. Бойбоохторго сыарҕалаах ат бөҕө сыннаран кэлбитигэр үөстэн тахсан тугу гыналлар эбит диэбиттии ыраахтан манаан турда, Ылгын дьонун сыарҕатыгар олордон атын сиэтэн аартыкка тахсыбытыгар ойоҕолуу сүүрэн кэлэн сыарҕа кэнниттэн сиэлбитинэн барда. Баар дьоннор бары соһуйдулар, ол да гыннар ким да төттөрү үүрэ соруммата. Сындыыс кыраларын батыһан былыр күөгэйэр күнүгэр сүүрбүт-көппүт айанан аартыгар таҕыста. Аргыстара аара суолтан холбоһон бардылар, Ордуос сэтиилээх сыарҕата эмиэ холбоһон халыӈ хаардаах сиһи хайыппытынан барда. Ордуос бу салгын сиэн сирилийбит-боролуйбут дьэбир хааннаах тоӈтон толлубат, тымныыттан чаҕыйбат эр бэртэрин көрөөт да хара маӈнайгыттан кутун-сүрүн баттатан сүөм түһэн харыс харбыйан истэ, урут балаҕаныгар муӈур тойон курдук туттар бэйэтэ манна ыт оҕотунуу үтүгэӈӈэ сырытта, курбуу курдук уӈуохтаах курбалдьыйбыт кыыһы көрөөт олох салынна, туох кыһалҕа үүрэн-түрүйэн бу бэйэлээх ичигэс балаҕаӈӈа бүгэ сыппакка дьыбардаах халлааны кытта хатыһан олоҕунан оонньууруй, кыра оҕолордоох Бойбооҕу көрөн олох сүрэҕэ тохтуу сыста, хантан билиэй Бойбоох сиртэн сэрбэйээт Чэлгиэни кытта элбэх аартыгы арыйбыттарын, буркуннаах халлаанары,этиӈнээх ардахтары сүүрүктээх үрэхтэри, хаардаах хайыр таас хайалары ааспыттарын. Бэйэ бодотун тардынан дьонтон хаалбакка тэӈӈэ сылдьа сатыыр буолла. Багдарыын тиэргэнигэр хаһан да маннык элбэх сыарҕалаах ат киирэ илик этэ, аны өтөрүнэн көрбөтөх Бойбооҕун көрөн сүрдээҕин үөрдэ. Уолаттар аттары сыбыдахтаан ат хаайан аһатар күөх хонууларыгар киирдилэр, онно аһатар дьоӈӈо туттаран биир сыарҕалаах атынан төнүннүлэр. Хаалбыт уолаттар малларын Багдарыын ампаарыгар хаалаан ыт баһын саҕа ыаҕас күлүүһү тэйгэччи ыйаан кэбиспиттэр…
—Чэлгиэн дьэ уола хаанаҕын дии, бэйэҕин солбуйар аартыктаах айаӈӈын хаалларбат ыччат бөҕөтүн үүннэрэн таһааран, аны бу кыра кырбастар аартык аһа истэхтэрэ.—
Бойбоох кыраларын көрө-көрө күлэн күһүгүрэттэ…
—Оҕолорбун түөрэҕим түспүт сириттэн тэйитиэхпин баҕарбаппын, хаан аймахтарын билсэ-көрсө сырыттыннар–
Бойбоох оҕолорун таптаабыт хараҕынан эр-биир көрөттөөн ылар, Ылгын тахсан тэлгэһэни манаан турар Сындыыска сыарҕаттан от ууран биэрбитин сымнаҕас уоһунан кэбийэ хаалла…
—Арба Чэлгиэн туох халыӈ көрүӈнээх атыыра сулумах батыһа сылдьарый?—
Багдарыын ыйытыах буолтун өйдөөн дьэ ыйытта…
—Ити Бойбооххо Дьөһөгөй Айыыта анаан түһэрбит
ымыылаах сылгыта оҕолорун батыһа сылдьар–
Чэлгиэн эппитигэр Багдарыын,,Оннук баар үһү дуо,, диэн итэҕэйбэтэх курдук көрдө-иһиттэ. Биирдэрэ саӈарбакка мичээрдээн эрэ кэбистэ…
—Били барахсаттар кыыстара арыый буолбакка киэӈ көҕүстэрэ кыарыы сылдьар, аймахтарыгар баран ааттаспыттарын төттөрү тибиирэн ыыппыттар, ити кыра кыыска тоҕо да өстүйбүт бэйэлэрэй сыыр намыһахтыы, үчүгэйигэр сиртэн-буортан тэйэн үчүгэй да оҕо этэ, эйэҕэһэ сайаҕаһа киһи көрөн үөрэрэ–
Багдарыын Кырбый ааспыт түгэӈӈэ ылымматах тылларын ыһыгынна…
—Багдарыын ол өтөх дьонугар илдьит буол, өскөтүн эппит кырыыстарын төлөрүтэн ырбалаах ыыраахтарын ылбатахтарына үөлэстэринэн уот кырыыс тыллара таӈнары сатыылаан түһүөҕэ, кыһалҕалаах кырыата кыһарыйан киирдэҕинэ үөлэстэрэ үмүрүйүө, кэлэр кэнэҕэстэрин кэрбэниэхтэрэ–
Багдарыын Кырбый илдьитин истээт таһырдьа түстэ, Күннэй эдьиийин өрө көрөн таһаарда, Бойбоох тугу да саӈарбата, аһаан бүтэн айан дьоно эрдэ сытардыы тэриннилэр, сарсын эрдэттэн эмиэ уһун-киэӈ сылаалаах айан салҕанар, бүтэн биэрбэт ыллык суола тыргыллар.
Содержание
167
Киэӈ алаас хонноҕор хатыӈ чараӈ быыһыттан бур-бур буруо бурҕайан чуумпу халлаан дьыбарыгар тарҕана көтөрө, алаас иһэ чуумпутун бары-барыта иһиллээбит курдук ханна эрэ хара суор,,Хаах,, диэн ааһара, тоӈсоҕой торулатан чуумпуну аймыыра, хатыӈ лабаатыгар куртуйахтар ытарҕа курдук ыйанан онно-манна олороллоро көрүөхтэн кэрэтин саӈа күнү көрсүһэ. Бу кэрэ айылҕа анаан отунан-маһынан киэргэппит Күүгэннээх күөх дуолга тэнийэн үөскээбит аҕатын ууһун түһүлгэтэ этэ. Өбүгэлэрэ Күүгэн кырдьаҕас үгүс сылга үмүрүйбүт үрүӈ-хара сүүрүктэрин, алаас аайы айаатаабыт адаар муостааҕын кыайан тыл аӈардаһан үллэстибэккэ кырыыһынан кыйданан, атырдьах салаатыныы арахсыбыттара…
—Нохойдоор оройдоон үчүгэйдик истиӈ эрэ, сэрэнэн сэрбэнэн сылдьыӈ бөөлүүн үөлэспитинэн тыӈырахтаах көтөр киирэн таҕыста, мэнээк түбэспиччэ киһи киирбэт тахсыбат хаххалаах курдук сананаахтыыр этибит, көӈүл көтөр көччүйэн үөлэспитинэн өӈөйөрө төлөрүйбэт сэрэтиини тиһэн таҕыстаҕа–
Эһэкээнин иннигэр аргынньахтаан олорор аарыма кырдьаҕас дьиэлээхтэрин билигин да умулла илик уоттаах хараҕынан кэриччи көрүтэлээтэ. Сандалыга аһаан аймана олорооччулар ах бара түстүлэр, уот иннигэр олорор оҕонньору өрө мыӈаан айахтарын ата түстүлэр…
—Хас үйэ бараары хаһыӈӈа хаалар сылгыны сүөһүнү харысыһан, харам санааҕа кыраны да ордук кыба сатаан онтон өстүһэн кырыыс уоттаах оҕун кыбыппыппыт кыһалҕаҕа киллэрэн эрэр быһыылаах–
Талах олоппоско олорор оҕонньор Аал уота күлүмнүүрүн көрө олорон иэҕэӈнээн ылла. Ити иччилээх көтөр иккистээн киириитигэр куттарын-сүрдэрин көтүтэрин кырдьаҕас эндэппэккэ сэрэйдэ. Үнүр иэдээннээх,,Илдьит,, кэлэн барбыта, ханнык эрэ кыыс оҕо илдьитин тыал тыаһын курдук истибиттэрэ, кыһалҕа кымньыылаах, иэдээн иччилээх киирэн таҕыстаҕа…
— Иэгэйэр атахтаахха иһитиннэрбэккэ, уу харахтаахха көрдөрбөккө, хонук хоно сыппакка Урдаах удаҕаны аҕалтара охсуӈ,,Кырыыс,, тардыбыт тиһилигин төлө таттаран түөрэхпитин төннөрө сатыахпыт–
Киэһээӈӈи дьыбары кытта кыыс дьахтар киһи батыһыннарыылаах киирэн кэллэ, дьиэлээхтэр үөһэ-аллара түстүлэр. Эдэркээн толуу көрүӈнээх Далбар Хотун кыырар кыаһаанын кэтэн умайа турар уот иннигэр наҕыллык холкутук нуоҕалдьыйан дүӈүрүн охсо-охсо ыллаан эрэр курдук кылыһахтаах куолаһынан этэн-тыынан эккирээн киирэн барбыта, кутурук салайааччыта тэӈӈэ түһэрсэн куоҕалдьыйа түһүспүтэ. Син балачча ыллаан-туойан эрэр курдук Урдаах удаҕан кыаһаанын кылыгыратан кылыһахтаах куолаһа этэн бүтэн барытын бары кутуруксутугар туттаран уот иннигэр турар талах олоппоско олорон бэрт холкутук сото кэбиһэн наҕыл куолаһынан саӈаран
унаарытта…
—Аҕыйах хонугунан Аан дьыбар холоруга холумтаӈӈытын хоӈнорон, өһүөҕүтүн өһүлүө хаалбыт–
Дьиэлээхтэр удаҕан тылыттан сырайдара холлон ньолҕоһо түстүлэр…
—Аҕыйах хонуктааҕына Кыыс Кырбый илдьит ыыппытын дьолоҕойгутугар оҕустаран көрбөтөхпүт, илдьитин кэнниттэн көмүскэл күрүөҕүтүн киэр бырахпыт, харысхал хаххаҕытын тибиилээх хаарынан тибэн ааспыт–
—Оо ол иһин үнүр мэнээк киһи киирэн тахсыбатах эбит, аҕа ууһа сыгынньах киһилии араӈаччылыыр харысхала суох хааллахпыт, төрүүр оҕобутун төлө туттаран түөрэхпитин түӈнэрэн, төрүөхпүтүн төннөрүүһүлэр. Хайдах эмэ гынан харах харатын курдук харыстыыр хахханы, Таӈхаттан төннөрөн Бэриэтчиттээн биэрэр кыахтааххын дуо?—
Урдаах удаҕантан көрдөһөн кырдьаҕастара тоӈхоӈноон ылла…
— Миигин баалаамаӈ итиннэ ороостохпуна ол күн көмнөх гынан көтүтүөҕэ, уунан тиийбэт үрдүкпүтүгэр, санаан тиийбэт сырдыкпытыгар олорор уйа Куттаах, араастаан ааһар суолун аӈаабыллаан тоһуйумаӈ барар сиригэр баҕана үүтүн хаһымаӈ, кыыһырдаҕына толору дьолгутун тоҕуоҕа, уордайдаҕына улаҕата көстүбэт үтүргэӈӈэ түһэриэҕэ–
—Сиэн кыыскытыгар бара сылдьыӈ, ол сытар оҕо салгыы иӈин дьүһүн буолан хааллаҕына олорбуккут сыччах, орто дойдугутун умнаргытыгар тиийэҕит оҕо олбу араас буолла да ол күн өтөххүтүн өрө сүргэйэн ааһыаҕа, хара холоруга хонуктаан түһэн бааргытын барытын барыаҕа–
—Хайаа Холорук илэ бэйэтинэн аан тумарыгы кытта күөрэс гына түстэҕин көр, уус тыллаах урааӈхайдарын, айдарыылаах кыргыттарын атах тардыстар үс уһуктаах уолаттарын кытта,—
Чэлгиэн кыра балаҕаӈӈа кыргыттарын кытта киирбитигэр балаҕаннаах тойон уруйдуу тоһуйда. Чэлгиэн бу балаҕаннаах баһылыгы айаннаабыт сылларыгар элбэхтик алтыһан ааспыта, бу дьалхааннаах айан суолугар чуумпу олохтоох үрэх ыаллара, манна элбэх киһи сайыннары-кыһыннары суккуллар суоллара буолан манна олорор тэлгэһэлээхтэргэ элбэх айанньыт тохтуура, кистээбэккэ эттэххэ онон аһыыр- таӈнар барыс киллэринэн сүөһү-сылгы ииттэн олороллоро. Чэлгиэн бу кырыы сиргэ түһэн Түмэлэйгэ тохтоон ааһара, ол ааспыт сыллар дьыбардаах хонуктара дьиэлээҕи да хаарыйан хаар хаһыӈа түһэн хара баттаҕын бытыктары туртатан ааспыт. Сааһырыы да самнары баттаан истэҕэ, урут эдэригэр күөрэ-лаӈкы түһэн күһүгүрэччи күлэ-күлэ кэпсээн күлүбүрэтэн бардаҕына киһи эрэ истэ олоруох курдук уустаан-ураннаан ойуулуура, билигин бытааран уӈуохтуун аччаан куччаан хаалбыт…
—Холорук киһи бэрдэ кур бэйэӈ кубулуйбатах, этиӈ-сииниӈ толорута өбүгэттэн өйөнүүлээх, айыылартан айдарыылаах диэх курдук–
—Барыбытын да эн-мин диэбэккэ сааһырыы ситэн эрдэҕэ, кылыыбытын кыараттаҕа–
Чэлгиэн
күлэ-күлэ хоруйдаата…
—Хайа улахан Микииппэр балаҕаныгар хаартыһыттар бүгүн мунньустан эрэллэрэ, эн илиилээҕи энчирэппэтэх, тарбахтаахха ууннарбатах Күлүгүӈ баар эбит дии, кини обургу киирэ-тахса киирсэн көрбөт дуо? Эбэтэр Ураанай уолун,,Олоӈхотун,, истэ Дьоллооххо тахсаҕыт дуу?—
Түмэлэй чугас эргин туох көрө-нара буоларын сырдата олордо, хаартыны ким да улаханнык сэӈээрбэтэ арай Ордуос хараҕа уоттанан ылла сэргээбит көрүӈнээх, сонун киһи Олоӈхотун истэ Кырбыйы кытта Ырыа, Мохмоҕол, Кынаачай тахсар буоллулар…
—Чэлгиэн ити Ордуоһу уолаттаргар эт көрө сырыттыннар дьалаҕай соҕус киһи хаартыга хаптарыаҕа–
Бойбоох оҕолорун аһата олорон сибис гынна, Чэлгиэн чэйдии олорон Ордуос таһырдьа тахсыбыт кэмигэр…
—Уолаттар хараххытын быраҕа сылдьыӈ Ордуоска, аны хаартыга ытыттаран ол соругар тэбиллиэ–
Уһуктаах, Харачаас ылыннылар, Кустук, Ылгынныын аттары ыыталаан кэллилэр, таһаҕастаах сыарҕалары баайыыларын чиӈэтэн биэрэ-биэрэ биир сиргэ мунньан кураанах сыарҕалары тула тартылар, киирэ тахса көрө сылдьарга сөбүлэстилэр. Ордуос үнүр улаханнык да саллыбыта, чоху көхсүн курдук килэӈ мууска аттыын киһилиин алдьаныах курдуктара, уолаттар маннык сырыыга улахан үөрүйэхтэрэ көстөрө, аттары сыбыдахтаат биирдии-биирдии аты түөрт атаҕа адаарыс гына түһүөр дылы түӈнэри тардан ойоҕоһунан сытыаран соһоттоон таһаартаабыттара, арай Кырбый, Бойбоох аттара уонна арахсыбакка батыһа сылдьар Сындыыс хааман тахсыбыттара туйахтарыгар тимир уобуруччулаах буолан, аны бары этэрбэс таһынан иӈэһэ курдугу кэтэ сылдьан сыарҕалаах таһаҕастары олох киһилээбэккэ ньылбы соһоттоон эниэ үөһэ таһаарбыттара, айаннаары сылдьан киниэхэ эппиттэрин сапсыйан кэбиспитэ,,Ол эмиэ туохпунуй,, диэн быһа хаахайдаан, килэӈ мууска таба тирэммэккэ аттаан эрэ тахсыбатаҕа, эрэй айаннаах дьон эбит аны туох моһол суолга тоһуйан турара биллибэт, тугу-тугу көрдөрөн иһэр. Балаҕаныгар баабыр курдук сананар бэйэтэ бу дьон ортотугар киирээт үргэммит Чөккөөкү курдук буолан хаалла, бу алдьархайдаах дохсун хоодуот бөтөстөр Чэлгиэннэрин олох Таӈара курдук көрөллөр, олох саӈата суох санаатын иһинэн оӈорбуттара-туппуттара эрэ баар буолан иһэр. Кырбый, Бойбоох эмиэ Далбар Хотуттар эбит, айаннарын аартыгын күннэрин-дьылларын кинилэр этиилэринэн тыыраллар, сорох күн буркун-силлиэ түһэр диэн өрүүллэр, ким да биир тылы утары саӈарбат. Ордуос бу уһун айан хонуктарыгар элбэҕи да эргитэ санаата,,,Эрэйи эӈэргинэн эрэ тыырдаххына,, Оройуӈ,,аһыллан олохтоох сирин булар,, диэн Эбээтэ элбэхтик да этэр буолара, кинини кыра сааһыттан Эһэлээх, Эбээтэ ииппиттэрэ
кинилэр суох буолтарын кэннэ төрөппүттэригэр төннүбүтэ, дьонугар кэлээт төттөрү туойарын иһин,,Ордуос,, аатыра сырыттаҕа, дэлэҕэ кэһэтэ түһэн Эбээтэ эппитинии эрэйи эӈэринэн тыыран эрдэҕэ, Эбээ таптаан ааттаабыт,,Алгыһа,, сүттэҕэ умнуллан, хаартыны истэн сүрэҕэ өрүкүйэн ыллаҕын көр, дойдутугар да хаартылаан көрөрө да бачча тухары тугу да утары ууннара илик, биир ыһыахха миинэн барбыт атын сүүйтэрэн сатыы кэлбит түгэнэ эмиэ баара, ити Күлүгү күлүктээх оонньооччу диэн Кынаачай кэпсээн ааспыттаах, улахаӈӈа эрэ уурсар диэбитэ. Сиккиэр Чэлгиэн төрөппүт уола эбит да оҕом диэн өрө тутан мэӈийбэт, Чыӈыйы эмиэ аҕата Ырыа. Уолаттар аараттан таһаҕастаах холбоспуттара, оҕолор диэтэххэ айаӈӈа үөрүйэхтэрэ сүрдээх, бииргэ куодарыһа сылдьаллар. Мохсоҕол, Кырбый игирэлэрин эмиэ саӈа иһиттэ, дьикти ииппит ийэлэрэ Бойбоох тыӈырахтаах көтөр аатын биэрбитэ, иккиэн да саха киһитэ сирбэт ыччаттара, Мохсоҕол көрөн-истэн дьэргэлдьитэн, сүһүөхтээх хоӈоруулаах сытыы уоттаах хараҕа чаҕылыӈнас, саар тэгил уӈуохтаах кырдьык да Мохсоҕолго моһуомнаах,Кырбыйы киһи биир тылынан этэн кээспэт дьикти кэрэ Эйгэлээх, таӈна сылдьар таӈастыын туттардыын-хаптырдыын хааман-сиимэн наскыллдьыйан бардаҕына хайа да бэйэлээх Уолан уол сүрэҕин уулларар туруктаах, арай хап-хара түгэҕэ көстүбэт дириӈ хараҕынан оройгуттан аллара көрөн түһэрдэҕинэ дьулайыӈ аһылларга дылы буолар, сиһиӈ иэнэ кэдэӈнээн ылаттыыр чыычый киһи, киэһээ аһыырдаах тыытыспат айдарыылааҕа биллэр, биир биллибэт кыараҕас алааска хонуктуу сыттахтарына киэһээ аһылыгын кэнниттэн Кырбый тахсан барбыта, түүн үөһүгэр дылы киирбэтэҕэ да ким да суохтаабатаҕа, бары оннуларын булан утуйбутунан барбыттара арай Ордуос дьиктиргээн уута кэлбэккэ түлэй-балай сыттаҕына аан,,Кыыкыр,, гына аһыллан тыаһа суох бүтүннүү кырыа буолбут Кырбый киирэн кэлбитэ, Ордуос уһуктаҕаһын билэн сүрдээх сытыы күп-күөх хараҕынан батары көрбүтүгэр куттанан куобах суорҕанын бүрүнэ тардыммыта, онтон ыла Кырбыйтан куота көтө сылдьар. Бары даҕаны айылҕаттан тус-туһунан айдарыылаах дьон түмсэн айанньыт аартыгын аһалларын көрөн сүрдээҕин сөҕө санаабыта, дьэ булсар да буолаллар эбит…
Кырбыйдаах Дьоллоох ат эккирэтэр киэӈ уораҕайыгар Олоӈхо истэ киирэн кэллилэр, уот иннигэр эһэ тэллэх үрдүгэр кыра куйа киһи кэтэх тардыстан оллоонноон олорон эӈин-эӈинник иэҕэӈнээн өндөйө-өндөйө өтөн кэҕэлии кэҕиӈнээн эрэр эбит. Олоӈхо буолан баран олуурдаах, кэпсээн буолан киэргэтиилээх, сээркээн сэһэн сэтиилээх эбит. Ураанай уус тыла уран ойуу оһуордаан Олоӈхотун ортолоон Орто Дойду олоҕор ойуоккалаан
киирбитэ, сототунан оонньообут,, Сотуун,, өлүү Ийэлээх, ааһар албын араӈалаах,,Араӈ,, ыары Аҕалаах аллараа дойду ааттааҕа Ап чаҕай албастаах Ардьаах ойуун таӈнары сүгүллэн тахсыбыта үһү. Ырыа бэйэтэ да эппэтэр ойоҕоһуттан истэн олороро сэргэх эбит. Уһун түүн олоӈхону истэннэр тыӈ хатыыта тумарыгы сыттанан хараӈаны харахтанан ыйынан ыйдараннар сулуһунан сирдэтэннэр аттаах айанньыттар аартыгынан сыарҕалар тыастара чигди суолга хачыгырыы турдулар…
Күүгэннээх аҕатын ууһун кырдьаҕастара ыӈырыллан кэлэннэр, сандалыга аһаан-сиэн ампаалыктаһа олорон арааһы бары ырыттылар, аҕа ууһун аарыма кырдьаҕаһа бэйэтинэн Эһэкээнин иннигэр сөһүргэстээн туран Аал уотун иччититтэн Аан Уххан Тойонтон, Хахай саҕынньах Хатан Тэмиэрийэттэн Аҕа Ууһун аатыттан арыылаах алаадьыннан, сыалаах этинэн көөнньүбүт кымыһынан айах тутан туран ааспыт сылларга аймаҕынан арахсаннар хааннаах кырыыһынан хаахтаабыттарын,,Алы,, гынан антах үтэйэн, бэттэх диэкки,,Мичик,, аллайан күөх нуолур Чэчиринэн чэлгитэн сыппыты туруоран үнүгэс үүннэрэн кэнчээри тэнитэн тумууну тумнаран ыраас ый ыллыгын, күлэр Күн күлүмнэс ньуурун көмүскэл күрүөлээн, харысхал хаххалаан уунарыгар үӈэн-сүктэн,, Көрдөһөн,, үс төгүл хоолдьугун хоӈкутта. Бары үөрэн туран аны хаһан да хараӈа халыйбатын, тымныы дьыбар үргүйбэтин диэн илии тутустулар, Өбүгэлэр үгэстэринэн ыраас туоска эрбэхтэринэн хааннаах түөн түһэрдилэр…
—Үнүр дьэ үлүгэрдээх оҕо үөлэспитинэн өӈөйөн ааспыта, Багдарыынынан ыар илдьит ыыппытын тиксэрбиттэрэ, истибэтэхпит буоллар испитин-таспытын дьалкытын ааһыа этэ, оччоҕо аймаҕынан эстиигэ барыа этибит. Хата түбэлтэннэн туһанан сырдык өйгө салайтаран өһөхтөөх өспүтүн өһүллүбүт–
Күүгэннээх аҕатын ууһугар хаһан да буолбатах улахан үөрүү үөскээбитэ, кыыстарын кута-сүрэ оннугар төннүбүтэ, олоҕун булбута…
—Чэлгиэн кытаатыӈ икки хонук иһигэр Аллаах Эбэни туоруу охсуоҕуӈ түүннэри да түһэн иһиэҕиӈ, улахан уу кэллэҕинэ уһун хаайтарыы буолуоҕа, маӈнайгы тарыӈын аһаран мууһунан көрө сытар, иккис улахан тарыӈа үллэн эрэр сир тымыра төлө ыстанан тыктаҕына күүстээх ууга ыктараары сылдьабыт, күн–түүн диэбэккэ былдьаһыаҕыӈ–
Бойбоох этэрин кытта киэһэрдибит диэбэккэ аттарын аттарын аартыкка таһааран айаннарын салҕаатылар, сорох айанньыттар,,Айыкка,, диэн хааллылар. Чэлгиэннээх кыл мүччү Эбэни тахсалларын кытта уу күрүлүүр тыаһа күүгэннэри үллэн үөр сылгы сүүрэн иһэринии урут хойут түһүөлээннэр хара сыыр талаҕын силистэри сиӈнэрэннэн киһи куйахата күүрүөх өрө ыһыахтанан барылаан кэлэн хаатыгар баппакка халыйа сүүрдэ. Көрөн турдахтарына аттаах бөҕө
кэлэн уӈуор чөмөхтөһөн бардылар, сорохтор төттөрү эргиллэн төннөр аартыктарын туттулар. Аҕыйахтык бараат айдааннаах арыгы, хаарты аӈардаах аана аһыллыбыт сирдэригэр Буор Ылбыт ыалларыгар кэллилэр. Манна урут хам-түм суолга быстаран эрэ тохтоон ааһааччылар, билигин бэйэлэри аттары икки түүннээх күн айаныгар сылайан урут түһэр ыалларыгар тэйиччи олорор Күөнэхтээххэ түстүлэр, Күөнэх атыӈырыы көрсөн баран Чэлгиэни билэн кууһа түстэ, үөрүүтүгэр ытамньыйан да ылла, хаһан эрэ Чэлгиэн эстэр турукка киирэн олордоҕуна абыраан ааспытын умнубат, куруук кэлбиккэ-барбыкка Холоругу кытта билсибитин номох курдук кэпсээн тахсааччы, Холоругу сурах хоту бары истэр-билэр буоланнар сэргии истэллэрэ…
—Чэлгиэн көрсүбэтэх да ыраатта, киил киһи быһыытынан билигин да айанныы сырыттаҕыӈ, мин оҕолорум улаатаннар билигин ньир -бааччы олоробун, оҕолорум киһи буолар дьоллоругар эн сырдык сулус курдук таарыйан ааспытыӈ, ол сут дьылы олох умнубаппын хонукпутун ааҕа сыттахпытына хас да хонукка оҕолоон сүөһү, сылгы атыылаһан кыстыыр оппутун тиэйэн көмө бөҕө буолбуккут, Тордуох баай кытаанах да кырдьаҕас этэ, көр биир салаа оту биир хамыйах суораты бэрсэ түһээхтээбэтэҕэ. Эн кэлэӈӈин өрө тардан ааспытыӈ, билигин ыал ымсыырар дьонобут, Тордуох кырдьаҕас аймахтарын да куотуох курдукпут, оҕолор үксүлэрэ ыаллар сиэннэрим ахсааннарын да аахпаппын. Ити утум-ситим буруо тахсар ыаллара мин оҕолорум.—
Чэйдии олорон Күөнэх кырдьаҕас өрө көтөҕүллэн олорон кэпсээтэ, Чэлгиэн чахчы сөхтө киһиэхэ кыра кылах да гынар көмө күүс буолар эбит. Бойбооҕу көрөн соһуйуу бөҕө соһуйда…
—Көр эрэ оҕобун ыал буолан ыччаттанан түөрэҕин түһэрбит төрөөбүт түөлбэтигэр кэлэн истэҕин, төрөөбүт төрүт сир тардар күүһэ итинник ээ–
Күөнэх саас баттаан бөгдьөйдөй даҕаны тэриэнэхтик хамсанар, Далбар Хотуна Хамыйахтаах Хатыана эринээҕэр эдэрчи көрүӈнээх, бэйэлэрин кытта икки кыралара бааллар, ону кытта сиэннэрэ бааллара Бойбоох оҕолорун кытта тугу эрэ оонньоон букунаһаллар…
—Улахан Сэмиэбийэҕэ билигин даҕаны уруккутунуу арыгы, хаарты оройо, сураҕын иһиттэххэ тыа дьоно эрэйдээхтэр эстибит быстыбыт сурахтара иһиллэр, билигин атын киһи,, Бөө,, диэн олорор урукку кырдьаҕас өбүгэтин сиригэр аттаммыта, бэйэтэ быһымах буолан балаҕайга киирэн биэрэн былдьаннаҕа, биир сарсыарда баһын сытыы кылыһынан хайа охсубуттарын булан кистээбиттэрэ, арааһата көмүһүн туһугар амырыын атастара олохтоох сиригэр атаардахтара, билиӈӈи дьиэ баһылыга өссө алдьархайдаах киһи, хантан күөрэс гынта биллибэт, сураҕа иэдээн эӈэрдээх, хараӈа ыырдаах киһиннэн ааҕаллар, дьиӈнээх
аатын ким да билбэт төрдүн төбөтүн, Тураах уола Хара Бааска дэһэллэр–
Чэлгиэн аһыы олорон чэйигэр чачайа сыста, уолаттара эмиэ сырайдара ити ааты истээт киһи үчүгэйи күүппэттии дьэбин уоһуйа түстүлэр. Күөнэх дьонун сырайа уларыйбытын көрөн бэйэтэ да куттанна…
— Уһуктаах, Харачаас, Көкөт, Күлүк, Кырбый, Кустук хомунуӈ ол үс түөкүн үс күлүгүн көрө бардыбыт, билигин тарбах быыһынан сыыһа түһэрбэт инибит–
Тахсан баралларын кытта атын уолаттар биһигини ылан барбатылар диэбиттии сайыһа хааллылар…
Улахан дьиэҕэ табах буруота тумарыктыы бургучуйан көмүлүөк ураатын былдьаһар, хаартыһыттар субу-субу остуол сырайын охсон ньиргитэллэр ону кытта үөхсэр саӈа кутулла түһэр, оонньуу киэнэ үгэнэ буолан турдаҕына халыӈ халҕаны тиэрэ быраҕан биэс алта киһи кутулла түстүлэр. Баар дьоннор бары кимнээх киирбиттэрин көрөөт,, Мах,, бардылар, сибилигин дьону күлүү гына турбут дьиэлээх тойон киирбиттэри көрөөт сандалы анныгар түһэрдии хаптас гынан сырайын кистии сатаата…
—Хайа көрсөр күннээх эбиппит ээ, маны этэн эрдэхтэрэ сир төгүрүк диэн, умнубуттара билбэттэрэ буолуо дии санаабытыӈ дуо Мичиллээҕи? Инчэҕэй эккиттэн иэстэһэрбит күммүт үүннэҕэ–
Уһуктаах урукку амырыын атаһын уолугуттан өрө ыйаан таһаарда, киһитэ кутталыттан сырайа көҕөрбүтүнэн барда…
Содержание
168
Хаартыһыт эрэ, сах эрэ түӈ-тан таӈна-таӈна таһырдьаны былдьастылар, Хара Бааска Уһуктааҕы көрөн уолуйбута ааһан төттөрү өрө хачымахтаһан турда, кини даҕаны кыанар эрдэҕинэ кыахтаахтары кытта кыттыһан хааннаах ыллыгынан хаампыта Хахай хаанын киллэрэн балтараа харыстаах быһаҕын,,Хор,, гына кыыныттан сулбу тардан таһаарда, эдэр сааһыгар эӈэрдэспит ааттаах атаһын Уһуктааҕы үчүгэйдик билэр эмиэ хадаар хааннааҕын, илиитэ түргэнин дэлэҕэ,, Уһуктаах,, аатырыа дуо, Уһуктааҕа эмиэ кыынытан икки харыстаах быһаҕын кылбачытан таһаарда. Өлөрсөөрө өргөстөрө өрө тура сырыттаҕын Кырбый икки аӈыы тиэритэ аста, Кырбый кыыһырбыт хараҕын көрөөт быһахтарын төлө тутан өлөрсөөрү турбут өргөстөрө,,Хоос,, гынарга дылы гынна, аҕылыы-аҕылыы икки аӈыы баран олордулар. Өр соҕус ким да саӈарбата, бары тугу эрэ кэтэһэр курдук Кырбый сырайын өрө мыӈаан олордулар…
— Эн тыыннаах хаалбыккын өлүктэри дьаһайа бара сылдьан билбиппит, өлүктэр да буолуо дуо хаалбыт кырамталарын ол хаспахтарыгар таӈастарынан көрөн биир сиргэ мунньан тааһынан көмпүтэ буолбуппут, Бойбоох икки киһи тыыннаах диэн көрүүлэммитин бу уһун сылларга кимнээҕин таайа сатыы сылдьан эмискэ эн эргиллибит сураххын истэн киирдибит–
Уһуктаах үчүгэйи күүппэт хараҕынан көрөн олорон ыйытар курдук кэпсээтэ…
—Эн арахсан барыаххыттан Сүгэһэрдээх тугу эрэ түүйэр курдук кэтэнэр-мананар буолбута, өйдүүр инигин бары дойдубут диэкки сыҕарыйар санаалаах этибит дии, биир түүн Нанайбах уола сүтэн хаалбыта, онно эппитэ,,Дьэ уолаттар бу үрэх хаспаҕыттан тахсан төрөөбүт өтөхпүтүгэр үктэнэр дьылҕабыт суох эбит, бэркэ уһаатахпытына икки үс хонукпут хаалла, биир киһи бу хааннаах көмүһү сүгэн бара турдун, атыттар хаалбыт көмүспүтүн сүгэн-көтөҕөн айаннаан көрүөххэ, хас хонукка хаамтараллар,, ким да дьонун быраҕа барыан баҕарбатаҕа, Мичили хаайа сатаабытын иннинэн буолбатаҕа, онон күүһүнэн кэриэтэ миигин күргүйдээн туран ыыппыта,, Ити көмүскүн ыраах сүгэ-көтөҕө сатаама, бэйэӈ билэр бэлиэ сиргэр кистээн ааһаар, маныы сылдьан көмүстээххин биллэхтэринэ тыыӈӈын тардыахтара, кытаат күнү-дьылы ыытыма, кэнэҕэс сыл-хонук балачча ааспытын кэннэ айан аартыгар олохсуйаар этэӈӈэ сылдьар буоллаҕына Уһуктаах хайаан да булуоҕа, онтон бу хаалбыт кылбайары хаспах түгэҕэр бэлиэ гына кистиэхпит, хайаан да Уһуктаах кур уӈуохпутун хаалларыа суоҕа кэлэн дьаһайан барыаҕа, онно булан дьоммутугар тиэрдиэҕэ, кытаат киһи эрэ буолларгын түөрэххин түөрэ үктээн биэримэ,, оннук алгыс аӈардаах үүрүллэн үгүс сылга сылдьар суолбун булкуйан Нанайбах уола таӈаралаабытын истэн бу сири булбутум,
дьэ итинник мин кэпсээним–
Кэпсии олорон наар Кустугу чыпчылыйбакка манаан олордо, эдэр сааһын эрэллээх доҕоро Мичил илэ бэйэтинэн кэлэн олорор курдуга, өрө тыынан ылла Мичиллээҕи санаан хараҕын уута кэлбитин бэйэтэ да билбэтэ…
—Уолаттарбар биэрбит хааннаах андаҕарга үӈэммин ойох ылбатым, оҕо төрөппөтүм сулумах хаппыт куруӈтыы сүүрэ сылдьабын, эһигини кытта барсан кылбайары кистээбиппин булан биэриэм уонна тыаҕа тахсан кырдьар сааспар чэй өрөр эмээхсини булан олохпун түмүктүөм этэ–
Хара Бааска көмүс ухханыгар оҕустаран чороӈ соҕотох хаалбытын санаата, көмүс ыарахан тыына ыал гыммакка хам баттыы сырыттаҕа, наар кэтэнии-мананыы. Бойбоох төрөөбүт түөлбэтин кытта көрсүһүүтэ киһи биир тылынан этэн кээспэт ыраас Эйгэтэ этэ. Олохтоохтор кыыстарын Тугутчаананы уонна кини кыраларын ытыстарын үрдүгэр түһэрбиттэрэ, аны оҕолор сахалыы саӈаралларын быыһыгар төрүт өбүгэлэрин тылынан кэпсэтэн олохтоохтор охтуохтарыгар дылы үөрдүлэр, Чэлгиэн хонон баран сорох уолаттарын кытта көмүс куоратыгар киирдилэр. Хара Баасканы кытта Кырбый, Уһуктаах, Харачаан,Кустук уонна Бэргэннээх барыстылар. Силээннээх үрэҕэ үрүӈ күүгэнинэн күрүлүү барылыы көрүстэ, хата кинилэр дьоллоругар хайа таастара сиӈнэннэр сүнньэ атын сиринэн сүүрдүбүт. Хара Баасканы кытта Харачаас, Уһуктаах барыстылар атыттар ыӈыыр аттарын үрэх чыыбаайытыгар өртөөн баран бэйэлэрэ кулуһуӈӈа чэй өрүннүлэр…
—Бу кыһыннары маннык тоӈмокко сүүрдэр буоллаҕа дии хайа үрэҕэ буолан?—
Мунаарбыттыы Бэргэн бэйэтэ-бэйэтиттэн ыйытар курдук саӈарда…
Чэлгиэннээх түүлээхтэри эттэри туттаран таҕыстылар, атыы улахан суох барытын Туймаадаттан ылан ааһар санаалаахтар уолаттарын кэтэһэн Бойбоохтооххо тиийдилэр…
—Чэлгиэн дьоммут ыларын ыллылар да атын күтүрдэр аартыктарыгар аӈаабыллыы сыталлар, Кырбый тумнар суолунан сирдээн иһэр, кэллилэр да айанныырдыы бэлэм олоруоххайыӈ–
Иккис күнүгэр Кырбыйдар кэлэллэрин кытта хоно өрүү сыппакка айаӈӈа туруннулар, күн уһаан халлаан сылыйан эбиитин кураанах сыарҕалар сыыгыначчы айаннаатылар. Олохтоох омуктар Бойбоохтору оҕолору бэйэлэри дэлби сыллаан алҕаан атаардылар, Бойбоох аартыкка тахсарыгар өбүгэлэрин төрүт итэҕэллэринэн кэннин эргийэн көрбөккө айанын суолугар таҕыста. Хара Бааска ханна да сылдьарым биир дии санаан Чэлгиэннээҕи кытта тыаҕа барыста, үйэтин тухары дьэллик ыт курдук олоҕун санаан үөһэ тыынна хаһан эрэ киһи курдук эрдэҕинэ көмүстээх Тайҕаҕа сүөһү үүрсэн кэлбитэ туга да суох туллар тулаайах уол, араас үлэҕэ сыста сатаабыта да туһалаах туох да тахсыбатаҕа ол сылдьан барыга бары умньаммыта хаарты арыгы,
Сүгэһэрдээҕи булсуоҕуттан хааннаах ыллыгынан хаампыттара,,Ымыр,, да гыммакка хабарҕа хаанын халыталлара, ол аньыыта харата таайдаҕа дуу, Дьылҕа хаан ыйааҕынан дуу кырдьар сааһыгар дылы чороӈ соҕотох бөрө курдук улуйа сырыттаҕа. Суол хаалаары кэлии барыы элбээбит айан суолун тухары иӈин араас айанньыттары көрсөн ааһаллара…
—Хайа хара суор хайар буолбут дуу суолбутун, ол иһин сэрэйбит сэрэх хайаан манныга суох буолуохтарай, чэ бэйи көрүлээн эр көрдөөбүккүн ылыаҕыӈ–
Суолтан туораан быстах чэйдии олорон суор хооҕургуу-хооҕургуу халаахтыырын көрөн Кырбый кыбдьырынан ылла, өр-өтөр буолбата кынат куһугуруу түһээт чардыргыыр саӈата кытта күүстээх тэбииттэн суор түүтэ бурал гына түһээт кыламмытынан сүтэн хаалла…
—Тоскул ыллаххына суол хайан ыйан ыыталыаӈ суоҕа, сиһиӈ уӈуоҕун тосту тэптэрэн суорҕан тэллэх киһитэ буолан сыылаӈхайдыы сырыт, оччоҕуна биирдэ өй киирэр дуу суох дуу–
Кырбый кими эрэ кытта үөхсэн айаҕын иһигэр ботугураата…
—Хайаа бииртэн биир бэртэн бэрт кэлэн истэҕин көр, дьэ уолаттар мин тоҕус сыл быа диэни билбэтэх, киһи илиитигэр киирбэтэх атыырбын бүгүн хаайтардым, сарсын дьэ көрү көрөбүт ким быалаан үрдүк арҕаһыгар хатаммыкка үөрүн барытын да биэрэн ыытабын, кыайбакка кырыытынан түспүт биэс сылгы атыытын ууран биэрэр–
Уонна күлэн күһүгүрүү-күһүгүрүү киирбит дьону ону кытта олорооччулары эргиччи көрдө. Чэлгиэннээх киһи наһаа элбэх эбит диэн алаас арҕаа баһыгар баар балаҕаӈӈа туораатылар, кыра соҕус кыстык угун саҕа хотон салҕааһыннаах кыбыы хаһаа дуомнаах тэлгэһэҕэ тохтоон балаҕаӈӈа киирэн үгэс курдук дьиэлээхтэри кытта сонуннарын-кэпсээннэрин туоһуластылар. Ыаллар ааттарын ыйыталаһан истибиттэрэ,,Туораахтар,, диэн эбит. Оҕонньор оһох иннигэр туруйа сотото умнастаах хамсаны баһын быһаҕах төбөтүнэн күлүн хаһа сатыы олорон…
—Айан дьоно табахтаах буолаайаххыный? Ол амтаннаах буруобут сүтэн кэлбиттэн-барбыттан умналаан сордонобун, саатар биһиэхэ туораан тохтооботтор улахан балаҕаннаахтарга умса-төннө түһэллэр, эмиэ да сөп ээ баай дьоӈӈо бары-барыта баар, биһиэхэ сулугур уу иһээри киириэхтэрэ дуо–
Тобурах кырдьаҕас ириӈэлээх хараҕынан Чэлгиэн сырайын өрө мыӈаан ньолойон олордо, иһиттим дуу суох дуу диэбиттии Күлүк таһырдьа субурус гынан хаалла, сотору кыра хааһаҕы киллэрэн тэпсиллэн чигдитийбит туой үрдүгэр сэрэнэн уурда, Көкөт баайыылаах сэбирдэх табаҕы оҕонньорго туттаран кэбистэ, улахан саха ууһа таптайан уһааран оӈорбут алтан чаанньыгын көмүлүөк уотугар оргута уурдулар. Дьиэлээх оҕолор оӈой-соӈой көрөннөр Бойбоох кыыстаах уолун тула көтө сырыттылар. Сотору талах ынахтарын,
куобах төбөтө аттаах киһилэрин көрдөрөн,,Бөө-Һат,, бөҕө буоллулар, Кырбый оҕолорго биирдии тойуу саахары туттартаан кэбиспитин минньигэс бэйэлээхтик салыы,,Чоп,, гыннара сырыттылар оонньууларын быыһыгар, уолаттар аттарын киэӈ хаһааҕа баай Барыһы кытта кэпсэтэн хаһаатыгар хаайан кэллилэр. Үтэлэрин сылытан сыалаах эттэри, тууйастаах арыыны, үөлүллүбүт соботугар тиийэ араас аһы сандалы үрдүгэр тэлгэттилэр. Дьиэлээх Хотуну, Тойону эһээлэрин сандалыга ыӈырдылар, оҕолор бэйэлэрэ сиргэ оонньоон букунаһа сырыттылар. Тобурах киэӈ кэпсээннээх кырдьаҕас эбит, тииһэ суох айаҕынан аһаан ыллаӈната олорон арааһы барытын кэпсээтэ, сээркээн-сэһэн кырдьаҕас былыргы үһүйээнигэр тиийэ тэнитэн аҕынна. Кини кэпсээнинэн бу,,Одумда,, эбэҕэ дьон дьорҕоотторо күүстээхтэрэ, быһыйдара хас да ыалга хонуктаан ааһар ааттара ааттаммат улуу илбистээх ойууттар, өлбүтэ өр буолбут киһини өтөххө хаамтарар Улуу тыыннаах Эдьиийдэр төрөөн үөскээн ааспыттара үһү.
Тоҕо,,Туораахтар,, буолбуттарын кэпсээн оҕонньор дьону күллэрдэ, былыр эһэлэрэ кып-кыйа кыһыл оҕо төкүнүс гына түспүтэ үһү төрүүрүгэр, аны ытаан бэбээрбитигэр балаҕан үрдүн буора саккыраабыта үһү, ону көрөн оҕо көтөҕөр эмээхсин бу оҕо Туораах курдук бэйэтэ бэбээрдэҕэ бөдөӈүн бөҕө бэлэскэ дылы диэн өмүрэн өттүгүн охсуммутугар,,Туораах,,аатырыахтара ол күнтэн күн бүгүнүгэр дылы, туораахтара аны балаҕаӈӈа баппат бөдөӈ киһи буола улааппыта үһү. Дьиэлээх Хатыс киэһэ хараӈаҕа бэйэтин кыһалҕатыгар тахсан иһэн хараҕын тиэрэ көрбүтүнэн төттөрү ойон киирдэ, сэргэтин таһыгар улахан күлүктээх барыйан турарын көрөн, нэһиилэ сылгы аһыы турар диэн төттөрү таһаардылар. Хатыска сарсын баай Барыс атыырын айааһаан мииммит киһиэхэ үөрдэри биэрэбин, охтубут эбэтэн кыайан быалаан мииммэтэх биэс сылгы атыытын биэрэр үһү диэн кэпсээбиттэригэр Хатыс кыыһырбыт сырайа кытаран таҕыста…
—Ити быа түспэтэх атыырынан мончууктаан ыал бөҕөтүн эстэ, былырыын мин сурдьум дууһа киһи этэрин истибэккэ атыырга өттүгүн уӈуоҕун тосту тэптэрэн билигин аӈар өттүн соһо сылдьар, эбиитин сылгытын барытын эспитэ, дьэ абалаах баҕайы улахана модьута икки атахтаах санаммат кыыла–
Абатыгар ытамньыйан ылла, кырдьык да кыһыылаах буоллаҕа тустаах киһиэхэ…
Балаҕаны кыараҕас диэбэккэ бары утуйар таӈастарын тэлгээн үчүгэйкээн бэйэлээхтик утуйан турдулар, бүгүн өрөөн дьиэлээхтэргэ көмө буоларга Чэлгиэн уолаттары соруйда, сорохтору иккиэйэх сүөһүлэригэр от тиэйтэрэ ыыталаата, атыттары куруӈах кэртэрэ таһаарда, манна дьэ Ордуос күүскэ соһуйда хантан билиэй Чэлгиэн хоммут ыалыгар хайдах да быһыыга-майгыга
көмөлөһөн барарын. Уолаттар бары,,Тук,, курдук тарҕаспыттарын көрөн олоруо дуо куруӈ кэрдиһэ сүөдэӈнээтэ, арай Бэргэннээх тыӈ хатыыта туран туут хайыһарданан ханна эрэ барбыттар. Күн үөһэ ойуута баай Барыс тиэргэнигэр аттаах сатыы бөҕө муһуннулар. Бойбоох оҕолорун хаалларан Кырбый, Чэлгиэн уонна дьиэлээх Хатыс барыста, кэннилэриттэн Сындыыс сиэлэн истэ. Сыарҕалаах аттарын баайан сылгылар хааллан турар хаһааларыгар тиийдилэр. Элбэх киһи мунньустубутун абааһы көрөн дал иһигэр үөр сылгы төттөрү таары сүүрэн сиэллэрэ кутуруктара субулла сылдьаллара. Түөрт мастаах үүт бүтэйи үрдүнэн көстөр атыыр кэтит күөнүнэн үөрүн күрдьэ сылдьара…
—Хайа ким баарый харса суох хахай хааннаах уол оҕото, бу атыыр арҕаһыгар тахсан сыһытта да үөрдэри үүрэн барар, кэпсэтии кэһиллибэт тыл барда бас барар.—
Мин баарбын диир биир да киһи көстүбэтэ. Кэтэһэ сатаан баран Барыс өссө үрдүгэр үс сүөһү уурабын диэн үөгүлээтэ. Бойбоох дьон быыһынан үүн тутуурдаах баай Барыска,,Кырдьык этэҕин дуо? Миинним да миэнэ буолар үөрүнээн,үс уулаах ынах соһуулаах,,
—Хайа бу оҕо тугу-тугу туойан бардыӈ, ити бэйэлээх эр бэртэрэ чаҕыйан турдахтарына тылламмытыӈ баҕас тоҕо баламатай, бар антах тур кэлэр барар дьону мэһэйдээмэ–
Сэнээн эн кимӈиний диэбиттии дьиктиргээн бу мааны кыыс дьахтары атаҕыттан баһыгар дылы көрөн таһаарда, кырымахтаах хара таба тыһа курумулаах,чараас кылгас хааргын таба тириитэ саҕынньахтаах таһынан киис тириитэ хаһыаччыктаах хара саарба тыһа чомпойу кырымахтаах саһыл кутуругунан бобуонньуктуу бааммыт. Маннык мааны Далбары көрөн сиилээбиттии тииһин быыһынан,,Чыырк,, гына ыраахха дылы хаарга силлээн унаарытта…
—Оо Бойбоох илэ бэйэтинэн кэлэн турар эбит дуу, хоннохтоох Холорук мааны кыыһа–
Сорох айанньыттар Бойбооҕу билэн үөгүлэһэ түстүлэр. Ити ааты истээт баай Барыс сырайдыын уларыйа түстэ, хайаан истибэт билбэт буолуо дуо хаптаҕай кулгаахтаах киһи, айан аартыгын тухары айаатаабыт Бойбоох аатын,,Хайдахтаах да хаӈыл сылгыны хамсаппатын,,
—Дьэ Барыс биирдэ баҕас сыыһа туттардаҕыӈ буолуо, эрдэттэн сылгыларгын ынаххын үүрэ тур–
Кимнээх эрэ күлүү гынан бэйэтэ да саарбахтыы турар киһини кыынньаан кэбистилэр…
—Аар татай оҕолор дьэ көрүллүө хайдах гынан атыырбын сыһытарын, эрдэттэн күөһүн өрүммэтин–
Бойбоох дал айаҕар үүнүн туппутунан турда, Чэлгиэн бүтэй сүллүгэстэрин ньылбырыта тардан хаарга элитэлиирин кытта үөр сылгы аһаҕас ааӈӈа ыстаннылар, ким да тугу да өйдөөбөккө хааллылар атыыры тахсан истэҕинэ Сындыыс күөнүнэн охсубутугар бүдүрүс гынан ыларга дылы гынна биирдэ өйдөөн көрдөхтөрүнэ Бойбоох
былыр сыбыдах атыыр үрдүгэр хатанан олорор эбит, атыыр икки атаҕар өрө тура-тура хаарга күөлэһийэн ылла Бойбоох туора ыстанар охторугар, ойон турарыгар үрдүгэр баар буола түһэр, аны Сындыыс мөҕө сылдьар атыыр самыытын хабыаллаан ылла, иннин диэкки ойон иһэр атыыр хаста да хаары сырайынан уоба түстэ, тоӈ күөс тухары мөҕө сатаан үрүӈ-хара көлөһүнэ барыта таҕыста бүтэр уһугар көхсүн тыаһа күрдүргээн иэҕэӈнээн барда. Бойбоох түспүт ыалын диэкки салайа тутан сэлииннэн түһэрдэ үөрдэрэ кэнниттэн батыстылар. Чэлгиэн нэһиилэ күрдүргүүр атыырга сулары кэтэрдэн кэтит көнтөһүнэн хантаччы тардан сэргэҕэ баайда, аны Хатыс улахан оҕолорун кытта баран үс уулаах эдэр бургунастары сиэтэн аҕалан хотонноругар баайдылар. Кыралар онно эрэ кыһаллыбаттар, бэйэлэрин кыһалҕаларыгар буорга сыыска буккулла сырыттылар…
—Хатыс сылгылары ханна гынар санаалааххыный? Сурдьугар ыытаҕын дуу?—
Дьиэлээх Чэлгиэн саӈатын истэн мэктиэтигэр кэлэҕэйдээн ылла, ити уулаах уонча биэни атыырдары биэрии киһи өйүгэр баппат суол, босхо буола-буола…
—Хатыс оонньуу-күлүү гынан эппэппит, киһи үтүөтэ хаһан да хаалбат, Айыы Хаан оӈоһуута оннук, Дьылҕа Тойон түөрэҕин түһүүтэ тэһииннээх буолар,хаһан эрэ төттөрү түөрэх эргийэн эйигиттэн көрдөһөр күммүт кэлиэ–
Бойбоох утары этиппэттии муос-таас курдук саӈарбытыгар Хатыс сурдьугар тахса сырытта. Уол барахсан аӈар атаҕын көнтөс курдук соһо сылдьар бэйэтин быһаҕас өйүгэр баһыйтаран атыыр үөрдэнэр баҕаттан атыырга өттүгүн уӈуоҕун тосту тэптэрэн атаҕын тэӈнии сыспыта эбиитин иэс бөҕө киирбитэ, атыыры эдэркээн кыыс дьахтар мииммитин истэн сүрдээҕин соһуйда…
—Тоойуом икки атах тэӈнэспэт Айыы кута айдарыылаах, Ийэ кута Иэйиэхситтээх эбиттэр, үөрү алааспытыгар ыытан харахпытын быраҕа сылдьыахпыт–
Ити курдук атыыр үөрдэнэн үс ынахтанан хааллылар. Аны киэһэлик икки таба этин сүгэн Бэгэннээх кэллилэр, аҕыйаҕы кырбаһынан буһаран үтэ гынаары ыллылар атынын дьиэлээхтэргэ хааллардылар. Баай Барыс Чэлгиэннээх диэн кимнээхтэрин хойутаан истэн хомойуу бөҕөнү хомойдо, киирбиттэрин киһилии көрсүбэккэ таһынан аһарбытын кэмсинэн да хайыай, аны кэлэ-бара Харыһы өрө тардан ааһалларын сэрэйдэ…
Бу айаӈӈа кимтэн да ордук Ордуос алларыйда, мэктиэтигэр ыран сырайа ньолойон сыӈааҕа энньэйэн таҕыста. Чэлгиэннээҕи олох сатаан өйдөөбөтө биир хонук өрөөн сынньанар оннугар ол ыал отторун мастарын өрө тардыы, эбиитин туохха эрэ тэп диэбиттии биир атыыр үөрүн кытта үс уулаах бургунаһы босхо биэрэн хааллардылар, ону кытта балтараа таба этин. Кыайан утуйбат да буолла санаата төрөөбүт балаҕаныгар тиийэ охсубут киһи
диэн, оо акаары да буолаахтыыр эбит, аҕата барыс диэбитигэр дьолоҕойугар оҕустарбатаҕа, дьонтон туох туора муостаахтар үһүлэр дии санаабыта, онтон билэн көрөн истэҕин аайы инчэҕэй эттээх тэӈнэһэн сылдьыспат урдустарын көрбүтэ, баатыгыран сэттэ иӈиирдээхтэр быһыылаах, сылайар сырыылара суох, утуйар уулара да биллибэт, биир сылайдым быһынным диир киһи баарын истибэт…
Бу толлубаттарын үнүр тарыӈнаах үрэххэ анал уу кэһэр курумуларын тардынан иӈэһэлэрин кэтэн аттарын сыбыдахтаан киирбиттэрэ, аан бастаан тахсыбыт Көкөттөөх сүрдээх улахан кулуһун оттон куугунатан кэбиспиттэрэ, кураанах сыарҕалары үрүт үөһэ уурбуттара сытыйыа диэбит утуйар таӈастарын саптарын үөһэ уурбут сыарҕаларыгар ыксары өттүгүнэн баайталаан баран соһоттоон тахсыбыттара, хайатын да иһин сырыыга сылдьа, айаӈӈа элбэхтик эрэйдэнэн муннулара кэрдиллэн үөрүйэхтэрэ көстөрө. Онно да көрбүтэ таһаҕастаах сыарҕаларын тарыӈӈа түһэрэн ууга буккулла сылдьар дьону, Чэлгиэннээх кими да хаалларбакка барыларын төттөрү таары үрэххэ таһан мачайдаммыттара, махтанан ытамньыйан да ылбыт элбэҕэ, үлүгэрдээх киһи үөйбэтэх ахтыбатах сырыылаах саха боотурдара эбит, дьоӈӈо оннук өлөллөрүн утуйарга ууран сылдьаллар диэтэххэ итэҕэйэллэрэ биллибэт. Туох кыһалҕатын көрөн аны ат да тардыытынан көмүһү биэрэбит диэбиттэрин иһин да кэлиллибэт.
Тибиигэ түбэстэххэ биир хара сор, иннин-кэннин ытылла турар үрүӈ тумарык, ол быыһынан барыӈнаһан бараҕын. Кэбиис кэбис маннык хара сордоох айанын Таӈара өстөөхпөр да биэрбэтин, ити дьону истэллэригэр,,Акаарылар,, диэтэххэ тыыннахтыы ыйысталлар, аны ити Кырбыйдара киһини курдары көрө сылдьар…
—Хайа Ордуос уол оҕото уйаныӈ хатаныӈ биллэр билгэтигэр муоһуӈ тостон, муннуӈ сынтайан айаӈӈар кириэс туруоран иһэҕин дуу?—
Уонна күлэн хахаардаҕа үһү, бары Ордуоһу көрө-көрө мүчүӈнэһэн ылбыттара…
Күн уһаан халлаан сылыйан суол чигдитийэн айанныырга судургу, аҕыйах хонугунан Багдарыыӈӈа түстүлэр, кыралары көрөн күлэн мүчүӈнээтэ, ,,Сиртэн сэрбэйэ иликтэриттэн ийэлэрин утумнаан айан аартыгын аһан эрдэхтэрэ,,кыра Бойбоох хараҕар көстөн ааста…
—Чэлгиэн кэллэхтэринэ биллэрээриӈ диэбит дьоннор бааллар, били сыппыт кыыстара туран аймаҕынан атааннаһыылара тохтоон күннэрэ тахса сылдьар. Кырбыйы көрсөн өһөөбүтүн өһүлтэрээри, ону кытта махталларын тиэрдээри гыналлар–
Багдарыын кыраҕы хараҕынан көрдөҕүнэ дьонноро кур бэйэлэрэ кубулуйбатах, арай Ордуос диэн саӈа сылдьыһар уоллара аӈара эрэ хаалбыт, айаӈӈа анамматах балаҕан иһигэр баахтыйар киһийдэх эбит, кэлэйэн киэр хайыста…
Содержание
169
Чэлгиэннээх куораты кэрийэн туох итэҕэстэрин быһаҕастарын ыла сатаатылар, бурдук, чэй, табах кииппэлээх таӈаһы иистэнэр малын кытары, саа сэбин умнубатылар. Хара Бааска үйэтин тухары үмүрүйбүт үгүс үбүнэн икки сыарҕалаах ат атыылаһан тыаҕа тиийдэҕинэ ыал айаҕын манаан олорботтуу санаабытын бары ылла, оҕонньор бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ кэлин олоро сылдьыбыт Буор Ылбыкка кистэнэ сытар кылаатын, онно сыттаҕа кини сиэлбит хаампыт көлөһүнэ хааннаах кылаат буолан, кэриэс этэн кэннигэр хаалларар аймах билэ суох киһитэ соҕотох суор халаахтыы сырыттаҕа. Бу унньуктаах уһун айаӈӈа эдэр сааһыгар эккирээн ааспыт биир эмиэ бэйэтин кэмигэр ыар тыыннаах уһуктааҕы ууна сылдьар саӈатын оннугар илиитэ урут тиийэр амырыын атаһа уларыйбытын көрөн сүрдээҕин сөхтө, дэлэҕэ Уһуктаах аатыран биилээҕинэн дугунуо дуо, оннооҕор кимтэн да кэннинэн чаҕыйбатах Сүгэһэрдээх толлор этэ,,Арахсан барабын диэбитигэр,, алгыы хаалбыта. Уһуктааҕы кытта биир сыарҕаҕа олорон айаннарын тухары арааһы ыатардылар уруккуну хойуккуну аҕыннылар. Киһитэ саӈалыын өйдүүн санаалыын уларыйбытын көрөн иһигэр сүрдээҕин сөхтө, үгүс кэпсээнэ дьиэтин уотун оҕолорун туһунан аҕыннаҕына тыйыс сырайа сырдаан ылар, эдэригэр кими да киһи диэбэтэх атаһа Чэлгиэни олох таӈаралыы көрөр, кини кэпсээниттэн иһиттэҕинэ бу тоӈтон толлубат, ириэнэхтэн иӈнибэт эр бэртэрэ тулаайах туруйалыы сүүрбүт оҕолору барыларын Чэлгиэн киһи оӈортоон ыал аҕалара халыӈ аймах ханыылара буолбуттар, арай хара маӈнайгыттан Ордуоһу омнуолуу санаабыта туора киһи киирэн сыа быыһыгар былчырхай буола сылдьарын…
Бойбоох туһунан этэ да барыллыбат күлүгүн быһа хаампат Хотуннара эбит, Тугутчаананы кыра кыыһы тулаайах хаалбытын Чэлгиэн Тайҕаттан аҕалбыт, кыра кыыһы күлэн Бойбоох диэбитэ күн бүгүнүгэр дылы иӈэн сырыттаҕа, кэргэнэ Ылгын ымырыттан сахаҕа толуу көрүӈнээх. Кырбый, Мохсоҕол кини ииппит оҕолоро эбит. Аны Бойбооҕу оҕолору бэйэлэри сүүнэ сааһырбыт атыыр батыһа сылдьар, Уһуктаах кэпсээнинэн уруккута иннигэр түөрт туйахтааҕы түһэрбэтэх,, Сындыыс,, эбит. Эдэр сааһыгар бу аартыктар айаннарын элбэхтик билэн ааһаахтаабыт, билигин сүрэҕин баҕатынан урут сылдьыбыт ыырдарын көрөн истэҕэ, арааһата бүтэһик сырыыта буолуо диэн Уһуктаах түүйэн сипсийбитэ. Дьөһөгөй Айыытыттан ситимнээх сылгы Айыылар анаан түһэрбиттэр Бойбооххо, эдэригэр хайдахтаах да хаӈылы хамсатааччыта суох арааһата Үөһээ Айыылартан анаммыт анала буоллаҕа. Хара Бааска бэйэтэ да көрбүтэ үнүр атыыры сыһыппытын, кырдьык Дьөһөгөйтөн ситимнээх буоллаҕа. Бэйэтин үйэтигэр туттар үптээх оҕонньор, кистээбит
да кылаатын тыыппатар, ол обургу эрийэн мускуйан көрдөрөн иһиэҕэ кэмэ кэллэҕинэ…
Чэлгиэннээххэ биир күн хас да мааны таӈастаах-саптаах ас үөл иӈмит көрүӈнээх дьоннор киирэн кэллилэр. Иһирдьэ-таһырдьа элбэх киһи сылдьарын дьиктиргии көрөн киирдилэр Багдарыын эмиэ кииристэ…
—Чэлгиэн эһиэхэ бу дьон кэллилэр, туох сыалга сорукка кэлбиттэрин бэйэлэрэ этиэхтэрэ–
Багдарыын батыһыннаран киирбит дьонун ыйаат туораан биэрдэ…
—Кырбый кимий? Биһиги аймаҕы хара кырыыстан быыһаан уот охтоох тылы төлөрүппүтүгэр Махтана кэллибит, сиртэн халлааӈӈа дылы сүгүрүйэбит, оҕобутун оннун булларан харахпыт сырдыы сылдьар–
Кырачаан кыыс оҕону иннилэригэр уктан көрдөрдүлэр…
—Кырбыйдар кэлэ иликтэр, илдьиккитин тиэрдиэхпит–
Бойбоох өгүрүк төгүрүк көрө-көрө хардарда, Чэлгиэн тугу да саӈарбакка иһиллээн турда…
—Быйыл аҕа ууһа үгүс сылга утарыта кырыыстарын хаан олбохторо киэр көппүтүнэн Алгыстаах улахан ыһыах ыһаары гынабыт, онно кэлэ сылдьан мааны ыалдьыт буолуӈ диэн сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн туран көрдөһөбүн–
Чэлгиэӈӈэ сааһырбыт кырдьаҕас сүгүрүс гынна. Таһырдьаттан Кырбый Кынаачайы батыһыннаран киирдэ, кэлбит дьоннор бу эдэркээн кыыһы көрөн саӈаларыттан маттылар, кырдьаҕастара Кырбыйы көрөөт мэктиэтигэр чинэрис гына түстэ, маннык эдэркээн Олоӈхоҕо ойуулаан кэрэни кэпсиир кыыстарын курдук буолуо диэн түүлүгэр да суоҕа, буолар эбит Үөһээ Үрүӈ Айыылар оӈорон чочуйан икки атахтааҕы иринньэх сааһыттан иччиллээн илбистээри биһиктээх уйатыгар бигээн эрдэхтэрэ, кырдьаҕас бу оҕо оӈоһуулаах оӈкула оттон-мастан буолбакка Чолбон сулус ханыылааҕын көрөн соһуйда. Буолар да былыр да, быйыл да маннык айдарыылаахтар бааллара буолуо диэн эт мэйиилээххэ киирбэтэх буолуохтаах…
—Кырбый эйиэхэ этэр тыллаах дьон кэлэн тураллар.—
Ийэтэ Бойбоох турар дьону ыйда, кыыстара ыйыппыттыы көрбүтүгэр Чэлгиэӈӈэ эппиттэрин хатылаатылар. Туох диигитий диэбиттии хардары таары сырайдарын өрө мыӈаан ньолоһон турдулар…
—Чэлгиэн туох дииринэн буолуоҕа, кини барабыт диэтэҕинэ баран, суох диэтэҕинэ суох–
Кырбый быһаччы барытын Чэлгиэӈӈэ сыҕайда, биирдэрэ кыыһын Бойбоох диэкки хайыста…
—Үчүгэйи санаан ыӈырбыккытыгар улахан махтал. Айбыт аҕаспыт Айыыһыт Орто Дойдутун Арчылыы түһэр күнүгэр күүтээриӈ.—
Бойбоох тылын истээт киирбит дьоннор үөрэн өрө эккиэһэ түстүлэр, дэлби махтанан аны сайын күүтүөх буолан араҕыстылар…
—Чэлгиэн били хара кырыыстаах көмүһү манньыакка уларытан түөлбэлээхтэргэ тиксэриэххэ–
Хара Бааска көмүһүн санаа оӈостон Чэлгиэнтэн ыйытта.
Биир икки хоноот күнү дьылы былдьаһа түүннэри айаннарыгар түстүлэр, тоӈокко сыарҕа сырылаччы барар, аҕыйах
хонугунан Ообуйу таарыйан уолун Ордуоһу кытта тугу үлэспитин хааллардылар, Ообуй уола хаҕа эрэ хаалбытын көрөн иһигэр,,Кэһэй,, диэн сэтэрии санаата. Даадартан ыла утум ситим тус туһунан туораан истилэр. Баай Туораах уола Кынаачай туораата, аны Чыӈыйдар Хооһойго, Бэргэннэр Хойутааннарыгар. Бойбоохтор хааллылар, Хара Бааска Кустугу кытта киирсэн,,Оҕоҕут сүүрбүт көппүт көлүһүнэ,, диэн кыра мөһөөччүккэ манньыат хаалларан ааста, кырдьаҕастар туох да саӈата суох сандалыга олорон хааллылар. Чэлгиэннээх Хара Баасканы,,Тэйэр,, алааска олохтоору тиэртилэр, манна да уһаабатылар Уһуктаах, Хара Баасканы кытта ыаллыы нэһилиэктэри кэрийэ бардылар, бэйэлэринэн суол быста илигинэ тустаан дьонноругар көмүс кылааттарын тиэрдээри. Бүтэһигэр тэйиччи олорор Сүгэһэрдээх аҕата оҕонньору таарыйдылар, төһө да суол хаайаары ыксаттар билигин да тэтиэнэх бөдөӈ садаӈ толору эттээх сииннээх кырдьаҕас хонон баралларыгар соруйда, ытык ыалдьыттарга сандалы маанытын тартылар. Ытык саастаах кырдьаҕас оҕото тыыннааҕыр атас доҕор оӈостон киэӈ Тайҕа ыарахан ыырдарын, кэтит таһааларын таныыларынан тыырбыт, түөстэринэн тэлэйбит урдустары утары көрсөн олорон уһун түүнү быһа кэпсэттэ. Сахаҕа үчүгэй тыллаах өстөөх ыччаттар, көстөр дьүһүннэрэ күүстээх көрүӈнээхтэр, быһый быһыылаахтар, хадаар хааннаахтара өргөс уһуктаахтара көстөр. Оҕонньор Уһуктаах эрдэ арахсан ытык ыал аҕата буолан олорорун истэн кырдьаҕас хайҕаата, Хара Бааска хааннаах кылаат харабыла буолан чороӈ соҕотох сылдьарын истэн дьылҕаӈ оннук түстэҕэ диэн бөлүһүөктээтэ. Хара маӈнайгыттан хайдах сылдьан арахсыахтарыгар дылы эмиэ бэйэлэрин курдук көмүс ухханыгар умса төннө түспүт урдустары кытта уһуктааҕыннан өлөрсүбүттэрин, биилээҕиннэн кэрдиспиттэрин кистээбэккэ кэпсээннэр дьиэлээхтэр куйахалара күүрэн, систэрэ кэдэӈнэһэ олордулар. Харахтарын симпэккэ халлаан сырдыар дылы кэпсэтэ олордулар, уһун түүн утуйар киһи суох буолла, бары хаһан да истибэтэх дьулаан кэпсээннэри, саха киһитэ санаан да ылбат сатаҕай сырыыларын салла иһиттилэр. Сарсыарда айаннарыгар түһүлгэлээхтэр бары атаара таҕыстылар…
—Киһиэхэ Дьылҕа диэн баар онно оӈоһууӈ ыйааҕыӈ ыйыллан түһэр, быстах,,Балаҕай,, диэн эмиэ баар, уол оҕону күӈӈэ түөрт уон түөрт өлүү айаҕа күүтэр, дэлэҕэ этиэхтэрэ дуо,, Уол оҕо барахсан биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат арҕаһыгар,, Өбүгэлэр, уолаттар толору дьоллоох буолан төрөөбүт түөлбэҕитин буллаххыт–
Ытык кырдьаҕас Уһуктаах, Хара Баасканы алгыы хаалла. Сир дойду уһуктан харалдьык тахсыыта анал анал тэлгэһэлэригэр түстүлэр. Хара Бааска хаһан да оҕо
төрөөн маннык дуоһуйа сынньана илик, иэһин төлөөбүт киһи быһыытынан сүнньүттэн сүгэһэрин түһэрэн,,Һуу,, диэн утуйар уутугар да аймаммат буолла. Үгүс да сыл түүлүгэр киирэн сордоотоҕо үһү иччилээх көмүс. Хара Бааска Чэлгиэни көрдөҕүн утаа атын баайдар курдук хараӈа хааннаах, өһөх өнчөхтөөх буолуо дии санаабыта, пахай онтуката олох тиэрэ эргийэн таҕыста, бу айанын тухары уолаттара кыргыттара кини иннигэр оӈорбуттара-туппуттара дьаһайбыттара баар буолан иһэр, туох да хара үлэни көрөн турбат даххаһыйан кимиэхэ да куолаһын соноппот, эбиитин аараттан барытын көрөн-истэн кэллэ, төрөппүт уола кытары бэйэтэ туһунан баһын батара сылдьар, көр уолун да оннук-маннык диэн олуйа саӈарбат, аны манна хас биирдии түөлбэлээхтэр олороллоро дьиктитин ким да умнаһыт кумалаан курдук туттубат, аара кэлсэн иһэн Уһуктаахтан хайдах олохтоохторун сиһилии истибитэ да дьолоҕойугар кыайан оҕустарбатаҕа, хайдах оннук буолуой дии санаабыта,,Сытар да сылаалаах,, диэбиттии от мас тыллан киһи эрэ балаҕаӈӈа батан тэһийбэт күннэрэ үүннүлэр, кус-хаас тойуга, тыллаах чыычаах ырыата, киһи эрэ сүргэтэ көтөҕүллэн үөрүөх-көтүөх курдук, бастаан аралдьыйаары кустаан көрдө, соҕотох оӈойор айаҕар хаһы сиэҕэй, сэргэстэһэ олорор ыалыгар бэрсэн көрөр, ол оннугар хата ынах үүтэ бэрсэн абыраатылар. Аны уллуӈаҕа кыһыйан чугас эргин сылдьар адьынаттанна. Аттанан илин-арҕаа аартыктарынан алаастары кэрийдэ, хоту-соҕуруу да быгыалаан көрдө, утуйар таӈаһын төргүүлэнэн, аһыыр аһын ырдан ыраах ыырданан, тэйиччиннэн тэлэһийэр буолан барда, биир эмэ ыалга сырыттаҕына бастаан тоӈуйдук атыӈырыы көрсөллөр, онтон,,Тэйэр,, алааска Чэлгиэн олохтообутун истэн икки илиилэрин уунан уһун-киэӈ кэпсэтиигэ киирэллэр, үксүн сири дойдуну көрө таарыйа хаалбыт өтөхтөргө хонуктаан ааһар. Бүгүн эмиэ хонор ыалы булбакка түүӈӈэ быстараары ыксаан кыра эрбэһин бүөлүү үүммүт өтөҕөр туораата, көрдөҕүнэ таныктаах киһилии хаһаалаах күрүөлээх балаҕан баарыгар тохтоото. Атын хантаччы баайан абырҕал хомуйан иһирдьэ киирдэ, соһуйуон иһин көмүлүөк иннигэр төгүрүк сандалы тардыллыбыт, өссө онно Чороон кытыйа, хамыйах сытар. Көмүлүөккэ абырҕалын быраҕан уот отунна кыра солуурчаҕын ылан аллара сытар көлүйэттэн уу баһан таҕыста, санныгар сүгэн ыӈыырдары ындыылары балаҕаӈӈа сүгэн киирдэ. Дьиктиргиирэ элбээн барда далаһаҕа киһи сылдьарын курдук от тэпсиллибит. Аны дал иһигэр атын өртөөтө, ата тугу эрэ сибикилиир курдук кулгааҕын чоротон тыбыыран ылбахтыыр, Хара Бааска онно эрэ кыһаллыбата, оччону-баччаны көрөн кэллэҕэ бачча сааһыгар дылы. Чэйдээт түүн
үөһэ ыӈыырын сыттанан тэлин тэлгэнэн куобах суорҕанын саптан утуйан барда. Уутун быыһынан иһиттэҕинэ салҕааһыннаах хотон ааны,,Кыыкыр,, гына аһыллаат ыарахан атах тыаһа Хара Бааска аттыгар сурдурҕаан кэллэ,,Хайа хаан иһэр түүнүм үөскээбит, хабарҕатын хайа тутан хараӈа хаанын супту обордохпуна күн уотугар быгыахтыырым кэлиэҕэ,,
Арай Хара Бааска иһиттэҕинэ ким эрэ үлүгүнэйэн баран,,Хоох,, диэбитинэн кини хабарҕатыгар хатана түстэ, ыарахан дьаар сыта муннугар саба биэрдэ…
Содержание
170
Хара Бааска хардьыгыныы-хардьыгыныы хабырҕатын кирээри аһыыта килэйбитинэн түһэн иһэр сиэмэх сырайыгар куобах суорҕанын саба быраҕаат кулахачыс гынаат түөскэ тэппитэ умайа турар көмүлүөк уотугар олоро түстэ, сарылыы-сарылыы тура сатаабытын уот иччитин итии төлөннөрө ыыппаттыы кууһан ыларга дылы гыннылар, Хара Бааска хоонньоһо сыппыт сытыы кылыһын сулбу тардан ылаат кыбдьыгырыы түһээт ардьайбыт аһыылаах төбөтө туһунан көтүөр дылы быһа охсубута ыраах төкүнүйдэ көӈдөй көхсө,,Күр,, гына умайа турар уот үрдүгэр сууллан хара буруо урааннан өрүкүйдэ. Төкүнүйэ сытар төбөнү сытыы кылыс төбөтүгэр иилэн ылаат умайа турар уокка бырахта. Абатыгар өһөх хаана өрүкүйдэ, ханнык эрэ хара дьарҕаа буолан илэ сүүрбүт үөр дуу, дэриэтинньик дуу сиэри силбиэтэннэҕэ үһү. Бэйэлэрин кэмнэригэр күннүү күөнэхтии сырыттахтарына абааһы аймаҕа дьаадьыйан куотар дьоно этилэр, ама да саас баттаан сорсуйан испиттэрин иннигэр. Утуйар уута көтөн талах олоппоско олордо, кылыһыгар таӈнары тайанан Эһэкээни көрө олордоҕуна халҕан,,Хаахыр,, гына аһылларын кытары баһыттан атаҕар дылы маӈан таӈастаах, туртайа сатаан баран саһаран эрэр уһун баттахтаах, бытыктаах талаҕынан тайахтаммыт кырдьаҕас киирэн кэллэ,,Тыый бүгүн туох хара кырыыстаах күнэ үүммүтэй, туох буолан бары илэ сүүрдүлэр,, Хара Бааска иһигэр кыһыйа саныы олордоҕуна кини санаатын таайбыттыы…
—Тоойуом эйиэхэ туох да куһаҕан санаата суох киирдим, ити эн күөх төлөӈӈө көтүппүт үөрүӈ хаһан эрэ мин ылгын уолум этэ, бу эн хоно сытар балаҕаныӈ төрүт төлкөлөөх төрөөбүт түөлбэбит киһи киирбэт ынах маӈыраабат буола тоӈ ииӈӈэ кубулуйда, халыӈ аймах буола халыйа үөскээн испиппит, дэлэҕэ икки атах ымсыы санаатыгар быһа этиэхтэрэ дуо. Акаары санаабар эдэрбиттэн ыаллыы олорор аҕа ууһун кытта хатыспытым, элбэх сыл эйэлээхтик олорбуппут эстибитэ, ылсыы-бэрсии уурайан хааннаах илбис үрдүбүтүгэр үӈкүүлээбитэ. Мин айылҕалаах буоламмын атааннаһан барбытым кэнтик быраҕан кэлэр-барар ыырдарыгар ситим тардан айаннан атаралаан баар суох күӈӈэ көрбүт көмүс чыычаахтарын кутун көтүппүтүм, онтукам оҕом күн сиригэр көрбүт, айыы сиригэр анаппыт аӈара эбит, онтон ыла оҕом абааһы аӈардаммыта, бэйэтин аҕатын ууһун эһэр аакка барбыта, оо ааспытын да иһин амырыын хонуктар этилэр, сыһыыга сылгыбытын сырса сылдьан сиирэ, хонууга хороҕор муостааҕы бараабыта, бара сатаан икки атахтааҕар иилистибитэ, халыӈ аймахтан хаалбыттара харах ыларынан, атах тиийэринэн куоппуттара. Мин этим-сииним олохтоох сиригэр көппүтүн иннигэр Дьылҕа Хаан иннигэр оӈорбут халыӈ аньыыбар Ийэ кутум иһийбэккэ
илэ бара сылдьабын, дьэ оннубун булан уолум кэнниттэн олохтоох сирбэр көтөр инибин, мин аньыыбын харабын туох Айыыта алы гынан антах сырдык сиргэ көтүтүөй. Атахтаһан олорор Харамай алааһыгар бара сырыт, баары барытын хайдах баарынан кэпсээ, миигин аҕа ууһун иннигэр оӈорбут халыӈ аньыыбын Алы гынан көтөр сирбэр ыраас ыллыгы ыйдыннар, сырдык санааҕа салаллан өстүйбүттэрин өһүллүннэр, мэ маны көрдөрөөр уонна бэйэҕэр хаалларан ыһыллыбыт аймахтарбытын төрөөбүт түлбэлэригэр ыӈыртаан көрөөр,,Дьол Алааһа,, диэн этэ бу төрөөбүт төрүт түөлбэбит Өбүгэ саҕаттан, ол барыта түӈнэстэн оннооҕор күөрэгэй ыллаабат кырдала буолла. Эн да көрдөххө ыарахан ыллыктаах, дьулаан дьылҕалаах ыччат эбиккин, күнүӈ көстөөрү ыйыӈ ыйаары Өбүгэ Өксөкүтүн Холоругу көрсүбүт эбиккин. Кырдьар сааскар оннугун-тойгун булан Аҕа баһын Дархана буол–
Кырдьаҕас кыыннаах быһах иилиллэ сылдьар төрүт былыргы иннигэр күн сырайдаах көмүс куру туттараат кустук курдук көтөн хаалла. Сылдьан эрэн киһи үөйбэтэҕэр ахтыбатыгар түбэһэр да буолар эбит, Хара Бааска атын ыӈыырданан атахтаһа сытар алааска таҕыста, килэйэн-халайан күн уота сөтүөлүүр киэӈ уоруга эбит. Харах ыларын тухары күөӈ толбон ньуура нэлэһийэн арыы-арыы аайы хатыӈ чараӈнар сиккиэр тыалга наскылдьыйа оонньууллара көрүөхтэн үчүгэйин, көтөр-сүүрэр саӈата күөрэгэйэ дьурулуура барыта холбоһон кэрэ дорҕоон буолан ынах маӈырыыра, оҕо аймах күлэрэ үөрэрэ.
Хара Бааска ойоҕос кыра сэргэҕэ атын баайа турдаҕына кырыы балаҕантан хаар маӈан баттаҕа бытыктыын туртайбыт аарыма кырдьаҕас тайаҕар тэптэрэн кэлэн өрө мыӈаан өһөн эрэр хараҕынан кыӈастаһа турда, Хара Бааска көрдөҕүнэ бара сатаан бөөлүүн көрбүт кырдьаҕаһын курдук. Улахан утары хабарҕа дьиэттэн хас да киһи тахсан утары кэллилэр…
Саха дьонун сиэринэн сонуннарын-кэпсээннэрин туоһуластылар, халба курдук,,Суох,, диэн тумсуларын дулҕаҕа сотуннулар…
—Бөлүүн,,Дьол Алааһыгар,,хонон иһэбин, бэйэм ыраахтан ыырданан Чэлгиэни батыһан,,Тэйэр,,алааска олохсуйдум–
Хара Бааска ханна хонон иһэрин истэн дьиэлээхтэр сырай-сырайдарын көрүстүлэр…
—Тоойуом били баҕайыны көрбөтүӈ дуо? Хайдах тыыннаах ол хааннаах хаппахчыттан таҕыстыӈ–
Оҕонньор өрө көрөн харда күүтэн ньолойон турда. Хара Бааска барытын хайдах баарынан кэпсээтэ, ыӈыыртан төргүүтүн сүөрэн куру хостоон таһааран кырдьаҕаска көрдөрдө. Оҕонньор куру тутан туран илиитэ сап-салыбырас буолла, уолан эрэр хараҕын көмүскэтиттэн ыраас таммахтар иэдэһинэн сүүрэн түстүлэр. Үгүс сыл сүрэҕин-быарын хам баттаан сүгэһэр буола сылдьыбыт санаата таайан саӈата суох ытыы турда, кырдьаҕас киһи
ытыыра ыарахан хас хараҕыттан түһэр күндү чөчүүгэ үтүмэн сылларга мунньуллан аймаммыт кутун-соргутун соро муӈа этэ,,Эһээ,, диэбитинэн эдэркээн кыыс дьахтар сүүрэн кэлэн оҕонньору кууһа түстэ, эһэтэ уйадыйан ытаабытын көрөн бэйэтэ ытаары мэрбэӈнээн барбытын оҕонньор көрөн…
—Тоойуом ааспыт ыарахан сылларбын санаан уйадыйан ыллым, ыаллыы аймахтар иирсээннэригэр чыычаахтарбыт дьылҕалара быстыбыта, оо ол сыллары Айыы Таӈара саӈалыы салгыыра буоллар төһөлөөх дьоллоох олох салҕаныа этэй, туох өһүн сааһын тута сылдьыахпытый, барахсаттар сырдык куттара ол дойдуга эйэлээхтик сырыттыннар, бэйэм да сотору аймахтарбар аттанарым чугаһаата–
Айахтарын атан иһиллээн турбут дьон,,Һуу-Һаа,, буоланнар Хара Баасканы мааны дьиэлэригэр ыӈырдылар, үтүмэн үгүс сыл хара хаймыы буолан тыыннарын-быардарын ыган күн аайы хонон турдахтарына махтанар курдуктара, билигин аартыктара аһаҕас, бүөлүү үүммүт бүтэй суоллара сырдык ыллык тыргыллан саһарҕаннан сандааран дьэргэлгэнэ дьэргэйэ кустуктанан эрдэҕэ…
Үһэ-аллара түһэн итиччэни истибит дьон тиэргэӈӈэ түһүлгэни тэрийдилэр, саӈа быган эрэр күөх кырыс үрдүгэр ас арааһын тэлгэттилэр, аймах билэ дьонноро бары кэлэн баардарын суохтарын бу үөрүүлээх кэмӈэргэ кэккэлэтэн истилэр. Хара дьай халлааннаан көппүтэ саныахха сырдыга, үөрүү диэн үрдэ суох буолбута…
—Бу курдаах быһах сырыыларын удумаҕалатар киһи суох буолуо, инньэтэх үгүс үйэ түгэҕиттэн Кыргыс саҕана Кылыһахтаах Боотур Холоругу кытта сылдьар кэмиттэн кэпсээӈӈэ үһүйээӈӈэ киирэн уос номоҕо буолбута дэһэллэр, ол иннинэ ким иилинэ сылдьыбыта биллибэт. Бэйэтэ туһунан илбис куттаах сэптэр сэбиргэллэр, ону эйиэхэ хаалларбыт буоллаҕа, мин оҕолорбун кытта төрүт төлкөм түспүт сиригэр,,Дьол Кустугар,, төннүөм этэ, эн да онно олохсуйа кэлэр инигин көӈүл Боотур буоллаҕыӈ дии–
Кырдьаҕас Хара Бааскаттан үтэн-анньан ыйытта…
—Этэрин эттиӈ да ыллым да ыстанан хааларым сатаммата дуу, Чэлгиэн баҕар атыӈырыы көрүөҕэ–
Хара Бааска сыалаах эти ыстаан ыллаӈната олорон хайдах эрэ саарбахтыырдыы саӈарда…
—Ии тоойуом Чэлгиэн эйигиннэн тутахсыйбата буолуо, ырааҕы ыйдаӈардар киэӈ ыллыктаах киһи, хата үөрэ истиэ хаалбыт сири сөргөхсүтэн дьон олохсуйарын сөбүлүүрэ чахчы, баран олохтоохтук кэпсэтэн кэлиэӈ буоллаҕа дии–
Кырдьаҕаһы,,Эһээ,, диэн кууспут кыыс дьахтары сонургуу көрөн хараҕын быраҕа олордо, дьахтара да кини диэкки,,Кылап-халап,, көрөн хойуу кыламаннаах киэӈ хараҕынан оонньуу олордо…
— Чэлгиэн мин Дьол Алааһыгар олохсуйуохпун баҕарабын, Хараман алааһыттан көһөн барбыт төрүттэрэ төннүөхтэрин баҕараллар–
Чэлгиэӈӈэ чэйдии олорон Хара
Бааска туохха-туохха түбэспитин кими-тугу көрсүбүтүн кистээбэккэ кэпсээтэ уонна кыыннаах быһахтаах куру көрдөрдө, Чэлгиэн туох да саӈата суох хаппаччыга киирэн быһахтаах куру тутан таҕыста уонна Хаара Бааска уурбут курун таһыгар уурда, бу тахсыбыт кур олох атын оһуордаах оӈоһуулааҕыр көрөн Хара Бааска сирийэн көрө олорон сөҕө санаата. Сырайыгар күн оннугар тыӈыраҕын сараппытынан түһэн иһэр Өксөкү оһуордаммыт, икки өттүгэр аһыытын килэппит бөрө ойуулаах тиһиликтэр тигиллибиттэр, ону кытта Өбүгэ саҕанааҕы харысхал хаххаларын кытта соҕотох харах баарын көрөн дьиктиргээн куру эргитэ сылдьан көрдө, аны кыыныттан быһаҕы таһааран сирийэ көрөөт бу биир болгуо таастан буолбакка умнуллубут үгэһинэн бэйэ-бэйэлэригэр сыһыары тапталлыбыт чараас дьэбинирбэт тимиртэн оӈоһуллубут үс үөстээх быһаҕы таптыы көрөн олордо, бу кур- быһах Улуу уллуӈахтаах Бөрөлүү тыыннаах Боотурдар баһылыктарын киэнэ буолара өтө биллэрэ. Илин күөннээх Холорук киэнэ буоларын сэрэйдэ…
— Хата бэт санаа киирбит, киһи бэрдэ өтөхсүйбүт сири Өбүгэлэр курдук сырдык тыын иччилээтэххинэ Аан Алахчын аҕаскыт алгыс тылынан арчылаан Аар Айыылар сырдык куттара түһүөҕэ, хата эрдэттэн уолаттары ыытыам, Кырбыйы илдьэ бараар балаҕаныӈ түһэр сирин көрдөрүөҕэ, бэйэм да быыс булан охсулла сылдьыам.—
Аҕыйах хонугунан уонча уолу кытта Кырбый барыста. Хара Бааска Чэлгиэнтэн толлон ити кур быһах хайдах киниэхэ тиксибиттэрин ыйыппата. Үйэтигэр кимтэн да иӈнэн-толлон турбатах бэйэтэ тоҕо эрэ бу Чэлгиэни көрүөҕүттэн кутун-сүрүн баттатар. Айылҕата оннукка айбыт киһитэ быһыылаах. Аҕыйах хонугунан Чэлгиэн тиийбитэ былыр саӈа балаҕан ураатыттан күөх буруо унааран көрүстэ. Харачаас сэргэлэри чочуйан нарылаан бүтэрэн эрэр, үүт баҕаналар кылбайан тэлгэһэни тулалыы кэккэлээбиттэр. Аны хаалбыт балаҕаннары сөргүтэн ыаллар көһөн кэлэ охсубуттар, ынах маҕырааһына, ыт үрэрэ, оҕо-аймах саӈата иһийбит чуумпуну аймаан бэйэтэ кэрэ ырыа-тойук курдук. Чэлгиэн Куоҕас кырдьаҕаһы көрсө таҕыста, оҕонньор оһоҕун иннигэр аргынньахтаан олорон Чэлгиэн киирбитигэр өрө көрөн таһаарда. Бу буоллаҕа бар дьоно кэрэхсэбиллээх кэпсээннэригэр киирбит, сээркээн сэһэн буолбут Өбүгэттэн өһөн хаалбыт ,,Холорук,,сыдьаана. Кырдьаҕас Чэлгиэн эҕэрдэлэһэн киирбитигэр кыһаллыбакка эргийэ сылдьан сылгыны сылыктыырдыы сирийэн көрдө, илиитин сиһин иӈиирин туппахтаата.Өбүгэлэр үс үөстэрэ бу Чэлгиэӈӈэ баарын көрөн сүрдээҕин дуоһуйда. Оҕолорун сиэннэрин ыӈыран сандалыга олордулар. Саха киһитэ ыалдьытымсах үгэһинэн баардарын суохтарын тартылар. Кэпсээннэрэ кэӈээн барда тэлгэһэттэн тэйэн уйаара кэйээрэ көстүбэт улуу дойдулар улаҕаларыгар тиийдэ…
Содержание
171
Куоҕас кырдьаҕаһы эдэригэр дьикти киһи этэ диэн кэпсииллэр,,Хахаара,, түһэн баран ууга,, Чоп,, гынан хаалар үһү, оннук хайдахтаах да Эбэлэри үстэ түөртэ умсан туоруура үһү, хас баһа быктаҕын аайы хахаараат төттөрү түһэн иһэрэ дииллэрэ, тоҕо хахаарарын ыйыттахтарына оннукка тыынар салгын тыӈабар элбэх киирэр диэн дьону күллэртээн ылара дииллэр. Бу алааһы араастаан ааттыыллар эбит сорохтор төрүт былыргыта Өбүгэлэр ойдуолаан тоҕо эрэ,,Дьол Аартыга,, диэн ааспыттара дииллэр, тоҕо инньэ диэбиттэрин аны кэлэн ким билиэй үтүмэн түгэҕин өӈөйөн көрүөй, арай Айдарыылаах ааспыт сыллар аартыктарын аһан көрдөҕүнэ билэрэ дуу, ону Чэлгиэн кыыһыттан Кырбыйтан ыйыппытын ,,Дьол,, Холоруктаах ымыы оӈостубут ылгын уоллара тоҕо эрэ бу дойдуну сөбүлээн аартыгы бэйэтинэн аспыта үһү,, Кэнэҕэһин мин аатым ааттана турдун,, диэн төлкө түөрэҕин кээспит. Чэлгиэн өргөс үӈүүтүн өрө туппут Өбүгэлэр аартыктара буоларын истэн бэйэтэ иччилээх аһаҕас сир эбит диэн иһигэр санаан ылла. Куоҕас кырдьаҕас улахан сиэнэ Кыыдаана Хара Баасканы ханыылыы көрөрүн Чэлгиэн сэрэйдэ, бу икки оҕолоох огдообо кыыс дьахтар эдэр сааһыгар соҕотоҕун икки оҕотун кууһан хаалаахтаабыт. Кэргэнэ Тыаһыты биир саас харалдьык саҕана кыыл баттаабыт диэн кырамтатын буланнар, аҕалан ийэ буорун булларбыттара, Тыаһыт хара тыаны харахтанан оҕо сааһын аһарбыт киһи итинник сэрэҕэ суох саас торҕоннообут кыылга киирэн биэртэй диэн бар дьонноро ытырыктата саныыллара. Кыыдаана Хара Баасканы көрөөт,,Сык,, гына түспүтэ, кини Тыаһытын курдук саӈаран-иӈэрэн туттан-хаптан бардаҕына майгыннатан ханыылыы көрөрө…
—Чэлгиэн Куоҕас кыыһыгар Кыыдааҕа хара,,Мэӈ,, иӈэрбиттэр эбит, ол күлүк сиэмэх иччитэ абааһы аӈарданан алаас саҕатын кыйа кэлэри-барары маныы сылдьар–
Чэлгиэн соһуйдаҕына, кыыһырдаҕына буоларыныы хараҕын муӈунан көрөн ылла…
—Тордуох баай иимэргэ баппатах оройунан көрбүт уолугар кэргэн кэпсэтэ сылдьыбыттарын кыыс кыккыраччы тибиирэн кэбиспит уонна бииргэ улааппыт уолугар Тыаһыкка тахсыбыт, ол дьоллоро- соргулара уһаабатах, Модьугу ойуунунан сиэмэх кыылы ыырыгар ыытаннар кэнниттэн түһэн сиэппиттэр эбит–
Кыыһа кистээн кэпсээбитин Чэлгиэн саӈата суох истэн турда, буолар да эбит икки атах иэдээннээх илбиһи иилинэн эрдэҕэ…
—Ол кэтиир-маныыр хара күлүк кустугун оноолоох сирин булларар кыах суох дуо?
Аны алдьархайын аҕалан Хара Баасканы хабыаҕа–
Чэлгиэн кыыһыттан ыйыппытын биирдэрэ тугу да саӈарбата, тугу эрэ кэтиир маныыр курдук алаас арҕаа баһынан тахсар аартыгы кыӈастаһа турда. Чэлгиэн дойдулаата, Кырбый Тэйэр алаастан Күннэйи баран аҕалла, кэлбиттэрэ
алаастаах дьонноро аймана ахан олороллор эбит, түүн буолла да туох эрэ хара күлүк араас кустук өӈүнэн оонньоон ыаллары үөлэстэринэн сарылаан киирээт балаҕаны эргийэ көтөөт төттөрү урааннан умайа турар уоттарын үргүлдьү ылан тахсар үһү. Кырбый Модьугу кустук илбиһэ киниэхэ таба туттарбатын билэр буолан маннык салгын оонньоһор күлүгэр балта Күннэй эрэ хатыһарын билэр буолан аҕалбыта. Түүн Кырбыйдаах Күннэй күлүккэ киирэн олордулар, өр өтөр буолбата салгыӈӈа киһи саӈата сатараата ону кытта Хара Бааска үөлэһинэн сырдык күлүк субуруйан киирэн балаҕаны эргийэ көтөн Хара Баасканы эрийэрдии кулахчытан истэҕинэ биирдэрэ сытыы кылыһынан сырбатаат охсубут омунугар туруйалыы түстэ киһи бэрдэ буолан өрүһүннэ, кустук күлүгэ иӈин араастаан эриллэ-эриллэ күлэн сатарытта ол кэмӈэ Күннэй көтөн тиийэн суулаһа түстэ биирдэ өйдөөн көрбүттэрэ хара буорга илдьирийбит таӈастаах баттаҕа арбайбыт киһиттэн да кыылтан да атын дьүһүннээн үөһүн таттаран муунньаӈныы сытара. Кырбый ытыһын нөӈүө үрбүтүгэр сэбирдэх курдук тэлээрэн умайа турар уокка түспүтүн Эһэкээн күлэ-үөрэ өрө салаан таһаарда, сарылыыр саӈа урааннан көтө турда. Хара Бааска иӈин араас айдарыылааҕы көрдө ини көрбөтө ини бу кыра саӈа сэрбэйэн эрэр кыыстан улаханнык салынна, Куоҕас кырдьаҕас Күннэйи көрөн төбөтүн быһа илгиһиннэ…
—Буолар да эбит бу кыра кыыһы маннык кыахтаах буолуо диэн тымтыктаах да санааҕа суоҕа, итини этэн эрдэхтэрэ,,Уу оломун билбэккэ эрэ кииримэ,, диэн, бу сэрбэйбит оҕону сэнээн сэттэҕин ылыахха сөп эбит—
Уонна оҕонньор күлэн икки хараҕын үүтэ үмүрүйэн хаалла. Киэһээӈӈи сөрүүӈӈэ ханан да биир ил гынан ибирдиир долгун Эбэ уутугар оонньообокко хара чуумпу сатыылаата, собо ыама буолан кытыыга уу кэһэн иһэр курдук соболор ууну бүллүргэтэ оонньууллар. Баччаҕа бары барыта балык айах буолан күөл эӈэрин кэрийэллэр. Субу-субу тыӈырахтаах көтөрдөр собо ытырыылаах уйаларыгар даллаӈнаһаллар. Тордуох тотуор дылы хоргуннаах собо миинин сыпсырыйан, адаҕа саҕа соболору уӈуохтарын эрэ кытыйаҕа өрөһөлүү хаалларан иһин имэринэ-имэринэ балаҕан үрдүн маныы сытан нухарыйан истэҕинэ таһырдьа баалла сытар ыта үрэр саӈатыттан уһуктан утуйар уутун аймаабыттарыгар кыыһыран сорук боллур уолугар ыһыытаан ыыра барда…
— Нохоо көр эрэ киммит кэлэн киэһээӈӈи уубун аймаата, ыты босхо ыытан ытыттаран ыл, хааннаах эттэриттэн хабыалыы түстүн, оройдорун тоӈсуйан биэр, кэлбит сирдэригэр кэбилэйдиннэр–
Охсор илиитэ, тэбэр атаҕа буолбут оройунан көрбүт төбөт үөрэн ырдьас гынаат таһырдьа тэп гынан хаалла. Сотору ыта ыйылыыр саӈатын кытта уол
өлөр саӈата таҕыста, икки хараҕын үүтэ бүөлэниэр дылы куттаммыт көкөтө ойон киирээт уӈа хаӈас көрөтөлөөт саһар сир көрдөөн тойоно нарайа сытар нааратын анныгар түстэ…
—Бу баҕайы туох буолай өйө көтөн киирдэ, нохоо ыл таҕыс остуойулалаан киирдиӈ дуо? Ыт ыаматын ылыӈ эрэ соһон таһааран иһин дэлби үктээн биэриӈ–
Тордуох балаҕан даӈа саккырыар дылы сарылаата. Икки үс бөтөс орулаппытынан атаҕыттан таӈнары соһо сатыы сырыттахтарына икки кыыс оҕо киирэн кэллилэр. Биирэ сиппит иирэ талах курдук имигэс киһи эрэ хараҕа хатаныах кэрэтэ, иккиһэ саӈа сэрбэйэн эрэр үнүгэс оҕото…
—Бу эмиэ кимнээхтэрбит бачча киэһэ харахтанан кэллилэр, туох буолбут кэрэдэхтэрий?—
Тордуох туран хамначчыттарын хаһыытаары айаҕын атан иһэн кыргыттар сырайдарын көрөөт орулаабытынан балаҕанын ортотугар олоро түстэ…
—Тордуох туора тотоӈӈун, иһиӈ саахтанан оһоҕоһуӈ соноон киһини кии үөнүн курдук көрөр буолбуккун, хааннаах ыллыгынан харахтаммыккар хараххар хара буору таптайа киирдибит, өһөхтөөҕүннэн өҕүйэн сиэмэҕинэн силбиэтэммит Модьугу ойууӈӈун модьоҕоҕо тылын тылбыйан, холумтаӈӈа холун буутун араартаан хараӈа тыынын хаайдыбыт. Урааҕытын умса уураммыт түөрэххитин тиэрэ тэптибит. Отон курдук оӈоойуктаан ыччаттаргытын ылгыахпыт–
Кыргыттар этэллэрин этэн саӈаралларын саӈаран тахсан бардылар, дьиэлээхтэр дөйөн баран олордулар кэмниэ кэнэҕэс кэтэхтэрэ көһүйтүн кэннэ, оройдоро оннун буларын саҕана балаҕаннаах баһылык баахтыйан турда…
—Нохоо ханна дьөлө түһэ сытаҕын, ити күлгэрилэр тугу-тугу туойаннар күүгэнинэн кулгуйан, хааннааҕыннан хаахтаан таҕыстылар, балай эмэ баардаахтары кытта хара тумарыгынан хатыйсан үрүӈ өһөҕүнэн өҕүтээччигин дии, ити сиртэн сэрбэйэ илик сиргидэхтэртэн кутуӈ көтө куттанна дуо?—
Миигин эрэ көрбөтүннэр диэбиттии көмүлүөк күлүгэр күлүгүрэн олорор Модьугутун сарылаата…
—Ити Кырбый тоҕус түһүмэх курдаан үөһээ Айыылар тэһииннээн түһэрбит Бойбоох ылгын кыыһа Ийэтиттэн үс мутук үрдүк илбис иӈмит биһиктээх Чолбон сулус аргыстаах, аччыгыйа Аар Айылҕаттан айдарыылаах, Бэриэтчитин билгэлээн Таӈха Тойон талан ылбыт кыыһа–
Тордуох олорбохтуу түһэн баран туохха да тотумаары атыӈӈа аралдьыйбакка дьон киирдиннэр таҕыстыннар аһаан бахсырыйа олорор акаары аӈардаах уолун хааннаах хараҕынан көрөн ылла…
— Эриэн кыыл эн иннигин кэннигин кэрдинэн олороҕун ону оройдотуох бэдиккин дуо? Киһилии кэптэммэккэ кэдэрги кэмэлдьи киирбитэ туох аанньаннан толуйуой. Ыал аатыттан ааһан аҕа ууһунан эстэр турукка киирдибит, барыта эн ойох көрдөөн баппакка эбиитин ойуунунан абааһы удаҕанын таһааттарбыт манньаҕар балаҕанныын кырыарар
буоллубут–
Топпот диэн хос кутуруктанан аат иӈмит уолун күргүйдээн тоҕо барда…
—Ол Кустук Дьэргэлгэн удаҕаны төннүбэт сиригэр түһэрбиттэр, кэлбэт сиригэр киллэрбиттэр урааннан уһуурдан тумарыгынан тумнаран–
Модьугу ойуун муоһа-туйаҕа тостон умса көрөн олорон хаабырҕаата. Тордуох олорор олоппоһуттан охто сыста, мэник мэйиитигэр хааһы өйүгэр оҕустаран көрбөтөҕө аллараа дойду удаҕанын умса ууран тиэрэ көтөллөрө буолуо диэн эт өйүнэн оҕустарбатаҕа. Дьэ киһилии киэбигэр кэнэҕэс киирдэ, хайдах илбистээх дьону хатыһан хараӈа ииннэнэргэ тиийбитин өйдөөн хараҕа ууланан барда, балаҕан иһигэр баар сиэннэрин оҕолорун эргиччи көрдө, бу саӈа үүнэн эрэр үнүгэстэрин, үөрэн-көтөн туллуктанар чыычаахтарын улаҕата көстүбэт тымныы тыыннаах дьыбар хаардаах хаһыӈар, өксүөннээх үргүөрүгэр бэйэлээх бэйэтинэн иӈсэтигэр иирэн, бардамыгар баһыйтаран угаттаан биэрдэҕин көр. Туох түһэн толугуруу мөхсүбүт туоххаһыйбыт дууһаларын тулхадьыйбат согуларын сонотуой, ыһыллыбыт ыйаахтарын ыраастыай…
—Нохоо ойуумсуйан оройгунан көрөрүӈ балай эмэ дии, дьэ күммүт туллара көһөӈөбүт быстара кэллэ быһыылаах. Көрүүлэнэн көр Көмүскэли көрдөһөн Харысхалы хаххалаан Үрдүк Айыылартан. Хараха ханыытын хаӈаттар, тэһииннэ түһэттэрэн сырдык суолу салайтар–
Быһаҕастарынан үөһэ-аллара тыына олордохторуна Тордуох баай орто уола Кылыыһыт Кытаах киирэн кэллэ, бу эмиэ бэйэтин туһугар чугас эргин ахтылҕаннаах аата ааттаммыт киһи, оҕо эрдэҕиттэн айбыт аҕатын кытта атырдьах салаатыныы арахсан эһэлээх эбэтигэр иитиллибитэ. Аҕата улаханын өрө тутара, иһиттээххэ топпот аһыырдааҕыннан айыллыбыт дууһаны ону кытта ойуумсуйар оччугуйун ордороро. Орто уола көнө сүрүннээх, аһыныгас айдарыылаах буолан абааһы көрүллэрэ…
—Эмиэ ойуумсуйан оройгунан көрөн эрэҕин дуо? Хаһан эрэ үтэһэҕит туолуоҕа, эһиги бэлэскитигэр силлэппит маӈалайгыт туолбатах иӈсэтэ атынынан атан тахсара буолуо, чэ хайдах да кэбилэниӈ кэнэҕэһин бэйэҕит кэһэйиэххит. Мин кыра балтыбын эһиги ыарахан тыыннаах ыыспаҕатыттан ылан бараары кэллим, тоойуом бардыбыт мантан тугу да ылыма, аньыылаах дууһалар олордуннар бэйэлэрэ–
Бэрт элбэҕи кутан-симэн баран кыра балтын сиэтэн таҕыста. Тордуох баай орто уолун утары саӈарбата, оччугуй сааһыттан оӈоһуута атынын, кыра сааһыттан кылдьыыта киэӈин өчөс өргөстөөҕө хадаар хааннааҕа дии саныыра, кыралары кытта куодарыһан хамначчыттары кытта ханыылаһан үөскээбитэ…
—Чэлгиэн Кырбый, Күннэйдиин Тордуох түөлбэтигэр тиийэ сылдьыбыттар, бүтүн түөлбэҕэ кэнтик быраҕан кэнэҕэс кэскиллэрин быһан кэлбиттэр.Тордуох кыра уола Модьу Атах Модьугу ойуун абааһы
кыыһын аллараттан таһааран Тыаһыты тыыннаахтыы сиэтэн Куоҕас кыыһыгар хара мэӈи харахтаабыта,, Дьол Аартыгын,, аймаабытын, өлүү дьэбэрэтиттэн өндөйөн Орто Дойдуну өӈөйөр аанын аспат гына Айыы ситиминэн Алгыс кээһэн Арчылаабыттар. Бэйэтин көтөр кустук дьэргэлгэнин Эһэкээнинэн этиттэрэн үөн иһин ылҕаабыттар,тыӈыраҕын тылбыйан, аһыыларын тонообуттар–
Ону тоҕо миэхэ кэпсиигин диэбиттии кыыһын көрөн олордо…
—Тордуох бэйэтэ дуу, Топпот тойооскутун кытта ойуумсуйар бэдигин тыыннаахтыы да ыйыстан бүлтэстэрин уӈуоҕун тыбыыран таһаардыннар аньыылаах дууһалары аһыйар суоҕа буолуо, онно оҕолору дьахталлары, сиртэн саӈа быган эрэр кэнчээри ыччаттарын аһыйабын. Күннэй атын Айылҕалаах оҕо, айдарыыта аһыллыннаҕына көтөр күлүгэ Тордуох түөлбэтин кураанахтыы кулгуйан, тымныы тыыннаан хаһыӈ хадьымаллаан тахсыан сөп. Кырбыйы кыыһырдаҕына бэйэӈ билэҕин, быстах быһыыланан дьыбарынан дьааһыйан ол дойду олоҕун огдолутар кыахтааҕын.—
Чэлгиэн кыыһа тугу диирин дьэ өйдөөтө, Тордуох аймах кэнэҕэс кэскилэ кэхтибэтин диэн харыһыйан муӈнанар эбит…
Бобоохтор Тэйэр алааска дьиэннэн эбээлэригэр Алааппыйаҕа сайылыы бардылар, Ньургуһуннаах эмиэ тахсыбыттар. Биир күн Чэлгиэн кыыһынаан Бойбоохтуун Тордуох баай олбоҕор тиийдилэр. Ыам бырдаҕа былыт курдук дыыгыныы батыһа сылдьар, хас сайылык, түөлбэ аайы түптэ күөх буруота унааран хаптаталыы түһэн ылар. Сылгы барахсаӈӈа бу үөӈӈэ куйааска мииниллэрэ ыарахан этэ, кыра кыһалҕалаах киһи аттаммат алдьархайа. Тордуох хаһан да үйэтигэр көрбөтөх дьонун тардына соҕус көрүстэ, бэйэтэ да Кырбый, Күннэйдиин кэлэн барыахтарыттан тутум аччыы, сүөм түһэ сылдьара. Арай аҕата кырдьаҕас төһө да бүдүрүгэ кырыйдар кыраҕы хараҕынан, олохтоох ойүнэн санаатынан кимнээх кэлэн туралларын көрбүтэ сэрэйбитэ. Кырдьаҕас уола Тордуох иннин-кэннин билбэккэ мунааран турарын көрөн күргүйдээн тоҕо барда…
—Акаары аӈардаах уолаттаргын өрө тутан ииппитиӈ, күннээҕиннэн көрүлээн ырааҕы ыйдаӈардыбакка аһаан сиэн апчарыйа олордоххут, үчүгэй уолаттаргын ураҕаһынан үүртэлээн икки өй быһаҕас Топпот тойооскуну кытта, ойуумсуйан оннун булбатах өйдөөх иирээкини иитэ олороҕун. Оо абам да баар эбит бу буоллаҕа кырдьар кырыыһа, сорсуйар соро диэн ылыӈ эрэ өрө аллара түһэн ытык ыалдьыттарга сандалыта салайан тэлгэһэҕэ тэлгээӈ түһүлгэтэ тэрийиӈ, аймахтары билэлэри аҕалтыы охсуӈ, кыра кыаммат диэмэӈ барыларын баар гыныӈ–
Кырдьаҕас эдэригэр Кыырт диэн кырыктаах ааттаҕа үһү, айбыттара ааттаабыттарын ылыммакка көрбүт эрэ барыта кыра сааһыттан атаҕынан көтөн иһэр курдук тэлээрэрин иһин,,Кыырт,, диэн сүрэхтээбиттэрэ
күн бүгүнүгэр дылы,,Кыырт,, кырдьаҕас аатыра сырыттаҕа, кини обургу кэлэн-баран киэӈ ыырдааҕа, ол иһин Чэлгиэни, Бойбооҕу эт кулгааҕыннан истэрэ, биир ыӈырыылаах ыһыахха эдэркээн кыыстаах, уолу көрөн аһарбыта, оччоттон билэллэрэ бар дьонноро өлбөт сүппэт өбүгэ сыдьаана,,Холорук,, сыдьаана буоларын, Бойбооҕу эмиэ истэрэ Үөһээ Айыылар тоҕус түһүмэхтээх кыыстара буоларын. Чэлгиэннээх кырдьаҕаһы кытта ону маны ырааҕы-чугаһы ыатардылар. Сүүрэн-көтөн өр гыныахтара дуо сандалыга олорон киэһээӈӈи сөрүүӈӈэ түптэ унаарарын быыһыгар ас арааһын аһаатылар. Баар суох аймахтара бары кэлэн кэпсэтэн-ипсэтэн үөрэ-көтө тарҕастылар. Бойбоох аһыырынан айахтаппыт Топпокко иӈсэ иччитэ иӈмитин илбийэн ылла, ойуумсуйар Модьугуну аны алдьархайы аҕалбатын үчүгэйи эрэ үөтэрдин диэн, тыл кынаттаах иччитин Ытык Чыбыстааны иӈэрдэ, ойууннуурун оннугар олоӈхоһут удьуордаан тойук тылын түһэрдэ. Түөлбэлээхтэр аартыкка дылы алгыс тыллаан атаардылар. Дьол кустуга кынаттанан түспүтүгэр Үрдүк Айыыларга Махтаннылар. Кырбый ийэтэ Чэлгиэнниин Тордуох түһүлгэтигэр бара сылдьыбыттарын сэрэйдэр да саӈарбата. Аны ыӈыырыылаах ыһыахха бараары хомунан бардылар, таарыйа сүөһү үүрэн киллэрээри биир түөлбэҕэ мустулар. Сонун сир ыһыаҕар бараары уолаттара бары тылланан Чэлгиэни ууга-уокка түһэрдилэр. Күлүк, Көкөт, Харачаас, Уһуктаах олох барсардыы оӈосто сылдьаллар, Кустук Бэргэннээҕи кытта илдьитэ-кэриэтэ ыраатта барсаарылар. Манна түөлбэннэн бэйэлэрин истэригэр бэлиэтииллэригэр кырдьаҕастарын кытта кэпсэттэ, кэллэхтэринэ хайа да кэм буоллун Күүлэй Хотуурун кытта Тэйэр алааска ыытарга сүбэлэстилэр. Аны Чыӈый, Сиккиэрдиин ойон кэллилэр барсаарылар.Бойбоох Ылгынныын, Кырбый Күннэйдиин, аны Мохсоҕол Туллугунаан барсаары ууга-уокка түһэрдилэр, оҕолорун Атыыһыкка илдьэн хаалларан ол дьоннор чуумпу олохторо айманан оҕолортон ордубат буола сылдьаллар. Чэлгиэн бэри диэн бэркиһээтэ дьоно-сэргэтэ айанныы үөрэнэн тилэхтэрэ тэһийбэккэ кэлэ-бара сатаан кычыкаланан эрдэхтэрэ. Өр өтөр буолбатылар кур кунаны сэтиилэнэн кэнниттэн отучча сүөһү үүрүүлээх аартыгынан түүн сөрүүӈӈэ айанньыттар субуруһан таҕыстылар…
Содержание
172
Чэлгиэннээх билигин сайын айанныыртан улаханнык толлубаттар, хас биирдии Эбэ оломун элбэхтэ сылдьан эппиккэ дылы сиэбиттии билэллэр, айылҕа бэйэтэ кыылын-сүөлүн туоратаары олом оӈосторун кэлин өйдөөн көрбүттэрэ, тайахтар, табалар, тыатааҕылар атын да кыра кыыллар туоруур оломнорун кыыл ыллыга онтон мантан кэлэн биир орох буола түмсэн ууга киирэрин кэлин өйдөөн көрбүттэрэ, оннооҕор куобах кытары ууһут буолар эбит ыксаатаҕына, мас от ытыран туорааччыны кытары көрсөн ааһаллара,,Сааскы киһи салбанан,, дииллэр даҕаны айаннарыгар Чэлгиэннээх аһылыктарыгар тутахсыйбаттар, собо саӈа ыы тахсан төһөнү үөлэн, мииннээн сииргин көрөн титириги төбөлөөн дьөлүтэ анньан ылаҕын. Хойуу көтөргө үөмэн киирэн бөдөҕүттэн ытан ылаллар, манныкка Бэргэннээх кими да тутуһуннарбаттар, бэйэлэрэ туһунан айылҕа кистэлэӈин эттэринэн-хааннарынан иӈэриммит уолаттар. Ханна эрэ бааллан турар курдук эт сиэхтэрин баҕардахтарына кыыл ытан кэлэллэрэ. Туораах баайы таарыйдылар, ол киһи адаарыӈнас элбэх киһи иһэрин көрөн соһуйан үөһүн таттара түстэ. Аатырар саха үөрэхтээҕэ халыӈ аймах Хамаарыннар ыһыахтарыгар ыӈырыллан иһэллэрин истэн күлэн-үөрэн саһыгыратта, аны Туораах уола Кынаачай барсаары сүүрдэ көттө, биэс лиӈкир кур оҕустары холбоото. Кини Кырбыйы ис сүрэҕиттэн сөбүлүүрэ, баай Туораах уола быһыылыын-таһаалыын уларыйбытын көрө-истэ сылдьара, кини да иһигэр бу айылҕалаах кыыс кийииттээн аан модьоҕотун атыллыан баҕарара, Чэлгиэннээҕи кытта хаан аймах буола ханыылаһар Айыы Тойон Таӈара бэлэҕэ дии саныыра. Кини уолун киһи баар диэн көрүө дуо маннык кэрэ айылҕа анаан айбыт тырыптыы көтөр чыычааҕа, кимтэн да тутулуга суох сылдьар Айдарыылаах кыыс тоҕо эрэ киһи кутун-сүрүн күүскэ баттыыра…
Айаннарыгар туох да улахан моһолу көрсүбэккэ этэӈӈэ сыҕарыйан истилэр, түүнүн кырыһынан улахан түптэ оӈорон абыраналлар, сүөһүлэр үөнтэн түптэҕэ хорҕойон олох ыһыллыбакка абыраатылар. Арай хаста да түүн түптэҕэ кыыл киирэн моһуоктуу сырытта, кини да үөнтэн саллан сырайа хараҕа бүөлэнэн эрдэҕэ…
—Хайа бу ханна бачча сайын сатыылаан эрдэҕинэ үөр сылгылыы үмүөрүстүгүт–
Даадар соһуйбут омунугар өттүгүн охсунан ылла. Эмиэ кэпсэтэн күннэрин атаардылар, сүөһүлэрин үөс хаарчахха ыытан сынньаннылар, аттарын үрэх үрдүгэр турар хаһааҕа ыыттылар…
—Чэлгиэн,,Ээх,, диэн эппит буоллаххына ол дойду чугас эргиннээҕи аҕа уустара,,Холоругу,, кытта холоһон көрөөрү бары кэлэллэрэ чахчы, дьэ онно сүүрэр атаахтааҕы, быыппастар былчыӈнааҕы булан киллэртээтэххинэ сатанан эрдэҕэ.—
Даадар Чэлгиэн уоллаттара кыһын тымныы дьыбардыын хатыһан, сайынын
өӈүрүк куйаастыын көрсүһэн харсаах мастыы хатыллан, киил мастыы кирис систэрэ ситэн удьурҕайдыы уһаарыллыбыт удьуор харылы буолалларын хайгыы көрбүтэ…
—Чэлгиэн кэлэн иһэн сылдьар инигин, кыратык манна ыһыах оҕото ыытан ааһыа этигит–
Күтүөтүн бииргэ сылдьар дьонноро сороҕор Үргэл ардыгар Үркүн дииллэрин дьиктиргии истэн ыйыппытын…
— Дьиӈ төрүөҕүттэн аата Үркүн үһү, ону Үргэл сулус ханыы тартын диэн дьоно ааттаабыттар–
,,Күтүөт курдук күндү суох,,диэн өбүгэттэн хаан тардыһар ханыы тыла баччаҕа тиийэн кэллэҕэ,,Кыыс оҕо омук анала,, диэн буор сыыс курдук сыһыаннаһааччы да баара. Даадар күтүөтүн күтүөт курдук көрсөөччү ытыс үрдүгэр түһэрэн кыыһын уонна кыра чыычаахтарын ыйыталаһан этэӈӈэ сылдьалларын истэн сүрэхтиин сылаанньыйан ылара, киниэхэ кыыһыттан ордук күндү суоҕун тэӈэ, оҕото хайдах хардыы оӈорбута, охтон ытаан марылыыра, борбуйун көтөҕөөт сүүрэн сэрбэйэн иһэрэ, ынахтарын ньирэйдэрин сырсара ол сылдьан ийээ-аҕаа диэн хаһыытыыра кулгааҕар бу баардыы иһиллэрэ. Элбэх уолтан кыыстан ала чуо кыраларын кинини ачаалатан тахсаллара, баҕардар сааһырбыт таптал ымыытыттан төрөөбүт оһоҕос төрдө оҕо буолан буолуо…
Чэлгиэн кыргыттарын кытта киирэн кэлбитигэр Багдарыын кэлэллэрин кэтэһэ сылдьар буолан соһуйбата, сүөһү үүрэн кэлбиттэрин истэн сүөһү хомуйа сылдьар Халты Харбатарга тиийдилэр, бу куруук күлэ сылдьан наҕыллык сыыйан саӈарар үөрэхтээх үөдэн барыстаах кэпсэтиини ыытарын иһин сорохтор итинник ааттаабыттар, сүрэхтээх аата Уппаан Кэтээччин уола.
Багдарыын Чэлгиэнниин Уппааӈӈа тиийдилэр Бойбоох барыста…
Уппаан сүөһүлэри киирэн көрдө, билэр киһи быһыытынан куӈнарын систэрин туппахтаан көрдө, күлүгэр имнэннэ тыа дьонун торгуйдаһа үөрүйэҕинэн балыйардыы кэпсэтэн барда, Чэлгиэн сүөһү төһөнү үктүүрүн билэр буолан буолуммата, кэпсэтэн ньиккирэтиһэн истэхтэринэ Бойбоох быһа түстэ…
— Бачча сиргэ үөн-көйүүр ортотугар кыһалҕа оӈостон киирбит дьону байар баҕаттан ытыра-ытыра тардыалаһар буоллаххына дьэллик ыттан атыӈыӈ суох эбит–
Бойбоох саӈатын истээт хайыһа түстэ, хараҕын утары көрөөт үөннээх өйө үмүрү тардарга дылы гынна, сүөһүлэри утарыта тэӈ тылларынан анардаһан торгуйдаһан ылааччы ылла, төлөөччү атыытын кылыгырас манньыатынан кутан биэрдэ. Кынаачай биэс лиӈкир сүөһүтүгэр,,Тэс,, курдук манньыаты кыра мөһөөччүктээн төргүүтүгэр имиллибит тириигэ суулаан ыбылы тардан кэбистэ. Бары киирэн кэлбиттэригэр Багдарыын дьэ соһуйда элбэхтэриттэн. Аттары бэйэлэри өрөөн эргиэн атыы сирдэрин кэрийдилэр. Манна даҕаны араас эӈэрдээх араас өй санаа иӈмит урдустара баар ахан эбиттэр. Биир мара соҕус
таӈастаах арыы сыа иӈмэтэх көрүӈнээх саас ортолоох киһи сүөһү этин атыылыы турарыгар икки даӈдаӈнаабыт бөтөстөр бөдөӈ соҕус кырбастры тута сылдьар хааһахтарыгар саӈата суох уктан баран ааһа тураары гыммыттарыгар дьэ өйдөнөн хааһаҕы былдьаһан хачымахтаһан көрбүтүн түӈнэри анньан баран эбиитин ойоҕоско тэбиэлээтилэр. Биир көмүскэһэр киһи көстүбэтэ бары уора-көстө атын сири көрбүтэ буола турдулар. Арал Мохсоҕол көрөн тулуйбата кырбаммыт киһини аһына санаата, саӈата суох былдьаабыт хааһахтарын кыбынан туралларын ньылбы тардан ылла, этин хостоон эттээх киһиэхэ төннөрдө. Дьэ манна ыӈырыа уйатын тоҕо тарпыт курдук буола түстэ, эт былдьааччылары көмүскэһэн хас да киһи сырсан кэлэн охсон тэбэн бардылар, тыа киһитэ барахсан хаһан илиитэ баран этиһэ-охсуһа сылдьыбытай куота көтө сатыы сырытта, Туллуга ыксаан ытыы-ытыы сарылаабытыгар Кырбый Күннэйдиин сүүрэн кэллилэр да салгын сатарыар дылы ыһыытаатылар. Тэбэ-охсо сатыы сылдьар дьоннору дьэргэлгэн кустуга эрийэ-эрийэ күөрэ-лаӈкы быраҕаттаата ону кытта үөһэттэн куугунуур тыаһы кытта быһах тутан баран сүүрэн иһэр төбөтү улахан көтөр көхсүгэ тэбэн ааспыта ыһыллыбытынан бадарааӈӈа үӈкүрүйэ түстэ, бу түрүлүөнү көрөн турбут дьон куотар аакка баран тилэхтэрэ онно-манна хараара турда, ол кэнниттэн уон оччоннон омуннаах кэпсээн тыл тиийэринэн, кулгаах истэринэн тарҕанна. Мохсоҕол төһө да охсуһа-этиһэ үөрэммэтэҕин иһин куорат илэчиискэлэригэр иннин биэрэн таптарбата, сымсата сыыдама иӈиир күүстээҕэ абыраата. Этин былдьатан түрүлүөнү тарпыт, кыргыттартан куттанан кута көтө сыһан мээнэннэн көрөн салыбырыы турда. Хантан эрэ Чэлгиэн, Күлүк, Көкөт кэллилэр туох араллаан буолтун истэн Чэлгиэн Мохсоҕолун сэмэлээтэ, онтон эттээх киһи айаҕын атан турарын көрөн кэпсэтэн тыл бырахсан барда, хайа муӈун дөйөн туруой син кэлин өйө-төйө оннугар түһэн кэпсэттэ, соһуйуохтарын иннигэр кинилэр баран иһэр түөлбэлэрин олохтооҕо эбит. Хата сирдиир аргыс көһүннэ диэн түһэ сытар сирдэригэр эттэри бэйэлэри илдьэ бардылар, этэ да элбэҕэ суох икки буут эттэммитэ аччаабыт чэй, табах ылар кыһалҕатыгар киирэн былдьана сыспыт, ордубут этин Чэлгиэннээх ыллылар ол оннугар ботуччу соҕус чэй-табах ылан биэрдилэр, киһилэрэ бачча элбэҕи туппатах буолан илиитэ сап-салыбырас буолуор дылы үөрдэ, атыгар ырдан кэбистэ,, Айан аргыстаах, суол доҕордоох,, диэн мээнэҕэ этиллибэтэх үгэһи тутуһан Чэлгиэн бу Тураах уола Тулламай диэн ааттаммыт киһилиин элбэҕи эргитэ сылдьан кэпсэттилэр, ис иһигэр киирэн эӈэрдэһэн истэххэ киэӈ кэпсээннээх киһи эбит. Билигин ол дойдуга уутуйан
олорор Уллуӈах үктүүр улуу ойуун үрэн-тэбэн олорорун сэһэргээтэ, эдэр сааһыттан биир дьикти идэлээҕэ дьонун-сэргэтин сүгүн олордубат эбит, үөнүрдэҕинэ үөр атыырын кытта киирэн үрүӈ-хара атыыр сылгы буолан хапсыһар эбит, ардыгар атыыр оҕус буолан айаатаан тиийэн атын алаас муостаахтарын булсар эбит. Хата бэрдин бэрт бэйэтин түөлбэтин тумна көтөр үһү. Айаҕа аһыллан элбэҕи сэһэргээтэ кинилэр кэлэллэрин этириэс билэр буоланнар күүтүү оӈостуу бөҕөлөр үһү, чугас эргин тэбиилээх туйахтааҕы иннигэр түһэрбэтэх Дьөһөгөй оҕотун атыылаһан аҕалбыттар, аны уон тарбахтаан умса тардан Ийэ буоругар түөрт мүһэтинэн түһэрбэтэх сүдү күүстээх Сүллүгэһи кэтэҕинэн кэпсэтэн киллэрэрдии аҕалбыттар. Кустуктуу көтөн дьэргэлгэннии дьэргэйэн көтөр кынаттаах Кытаах уолун Дабыдалы аҕалбыттар. Ох курдук оӈостон, кустук курдук куоһанан олороллорун кэпсээтэ, Чэлгиэн хаһан да буоларын курдук аанньаны ахтан ыӈырбатахтарын сэрэйдэ, аат былдьаһыытыгар ааттарын-суолларын ыытан, дьылҕаларын бүдүрүтэн төлкөлөрүн төннөрөөрү гыннахтара. Чэлгиэн Лоокууттаах, Куһаҕаллайы аҕалбатаҕын иһигэр кэмсинэ санаата да кыыһа Бойбоох бөҕөҕүн көрөн уолаттарыгар эрэнэ санаата. Кэлээри турдахтарына Сындыыс аартыкка иӈэрсийэ хаалбытын санаата,,Тэйэр,, алааска оҕолоро хаалбытын көрөн аартыктан төттөрү сиэлэн кутуруга-сиэлэ субулла турбута. Тугу санаан иӈэрсийэн дьурулаппыта буолуой, Дьөһөгөй Айыытын алгыстаан арчылаабыта буолаарай. Туллумай айаҕа аһылыннаҕына сээркээн сэһэнньит эбит, сир дойду көхсүн тиэрэ эргийбэтэр даҕаны олох күннээҕи Эйгэтин күн-дьыл эргиирин билэрэ сөхтөрдө, өссө төрүт былыр үгүс сыл умнууга хаалбыт үһүйээннэри төбөтүгэр хатаан илдьэ сылдьара…
—Күүгэннээх аҕатын ууһун көрүгэр нарыгар көрүлүү баран истэххит. Ини-бии кырдьаҕастар эдэр саастарыттан эһэлэрэ Ээбиллэ муспут баайын-дуолун кыайаӈ үллэстибэккэ хааннаах кырыыһынан хамыйах баһыныы бырахсан улуу өһүллүбэт өскө киирбиттэрин түөрэхтэрин төлөрүтэн, туомтуу баайан түмпүттэрин төлө тардан Айхаллыыр ыһыаҕы ыһаарылар, Уруйдуу уунан Үрүӈ Айыыттан Алгыс анатаары гыннахтара–
Туллумай кырдьаҕас атын үрдүгэр дэйбиирдэнэ олорон арааһы барытын аттаран айаҕын айдаана буолан иһэр, аара хаалбыт өтөх балаҕаныгар чэйдээтилэр, аттарын күлүк сиргэ өттөөн сойуттулар,Туллумайтан ылбыт эттэрин үтэһэҕэ үөлэн сүүрүӈүйдүү хабыалаатылар, хойуу чэйи ыймахтаан утахтарын ханнардылар…
— Манна былыр аатырар Олоӈхоһут олоро сылдьыбыта үһү, кырдьаҕастар кэпсииллэринэн кини этэр тылыгар ыалдьа сытар кытта ыллаһара үһү, тумуулаабыт туран хаамара дииллэрэ, ол курдук иччилээхтик этэрэ,
ойуулаахтык оһуордуура үһү. Үстэ хара күлүктээх ыллаһан ылбыта дииллэрэ, хотторон оннооҕор ол киһи,, Ноо онто хайдах этэй,, диэн өһүө быыһынан ордоотоон дьону соһутара дииллэрэ. Олоххо буоларын курдук ол Олоӈхоһут чороӈ соҕотох олороохтоон олохтоох сиригэр бараахтаабыт, ийэ буоругар түһэрэн истэхтэринэ сүрдээх дириӈник киһиттэн кыылтан атын улуйан ылбыта үһү, онно өйдөөн көрбүттэрэ баараҕай тииккэ хара күлүк сөрөнөн турара үһү, оннооҕор ол күтүр аһыйбыта дииллэрэ, онтон ыла бу өтөххө ким да чугаһаабатах аньыыргыыллара үһү.—
Туллумай чоӈолох өтөх кистэлин кэпсии олордо. Хонуктарыгар Туллумай тиэргэнигэр түстүлэр, аҕалара элбэх аттаах киһини батыһыннаран кыра төгүрүк алаастарыгар киирэн кэлбитигэр сонурҕаан оӈой-соӈой көрөөччү элбээтэ. Хотуна Дыгыйар маннык мааны дьону түһэрэртэн хоннорортон кыбыстан сири-буору кымыстыы турда, арай холоонноох доҕоро олоҕун аргыһа Туллумай айаҕа хам буолбакка биир кэм лэбигирии сырытта. Кыргыттара Кырбый, Бойбоох, Күннэй, Туллук таӈастара саптара мааныларыгар ымсыырдылар, уолаттара хадаар хааннаах өргөс хатылыктаах боотурдары сэргии көрдүлэр. Уолаттар таһырдьа оллооӈӈо чэй, күөс өрдүлэр, таһырдьа сөрүүн холомоҕо сандалы тэлгээн дьиэлээхтэрин ыӈырдылар, үөрэ-көтө уос тиис үллэстэн туох баарынан чэйдээтилэр. Туллумай эр бэрдэ аҕыйах сүөһүлээҕин син оттоон-мастаан тутан олорор эбит, аны уолаттара кыргыттара улаатаннар туһа дьоно буоланнар үлэттэн иӈнибэттэр эбит. Туллумай кэпсээнинэн бүөлээн турар хара тыаны курдары түстүӈ да Күүгэннээх күн туллар алааһыгар түһэр үһүгүн…
— Нохоо ыӈырыылаах ыалдьыттарыӈ Туллумайга кэлэн түстүлэр, дьэ бэйэ бодоҕутун тардына сылдьыӈ үс Иэйиэхситтэн этитиилээх, үөһээ дойдуттан үттэриилээх, Чолбон сулус ханыылаах кыргыттара кэлбиттэр, тыл бырахсан күдэриккэ көтөн аймаҕынан айахпытын атыахпыт, өй былдьаһан өнүйбэти оӈостуохпут, онон онугутун тойгутун оӈосто сылдьыӈ–
Аҕа ууһун кырдьаҕастара кыһалҕа оӈостон кэпсээтилэр, сонун гынан сэрэттилэр. Чэлгиэн сонун сир сиэрин-туомун билбэт буолан мунаарбытын Туллумайтан ыйытта, биирдэрэ хайдах баарынан кэпсии сатаата, манна үстүү түһүлгэ буоларын сэгэттэ. Бастаахтар бэйэлэрэ оҕолору-уруулары улахан түһүлгэҕэ, орто сүһүөх туһунан түөлбэлэнэн түһэллэр эбит, кыра кыаммат кырыы түһүлгэҕэ кыбыллан ас амтаннааҕын аһаабакка бутукаһы-итикэһи ымдаанынан утахтаналлар үһү, Чэлгиэн сүөргүлүү санаата хаһан да кини буолаары буолан Үрүӈ Тунах ыһыаҕар үрүӈ-хара кыра-кыаммат диэн араарары өйдөөбөт. Күн үөһэ ойуута Күүгэннээх түөлбэтигэр киһи бөҕө аалыӈнас буола муһуннулар. Түөлбэннэн
дьону түһэрэр кэмнэригэр Толлумай аартыгынан хаһан да харахтаан көрбөтөх мааны аттаахтара киирдилэр, куба маӈан таӈастаах Далбар Хотуттар кэннилэриттэн Саха саарыннара Туллумайдары кытта кырыы түһүлгэҕэ түстүлэр. Аҕа уустара Бастаахтарын кытта мух-мах бардылар маннык эрэ кыбыстыылаах түгэни күүппэтэх буолан сырай-сырайдарын көрсөн саӈата суох олордулар. Саӈарыахтарын сата баһын төлө тардыахпыт диэн дөйбүт курдук тула мэлээриӈнэһэ түстүлэр…
Содержание
173
Күүгэннээхтэр күүппэтэх өттүлэриттэн күөрэйбит кыһалҕаны кыһарыйан көрдүлэр, саха киһитэ санаабатах өттүттэн сатарыйарга тиийдилэр, Өбүгэ өр туппут өргөһүгэр кини кылаан кырыылаах кыргыттарыгар толунньаӈы тиниктэтэр ымдааны ыймахтатар турукка тиийдилэр. Ыӈырыылаах ыалдьыттарын оннук гыммыттар үһү диэн буолаары буолан тыллаах эрэ барыта таарыйан Олоӈхоҕо ойуулуур Холорук удьуорун, ону кытта үөһээ Айыылар ылгын кыргыттарын Чолбон сулус ханыылаһан дьүкээбилинэн дьиримниир кыыһын кытыыга симпиттэр диэн уон улуус тухары эриэн ыт элэгэр эргийэллэр, күөрт ыт күлүүтүгэр көтөллөр, иннинэн сырайдаах икки атахтаах аанньа ахтыбат, айах атан кэпсэппэт дьоно буолаллар. Түһүлгэни тэрийээччилэр хаттаан сүүрдүлэр көттүлэр кыра-хара дьон олорор түһүлгэтигэр хаһан да харахтаан көрбөтөх ас амтаннааҕа, утах арааһа тардылынна. Алгысчыттара анаан кырыы түһүлгэттэн аҕыс кыталык кыыс арыалдьыттаах, тоҕус туруйа уол доҕуһуоллаах Алгыс анаан доллоһутта…
Үгүс сыл үтүрүспүт үргүөрдэрин, ааһар сыллар атааннаспыт аргыардарын биир түһүмэххэ түмэн аһараары сырдык сылаас куттаан Айыы аймаҕыттан Алгыс анаан түһэрээри Алгыһы аспыттара Арчылаан ууммуттара. Санаабыттарын курдук сир-сир уратылаах, атын-атын анал айдарыылаах аартыктара өйдүүн-санаалыын туһунан буоллахтара. Бастакы күн бэйэ-бэйэни билсиһии, аҕа ууһун кырдьаҕатара атах тэпсэн олорон аймахтарын анаараллара, тоҕус үйэ тухары сүһүөхтэрин сөргүтэллэрэ. Оһуохайы оройуттан тутаннар Эһиэхэйдээн эккирээбиттэрэ, этэр да эрэстииннэр баар буолаллар эбит. Күүгэннээх аҕа ууһун аарыма кырдьаҕа Дьаҕыллаах илэ бэйэтинэн сорук-боллур уолунан Чэлгиэни ыӈыттаран ылла…
—Туора туттулар диэн түһүлгэбитин тиэрэ тутума, аанньа ахтыбатылар диэн атарахсыта санаама. Эһигиттэн анаан тураммыт икки илиибитин уунан туран көрдөһөбүт Алгыс тылы анаан аһаргытыгар, үтүө тылы үөһэттэн Үрүӈ Айыылартан сырдык куттаан, ыраас илгэни ыһан түһүлгэҕэ түһэрэргитигэр көрдөһөбүт–
Чэлгиэн Көкөттөөх Ырыа Ылгыны ыӈыран ылла, аҕа ууһун кырдьастара туох көрдөһүүлээхтэрин тиэртэ. Уолаттар бэйэлэрэ да куутуйалана сылдьар дьоннор үөрэн эккирээбэтилэр эрэ, алгыыр таӈастарын таӈнан үрүӈ сиэллээх дэйбиирдэрин кытта Алгыс кылларын тутан киирдилэр, Аал уоту уматан алгыс кылын уурдулар, кыммыстаах Чороону күөрэччи көтөҕөн хардары-таары этэн-тыынан куллуһутан бардылар. Алгыстаан алаадьыны уурдулар сыалаах этинэн ситимнээтилэр кымыһынан күндүлээтилэр. Ууруллубут кыллар үрүӈ торҕо буруо буолан эриллэн таҕыстылар, өр-өтөр буолбата сылаас ардах ибирдээн ылла. Үрүӈ былыт быыһынан Күннэрэ умса-умса
күөрэйдэ, түһүлгэ иһэ уу чуумпу буола түстэ оһуохайдыын тохтоотулар. Иччилээх тыллары истэннэр саха тыла сардаӈатын күүһүттэн салланнар саӈалыын маттылар, сөһүргэстээн тураннар умсаахтыыр Күн уотун сырдыгар илиилэрин уунаннар Алгыс тылтан Арчыланнылар. Иккиэн даҕаны этэр тыл эгэлгэтин, Иэйии тылын иӈимтиэтин эргитэллэр эбит. Маннык бараммат баай тыл баара буолуо диэн иэйгэйэр атахтаах, уус тыллаах уһааран таһааран тылыбырыыр тыллара күөрэгэйдии дьурулаан куйаарга көтөллөрүн дьолоҕойдоругар да оҕустаран көрбөтөхтөрө. Бэри диэн бэркиһээтилэр, сөрү диэн сөхтүлэр. Махтаныы бөҕөтүн махтанан Күүгэнниир аҕатын ууһа Уруй, Айхал бөҕө буоллулар. Ыраахтан чугастан кэлбит аҕа ууһун аймахтара Алгыс тылтан астынаннар дууһалыын дуоһуйан, соргу-дугуй олохторун Оӈкулун оһуордаатылар. Көрү-нары көҕүлүттэн тутаннар Оһуохайдаан ойуттулар Эһиэхэйдээн эккирээн саӈалыы ууларыгар хаардарыгар киирэн эрдэхтэринэ ураа муостаах уһуутаан Халлаан сиигинэн хайдарга дылы гынна, илинтэн иирбит курдук ирбинньэх былыттар бысталана-бысталана холбоһон уот садаҕа кымньыылара садаҕа баһын сатарытан дүӈүрүнэн кыырдылар, кутуран куллугурутан бардылар ыаҕастаах ууннан куттулар. Күүгэн аҕатын ууһун биир айдарыылааҕа оҕо сааһыттан охсуһан эдэр сааһыттан этиһэн аҕатын ууһун атахтыыр аатыгар сылдьар Дьүккүйэр ойуун Үрүӈ Тунах ыһыахтарыгар атын сир ааттаахтарын, туора сир урдустарын ыӈырбыттарын иһэ иирэн таһа дьалкыйан баарын биллэрээри көтөр былыт көлөтүн көнтөһүттэн тутан тэһиинин тардан хараӈа былытынан халыйан кэлбитэ. Ыһыахтыы сылдьааччылар ыксалынан хахха сири харбыаласпыттара, ураһаларга симиллибиттэрэ. Халлааӈӈа хатан хаһыы сатараабыта, харса суохтар хантайан көрдөхтөрүнэ хараӈа былыт үрдүгэр ойуун кыыран кутурарын быыһыгар ыһыытаан-хаһыытаан өрүтэ ыстаӈалаан илгистэ ахай сылдьар эбит…
Чэлгиэннээх туора дьон иирбэтигэр-таарбатыгар орооһор санаата суох бараарылар аттарын сиэтэн таҕыстылар ону көрөн Дьаҕыллаах кырдьаҕас ардаҕы ардах диэбэккэ сүүрэн бадьаалаан кэлэн Чэлгиэни атын тэһииниттэн тутан тохтотто…
—Тоойуом бу аана суох алдьархайтан, иэнэ суох иэдээнтэн быыс хайаҕас булан ити хара кырыыстаах үйэтигэр үс саханы өһөөбүт, түөрт саха төрүөҕүн түӈнэрбит хааннаах айаҕынан хаахтыыр Дьүккүйэр дьиикэйи бэлэһин бүөлээн, айаҕын атаралаан хомноох сирин булларар кыахтааххыт дуо? Аҕа ууһун аатыттан үӈэн-сүктэн көрдөһөбүн—
Кырдьаҕас киһи тыла булдьуйан хараҕа ууланан көрдөһөрө ыараханын көрөн кыыһын Бойбоох диэкки көрбүтүгэр биирдэстэрэ саӈата суох күөх кырыстан икки илиитинэн Ийэ буору ытыһан ылан тугу
эрэ ботугураат үөһэ ыһан күдээриттэ. Онтон-мантан өӈөӈнөһө олорооччулар өйдөөн дьүүллээн көрүөхтэрин икки ардыгар хара холорук Ийэ буорун ытыйбытынан өрө сүүрэн таҕыста да халыйан эрэр хараӈа былыты бэйэтигэр сөрүү эрийэн ыһыытаппытынан илин диэкки ылан барда. Күөх халлаан чэмэлийэн күлэ үөрэ түстэ. Онтон мантан оронон тахсан ыһыахтарын салҕаабытынан бардылар, бастаан кэллэхтэрин утаа төһө эмэ оннук дьон кэлэллэр диэн сэрэппиттэрин үрдүнэн сэнии мыына көрбүттэрэ, кинилэр санааларыгар айылҕаттан айдарыылаахтар киһиттэн атын киэптээх, үөһэттэн атын үктэллээх дии саныыллара, онтуктара бу айылҕалара анаан чочуйан нарын намчы таһаалаабыт куба курдук кыргыттара эппиккэ дылы истэрин эриэнэ иһирдьэ саһан тыӈырахтарын кистэнэ сыттахтара, ити баппаҕа суох улуу ойууну утары уунан көрдөрбүтэ куйахаларын күүртэ, сэнии көрбүттэрэ Ийэ сиртэн иччилэнэн, Айыылартан арчыланан, Айылҕаттан аналларын көрөн амырыын дьоннор эбит диэн дьалты тутта сырыттылар. Бастакы күннэрэ ойуунунан олуттаран, күрэс былдьаһыгар күннэрэ бүттэ. Чэлгиэннээх эрдэ баран Туллумайдарыгар түстүлэр, дьиэлээхтэр кыргыттартан толлубут курдук тутталлар арай аҕалара Туллумай биир кэм хаабыргыы сылдьар…
— Төһө да аӈардастыы аһыырын аһаан, сиирин сиэн күннээн күөнэхтээн олорбутун иһин бүгүн баҕас тоһун ылан тоноҕоһо тоһунна быһыылаах–
Аһаан уобалыы олорон сэтэрээн дуу, сэмэлээн дуу көбдьүөрэр…
— Быйылгы ыһыахха бэйэлэрэ да бэркиһээтилэр быһыылаах, хата кыра-кыамат диэбэккэ түһүлгэлэрин тэрийэн испит ыларынан хабыалаатыбыт, урукку курдук хам аччык тахсыбатыбыт–
Саӈара-саӈара күлэн күһүгүрэттэ…
Күннэйдиин саастыы кыра Хаарчаана наар дьээбэлэһэн сүгүн олорон аһааччылара суох, бүгүн кыыһа хараҕын кырыытынан көрө-көрө дьиэс-куос туттар, Күннэй тулуйбакка кычыкылаппытыгар оҕо-оҕото өтөн оонньоспутунан барда…
— Нохоо ыл бу киэһэттэн икки баайтаһыны төкүнүтэн этин иһин астаатыннар, бутукастаан үтэһэлээн утахтары кытааттыннар, сарсын өссө элбэх киһи кэлиэҕэ, урут Дьүккүйэр баҕайыттан тардынан кэлбэттэр этэ, ол кыылы үөрэҕэстээн оннун буллардылар быһыылаах. Акаары ээ хайдах итинник дьон баарын ыйдаӈардан көрбөтөх баҕайытай, эбэтэр бардамыгар тэптэрэн уһуктааҕы утары көрбөтөх биилээҕи билбэтэх буолан аӈардастыы айбардыы үөрэммитинэн киирэн биэрдэҕэ–
Дьаҕыллаах кырдьаҕас уотун иннигэр аргынньахтаан олорон арааһы барытын санаата, ити Бойбоох диир Далбар Хотуннара туох да иһитэ хомуоһа суох кыаһааны кэппэккэ дүӈүрү туппакка Холоругун туруоран Дьүккүйэри үтүрүйбүтэ чэпчэкитин, ити кыра кыргыттар өссө үрдүк көтөр кынаттаахтар дэһэллэрэ.
Бары даҕаны киэһэ аһыырдаах эӈэрдэспэт эрчимэннэрэ сылдьалларын көрбүтэ. Алгысчыттара даҕаны атын сиртэн айдарыылаах, Иэйии кута иӈэриилээх Ытык Чыбыстаан анаан түһэрбит анаарыылаахтара эбиттэр, уот тыллаах урааӈхайдар ох тыллаах оӈоһуулаах көкөттөр тыл күүһүн сырдыгын эрийэ этэр түгэннэрдээх да буолуохтарын сөп. Өбүгэлэр барахсаттар этэллэрэ ээ,, Этиллибит тыл күүһүн күдэҕин туох да төлөрүппэт,, диэн. Булан-булан кыыбаҕата киирбит дьахтарга дылы ыӈырбыт да ыалдьыттара баар, тугу эрэ туора көрөннөр төннүбэт сирбитигэр түһэрэллэрэ дуу. Чэлгиэни бар дьоно ахталларын курдук киэӈ көҕүстээх, көнө сүрүннээх Өбүгэтэ өйдөөх ньуурун өйөбүлээн ылбыт ыччат эбит. Дугдуруй да оҕус бүгүӈӈүттэн күөн көрсүһүү күрэс былдьаһыы, аны кэлэн төттөрү түспэт буоллахпыт, Чэлгиэннэр таныктаах санаалара суох ини, куһаҕаны тарыырдаан таарыйбаттар ини. Кырдьаҕас утуйбата даҕаны халлаан сырдыаҕыттан бүгүӈӈү күнүн аттара саныы олордо…
Кырдьаҕас сэрэйбитин курдук хара сарсыардаттан аттаах сатыы аартык аайыттан анаан-мүнээн түһүлгэҕэ киирэн истилэр. Эдэрдиин эмэнниин Оһуохайтан ордубаттар араас да этэр тыл уустара баар буолаллар эбит, сорох наҕыллык устан иһэр кубалыы дьайаллар, атыттар эккирэһии быыраайылаах өрө тэбэн ылаллар. Түһүлгэни биир тэӈник тэрийдилэр бараах бастаах диэбэккэ, бэҕэһээ сыыһа бэрдэрэн көргө-күлүүгэ бара сыспыттарын хатылаабат туһугар аймах аймаҕынан уус ууһунан түөлбэлээтилэр. Көр нар ортотугар күүстээхтэр көрсүһэр түһүлгэлэрин тэрийдилэр, манна чугас эргин аар саарга аӈардастыы аатырбыт Сүллүгэһи утары ким да киирэн утары уунар суох , хары былдьаһан харбыалаһар киһи баара көстүбэтэ…
— Хайа аартык аайы айаатаан ааһар Холоруктара ханна хорҕойдо, холоон да киһини холобур туттан кэпсээн киэргэтэллэр эбит–
Биир бэлэм айах бэлэһинэн кыырбытыгар түһүлгэ аӈара түллэх гынарга дылы өрө үллэ түстэ, хайдах эрэ түһүлгэ дьоно Чэлгиэни сэтэриир тыллары быраҕаттаан бардылар. Аны эбиитин Сүллүгэскэ уон мөӈүрүөн сүөһүнү, биир атыыр үөрүн уурабын диэн Мороду аҕатын ууһун тумус киһитэ туран түһүлгэни киэптии хаамыталаан кэбистэ. Кини кэнниттэн буордаах сыгынаҕы таӈнары туппут курдук бэрик түһүлгэҕэ киирэн хааман даадаӈнаата. Онно-манна мунньустан чөмөхтөспүт дьону ортолорунан силэйэн ааста, оһуокайдыы да сылдьар дьону тумнубата, аны Чэлгиэннээх олор түһүлгэлэрин сорох дьонун тиэрэ-маары көтүтэлээтэ. Биир да киэӈ түһүлгэттэн киирэн күөнтэһэр киһи көстүбэтэ. Өлүү түбэлтэлээх Туллумай туран саӈа тыыллаӈнаан эрдэҕинэ хаӈас илиитинэн хаһыйан ааспыта икки атаҕа адаарыйбытынан көттө, хата хоолдьугунан
тэлгэнэ түһүөх киһини Ылгын иилэ хабан ылла. Туллумайы туруору тутан баран Чэлгиэн диэкки көрөн ылла биирдэстэрэ биллэ-биллибэттик тоӈхох гыммытытыгар күөнтээн иһэр Сүллүгэһи утары турбутун хаӈас илиитинэн умасары тардан көрдө да Ылгына силир да гыммата, уӈа илиитинэн кыбдьырынаат кулгаах тааска далайда, Ылгын кыӈнах гынан ылла да сырайа кытараат Сүллүгэһи икки бүлгүнүттэн өрө ыйаан таһаараат төбөтүн өрөйунан эһэн кэбиспитэ күөх кырыска үстэ-түөртэ күөлэһийэн ылла, уу чуумпутук иһийэн турбут түһүлгэ хатан хаһыыннан, үлүгэр үөгүннэн үллэ түстэ. Хаһан да Сүллүгэһи уу харахтаах утары көрөн туран чомпой бэргэһэлии илии таһынан эһиэҕэ диэн санаа саха киһитигэр сатала суоҕа. Аны Туллумай туран Мороду аҕатын ууһугар хайыһан,, Эппит сүөһүгүтүн, сылгыгытын тиксэрэр инигит,, дии-дии түөрэӈэлээн ылла,, Саамай сөп, эппит тыл этириэс буолуохтаах,, түһүлгэ дьоно онтон-мантан ыһыытаһа түстүлэр. Ытык кырдьаҕастара Дьаҕыллаах туран…
— Оннук… Тылы тыалга бырахпаттар, этиллибити эпчиргэ оӈустубаттар, Мородулар эппиккитин ыһыах дьонун ортотугар аҕалан хаарчахха хаайталааӈ–
Кырдьаҕас өтөрү батары саӈартаата, хара маӈнайгыттан сөбүлүү көрбөтөҕө истибэтэҕэ Мороду тылын өһүн, Сүллүгэс киэптэӈэлээн ылбытын. Ити буоллаҕа,, Иинин буорун өӈөйөн көрбөтөх,, диэн, кимнээҕи кытта күөнтэһэрин билбэккэ эрэ уу оломун билбэккэ киирдэҕэ. Түһүлгэ түһүмэҕэр аһыылларын быыһыгар араас көрү-нары көрөн-истэн ыллаан-туойан дьиэрэтэн Оһуокайдаан ойдулар. Аны сөрүүн түһүүтэ ааттаах атахтаахтар көтөр кынаттаахтар түһүлгэҕэ тоҕуоруйдулар, манна бааллара араас сүүрүк ааттаахтара Дабыдал, Көтүүк, Уллуӈах Уол уонна атын да чаҕылҕан сырыылаахтара бүлгүннээх бастыҥнара сотолоох сүүрүктэрэ…
— Чэлгиэн биир эмэ уолгун сүүрүктэргэ холбоон көрбөккүн дуо? Саха дьонун быһыытынан Үрүӈ Тунах Ыһыаҕы көрсө оонньоон көрүлээн хаалар Дьол буоллаҕа дии–
Аҕа ууһун кырдьаҕастара түһүлгэҕэ атах тэпсэн олорон Чэлгиэни үтэн-анньан көрбүттэригэр бэйэтэ да сүүрэр баҕа киирэн атаҕа кычыкалана сылдьар Кустук Чэлгиэни көрө түстэ, тоӈхох гыммытыгар үөрүүннэн этэрбэһин сулбурута тардан Күлүккэ туттаран кэбистэ, даба ырбааҕытын эмиэ туттарда. Көбүс көнө дьулугур уӈуоҕун иӈиир-ситии эриллибит этин-сиинин туӈуй дьахталлар сонургуу ыйаастыгас киэӈ харахтарынан кылап-халап уора-көстө көрө олордуллар, манна да сүгүн-дьүкээр буолбатылар уксуһуу улахана буолла, уолуктаһан умса- төннө анньыстылар, ардырҕаһан да ыллылар, атааннаһыы да буола сыста, оннуларын булан уонча киһи биэтэктэн түһүнэн кэбистилэр, бастакы омуннарыгар холоруктуу ытылыннылар,
тыаллыы көттүлэр. Алаас аартыгар турар арыы талаҕы эргийэ көтөн төттөрү буурдаан иһэллэрэ көһүннэ, көрөн олорооччулар тугу да өйдөөбүнэ хааллылар кутурукка испит ырбаахы сыгынньах көтөр былыттыы сүүрэр дьонун ойоҕолуу дьэргэлгэн кустугунуу көтөн түһүлгэ бэлиэтин кэлэн ааста. Атын аҕа уустара аатырар сүүрүктэрэ атах анныгар хааллахтара кимэ туга биллибэт киһи кутуругар соһуллан абалара саталара үрдээтэ. Кустугу кырдьаҕастар сонургуу сэргии сылыктыы көрдүлэр, бу сүүрэн кэлбитигэр аҕылаабакка тиритэн биир таммах этигэр иӈмэккэ кэлбит атахтааҕы быстыбат тыыннааҕын муӈура биллибэт сүүрүгү көрөн харахтара астынна, маҕалайдара туолла Холорукка дьон дьорҕоотторо сылдьыһалларын сыныйа көрөн, чахчы да Өбүгэ өргөстөөхтөрө эбит дэһэн бэйэ-бэйэлэргэр сипсийэн кэпсэттилэр. Бүгүн Чэлгиэннээх Мородулар аҕалбыт сүөһүлэрин, сылгыларын Тулламай алааһыгар үүрэн киллэрдилэр, уолаттарын кытта сүбэлэһэн дьиэлээххэ хаалларабыт диэбиттэригэр үөрэн да соһуйан да уӈуоҕа халыр босхо барда, оҕолоро улаханныын кыралыын сүөһүлэрин титииктэригэр хаайан эмээхсинэ кыргыттара араастаан таптыы-таптыы киэһээӈӈи ыамнарыгар ыан күрүлэттилэр, үүттэрин улахан тымтайга кутан холомо уӈкуһаҕар түһэрдилэр ыксары саптылар, сарсыарда сүөгэйин халбыйан арыы таптайан ылаарылар. Сылгыларга мунаахсыйыы буолтун,, Ото-маһа кыайтарыа суоҕа аны күһүн идэһэлээн куоракка туттаран туох эрэ гын,, диэн сүбэлээтилэр, уолаттара миинэргэ ат убаһа хаалларар санааланнылар…
Сарсын дойдубут диэкки айанныахайыӈ дэспиттэрин Чыӈый, Сиккиэрдиин буолумматылар,, Аттарбытын сүүрдэбит,, дэһэн уонна Туллумай ат сүүрүтүн көрөн барыӈ диэн көрдөһөн хаалар буоллулар…
Содержание
174
Күүгэннээх аймахтара ыһыах кэнниттэн аҕа ууһун күлүктээхтэрэ мунньустан бэйэлэрэ биһиримнээх мунньустан ыһыахтарын түмүгүн ырыттылар…
— Улуу дьону ыһыахха ыӈыраммыт тугу туһанныбыт анаан оӈостон кэлбэтэллэр да от-мас тиэйэр уолаттара сүүрүктэри сүһүөхтэрин бүдүрүтэн, күүстээхтэри күөнтэһэн, түөрт туйахтаах Дьөһөгөй оҕолоро түөрэӈ тэппит туйахтаахтара кутуруктара сиэллэрэ сыыйыллан көтөр эрэ кынаттара суох, аны Алгытчыттарын көрүӈ Айылҕа анаан түһэрбит тыл иччилээхтэрэ, кыргыттарын туһунан этэ да барыллыбат, икки атах иччилээх тылынан иирсибэт илбистээхтэрэ. Ити төрөөбүт айылҕаларын ала буурҕатыгар эриллэн, сайынын өӈүрүк куйаас күөрдүгэр уһаарыллан айылҕа удьурҕайа, киил мас киппэтэ эбиттэр. Уу чуумпутук оонньоон-күлэн барыах дьону Дьүккүйэрдээх, Мороду отуорабытын алдьаттылар, аҕа ууһугар алдьархайы аҕалыахтарын Чэлгиэн киэӈ көҕүстээх, уһун өйдөөх буолан кыргыттарын үүннүү тэһииннии тутан алдьархайы аҕалбата, онтон антан кыра кыргыттар кырыаннан кыһарыйан дьыбарынан дьааһыйан ааһыа этилэр. Күлэ-күлэ күдэӈӈэ көтүтэн, ыһыытыы-ыһыытыы ыйдаӈаҕа ыһыахтаан–
Аймахтары барыларын түмэ тардан тупсуу ыһыаҕын тэрийбит Дьаҕыллаах кырдьаҕас кыыймыт кымыһы ыймахтыы-ыймахтыы аадьуо анааран ааспыт ыһыах күннэрин ахта олордо. Кыра да буоллар айылҕаттан анаппыттаах буолан киһини-сүөһүнү билэн эрдэҕэ.
Аймахтыылар аһаан-сиэн кимиритэ олорон Алгыһы астыммыттарын эттэринэн-хааннарынан түүн утуйа сытан түүллэригэр куйаар түгэҕиттэн алгыс тыла куйааран түһэрин аҕыннылар. Үгүс дьоӈӈо ол үөһэттэн үктэллээх Куйаар алгыһа киирэн тахсыбыт эбит. Истибэтэх өттө истэригэр хомойо санаатылар, аньыыта-харата суох эрэ киһиэхэ киирэн Эйгэтигэр эргийэн тахсарын өйдөөтүлэр…
—Чэлгиэн сурах-садьык бэйэҕит иннигитинэ эрдэлээн кэлэн ааспыта, сураҕа ол Күүгэн аймах төрүт түөлбэ тэрийэрин түӈнэри ууран кээһэн күлүгэ суох кыра дьон үөрүү-көтүү бөҕө буолтар үһү дии, ас амтаннааҕын аһаан ис тэнийэринэн тиийэ. Эйиэхэ махтанан тылларын ууһа бараммыт курдук, эн суоҕуӈ буоллар ымдааны иһэн толунньаӈы кирэн бутукаһы булкуйан баран төннүө эттибит дииллэр. Алгыһы араастаан кэпсииллэр иччилээх тыллаах эбиттэр диэн сөҕүү-махтайыы бөҕөлөр, аны чугас эргин күөнтэһэри көрсүбэтэх, илин күүстээх Сүллүгэһи кыһыл оҕолуу туттулар диэн оройдорунан көрбүт элбэх, бара сатаан сүүрүктэргин аттары киһилэри кэпсэллэрэ киэӈэ киһини сөхтөрөр, омун төлөн бөҕөлөр. Туллумайга да ымсыырбыт элбэх.—
Багдарын истибитин арааһы барытын ыатара-ыатара күлэн күһүгүрэттэ…
Чэлгиэн хаһан саӈара охсубута баарай идэтинэн мичээрдээн эрэ кэбистэ, уолаттара
да кыргыттара да саӈарбатылар,бараары ол сүпсүлгэнэ. Багдарыын да ис дьиӈин билээри токоолоһо барбата, хаһан да бэйэтин таарыйан Чэлгиэн кэпсэммэтин билээхтиир буоллаҕа бу үгүс сыл алтыһан, арай Бойбоох кэпсиэ эбитэ дуу, ону баара бараары ол ындыытын, төргүүтүн хам тардына сылдьар. Бойбоох эрэ иӈнигэһэ-толлугаһа суох кэпсэтээччи, Чэлгиэн Бойбооҕун кыра эрдэҕиттэн Хотун оӈостон кини ыйарын-кэрдэрин кэтэһэр курдук. Кыыһын олох Таӈара курдук көрөр, төһөлөөх элбэх да сири кыһыннары сайыннары уста-туора сыыйбыттара буолуой онно барытыгар кыыһа аартыктары арыйталыыр,тоҕойдору туораталыыр…
— Мородуну төһө да халы мааргытык тылласпытыӈ иһин өйдөөх-төйдөөх киһиннэн ааҕар этим, онтукам үнүр алдьархай айаҕар уган биэрэттии сыстыӈ, ити эппит сылгыӈ сүөһүӈ үрдүгэр кылыгырас көмүһү үрдүгэр бырахпыт буоллуннар, эбиитин сүүрүгэр атын атаҕар уурбут буоллуннар биһиги эрэйдээхтэри кэйээриннээн кэтэхпитинэн таһаарыа этилэр, көмүс күүстээх ол биһиги аҕыйах от хаабытын көмүһүнэн көмөн айахпытын атытыа этилэр, көр ону өрө барбакка Чэлгиэниӈ суобастаахтык сыһыаннаста, хата Туллумайы сүөһүлээн, сылгылаан хааллыӈ Мороду эн сүөһүгүн сылгыгын соһо сылдьыахтара дуо?—
Эмиэ да мөҕөр, эмиэ да сэмэлиир курдук Мородуну хатыылаах хараҕынан көрөн ылла, бэйэтэ да туох кэһэ кэйбитэ буолла Сүллүгэскэ эрэнэн сылгы, сүөһү эбинэн ылаары айахтатан алдьаннаҕа үһү, бары даҕаны баҕарбатахтарын үрдүнэн билинэргэ тиийбиттэрэ, иннинэн сырайдаах илиитин иминэн харбыалаһан оонньоспот дьонун кытта тыл бырахсан тыалы киллэрэн Холоругу таһаара сыспыттарын өйдөөбүттэрэ…
Ындыыларын баанан төргүүлэрин түүрэн сэтиилэрин сиэтэн аартыктарыгар таҕыстылар. Уйаара-кэйээрэ биллибэт хара тыа бараммат маардарын,тарыӈнаах үрэхтэрин улуу киэӈ эбэлэрин, аата ахсаана биллибэт алаастары сыһыылары хонуулары хонуктуу-хонуктуу түмүгэ биллибэт уӈуора көстүбэт айа суолун ыллыгынан айаннаан истилэр. Даадарга тиийбиттэригэр аны ол киһи күтүөтүн хаан аймах буолбут көрсүһүүтүгэр күөх сайын көрсө кыра түһүлгэ оҕото оӈорон ылаары тэринэ ахан олорор эбит. Өрүү сытан өрөөбүт уостарын өһүлэн, хоно сытан хоммут уостарын хоӈнордулар ыллаан туойан ый ыһыаҕын ыстылар, күлэн-үөрэн күн күдэҕин көрүстүлэр. Манна күөн көрсүһэн күүһүргэһэн ылбатылар, хамыйах бырахсар хапсаҕайдаһыы буолбата. Аҕам саастаах кырдьаҕастар Олоӈхоһуттаах буоллаххытына этэн-тыынан иһитиннэриӈ эрэ диэн үӈэн-сүктэн көрдөстүлэр. Ыллаабатаҕа тыымматаҕа өр буолан сыӈааҕа илиптэрэ чугаһаабыт Ырыа Ылгын аһыылары тыӈырахтары сылдьар аас тэллэх үрдүгэр оллоонноон олорон эппэӈнэтэ-эппэӈнэтэ
этэр тылын эйгэтигэр эрийэ тутан тылынан тыбыыран сэһэнинэн ситимнээн сэлэспэни сэгэппитэ , көппөӈнөтө-көппөӈнөтө кэпсиир тылыгар киирэн барбыта, үллэ-үллэ үгүрүөлээн ылбыта…
—Ойор тэбэр күннээх Орто туруу бараан Дойду дьыбардаах хонуктара тумарыга тумнарар хонуктара үүнэннэр хомурдуостуу быһыылаах хонноҕуттан атахтаах аллараа дойду ааттаҕа албын түөкэй ап чаҕай дьыбар халлаан тыыннанан хаардаах өксүөн харахтанан, силлиэ буурҕа ситимнэнэн сиэмэх өлүү айахтанан Орто Дойду олоҕун огдолутар санаалаах Ийэ Сир иэннэрин иӈнэри үктээн, хара тыаны хаардыы кэһэн хаһыыта хааллааны хастаары, үөгүтэ үгүрүөлүү үргүтэн бар дьону атыйахтаах уулуу аймаабыта үһү. Маннык үтүмэн үлүгэр үтүрүйэн, хараӈа өлүү халыйан харах уутун халыппыта өлүү суолун өӈөппүтэ–
Ырыа этэр тыла эриэкэһиттэн, саӈарар саӈата хомоҕойуттан истээччилэр иһийэннэр уу чуумпутук өрө чолойон олордулар, арай Олоӈхоһут тыын ылаары тохтоотоҕуна,, Ноо хайдах этэй?,, ким эрэ ордоотуур саӈата тоҕо ыстанара…
Даадарга утуйааччыта утуйан, истээччитэ истэн кэпсээччитэ кэпсээн ойор күннэрин көрсүбүттэрэ, сарсыарда күөрэйбит күнү кытта Даадар олоҕуттан аартыгынан аттаахтар субуруһан айан суолунан тахсан барбыттара. Туораах баайга туораан истэхтэринэ үрэх үрдүгэр икки улахан бөрө утары тиистэрэ килэйэн көрүстэ, үрэхтэрэ дьиктитик дьэрэлийэн чүөмпэтэ уобуруччулуу эргийэ-эргийэ дьиримнии сүүрэлээн киһи хараҕа иирэн куйахата күүрүөх курдуга…
— Кынаачай аҕаӈ ааспыт сылларга атааннаһан түһүлгэттэн тэйитэн тиэрэ сиргэ кыйдаабыт Элиэ ойууна эргиллибит эрэйгитин эӈэрдии соргутун суоллуу дабыдала кытаатан куорсуна ситэн уот кутаа күөрдүгэр уһаарыллан муостааҕа харсаары, аһыылааҕа ытырсаары аартыккытын манаабыт–
Кырбый Кынаачайы утары көрөн туран бөрөлөрү, ууну ыйан көрдөрдө. Хайдах да бу алдьархай күүгэнирэ сытар күрүлгэни туоруур кыахтара суох буолан төрдүгэр олом көрдүү хара тыаны кэттилэр. Араас тарыӈнары бэстээх мырааннары, кумахтаах тукалааннары туораатылар. Аара хоно-хоно киэӈ ыт баһа төкүнүйэр көнө хонуулаах сибэккиннэн тэлгэммит арыы хатыӈ чараӈнаах, хара тыаннан хаххаламмыт Күн көөчүктэнэн күлүгүн көрүнэр күөллээх киэӈ алааска киирэн кэллилэр. Киэһэ сөрүүн салгыӈӈа уйдаран күөх түптэ буруота алаас иһигэр торҕо буолан устара, алаас хабыллар хаба ортотугар хатыӈ арыы чараӈар балаҕаннар барыһан тураллара, атыыр оҕус айаатыыра, титииккэ ньирэйдэр мэӈирэһэн ыаҕыйалаах ыанньыксыттар ынахтарын ыы сылдьаллара. Элбэх аттаах киһи киирэн кэлбитигэр алаас иһэ аймана түстэ, кэлии барыы сүпсүлгэнэ сүүрэкэлии түстүлэр…
— Дьиэлээхтэр сонуӈӈут,
туох кэлии барыы?—
Чэлгиэн атыттан түһэн кинилэри өрө мыӈаан чарапчыланан турар кырдьаҕаһы тоҕоноҕуттан тутан ибигирэтэн ылла. Сайылыктарыгар оҕо дьахтар ону кытта кырдьаҕастар эрэ көстөллөр, кыайар өттө от үлэтин үмүрүтэ сатыы сырыттахтара…
— Айан дьоно аччыктаатаххыт буолуо сөрүүн балаҕаӈӈа киирэн утаххытын ханнарыӈ, халлааммыт сатайан туран сатыылаата, биир таммах түһэрэн отун-маһын ханнарар сииги түһэрбэтэ–
Сандалыга олорон ону-маны сэлэспитинэн бардылар. Кырдьаҕас кэпсээнинэн бу Айдаан аҕатын ууһун сайылыга үһү. Чэлгиэн Таастаах үрэхтэрэ хаатын таһынан баран туораппатаҕын кэпсээбитигэр…
—Буолуо аатырар күн туллар Туллума Эбэни Хахсык аҕатын ууһун кинээһэ үс нэһилиэги үүрэн түрүйэн Элиэ ойуунунан кыырдаран туран Таастаах үрэххэ хордорон түһэрдэ. Эбэбитин хараһыйбыппыт иһин харахпыт уута эрэ буоллаҕа, ол улуу киһини хагдах эһэлии ханыылааҕы ким утары көрүөй, Элиэ ойуунтан куттанан ким да утары көрбөт, быйыл сут дьыла кэлэрин биттэннэ быһыылаах ходуһа бөҕө ууга барда.—
Кырдьаҕас саӈара олорон тыла булдьуйан ылла, хараастан хараҕы ууламмытын туора сотунна. Чэлгиэн саӈата суох кыыһын Кырбыйы көрөн ылбытыгар биирдэрэ тоӈхох гынаат Күннэйи батыһыннаран тахсан барда…
— Кырдьаҕас ол Эбэҕит аартыгын сирдии киһи баар дуо?—
Чэлгиэн ыйыппытыгар оҕонньор биир обургу оҕону,, Сирдээн биэр,, диэбитигэр таһырдьа,,Тилир,, гынан хаалла. Кырбыйдаах аттарын көлөһүнүн куурдан ыӈыырдана турдахтарын оҕус мииниилээх оҕолор кэллилэр, уол кэннигэр кыыс оҕону олордубут. Кырбый бытаан айан буолар буолла дии санаабыта баара оҕуһа атаралаан хаамара сүрдээх эбит, аттар сэлииннэн бэдьэйэн ситэллэр, төһө да киэһэрдэр сайыӈӈы күн сырдык хараӈарбат үрүӈ түүнэ барыйан турар. Күн ойон халлаан сылыйан эрдэҕинэ бэс быыһынан Эбэ уута элэӈнээн көһүннэ, аттарын баайан Кырбыйдаах киирэн көрбүттэрэ бэс аӈардамнаах хара тыа хаймыылаах сүүнэ киэӈ үс түөлбэлээх ааҕан сиппэт тумуһахтардаах киһи мээнэ санаа ууран олорор олоҕуттан түөрэ хаһан түөрэӈнэппэт эбэтэ эбит. Аны хорууну көрө арҕаа баһыгар бардылар, туллар күн аӈара эргийэн тиийдилэр. Хара тыаны хайа сүүрэн буордаах сыыстаах уу будулуйан тыаһа ууһа барылаан бара сытарын көрөн Кырбый бачча уу барыар дылы сайын үтүөтэ бүтэн дьону оттоппот эбит диэн хара санаа хаатыйаламмыт дьонуттан салла санаата, икки атахха баар эбит үөн өй хадаар хаата өһүллүбэт өһөс быһыы. Хоруу төрдүгэр кулуһун оттон чэй өрүннүлэр, арыылаах алаадьыны тууйастан хостоон, кирпииччэ чэйтэн тосту тутан сыалаах эти кытта Эһэкээнигэр алгыһын кытта уурда, ол кэнниттэн оҕолорун ыӈыртаан
бэйэлэрэ эмиэ үссэнэн бардылар, өр соҕус саӈата суох Эбэлэрин көрөн олорон наҕылыччы аһаатылар. Туга да биллибэт тыӈырахтаах көтөр эӈин араастаан таӈалайын тыаһата-тыаһата үрдүлэринэн туора-маары тэлээрэ сырытта, оҕолор куттанан Кырбыйдаах сырайдарын кэтэһэн өгүрүк-төгүрүк көрө олордулар. Күннэй кыра сыыс маһы ылан тэлээрэн иһэр көтөрү туһулаан үӈүү курдук бырахпыта ыйылаан тиийэн сүрдээх тыаһы кытта көтөр түүтэ,,Бурал,, гына түстэ ону кытта киһи өлөр саӈата салгыӈӈа сатараата, оҕолор олох куттанан оҕустарын күлүгэр куоттулар. Күннэй хоонньуттан Хомуһун хостоон наһаа нарыннык ис-иһиттэн Иэйиилээхтик хомус кылыһахтаах тылынан айылҕа сиккиэр тыалын көтөрүн-сүүрэрин саӈардан дьүрүһүйэн барбытыгар үллэ сытар сүүрүктээх уу тохтоон иһиллиир курдук чуумпурда. Кырбый Эһэкээнин эргийэ сылдьан Аар Айылҕаттан, отун маһын иччилэриттэн уу олох төрдүн оӈоһуута буоларын умнубакка Күөх Боллоҕун Алы гынан ааттаһар тылларынан көдөһөн аҕынна. Эбэ олохтоох Оӈкулун олоҕунан хаалларарга тобуктаан туран Эбэ диэкки үстэ сүгүрүйэн ылла, тута сылдьар кылларын ытыһыгар хатардыы хатыйа тутан сэрэнэн аал уотугар уурбутугар Эһэкээнтэн уоттары-чохтору ытык курдук ытыйбытынан үрүӈ Холорук өрө сүүрэн таҕыста. Кырбыйдаах түргэн үлүгэрдик хомунан тэйиччи тэскилээн биэрдилэр. Ыраах мыраан үрдүгэр тахсан Халлааӈӈа дылы ытыйар үрүӈ Холорук Эбэ төрдүттэн төттөрү-таары ыйылыыр ыһыытыыр ынчыктыыр тыаһын истэн олордулар. Уот тыыннаах үрүӈ Холорук уста-туора сүүрэкэлээн баран тыаһаан-уһаан арҕаа сирилии турда. Кырбыйдар аттарын, оҕустарын миинэн хоруу оннун көрө тиийбиттэрэ хаһан да хаһыллыбатаҕын курдук өрөһөлүү буорунан-сыыһынан томточчу таптайан эбиитин аарыма мастары буордаах сыгынахтары мунньубута иирбэ-таарба курдук сытара…
Тиийбиттэрэ түһүлгэҕэ оҕустаах аттаах тобус толору мунньустубут, бары кэлбит кыргыттары харахтарын кырыытынан сылыктыы көрө-көрө дьалты хаамаллар, кистээн оҕустаах оҕолортон ону-маны ыйыталаһан көрдүлэр да олоро куттанан тиэрэ-маары кэпсээтилэр. Олохтоохтор хоруу көмүллэн санаалара көнньүөрэ сылдьар, аны оттуур сирдэриттэн уу тардарын күүтэн көрүөхтэрэ, куһаҕан үчүгэйдээх диэбиттии от хамсыы-хамсыы тахсарын күүтэллэр. Сотору үрүӈ-хара күүгэнинэн ньылбы сытыйбыт аттаах киһи өрө мэӈитэн кэлэн сэргэ төрдүгэр,,Хорус,, гыннараат үргүлдьү тэһиинин иилэ быраҕаат балаҕаӈӈа ыстанна…
—Көрбөтөхпүн көрөн, истибэтэхпин истэн кэллим. Туора дьонтон истибитим буоллар,,Сымыйа,, диэм этэ, бэйэм эт харахпынан көрөн кэллим кинээс түһүлгэтигэр үрүӈ Холорук күүлэйдээн ааспытын эбиитин хара тыаҕа
хаатыйалана сытар Элиэ ордуутун үрэйэн ааспыт бэйэтэ үгэх иһигэр түһэн тыыннаах хаалбыт, дьон-сэргэ үөрүүтэ сүрдээх. Күдээр кинээс уйатыгар уу киирэ сылдьар диэтилэр, ойуунуттан ыйыппытын,,Кэбиис адьаһын ахтыма тыыннаахтыы сиэхтэрэ, киһи ааттарын ааттаан киирбэт-тахсыбат дьонугар киирэн биэрэн сиһим үөһүн быһа тардыахтара,, диэн кута көтөөрү олорор диэтилэр–
Киһи эрэ буоллар кутун-сүрүн көтүтэр киһи баар эбит диэн Элиэ ойууну сэтэрии санаатылар. Айдаан аҕатын ууһун кырдьаҕаһа Хабылык оҕонньор сандалыта тэрийиӈ диэн дьонугар соруйбутугар өр гыныахтара дуо баайтаһыны дьаһайа охсон хол буут араартаан күөскэ бидилитэ түһээт сүүрүӈүйдүү сиэн кимиритэн бардылар, бутукас миинин сыпсырыйа-сыпсырыйа уһун киэһэни быһа бүппэт кэпсээн киэргэлэ, сэргэх сэһэн сэлэспэтэ аан курдук аһыллынна. Үйэлэр тухары үгүс киһини өрүһүйэн кэлбит Туллума Эбэлэрэ көмүс хатырыктаах балыгын арааһынан куһунан- хааһынан күндүлээн күн баччатыгар дылы арааһын аһаан кэллэхтэрэ, ону оннуттан огдолутан кураанах кутаҕа кубулутаары гыммыттара табыллыбатаҕар үөрэн Кырбыйдаах, Күннэйгэ махтанар тыл бастыгын эттилэр…
Чэлгиэннээҕи аартыкка дылы атааран хааллылар, оломноро оннугар түспүтүнэн туораан Туораах баайга тиийдилэр, киһилэрэ улахан уу кэлэн оттуур ходуһаларын ууннан толорон ааспытыгар киӈэ-наара холло сылдьара, ол да гыннар кэтэһиилээх дьонун үөрэ көрсүбүтэ, уола Кынаачай олохтоох өйүн булан киһи бэрдэ буолан иһэрин көрө-көрө күлүгэр имнэнэрэ. Ыксалынан хоно-өрүү сыппакка аастылар. Хооһойго Чыӈыйдаах туораатылар ыксаан иһэр буолан ханна да туораабатылар, Бэргэннээх эмиэ туораатылар түүннэри айан буолла, таас үрэххэ хаайтаран төттөрү таары күн бөҕөтүн сүтэрдилэр. Аны от үлэтигэр киирбит дьонун-сэргэтин сэргэхситэн Күүлэй тэрийээри ол ыксалыгар үргүлдьү төбөлөрүн оройунан түстүлэр…
Содержание
175
—Быйылгы тус-туһунан алааһынан түһүлгэлээн ыһыахпытын аһардыбыт, бэйэбит холбутугар үчүгэйин-үчүгэй да туох эрэ тиийбэт курдук, ыһыылаах-хаһыылаах ыӈырыылаах ыһыаҕы суохтаатыбыт быһыылаах, хата бу от хомуурун ортотугар буолар Күүлэйи үгүс киһи күүтэ сылдьыбыт эбит, ыһыахтан итэҕэһэ суох киһи бөҕө кэлэ сатаабыт отторун быраҕан туран. Көр эрэ ити Куочай уолун хаһан улаата охсубутай, аҕыйах сыллаахха дылы сыалыйа сыгынньах сылдьар курдук этэ, үнүр Күүлэйгэ кыра бэйэтэ кырбадаһын эбитин көрдөрдө, аатырар Кунай Хотуурдаахтары куһардаҕын көр, тэлиитэ киэӈэ хадьымала үчүгэйэ сиртэн сэрбэйбити күөх кырыһын эрэ хаалларар охсооччу эбит, былыр эһэтэ күөгэйэр күнүгэр икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэтэх киһи этэ, ол бэйэтэ отчут бэрдэ этэ да иккиэйэх сүөһүттэн ордук өнүйбэтэҕэ, саллар сааһын тухары Баахтыйа баайга көлөһүнүн тохпута бүтэн биэрбэт сүөһү хара иһинэн, тоорохой арыы туһугар ууга түһэн өлбүт собулҕа иннигэр. Үнүр сиэнэ уол ньирэйдээх ынаҕы кытта, кунан оҕус сиэтэн барбыттарыгар ийэлээх, аҕата барахсан үөрбүттэрин, аны,,Тэйэр,, алааска Чэлгиэни кытта оттуурга кэпсэттим диэн дьонун үөрдүбүт этэ, ити хотуурдаах барахсан аҕыйах сүөһү айаҕын бу кураан күннэргэ оттоон бүтэн кэлэр ини сыарҕалаах оҕуһун миинэн–
Чэлгиэннэргэ кэлэн Күүлэйгэ сылдьан баран хоноһолоон хоно сытар Тирэх оҕонньор бэрт элбэҕи кэпсээн бытыга сэпсэйэн олордо, сиэнэ Бөтөс уол оҕус сыарҕатыгар олордон Күүлэйгэ аҕалбыта, бэйэтэ киэһэ сөрүүӈӈэ оонньуу, оһуохайдыы Чэлгиэн оҕолорун кытта ханна эрэ ыстаммыт. Кырдьаҕас Күүлэй туһа диэн тэйиччи сиртэн кэлээхтээбит, олох төрүкү куйаар түгэҕиттэн тахсыбыт кыргыс аймахтара үһү, дэлэҕэ Өксөкүлэр диэн аҕа ууһа ааттаныа дуо. Кырдьаҕас да былыр күөгэйэр күнүгэр киһи кылааннааҕы этэ диэн үһүйээн курдук номоххо хаалан кэпсэлгэ сылдьар, киһиттэн эрэ таһыччы сыыдам сырыылааҕа, түргэн тутуулааҕа дэһэллэрэ, ол бэйэтин хаардаах сыллар хаһыӈнара хаарыйан хаҕа эрэ хаалаахтаабыт, киил киһи буолан оттон-мастан тардыһан бэрдиӈ-бэрт онно-манна тиийэ түгэнэ сырыттаҕа. Дэлэҕэ кыһыл оҕо сааһыттан,,Тирэх,, диэн төлкө кээһиэхтэрэ дуо, аҕа ууһун Айдарыылаах аӈардара, бу мээнэ киһиэҕэ бэриллибэт,,Төрүт,, түөрэх түһэрбэт аата-суола, аҕа ууһун силистээх түөрэҕэ буоллун диэн түүйэ көрдөхтөрө. Кырдьаҕас кэллэҕинэ-бардаҕына Чэлгиэӈӈэ хонон-өрөөн ааһарын сөбүлүүр, кини кэлиилээх-барыылаах киэӈ сырыылаах киһи кэпсээнин истэн утуйбакка да олорооччу, хата кэпсиир киһитэ аҕыйах саӈалаах буолан үксүн бэйэтэ кэпсээн тахсааччы…
—Чэлгиэн былыр да айан бөҕө буолар этибит, араас да анаарыылаах барахсаттар
бааллар этэ. Мин эдэрбэр икки эр бэрдин кытта сөбүлээн сылдьыһар этим, бүтүн күүстээх Бөдьөөх бухатыыры уонна атахтаах ааттааҕа, быһый быһыылааҕа сэттэ иӈиирдээҕэ Кытааҕы кытта, бу санаатахха бардам санааҕа дохсун сырыыга тымныыны буркуну кытта хатыйсан сырыттахпыт, эрэйдээхтэрим быстахха былдьанар дьылҕалаах буолан түптэ түрүлүөн, сэттэ чох үрдүнэн үктэнэ этилэр ыксал-тиэтэл сырыылаахтара. Биир түгэӈӈэ кэргэним кыһыл оҕо көтөҕүүлээх, кырбас курдук кыра оҕолорун кытта хаалларыахпын кэрэйэн барсыбатаҕым, хайдах эрэ хомойбуттуу туттан бараахтаабыттара, айаӈӈа мин ыйан-кэрдэн илдьэ сылдьарым, сордоохторум бэйэлэрэ кыра оҕолуу көнө санаалаахтара, ону туһаннахтара сүппүттэрин саас хаһан аһыы сылдьар сылгылар харалдьыкка таһаарбыттарын бэйэм аҕалан ийэ буордарын булларбытым, хаһан да хараҕым уута тахсыбатах бэйэтэ, оҕолуу буордарыгар умса түһэ сытан маккыраччы ытаан көхсүбүн кэӈэппитим. Ол дьиикэйдэр сүмэһиннээх утаҕы иһэрдэн сиэбиттэр этэ, ир суолларын ирдээн, тоӈ суолларын тордоон иккис сылыгар адаар таас хайа хапчааныгар хоно сыталларын ситэн үһүөннэрин хара хааннарын халытан хабырҕаларын хайыта сототтоон хаалларбытым, үөн-көйүүр аһылыгар бырахпытым. Ол оӈорбут хара аньыыбын кэмсиммэппин, Таӈара иннигэр тиийдэхпинэ бэйэтэ ыараӈнатан көрөн баран ханна ыытарын билиэҕэ–
Кырдьаҕас туох да кыһалҕата суох мүчүӈнүү-мүчүӈнүү эдэр сааһыгар эӈэрдэһэ сылдьыбыт дьонун санаан үөһэ тыынан ылла, Чэлгиэн истибэтэҕин истэн сүрдээҕин соһуйда, бу кырдьаҕаһы оҕо эрдэҕиттэн билэр, сытыары-сымнаҕас киһи курдук саныыра, киһи үөйбэтэх дохсун сылыылардаах эбит, бииргэ үөскээбит үөлээннээхтэрин иннигэр хараӈа аньыыга киирэрин да кэрэйбэт кэрэгэй сырыылары сылдьыбыт кырдьаҕаһы сонургуу көрөн олордо…
—Чэлгиэн мин кырдьаҕас киһи өйдөөбөтүм үксээн иһэр, ити нэһилиэк аайы Таӈара дьиэтэ тутан хас киэһэ аайы хобону кырбаан лоӈкунаталлар дии, ити туохтарын накааһа эбитэ буолла, аны үөрэхтээһин диэн оҕолору үөрэтэн муӈнууллар, кус-хаас тойуга бөҕөлөр, таӈараӈа сиэртибэ, түһээн хомуйан сордоотулар дьону, эн санааҕар хайдаҕый?—
Оҕонньор харда күүтэн ып-ырааһынан көрөн олордо…
—Үөрэх туох да куһаҕаны оӈорбот, баара үчүгэй киһи билэрэ-көрөрө кэӈиир. Таӈара баарын суоҕун этэр кыаҕым суох, биһиэхэ Аар Айылҕабыт итэҕэлэ чугаһа сыттаҕа, үйэлэр тухары эппитигэр-хааммытыгар иӈэн Ийэ буортан тирэҕирэн кэллэхпит–
Чэлгиэн көнөтүк уонна судургутук эппитигэр оҕонньор сырайа сырдаан ылла. Кырдьаҕаһы кытта күн тахсыар дылы куолуластылар, күн тахсыыта оҕуһун сыарҕатыгар олорон өтөхтөрүн быстылар. Бараары олорон
оҕонньор Чэлгиэни умса тардан оройуттан сыллаан ылла, бу үйэтин тухары араас түһүүлээх-тахсыылаах сырыылары сылдьыбыт кырдьаҕас Чэлгиэни эрэ киһи быһыытынан ис сүрэҕиттэн сөбүлүүрэ…
Чэлгиэӈӈэ биир күн илдьит кэллэ, дойдутуттан тирэҕирэн хаанын-сиинин хаӈатаары былыр дьонун сэргэтин кытта иирсэн батымына быралгы барбыт Кыталык Куо ордубут оҕолорун сиэннэрин илдьэ иһэн аара быстарар турукка киирэн сыталларын тиэртилэр. Чэлгиэн уолаттарын үмүрү тардан ылла Кырбый, Күннэйдиин кэллилэр. Биирдии аты сэтиилэнэн ас-таӈас ырдан түүннэри түстүлэр. Иккис хонугар Кырбый кыра ыллыгынан сирдээн тыымпы алааска киллэрдэ, эргэ эркинэ сиӈнэн түспүт балаҕаӈӈа сэрэнэн чугаһаатылар. Тиэрэ сытар халҕанынан өӈөс гыммыттара буор даӈын үрдүгэр кыралыын улаханныын уонча киһи сыталлара. Сорох дьону көрдө иһиттэ, атыттар кутааҕа чэй өрөн кытыйаларга сойута куттулар. Тууйастан арыы кыралаан баһа-баһа айахтарын атытан ынах арыытын уган биэртэлээтилэр. Тохтуу түһэн баран бэрт эрэйинэн ыйыстан истилэр, аны үүттээх сойбут чэйи ыймахтатан ыллылар. Таӈас-сап дьүһүн бодо иэдэйбит, уӈуохтаах тириилэрэ эрэ хаалаахтаабыт. Кыталык Куо кэрэ бэйэтэ кэхтэн хаар маӈан баттаҕа арбайан таӈас сап тырыттан урукку кыыс оҕо арыы сыа хааныттан туох да хаалбатах, дьону көрөн саӈата суох уолан хаалбыт хараҕыттан хатырбыт иэдэһинэн хараҕын уута тохтоло суох сүүрдэ…
Чэлгиэн бу хаан аймаҕа буолуохтаах Кыталык Куо урукку кэрэ дьүһүнүн өйдүүр буолан билигин уоһа тииһэ бараммыт симэхсин эмээхсини атыӈырыы көрөн олордо, ыам бырдаҕыттан да көмүскэнэр биир түптэни кыайан оӈостубакка эттэрэ тириилэрэ дьүккүрүйэн хабыллан онон-манан бааһыран тахсаахтаабыт, аччыктаан дьүдьэйэн кыаммат дьону бэлэм аһылык гына хааннарын супту уулаан баас үүт онно гынан кэбилээбит. Кыыл сыатын уулларан эттэрин-сииннэрин дэлби имэрийдилэр, ордук оҕолор иэдэйбиттэр. Чэлгиэн оҕо сылдьан Кыталык Куо аймах билэ дьонуттан айдааннаах арахсыытын санаан кэллэ, күн сиригэр өтөрүнэн түспэтэх Илгэлээх аҕатын ууһугар дэбигис саха сатаан хоһуйан холоонноох тыл ууһун булбатах кэрэ кыыһы Айыылар анаабыттарын таптаан Кыталык Куо диэн бар дьоно сүрэхтээбиттэр. Кырдьык да кынтаччы туттан ыллаан-туойан лыӈкынатан бардаҕына Кыталык кырдалга түһэн дайа сылдьарын курдуга, төрөппүттэрэ биир улахан аймаҕы кытта хаан тардыһаары кыыстарын сыыттаабыттара, илии охсуһан чалбараӈ маанытын тэрийбиттэрэ. Дьэ онно буолан хаалан турбута кыыстара иннин биэрбэккэ иирэн төрдө төлө ыстаммыта, оҕо сааһыттан бииргэ оонньоон улааппыт тулаайах эмээхсин уолугар сүрэҕин аһан сыһыыттан
сылгылаһан, хонууттан хомуйсан хоонньоспуттара, ону билэн аҕа уустара кыыстарын кыраан таныйан тапталлааҕын кытта муустаах ураҕаһынан үүрбүттэрэ. Бу үгүс сылларга сыстыганнаах ыары курдук ким кини аатын ааттаан көрбөтөҕө, ханна тиийтин түгэнтин ыйыталаһан көрбөтөхтөрө, арай ийэтэ барахсан хара өлүөр дылы оҕотун санаан ытаан муӈнанара. Оннук аҕа ууһугар күн сирин көрөн түспүт кэрэ куо дьоллоох олох алгыстаммакка кырыыһынан кыйдаммыта…
Чэлгиэн биири дьиктиргии көрбүтэ манна биир турбут уол оҕо эр киһи суоҕуттан, арай улаатан эрэр кыргыттар эрдэҕэс саастаах уолаттар бааллара, туох эрэ куһаҕан быһыы-майгы тахсан бачча сиргэ туос сатыы күрээн иһэллэрин Чэлгиэн сэрэйбитэ. Тоҕотун токоолоһон туоһулаһа барбатаҕа, кэлин нам-нум буолан өйүн-төйүн буллаҕына кэпсиэ дии санаабыта. Сэниэлэрин ылыахтарыгар дылы наар убаҕаһынан кыра-кыралаан аһаттылар. Кырбый, Күннэй үксүн имэрийэн-томоруйан көрөллөр истэллэр, айдарыылаах кыргыттар эт-тирии бааһын үүтүн өр гыныахтара дуо эттэрин-сииннэрин чөлүгэр түһэрэн аны бырдылара быстыбытын араас оту оргутан иһэрдэннэр, ол быыһыгар ис куттарын илбийэннэр оннун-тойун булларан бардылар, таӈас таӈыннаран атахтарыгар этэрбэстээн, таӈаска киһилии утуйан бэттэх кэлэн истилэр…
— Чэлгиэн көрдүӈ биир да эр киһи суоҕун, бу ыаллар аҕалар Сиэгэн Бөҕө айдарыылаах аймахтары кытта атааннаспыт эбит, хаһан эрэ эн аймахтарыӈ Кыталык Куону кырыыс тылынан кылыылаан ыыппыттарын ол Тыӈырахтаах ойуун таба көрөн ачарбаастаах айаны уол оҕо кутугар аймахтарыӈ кырыыстарын эрийэ тэбэн биир да уол оҕо турбатах, кэнэҕэс Сиэгэн Бөҕө ырбаҕа ыйанан ыйааҕа быстыбыт, Кыталык Куо ордубут оҕолорун илдьэ кыл тыынын күрэппитэ манна атын айахтаах аӈаабыллаан сытар, ол үтүмэн түгэҕэр этиллибит кырыыһы ойуун, удаҕан кыайбат. Уот тыллаах уһаардаҕына, алгыс тылынан арчылаатаҕына эрэ төлөрүтэр төлкөлөөх–
Аҕыйах хонугунан арыый буолтарын кэннэ барыларын акка олордон,,Тэйэр,, алааска тиэртилэр. Манна олохтоох сирдэрин буллараат Көкөт, Ырыа, Күөрэгэй аал уоттарын оттоннор үрүӈ түүн кулуһуну манаатылар, ойор Күннэрин сандаарар саһарҕатын көрсөөрү…
Кыталык Куону оҕолору сиэннэри кутаа утары күн тахсар сардаӈатын утары көрсүһүннэрэ олортулар. Күн кыырпаҕа кытара кыыһан эрдэҕинэ Ырыа Ылгын алгыс тылын аһан икки илиитин уунан саӈаран-иӈэрэн доллоһутан барда…
Содержание
176
Кыталык Куо тэлгэһэҕэ түһэрин кытта Алааппыйа саба түһэн кууһан ылла, үйэ аӈара буолан баран көрсүбүт дьүөгэлиилэр харахтарын уутун кыамматылар. Алааппыйа бэйэм да бэрпин дии санаабатар бу күн сиригэр дэӈӈэ көстөн ааһар, Айыы сиригэр анаан айыллыбыт кэрэ Кыталык Куо хаардаах хаһыӈ хаарыйбыт Аар хатыӈыныы хагдарыйа кырдьыбытын Дьылҕа хаан чэпчэки сынньалаӈ олоҕу биэрбэккэ сору- муӈу состорбутун көрөн аһынан хараҕын уутун кыаммата.,,Дьол-Сор,, аҕыстыы балыстыылар дииллэрэ олох оннун көрдөрө чахчы эбит,,Былыттаахха быктарбакка, Күннээххэ көрдөрбөккө,, Өбүгэлэр бу Олоӈхоҕо туойар тойуктара, кэпсиир кэпсээннэрэ олох кэлэр үүнэр кэрдииһигэр кыыс оҕо айылҕаттан айыллан, кэрэ сир симэҕэ кэхтибэтин, сүлүһүн тыл сүмэтинэн сүлэн ылан сибэккитин хаар хаһыӈа хаарыйбатын диэн харыстыы туттар тыллара тустаахха тиийбэккэ төһөлөөх Кэрэ Куолар кэрэгэй дьылҕаламмыттарай, кэрэ олох ыллыгын тутуһан оҕо төрөтөн олук үктээн ааспаккалар сор суолланан эдэр саастарыгар эрдэ ииннэнэн ийэлээх-аҕаны куурбат харах уулаах кырдьыы кырыыһыгар хаалларан сырдык куттара оннуларын булбакка салгын устун үйэ тухары ытаан-соӈоон эрдэҕэ…
,,Тэйэр,, алааска Чэлгиэннэр, Бойбоохтор кэлин сылларга сайылыы кэлэллэр, дьыл тахсар отторун мантан ылаллар, кыһын кыстыкка сүөһү тутар сирдэрэ. Сындыыс аны үөрү туппат буолан Бойбоохторун батыһа сылдьар, оҕолор үүннээн баран үстүү-түөртүү субуруһан арҕаһыттан самыытыгар тиийэ мэӈэстэн миинэн муӈнуулларыгар үөрэр курдук сиэлэн сэксэйэрэ. Бойбоох эдэр сааһыгар эӈэрдэһэн тибиилээх буркуннары, хаардаах хайалары араас киһи үөйбэтэх ахтыбатах сырыыларын сылдьыбыт Сындыыһын аһынан хараастан ылара…
Кыталык Куо оҕолору сиэннэри кытта Алааппыйаҕа түспүтэ, астарын-үөллэрин аймах киһи быһыытынан Чэлгиэн хааччыйбыта таӈаһыгар-сабыгар тиийэ, ыанар сүөһү кытары сыһыарбыта. Кыргыттара уолаттара Ньургуһуннааҕы кытта окко сылдьыһаллара, балаҕаӈӈа Алааппыйа, Кыталык эрэ хаалан арааһы бары кэпсэтэллэрэ…
— Өйдүүр инигин Аймахтардыын айдааннаах арахсыы буолбутун, буруйум айбыттарым Атааннаах аҕатын ууһун кытта хаан тардыһаары биэрэ сатаабыттарын иннибинэн буолбакка эдэр сааспыттан кулуннаах биэ курдук куодарыһан үөскээбит Ньургуммун батыһан хаан аймахтарым хара кырыыстарын аргыс гынан кыйданан атах балай барбыппыт, ол саҕана сир көхсө киэӈ, айыы сирэ аһаҕас дии санаан санаабыт бөҕөх этэ, эдэр дохсун саас туохтан иӈнэн турбутай, харыбыт күүһүнэн ыалга айахпын иһин үлэлии-үлэлии сир көрдөөн сыҕарыйан испиппит. Тураах аҕатын ууһуттан кыра көлүйэ оҕолоох дулҕа, тамылҕан былдьаабыт чоӈолох
алааһын эттэһэн уһун сылга ылбыппытыгар үөрэн үлтү эрэ түспэтэхпит, Ньургунум барахсан кыайара-хоторо бүгүрүтэ киһи тэӈнэспэт киһитэ буолан кыстык угун саҕа балаҕан туттан оо онно үөрбүппүтүөн, иккиэйэх сүөһүбүтүгэр өр гынан оттуохпут дуо, ордор оппутун курулаан иһэрбит. Тыа булда батыһа сылдьар курдуга, Байанайдаах да этэ барахсаным, сыл аайы Айыыһытым атарахсыппакка кылбар бэйэлээхтик утуу-субуу уолаттары күн сирин көрдөрөн үөрүү үрдүгэр сылдьыбыппыт, кыргыттар да кэлитэлээн испиттэрэ. Ньургунум сүрэҕэ-бэлэһэ дэлэ дуо дулҕатын, тамылҕаны ыраастаан уоттаан үчүгэйкээн көнө ходуһаны оӈорон уонча сүөһүбүтүгэр холкутук оттуур сирдэммиппит, уолаттарбыт туран үлэни үмүрүтэр дьон буолан барбыттара, аны иккиэн кийиит аҕалан үөрдүбүттэрэ, сиэн оҕо көрдөрөн көмүс күммүт күлүм аллайбыта, оо оччотооҕуга билэр суох ол быстах дьолу Дьылҕа Хаан күлүү гынар курдук кылах гыммытын. Ханна да буоларын курдук Тураах аймахха түӈнэри төлкөлөнөн төрөөбүт туора сири көрө сылдьар, икки атахтааҕы барытын ордуҕурҕаан хамсыыры хабыалыы сатыыр, турбуту туора ыйыстаары туруорсар иннэ-кэннэ биллибэт илбис дуу иичээн дуу аӈаардаах оҕо төрүөҕүттэн аһын кырыттаран киһилии көрүӈү ылбатах Күлгэри ойуун баттаҕа арбайан кэп-дьэбэр көрүӈнээҕэ. Ол баҕайы саас сайын сыбыытыыр адьынаттанан сирбитин былдьаһар дьаллыктаммыта. Хантан билбитэ буолла ол хара түөкүн биһиги сорбутугар кырыыһынан кыйданан сылдьарбытын, биир киэһэ киирэн…
— Эһиги Аймах хара кырыыһын сүнньүгүтүгэр сүгэ сылдьар эбиккит, бу сиртэн күн сарсын барбатаххытына кырыыһы хаан ырбалаан хаалларан барабын–
Оннук дьүһүлэнэ турдаҕына Ньургун таһырдьа анньан кэбиспитэ, ол кэнниттэн үс күнү быысаһан Ньургуммун кытта икки турбут уолаттарым суох буолбуттара. Ытаан-соӈоон кистээн олордохпутуна ол күтүр күөһэлис гына түспүтэ…
— Хайа хараххыт хайыаран олороҕут дуу? Күн сарсын бу сиртэн сүппэтэхитинэ барыгытын сиик курдук сиӈнэрэн инчэҕэй иинниэм, сүөһүнү аһы тыыта сылдьымаӈ турар бэйэҕит дьүгэлийиӈ–
Баттаҕа арбайан кып-кыһыл хаххан курдук хараҕынан көрө-көрө дьүһүлэнэн тахсыбыта, кутталбыттан оҕолорбун түӈ-таӈ таӈыннараат күрүүр аакка барбыппыт, кимнээх буолан киммит иэстэһиэ баарай–
Умса түһэн Кыталык Куо уйа хайа суох ытаан барда. Кыргыттара, сиэннэрэ саба түһэн ааттаан бардылар…
—Чэлгиэн Туораах баай туонатыгар ыар ыалдьыт буола, түптэ-түрүлүөн түһэрэн нүһэр хоноһолуу , атаҕастаабыттарын аахса былдьаабыттарын төннөрө барабын, ону туох диэн анааран сырдатаҕын?–
Кырбый Чэлгиэннээх чэйдии олордохторуна киирэн көмүлүөк иннигэр сис туттан сүүһүн аннынан
көрөн турда, кэнниттэн Күннэйэ киирэн кэллэ. Чэлгиэн кыргыттара сырайдара-харахтара турбутун көрөн санаатылар да арбаҕастаах да абыраабатын, күлүктээх да киирэн көмөлөспөтүн билэрэ, көтөр былыт буолан сата баһын сатарытан Тураах түһүлгэтин түөрэҕиттэн түӈнэрэн силиһиттэн тиэрэн ыһыытыы-ыһыытыы ыһыахтара, күлэ-күлэ күдэӈӈэ көтүтүөхтэрэ. Ол дойдуну оройуттан ыһыахтара, айаҕыттан алдьатыахтара. Хаҕыс санаалара киирдэҕинэ илбистэрэ иирэр мэнэрик буола кыырдаҕына оҕо дьахтар диэн омнуолуу барыахтара суоҕа, көрбүттэрин эрэ көтүрү тардыахтара, санаабыттарын эрэ соролоон ааһыахтара. Чэлгиэн уолаттарын ыӈыран Тураах олоҕор Кырбыйы, Күннэйи батыһан бардылар, Бойбоох эмиэ хаалбата. Куттаналлара биир эрэ эрдэ тиийэн ол дойду олоҕун ымдаан гынан ытыйыахтара, тумустаатарын түһэрэн тыӈырахтаахтара тыытыһыа диэн…
Күлгэри хаһан да маннык көнньүөрэн ылбытын өйдөөбөт, быстах дьылҕалаахтары булан сорохторун тоӈ ииннээн атыттарын атахтарынан куоттартаан бэлэм баайга киирбитинэн үөрэн үөһүн таттара сытта…
Утуйар утуйбат сытан уутун быыһынан иһиттэҕинэ сүүрдээх күүстээх тыал түһэн куугунуур тыаһа иһилиннэ, хара тыа ынчыктаан ылардыы мас барчаланар тыаһын кытта чардырдыыр саӈа баар курдук буолан ылла.,,Тыый туох иччилээх тыалай, баатыгыран мин үрдүк ааппар кэллэ дуу,, Киһи эрэ буоллар кутталыттан титирэстээн ылла…
— Эриэн кыыллар эстэр турукка киллэрэн киэӈ айдааны тартаххытын көрүӈ, биир аӈала аӈардаах абааһы иӈмит аймахтааххытын илиитин-атаҕын эрийэ тутан тохтоппокко сылдьыбыккыт, өссө киһиргэтэн киксэрэн биэрэргит буойаргыт оннугар. Сут өлүү иччитигэр суол аһаӈӈыт собулҕабытын суор-тураах тоӈсуйар буолла–
Балаҕан муннугар хамбааччы утуйарын эрэ ордорон мээрик буола сытар кырдьаҕас айдаарбытынан нэһиилэ салыбыраан олорбутугар икки сиэн кыргыттара сырсан кэлэн икки хонноҕуттан өрө тардан олортулар. Сыл-хонук суурайар сыллара кими аһыммыта баарай бу эмиэ күөгэйэр күнүгэр айахтааҕы атыппатах күлэн-салан тыл-өс иччилээх идэмэрэ иӈмит барахсана этэ, уолуктаһа тураллары уоскутара, кыыһырсан кырбаһа сылдьаллары күллэртиирэ. Бу ,,Тураах,,диэн күлүүгэ сылдьыбыт атах-бытах аҕа ууһун халыӈ аймахха кубулуппута, кэлэн-баран сындыыстанар кэмигэр,, Тойук Түһүлгэбит,, иһэр диэн кэтэһиилээх киһи буолара, кини кэллэ да сэһэнин-кэпсээнин истээри кыралыын-улаханныын,, Лыык,, курдук балаҕан иһэ буолара. Оҕо сааһыгар Ийэтэ барахсан таптаан,,Түһүлгэм,, дии-дии сыллыыра, ол,,Түһүлгэ,, аат күн баччатыгар дыгы иӈэн кэллэҕэ, Ийэ чыычааҕар алгыс курдук аат арчылаан хааллардаҕа, эстэр турук эргийбэккэ үллэ турах
үрүӈ илгэ үгүс сылга үүнэ турдун диэн…
Бөлүүн түүл курдук түлэкэчийэ сыттаҕына көрүөхтэн кэрэ кыыс киирэн умайа турар уоттарын саба үрэн тахсыбыта, ол түүлүн тойоннуу сытан аҕаттан аан тумарык буркун оту-маһы барчалыыр тыаһын истэн туох буолбутун тута сэрэйбитэ, кээһиилээх оттору, чөмчөтүллүбүт лэкээлэри халлаан тыала хомуйа тутан ый-күн ыһыаҕа гына ыстаҕына аны кыһын сүөһүлүүн-сылгылыын сукка бараллар, сыһыы аайы собулҕа буолан соһуллуохтара, хонуу аайы хомурах тэбиитигэр хаалыахтара. Оҕонньор бу алдьархайтан арбаҕастаах да абыраабатын билэн, балаҕан иһигэр бу сир сиӈнэр силлиэтиттэн саһан салыбырыы олорор сиэннэрин аһынан хараҕа ууланан куура хаппыт иэдэһинэн сүүрбүтүнэн барда…
Эмискэ ытыйа турбут ынырыктаах тыаллара утуйбуттуу уу чуумпу сатыылаабытыгар соһуйаннар таһырдьа ойуоккалаһан таҕыстылар. Тугу да өйдөөбөккө илин-арҕаа мэлээриӈнии турдахтарына арҕаа аартыгынан аттаахтар хотоҕостуу субуллан киирдилэр…
Инникилээн испит кыыс чэпчэкитик ыстанан түһэн тэһиинин кэннигэр кэлбит киһитигэр туттараат таһырдьа турар дьоӈӈо кыһаллыбакка балаҕаӈӈа үргүлдьү ааста, иһирдьэ баар Далбар Хотуттар, кыргыттар көрүөхтэн кэрэ кыыс өрүүлээх суһуоҕа субуллан киирбитигэр дьиктиргээн харахтарын муӈунан көрөн айахтарын атан турдулар, кыыстара үргүлдьү олорор оҕонньорго сулбу тиийдэ, аӈар атаҕар сөһүргэстээн Түһүлгэ кырдьаҕаһы сымнаҕас хараҕынан имэрийэ көрдө…
— Айыы Куттаан айбыт аҕастарым,, Айыы дьонун аһынаар,Күн дьонун көмүскээр,, диэн түһэрбиттэрэ. Аймахтарбытын атаҕастаан тоӈ ииннээбитин иһин Күлгэрини төннүбэт сиригэр түһэрдим, көрдүү хайыы сылдьаайаххытый, аньыылаах дууһаны аллараа дойду харайыаҕа,,Түһүлгэҕин,, тыыппатым тумна сырыттым, ытык киһини ыар тыыннаан ытата-соӈото сылдьар Таӈара иннигэр улахан аньыы–
Кыыс туран тахсан барбытыгар дьэ һуу-һаа буола түстүлэр. Түһүлгэни икки сиэн кыргыттара икки дабыдалыттан өйөөн тэлгэһэҕэ таһаардылар, Чэлгиэн утары кэлэн икки илиитинэн кырдьаҕас тоҕоноҕуттан тутан сүгүрүс гынна. Түһүлгэ бу аатырар Өбүгэттэн өһөн хаалбыт өргөс уһуктааҕа Холоругу тыынаахпар көрөр күннээх эбиппин диэн үөрэн үөһэ тыынан ылла…
Өр гыныахтара дуо үөһэ-аллара түһэн, сүүрэн-көтөн тэлгэ түһүлгэтин күөх кырыска тэлгэтэ оҕустулар. Түһүлгэ кырдьаҕас Чэлгиэнниин сэргэстэһэ олорон арааһы барытын ыатардылар ырааҕы чугаһы. Күлгэрини ким да ахтыбата буолуохтаах буоларын курдук санаатылар, көрдөөбүтүн ыллаҕа дии, мэнээк бэрдимсийэн улуу дьон уллуӈаҕын анныгар киирэн биэрдэҕэ бэйэтин буруйугар. Түһүлгэ үйэлэр тухары өйөһөн-өйдөһөн олоруоххайыӈ диэн алгыс тыллаан атаартаата…
Кыталыктаах олорбут алаһа дьиэлэригэр тиийэн аал уоттарын отуннулар. Бойбоох сөһүргэстээн туран уһуктубат уһун ууларыгар утуйбут аймахтара оҕолорун-сэннэрин ахтыбакка сымнаҕастык сылаастык атааралларыгар көрдөһөн Эһэкээнин аһатта, сүүрбүт көппүт тэлгэһэлэрэ кэнэҕэс биир эмэ кэнчээритэ кэллэҕинэ туӈуйдук туттубакка аартыгын аһан түһүлгэтэ тэнийэн көрсөрүгэр көрдөстө. Иһити-хомуоһу, таӈаһы-сабы тыыппатылар, барытын сиик тардыбатын курдук дьаһайдылар дьон- сэргэ олорорун курдук, кунаны сэтиилэнэн кэнниттэн сүөһүлэри үүрэн дойдуларын аартыгар таҕыстылар. Бойбоох Кыталык Куо букатыннаах айаныгар бу сиргэ төннөрүн сэрэйэрэ, Күн сиригэр көрбүт тапталыгар, куорсуннаан көтүппүт чыычаахтарыгар…
Кыталык Куо сүөһүлэрин оҕолоруттан итэҕэһэ суох көрүстэ, хас биирдии ынахтарын инчэҕэй муннуларыттан сыллаталаан ылла ахтылҕанын таһааран. Барахсаттара Ньургунун уонна балаҕайга былдьаппыт уолаттарын санаталлара, кэргэнэ оҕолоро бу ынахтар иннилэригэр оттоон муӈнаналлара кыра саастарыттан, ынахтара кэлбэтэҕинэ ону көрдөөн кырдал устун сырсаллара. Кыталык Куо ааспыт сырдык сылларын санаан хараҕа ууланан ылла. Үнүр кыра Күннэйтэн истибитэ быһыта-орута. Күлгэри ойууну Кырбый төннүбэт сиригэр түһэрбитин, балаҕаннарын хайдах баарынан дьон олорор курдук хаалларбыттарын, Ньургунун, оҕолорун куттара онно олорон хааллаҕа. Тураах аҕатын уустара төннөр күннээх буоллахтарына оҕолорун түөрэҕэ түспүт тэлгэһэлээх өтөхтөрө букатын бэйэлэригэр хаалар диэн алҕаан атаарбыттар. Кыталык Куо охтон хаалар түгэнигэр кэтэҕиттэн тутан сүүһүттэн өйүүр сүдү хаан аймахтарын саӈа билэн харааста санаата, Чэлгиэн ааспыт сыллар кырдьаҕастарын курдук буолбакка атыннык анааран олоҕу оӈостор эбит. Оччотооҕу аҕа уустара кырыыһынан кыйдаабатахтара буоллун ньии. Дьылҕа Хаан ыйааҕа ыарахан да буолан ылаттыыр сороҕор сото уӈуоҕун туттаран сорго-муӈӈа тэбэн ааһара…
Тураах аймахтара кырдьык күүскэ соһуйбуттара, ити алдьархайдаах айаҕын атан ааспыт силлиэлээх холорук биир салаа оту тыыппакка ходуһалары үрдүнэн көтөн ааспытыгар, айдарыылаах оҕо эппитин курдук аһыннаҕа. Ааттаан кэлбит эрэ киһитигэр тиийэн түөрэҕин тиэрэ тэбэн аастаҕа,,Түһүлгэ,, кырдьаҕас Ньургун алааһыгар уолаттарын ыыта сырытта, дьиэ халҕана тайаҕынан тайанан турарын кэпсээн кэллилэр, балаҕан иһэ-таһа ыал олорорун курдук хомуллан хаалбытын кэпсээтилэр,,Түһүлгэ,, төннөллөр эбит диэн түстээтэ, аны ол алаас балаҕанын өӈөйүмэӈ олохтоох куттара-сүрдэрэ хаалбытын үргүтэ сылдьымаӈ диэн бакааттаата, күһүн аайы сэрэнэн өртөөн ааһалларыгар соруйда, сирэ-уота
кэхтибэтин диэн…
Аны сыл аайы буоларын курдук от үлэтэ үмүрүйүүтэ сүөһү үүрэн бараары ол сүпсүлгэнигэр түстүлэр, ону кытта түүлээх ырдан барардыы тэриннилэр. Аны биирдии-иккилии сүөһүнү холбуу ыытаары киһи бөҕө кэлэ сырытта. Барар сүөһүлэри биир хаарчахха хаайан хас да хоннордулар. Элбэх киһи барсаары сүөһүлэрин холбоотулар. Кыталык Куо ынахтарыттан ураты биэс-алта кыра сүөһүнү холбоору эмиэ кэлэ сырытта. Аараттан Бэргэннээх, Хооһойтон Сиккиэрдэр сүөһү холбоору кэтэһэ сылдьаллара. Хайыахтарай барыта бэйэ дьоно,, Айан аргыстаах, суох доҕордоох,, диэбиттии айаӈӈа туруннулар. Бойбоохтор барыстылар, эгэ Кырбый, Күннэй хаала сылдьыахтара дуо. Үргэл Сардааната дьонугар Даадарга барыста. Аны түүнүн хараӈарар үөн да суох, сүөһүлэрэ харахтара былчаһан ыһыллаары ол соро, тэллэйдээн тиэрэ сырса сылдьаллар. Хас да түүн кыыл киирэн куттуу сырытта, сорохторо син киһи кыыллааҕатына күрэнэллэр, биир түүн утуйа сытар сүөһүлэргэ үөмэн киирэн кыра сүөһү үрдүгэр түһэн орулаппытыгар Чэлгиэн батыйаннан өтөрү түһэн баран туора илгэн кэбистэ, сүүрэн кэлбит уолаттар салҕаан баран туора соһон таһаардылар. Кутаа оттон ол сырдыгар кыра кыылы өр гыныахтара дуо ньылбы тардан хол, буут араартаан астаан бүтэрдилэр, саӈа суох өбүгэ үгэһинэн суордаан ыллылар. Баһын ытыгылаан маска ыйаан кэбистилэр, бүтэйдии буһарбыт эттэрин сойута-сойута күөх окко суулаан ындыыга симтилэр, сулуйбут уӈуохтарын кыра иин хаһан онно көмөн кэбистилэр. Туораах баайга туораатылар, манна киэӈ хаарчахха сүөһүлэрин хаайан өрөөн сынньаннылар. Кынаачай эмиэ барсаары илдьэ барар сүөһүтүн талан хаайда, урукку Кынаачай буолбатах турбут-олорбут киэӈ харахтаах уол оҕотун уһуктааҕа, өргөс кылааннааҕа буолбут. Аны Ообуй илдьитин истэн онно туоруу сырыттылар, оҕонньор оҕолорун көрбүт киһилии үөрдэ-көттө, уола Ордуос Чэлгиэннээҕи көрөөт ханна эрэ дьаадьыйан биэрдэ…
— Чэлгиэн аҕыйах сүөһүнү ылан барар кыахтааххыт дуо? Үүрсэр дьону биэрэбин уолбун Ордуоһу ыытыахпын олох айантан улаханнык алларайбыт быһыылаах,, Айан,, диэтэххэ дьүһүннүүн кубулуйар–
Хайдах гыныахтарай уонча сүөһүнү үс киһилээн ыллылар…
Даадар кыыһын көрөн соһуйан эрэ хаалла мэктиэтигэр тыла булдьуйан ылла. Оҕото дьиӈнээх Далбар Хотун буола тупсубут, кыыһа манна хас да күн хааларын истэн ийэтэ эмиэ үөрдэ, ийэтэ ыарытыйарын истэн Бойбооххо эппитигэр, балаҕаӈӈа көмүлүөк иннигэр маӈан сылгы имиллибит тириитигэр сытыардылар, бастаан кыыл сыатын уулларан этин-сиинин дэлби соттулар, эргийэ сылдьан дэйбииринэн илбийдилэр уонна умайа турар көмүлүөк иннигэр куобах суорҕанынан сабан
хоннордулар. Сарсыарда халлаан сырдыы илигинэ кыра кытыйа тутуурдаах Кырбый тахсан барда, син балачча уһаан үрүӈ тумарык көтөн эрдэҕинэ кытыйаҕа дьэӈкир уу тутуурдаах киирдэ уонна бэрт кыратык кыыл үөһүттэн кутан суурайда. Сардаана ийэтин өйөөн олордоннор кытыйалаах сүмэтин иһэртэ. Сардаана ыйыпппытыгар сир сүмэтин уута диэн быһаарда, хайдах хантан ылбытын эппэтэ. Арай үчүгэй буолуоҕа эрэ диэтэ…
Багдарыын күүтэ сылдьыбыт буолан Чэлгиэн кыргыттарын кытта киирбитигэр соччо соһуйбата. Хата атын кэпсээннээх киһи буолан Чэлгиэннээҕи бэйэлэрин соһутта…
— Манна Куйаар уола диэн хантан эрэ дьөлө үүрдэрэн кэлбит үөдэн куорат сүүлүктэрин тыал курдук үптээх харчыларын көтүттэ, баатыгыран силлүүкүүн үбүнэн оонньуур быһыылаах үрүӈ кыһыл көмүс манньыатынан ыһыахтанар–
Багдарыын омуннаах кэпсээниттэн Чэлгиэн күлэ түһэн баран…
— Сүөһүбүтүн туттаран көрүө этибит дии–
— Тыый мөһөөҕүнэн мөлбөрдүүр,тыһыынчаннан тысхаӈныыр, көмүһүнэн көөчүктээн манньыатынан бырахсар Кылааттаах сүөһү ыйыталаһар этэ–
Чэлгиэн Кырбыйдыын бардылар, киһилэрэ үөскэ хааллан турар сүөһүнү кырылас манньыатынан төлөөн ылла. Уолаттар аттарын туттара хаарчахтаах Хайдыы уолугар бардылар…
Эттэрин туттаран бары саха тэӈэ суох буола эгди сырыттылар, хонон тураат Чэлгиэн түүлээҕин туттаран атыыһыттан туох ытыбыай-бытабыай ылыахтааҕын тэлиэгэннэн тиэйэн Багдарыын киэӈ ампаарыгар симтилэр, бары даҕаны илдьэ барыахтаах малларын-салларын аҕала-аҕала ампаарга симэн истилэр. Багдарыыннара өйө-санаата олох атыӈӈа сылдьар быһыылаах Чэлгиэннээх көрдөхтөрүнэ хаста да бэрт мааны дьоннор кэлэн бараттаатылар. Аны баһыттан атаҕар дылы эппиккэ дылы барыта көмүс мөһүүрэннэн күлүмӈээбит Далбар Хотуна кэлэ сырытта…
— Чэлгиэн ити хоту дойду кулубатын кыыһа эрин сылгылыы кэлэ сылдьар, эрэ буолуохсут эргинээри уу суолунан устар аалынан түүлээх бөҕөтүн тиэйэн кэлэн бу дойду үс күлэр эмэгэтигэр умса түһэн ыстаанын эрэ ыыппатах. Халыӈ аймахтара куомуннаһан Куйаар уолун куолуу сатаан кэтэр ырбаахыта суох хаалбыттар, ыксаан ыйдаӈалаах киһини ыӈыттаран сэрэбиэй кээстэрэн көрбүттэрэ, оннук дьоннор абыраатахтарына абырыахтара диэн бу диэкки ыйа сытар үһү.—
Багдарыын киирэн кэпсээбитигэр Күлүк күлүгүрэ сылдьар сырайа сырдыы түстэ, ону кытта Ообуй уолаттара харахтара уоттана ылла. Чэлгиэн ону сөбүлүү көрбөтө бу уолаттар оонньоон Ообуй үбүн ыыттахтарына кинини хайгыыра биллибэт, киһи туһугар кыбыллыы үчүгэйинэн аҕаабатын уруккуттан билэр, саатар киниэхэ сырайдаан туттарбатаҕа биир чэчэгэйинэн көрбүт төбөтү аахсаар диэн анаабыта, хайыай туора дьон үбүгэр орооспотоҕуна
сатанар…
— Хайа диэкки ол оонньуу буоларый? Тахсан харах сымнатан ылыллыа этэ, урут от атах тэптэҕинэ ылбахтаһар буоларым–
Киһиргиир аӈардаах Багдарыын иннигэр түөрэӈэлээн ылла, киһитэ саарбахтаабыт хараҕынан көрөн ылла да утары саӈарбата…
— Чугас утары ыалга оонньуу олороллор–
Истээт үһүөн таһырдьа дьөгдьөрүс гынан хааллылар, кэннилэриттэн элбэх саӈалаах Көкөт күлэ хаалла…
— Хаартыһыттар бүттүлэр, сыалыйата да суох хаалар буоллулар, хаама сылдьар хаарты күлүгүн ойууттара оннуларын буллара таҕыстылар–
Уолаттар бары күлэн тоҕо бардылар, Чэлгиэн мүчүйэн ылла…
— Бэйэлэрин оннуларын былыр үйэҕэ буллардылар ини, эн этэр Куйаар уолуӈ буоллаҕына мин истибит аатым эбит, көмүстээх Тайҕаттан хайдах манна кэлэн хаалла, хаарты хараҕын көтүтэр оонньооччу дэһэллэрэ, оннооҕор ол тымныы тыыннаах дойду кыайбатах буоллаҕына манна диэн хаардыы хаамар буоллаҕа уонна соҕотох буолбатаҕа биллэр, сур бөрө үөрэ буоллахтара–
Уһуктаах умнуллубатах Тайҕа амырыын тыыннаахтара илиилэрэ атахтара уһаан үөс сиргэ үөн курдук үөмэн истэхтэрэ, ханна харчы үөгүлүүр үп сытын ылан батыһан кэллэхтэрэ…
— Күлүк, Уһуктаах Бойбоох тахсыһыӈ Көкөт эмиэ–
Чэлгиэни батыһан таҕыстылар Багдарыын сирдээччи буолла. Киэӈ олбуордаах хас да дьиэ дьэндэйэн турар киэӈ тэлгэһэтигэр тиийдилэр, Багдарыыны батыһан киэӈ уораҕайга киирдилэр, иэдээн дойду табах сытынан,, Аӈылыс,, гына көрүстэ. Киһи киирэригэр тахсарыгар кыһаллыбакка хаарты алыптаах күүһүгэр ылларан бары онно умса түһэ сыталлара. Чэлгиэн Бойбоохтуун кытыы диэкки олордулар күлүккэ. Били киһиргээбит үс бөтөс былыр үйэҕэ муостара тостон оһох иннигэр умса түһэн олороллоро. Бу дьиикэйдэр туора киһи үбүн талбыттарынан матайдаан бүтэрдэхтэрэ. Хайдах гыныахтарай бэйэлэрэ аахсарга тиийэллэр тойоннорун кытта. Сотору халҕан аһылла түһэрин кытта маарыын Багдарыыӈӈа кэлэ сылдьыбыт Мааны Хотун икки киһи батыһыннарыылаах киирэн кэллэ. Оонньуу уутугар хаарыгар киирэн улахаттар эрэ хааллылар. Куйаар уола дэнээччи үрдүк көнө уӈуохтаах саас ортолообут киһи эбит, чыначчы туттан олорон имигэс тарбаҕынан хаарты ырытан сыыбырҕатар. Хотторон турбут киһи оннугар киирбит Далбар Хотун олордо, Күлүк чугаһаабакка көрөөччү буола сырытта киириэҕиттэн. Кини үчүгэйдик көрдө Куйаар уола аптаах имигэс тарбаҕынан хаартыны хайдах эрийэ уурарын, хос иккилии хаартыны ыытарын, хаарты холуодатын хайдах иитэн ыыталаан таһаарарын. Бу оонньуу олорбут Хотуну аһына санаата, эстэр турукка киирэн биэрбитин. Куйаар уола оонньуу олорон дьону быыһынан Уһуктааҕы көрөөт илиитэ салыбыраан дьүһүнэ кубарыйа түстэ. Хаһан
да көрсүөм диэбэтэх киһитин көрөн кута көтө сыста. Билбэт бэйэлээх буолуо дуо бу ким көрөн турарын, хаан ыллыктаммыт идэмэрдээх сырыылаах абааһы аймах кытта куттанар түүӈӈү сырыылаах түлүрбэхтэрэ этилэр. Уһуктааҕы көрөөт оонньуу олорор алыптаах күүһэ ыһылларга дылы гынна. Түӈ-таӈ барарга дылы гынна бааннараары киппэ харчыны уурда үрдүгэр манньыатынан баттатта. Хотун таайаары хаарты сэрэбиэйдээн көрө олордоҕуна Күлүк имнэнэн эбиэн хотунун көрдөрдө, дьахтар өйдөөбөккө атын хаартыны талан ылла. Күлүк,, Ыалдьыттыыбын,, диэбитин ылынан өрө көрөн таһаарда, дьиктиргээбит хараҕынан көрдө. Бачча харчыттан матымаары сыана үрдүгүн түһэрдилэр. Күлүк,, Кургуом,, диэбитигэр дьиэ иһинээҕилэр бары өрө уһуутаһа түстүлэр, саарбахтаабыт курдук Күлүк сырайын көрөн ыллылар. Куйаар уола Уһуктаах көрөн турарыттан саллан хаартытын тиэрэ маары уурбакка таһааран барда, иитиилээх хаарты илии таһынан түһэртээтэ барыларын Хотун дьахтары да аһыммата, остуол сырайыгар баппат харчы түстэ аны Күлүк хаартытын кэтэһии буолан сахсырҕа да көтөр чуумпута буолла, кэмниэ кэнэҕэс эбиэн дьахтара илии иһинэгэр түһэн бары өрө уһуутаһа түстүлэр…
— Оо Күлүктээх оонньооччу илэ бэйэтинэн киирэн баай бааны тыал курдук көтүтэн ылбыт эбит дуу–
Күлүгү билэн ким эрэ күлэн күһүгүрэттэ…
Күлүк баан таайаҕыт дуо диэбитигэр Куйаар уолун кытта биир киһи сөбүлэстэ Хотун туораан биэрдэ. Манна бары көрдүлэр аптаах илии тарбаҕа хаартыны хайдах ырытарын. Күлүк остуолга сытар харчыны кумааҕылары, манньыаттары барытын уурда. Куйаар уола кыттыгаһын кытта үс төгүл бардылар, кыайыа суохтарын сэрэйэн аккаастанан турдулар. Бачча элбэх харчыны биир киһи матаҕаҕа сүгэн тахсан барбытыгар сырай сырайдарын көрсөн хааллылар. Багдарыыӈӈа тахсыбыттара били Далбар Хотун холлубут сырайдаах олорорун көрөн харчыларын лоп курдук аӈарын биэрдилэр. Дьахтар эринээн туох да диэхтэрин булбакка харахтарын муӈунан көрдүлэр. Чэлгиэннээх тахсан бартарын кэннэ Багдарыын ити кимнээх буолалларын сандалыга олорор дьоӈӈо сыыйа-баайа кэпсии олордо. Ообуй үбүн туһунан туттулар бэйэтигэр тиксэрээри. Били киһиргэстэр сырайдарын кистии сылдьар буоллулар. Күлүк санаата көнө сылдьар, иһийбит Иэйиитин иччитэ хаартытыгар уһуктан…
Содержание
177
,, Добдурҕа,, Өбүгэ өргөстөөхтөрө өрө тутар кэмнэрэ, сытыы өйдөөхтөр сыыдам сырыылаахтар түргэн атахтаахтар сири дойдуну тилийэ сүүрэр түгэннэрэ, ол төрүттэн хаалбыт идэни сыыһа тутуохтара дуо Чэлгиэн уолаттара, хара тыаны харахтана баай Байанай бэрсэр уһун атахтааҕын, хагдаӈ арҕастааҕын сырса былыр үйэ барбыттара…
Чэлгиэн Кырбыйы, Күннэйи батыһыннаран Хойутаанынан, Хооһойунан,Быралгыннан атын да түһүлгэлээхтэрин барытын кэрийэн кэллэ. Быйыл тииӈӈэ, саарбаҕа ыраах тыаҕа ыыталаары кыстык хаары кытары улахан тымныы түһэ илигинэ төннөллөрүн курдук кэпсэтэн саа сэбинэн бултуур тэрилинэн толору хааччыйа сатаата, таӈнар таӈастарыгар тиийэ, бултуур сирдэригэр тиэрдэргэ табалаахтары кэпсэттэ, чугастары ындыы аттаахтар тиэрдэн төннөрдүү…
Аны сыл аайы күүтэр муӈхаларын күүлэйэ, Кууһума эрдэттэн куурдан абырахтаах муӈхатын бэрийэ сылдьар сураҕа иһилиннэ, сылтан сыл аайы кыһалҕа оӈостон бар дьону көмүс хатырыктааҕы күөх дуолтан күндүлэтэн дьон-сэргэ махталын ылар киһи, сураҕын иһиттэххэ урут муӈхаламмыт Эбэлэри сынньатабын диэн тыллаах үһү. Хас да тыымпы күөллэри сиэнэ уолу кытта сылдьан кыл илим түһэрэн көрбүт дэһэллэр, сороҕун баайа суох, атынын собото мөлтөх диэн сирэттээбит дииллэр, арай күн туллар Туора үрэх Эбэтигэр санаата тохтообут үһү. Ол эбэ үрэҕи кытта сыттана сытар улахан уу киирэр-тахсар айылҕа бэйэтэ анаан оӈорбут толоон устун хайа сүүрэн киирэр киэӈ хоруулаах. Ол улуу туоналаах Эбэ баһын атаҕын тардыах диэтэххэ киэӈ куйаар дойду, ким да билбэт төрүт аатын бары Туора үрэх Эбэтэ дэһэллэр, сылгыһыттар, булчуттар тохтоон ааһар туруору үүтээннэрэ эрэ бааллар, наһаа тэйиччитэ суох сир даҕаны ким даҕаны тохтоон түөрэх кээһэн тэлгэһэлэммэтэх сирэ. Арай үс баһыгар өтөх оннулара дьон тохтоон ааспыттарын эрэ туоһулаан иӈнэйбит сэргэлэр биир эмэ баҕана төрдө хаалбыта турар. Кыстык хаары сыттыктанан, көмнөх хаарын сүгэһэрдэнэн Чэлгиэн булчуттара хамсаабат хара тыаларыгар кылааннааҕыттан көрдөһө таҕыстылар. Саамай ыраах сиринэн Бэргэннээх тэлэһийэн тиийэллэр, Таас үрэҕин кыйа хас тохтуур сирдэрин аайы тохтоон ааһар туруору үүтээн оҕолоохтор. Сыл аайы Хойутаан үс сыарҕалаах атынан үрэх үрдүгэр турар үүтээннэригэр тиэрдэн төннөрө уонна эппит кэмнэригэр кэлэн ылаттаан барара…
Быйылгы дьыл санаабыт курдук хара сиринэн уһуннук тоӈорон сирин-уотун үчүгэйдик ииктэтэн мууһун халыӈатан баран хаар кыыдамнаата, түүн утуйа сыттахха Эбэ мууһа хайдах дьурулуур тыаһыгар балаҕан кытта салыбыраан ыларга дылы , муус элбэхтик тыаһаатаҕына балык уулуур диэн кырдьаҕастар түстүүллэрэ, быйыл
баҕас муус туора-маары хайыта баран субу-субу лүӈкүнээн ааһара. Эдэр уолаттар эрдэ тиийэн тоӈ үүтээннэри оттон сылыттылар, нырыы маһын быһан бэлэмнээтилэр. Аны ол хоно сытан сүрэхтэрэ хайда сыста ойуун кыыран кутурар саӈатыттан, аны үүттээннэрин таһыгар ньуу-ньаа саӈа үлүгэрэ кэлэн хайа эрэ диэкки ааһаллара дуу, айаннааллара дуу биллибэт биир кэм таба элээнин тыа тохтообот, тулуйбакка түүннэри куоттулар. Ханна да тыл-өс гыммакка быһа Чэлгиэӈӈэ аҕылаһан тиийдилэр, сарсыарда чэйин иһээри олорон уолаттара тылларын түөстэригэр түһэрэн харахтарын тиэрэ көрөн киирбиттэригэр иһэ олорор чэйигэр чачайа сыста…
Өрүсүһэ-өрүсүһэ кэпсээн бөтүөхтэстилэр, ол быыһыгар харахтара аан диэкки кэннилэригэр туох эрэ алдьархай батыһан кэлиэ диэбит курдук көрөллөр-истэллэр. Кимиэхэ да кэпсээмэӈ диэн уолаттары буойда, бэйэтэ кыргыттарын ыӈыран ылла. Хонуктарыгар уорааннана илик өссө да сылаас үүтээӈӈэ үктэннилэр, хардаҕас өрөһөлүү кыстаабыттар, онон көмүлүөккэ толору ууран уот сахпыттара кыараҕас үүтээн иһэ сып-сырдык буола түстэ, уолаттар куотар кыһалҕаттан утуйар таӈастарын ыспыттарынан сытар, сандалыга аһыыр иһиттэрэ кытары. Чэлгиэн мунаара санаата аҕыйах сыллаахха дылы бу эбэҕэ оннук-маннык баар диэн сурах иһиллибэт буолара, сылгы аһатар удьаралара этэ, туох былас муостаах буулаатаҕай, киһи да бэркиһиир бу Аар Айылҕаҕа араас дьикти түгэннэрэ элбэҕиттэн. Түүн ортото уолаттар кэпсиир ойууннарын кутурар саӈата, кыырар дүӈүрүӈ лүӈкүнүүрэ үүтээн үрдүнэн ааһаардыы кэлэн баран тугу эрэ иһиллиирдии чуумпура түстэ. Ньуу-ньаа саӈа кэлэн иһэн эмиэ симэлийэн хаалла уонна туох да биллибэтэ халлаан сырдыар дылы. Туох да сибики биллибэтэҕин иһин уолаттар кэлбиттэригэр Эбэ кытылыгар кутаа отуннардылар, Чэлгиэннээх тэйиччи турдулар, Кырбый икки илиитин нэлэтэн баран Эһэкээнин эргийэ хаама-хаама ботугуруу сырытта, хас эргийэн кэллэҕин аайы Аал Уотугар алгыы-алгыы алаадьы, ону кытта араас аһы ууран истэ, бүтэһик эргииригэр бобо тута сылдьар сылгы сиэлин уурда уонна кэнниттэн көрөн турда хайа диэкки көтөрүн көрөн, үрүӈ буруо субуллан хоту өтөх үрдүнэн көтөн тыаҕа түстэ…
— Хааннаах ойуун эмэгэтэ эргэрэн көтөр кыыла сууллубут, ону көтөхтөрөөрү төрүттэрин таһааран түөрэх кээһэн түһэрээри гыммытын кыл тыынынан ыллыктарын ыраастаан, сылдьар суолларын сап курдук ситимнээтим, өтөрүнэн өӈөйбөт оӈордум–
Кырбыйдаах төнүннүлэр, уолаттар хаалан бастаан дьик-дьах тутта сырыттылар да туох да биллибэтэ, кэлин эр ылан сылгыларын сылгылаан аҕалан киэӈ-куоӈ хаарчахха хаайан истилэр, убаһалары муӈха иннигэр-кэннигэр
араара кэлиэхтээхтэр. Ол да гыннар кутталлаах хоту өтөх диэкки үктэммэт буоллулар, санааларыгар ол өтөх кэтэҕиттэн туох эрэ кэтиир-маныыр курдуга, аны күүлэй күнүгэр диэн баайтаһыны,, тос,, гынан астаан хас да чаан олгуйга иһин үчүгэйдэри баҕастары буһаран бидилиттилэр. Холун буутун эттэттилэр, ойоҕоһун иккилии уӈуоҕунан тыырдылар. Халлаан сырдыан инниттэн аттаах, оҕустаах бөҕө ааӈнаата. Эрдэттэн күүлэй көрүӈүн билэр буолан кытыйалаах хамыйахтаах кэлбиттэр. Үүттээх хойуу чэй, ону кытта ис миинин тото истилэр, ким тоӈнуу сиэччи хаһатыттан хабыалаата. Тото кэҕэрдиэхтэригэр дылы аһаабыт дьон нэһиилэ алтахтаан нырыылыы киирдилэр. Эккирэһэн элээннээн киэһэ хараӈарыан иннинэ баспыт балыктарын хааһах хайдарынан кутта-кутта хонуктарын былдьастылар, сорох үүттээннэргэ хоно хааллылар. Муӈхаҕа сылдьыбат дьоннорго собо кутан ыыталаатылар. Биэс күн түстүлэр Эбэ баһыгар атахтарыгар, хоно сытар уолаттар эти буһаран бэлэмнииллэр. Балык бөҕө баһылынна, истиһэ-истиһэ кэлэн барааччы элбээтэ. Күүлэй бүтэн күөх боллох иччитигэр махтана-махтана тиэргэннэригэр тарҕастылар…
—Чэлгиэн аны сайын ыһыах кэнниттэн Кыталык Куону төлкөлөөх тэлгэһэтэ түспүт сиригэр тиэрдэн биэрэргит буолуо,кэргэнэ, оҕолоро салгыт куттара кэтэһэргэ сылайдахтара, бэйэтэ да эрэйи көрдө быһыылаах дьонун ахтан аӈара эрэ хаалаахтаабыт, сиэннэрэ ийэлэрин суохтаан төгүрүк тулаайах оҕолуу сырыттахтара, анараа аҕа уустара кыраммыт аймахтан күрэтэн кыргыттарын ылан хаалбыттара. Төһөлөөх эрэйи көрө сылдьаллара биллибэт оҕолорун суохтаан–
Бойбоох Чэлгиэн кэлэ сырыттаҕына чэйдии олорон кэпсээтэ…
—Бойбоох быйыл Кырбый бэйэтэ дьон талан Үөһээ Тайҕаҕа барабын диэн быктара сырытта–
Чэлгиэн кэпсэтиини атыӈӈа халытта…
— Сааһырбыттары солбуйар кэмнэрэ кэллэҕэ дии, кэлэр кэрчик кэмнэри хайдах гынан тохтотуоххунуй, биһиги да кыһын сайын биир киһи сылдьарын сылдьан кэллэхпит дии. Чыӈый, Сиккиэр барсаллара буолуо, атыттара кимнээхтэрэ буолла?–
Сыл-хонук кэлэн ааһара түргэнин, күн бэҕэһээ курдук этэ дии кыра лэкэчэх курдук Тугутчаананы көрсөн дэлби күлэн мотоҕоно курдугун таптаан Бойбоох диэбитэ аат курдук иӈэ сырыттаҕа, билигин үс оҕолоох ыал ийэтэ, өссө этэӈӈэ эбиллээри сырыттаҕа.
Этэӈӈэ эрдэ соҕус хаар наһаа халыӈыы илигинэ булчуттара хара тыаларыттан киирдилэр, кылааннааҕы Байанай бэрсэ сатаабыт. Түүлээҕи наардааһыӈӈа хас да күннэрэ барда. Тус-туһунан хааһахтаатылар. Ааҕан сиппэт элбэх кырынаас, солоӈдо, үүс, бэдэр, саһыл, киис, саарба, хас да түрбүү тииӈ, атын да кылааннаах элбэҕиттэн киһи хараҕа иириэх курдук. Ааспыкка аһыӈастаах тириитэ
аҕалаар диэн үлэспиттэрэ, онно анаан баппаҕайдары, бастары аһыылары сылдьар хаһы да имиттэрэн илдьэ барар буоллулар…
Чэлгиэн Кырбыйга Харачааһы, Уһуктааҕы, Кустугу хайаан да илдьэ бараҕын диэн бакааттаата. Таһаҕаска кинилэр эрэ сыарҕа, дуҕа оӈорооччулар айан араастаах. Урут сылдьыбыт уолаттар бары да барсар буоллулар, Лоокуут, Күүстээх Кириһээн эмиэ барсаары кэллилэр. Барар дьонун итэҕэстэрин-быһаҕастарын бэйэтинэн бэрийэн, эттэрин, арыыларын атын да таһаҕастары анал чараас тириилэри ыыһаан иӈииринэн тиһиллибит далланнан саба-саба өттүгүнэн хамсаабат гына ыксары тардыталаан кэбистилэр. Уолаттарын Кырбый тылыттан тахсыбаккыт диэн тоһоҕолоон сэрэттэ. Чэлгиэн аҕыйах киһилээх куоракка киирээри хаалла, тохтуу түһэн баран күн уһаатаҕына хоӈнон көрөөрү. Суол төрдүгэр дылы атааран туран хаалла, бүтэһик сыарҕа хараҕыттан сүтэрин кытта чороӈ соҕотох турарын саӈа билбиттии тула өттүн көрүннэ, хараастан умса туттан сыарҕатыгар олороот кыыһа Бойбоох олорор түһүлгэтигэр салайа тутта, тоӈон титирээн турар сылгы торҕо сэлииннэн түстэ…
— Хайа Чэлгиэн сырайыӈ хараҕыӈ тоҕо саппаҕырда, иитэн киһи гыммыт оҕолоргун сайыһа хааллыӈ дуо? Хайыаӈ баарай күн-дьыл күүппэккэ күлүк курдук сыҕарыйан истэҕэ–
Бойбоох аһыммыт хараҕынан аҕа оӈостубут киһитин имэрийэ көрөн ылла…
— Мин Сындыыспын аһынабын аны сайын күөххэ үктэнэр дуу, суох дуу, хаһааҕа тураахтыыр, киһи киирдэҕинэ кулунчук курдук кутуругун хоротон баран иӈин-араастаан ойуолаан көрдөрөр, аһынаммын араастаан оонньоспута буолабын–
Бойбоох курустук сонньуйан ылла…
Кыталык кыралаан ыарытыйарын истэн Чэлгиэн,,Тэйэр,, алааска тиийэ сырытта…
—Кыталык тэйбитиӈ уһуна бэрт буолан бу дойдугун эккинэн-хааӈӈынан ылымматыӈ быһыылаах, аны сайын Айыыһытыӈ анаабыт, Иэйиэхситиӈ иччилээбит сиригэр илдьэн биэриэхпит, онон санаа-оноо гыммакка этэӈӈэ кыстыы сатаа–
Кыталык Куо Чэлгиэн саӈатын истээт үөрэн,,Сэгэйэ,, түстэ. Күнүс санаа ымыыта оӈостон, түүнүн түһээн эрэйи көрө сылдьарын билэн кэлэн бардаҕа үчүгэйин. Оҕолоро, сиэннэрэ төрөөбүт өтөхтөрүгэр төннөллөрүн истэн үөрэн эккирэһэ түстүлэр…
Кырбый бэйэтэ туһунан суоллаах-иистээх киһи айаныгар Чэлгиэннээҕи кытта сылдьар ыаллар түһүлгэлэрин биири да таарыйбакка барытын курдары ааһан испитэ, Багдарыыӈӈа сылдьан хонон-өрөөн көлөлөрүн сынньатан таһаҕастарын быатын-туһаҕын чиккэтинэн наардаан көннөрбүттэрэ…
— Оксиэ хоннохтоох Холорук тэбэр туйахтарын, охсор илиилэрин киэӈ аартыкка таһааран эрэллээх эдьигэстэрин кынаттаан көтүтэлээбит–
Уонна күлэн күһүгүрэттэ, Багдарыын бу көрдөҕүнэ саӈа айанньыттар эбиллибиттэр, Холорук
дьону билэн бэйэтигэр сыһыарар, хайдахтаах да хаӈыл сылгы курдук оройдорунан көрбүт бөтөстөр кини илиитин иһигэр киирдэхтэринэ солко курдук сымнаан хатарыылаах хатат буолан тахсаллар. Багдарыын бу уһун сылларга Чэлгиэни көрдө ини, көрбөтө ини хайдах киһитин. Хаһан да куолаһын соното сылдьыбат, барыларыгар биир тэӈ сыһыаннаах, аҕыйах саӈалаах хата күлэн мүчүӈнүүрэ үгүс буолааччы, айдарыылаах кыргыттара кини санаатын курдары таайар курдуктар, сыыһа-халты тутта сылдьыбаттар. Аҕыйах сыллааҕыта Кырбыйдаах ханна эрэ Куйаар түгэҕэр киһи көрдөөн кэлбиттэрэ, дьэ сырыылаах барахсаттар…
— Хайа аны Холорук ичигэс балаҕаӈӈа хорҕойо сытан сыыӈтарын соһо сылдьар бэҕэһээӈӈи бэтэнээскилэри ыытар буолбут дуу, бу баҕайылар илини-арҕааны арааран айанныыллар үһү дуо?—
Киэӈ-куоӈ балаҕаӈӈа саӈа киирэллэрин кытта көмүлүөк иннигэр сис туттан турар хара бараан хадаар көрүӈнээх киһи үгэргии тоһуйда, аттыгар турааччылар күлэн алларастаһа түстүлэр. Бу Бараах баай орто уола аргыстарын кытта алларастыы турара, кыра Күннэй тугу эрэ саӈараары уоһа чорбойон истэҕинэ Кырбый харытыттан тутан тохтотто. Саӈата суох атын балаҕаӈӈа хоно таҕыстылар…
— Оо баҕайы акаарытын көр, ити кими күлүү гынан таһаарбыккын билэҕин дуо? Өйдөөх киһи өһүргэтиһэн күлүгүн быһа хаампат ,,Чыычый,,киһитин киһиргэскэр тэптэрэн кэтэҕинэн ааны астарбыккан аахсара буолуо.—
Биир кырдьаҕас айанньыт баара саӈа аллайан бэркиһээбитин биллэрдэ…
—Иттэ барыта ойуун-удаҕан буолан, оннук баарын оҕо төрүөхпүттэн көрө иликпин, кэпсээн киэргэтиитэ, тыл тарҕаныыта буоллаҕа–
Иннин биэрбэт таӈнары харыйаны соспут курдук идэлээх баҕайы хадаардаһан хаабырҕаата…
—Кэбиис мин истибэтэҕим, эн саӈарбатаҕыӈ буоллун–
Кырдьаҕас көхсүнэн эргийэн алдьархай ааӈныа диэбиттии дьаадьыйан биэрдэ. Оһох иннигэр турааччылар сэтэлээх тылынан сэтэрии хааллылар, сорох дьоннор истибэтэх курдук туттан олордулар.
Кырбыйдар кыра балаҕаӈӈа хонордуу түстүлэр. Түүн оройугар сылгы орулуура, тыас-уус тилигириирэ айан дьонун барыларын атахтарыгар туруорда. Түӈ-таӈ таӈна-таӈна бары таһырдьа түстүлэр, ыйдаӈа быыһыгар көрдөхтөрүнэ икки сур дьүһүннээх улахан аһыӈастаах кыыллар бүтэйи үрдүнэн түһэн хара тыаҕа кутуруктара субулла турда. Үөһэ-аллара түһэн таныыларын тардырҕата сылдьар сылгыларын тутан баайталаатылар, дал иһэ барыта кыа хаан, тараһалара тоҕута тардыллыбыт аттар онно-манна оһоҕосторо субулла сытар. Өлбүт сылгылары далтан соһоттоон таһаарбыттара Бараах баай бардам уолун Баскыыр эрэ киэннэрэ буолан соһутта, дөрү атын сылгыларга баас-үүт суола-ииһэ да суох, дьэ өйдөөн,,Бабат,,
диэн куттанан тип-титирэс буолла. Хайыахтарай өлбүт сылгылары ириэнэх эрдэхтэринэ ньылбырыта тыыттылар. Баскыыр көмүлүөк иннигэр баһын туттан Эһэкээнин мээнэннэн кураанах хараҕынан көрөн олордо, оонньоһобун диэн олуктаах дьон күлүктэригэр үктэнэн силлибэт сириттэн ылларбытын санаан хараҕын уута таммалаан сир-халлаан икки ардыгар хаалан эрэрин өйдөөтө, ким кэлэн аттаан-атыырдаан хара тыа иһиттэн таһаарыай. Бэйэтэ да нэһиилэ олорор киһини кыттыгастара киирэн дэлби саӈардылар,
—Эн айаҕа суох акаарыгар сир-халлаан икки ардыгар собулҕа курдук соһулларбыт хаалла, балай эмэ кыһыл тылгынан кыыраҕын бар тахсаӈӈын бэҕэһээ үөхпүт дьоӈӈуттан үнэ сылдьан көрдөс, аны туох алдьархайын аҕалыахтара биллибэт–
Кырбый быстах санааҕа баһыйтаран айан дьонугар алдьархайы аҕалбытын дьэ өйдөөтө. Аһыӈастаах кыылларын,,Тук,, диэбитэ көрөн туруохтара дуо, бэйэтин хабан барбатахтарыгар махтал. Уолҕамдьы быһыытын билэллэрэ буоллар Ийэтэ, Чэлгиэн төһө эрэ хомойоллор, кэлэйэллэр. Уолаттара да саӈата суох хоргуппуттуу көрөллөр, айан дьонун аһынаахтаан эрдэхтэрэ…
— Уолаттар түөрт сэтии аттарбытын ити дьоӈӈо биэриэххэ, айан дьонун аартыкка хаалларыахпыт дуо?—
Уолаттара үөрэн,,Сэгэс,, гына түстүлэр, көлүллэн турар аттарыттан арааран түөрт сулумах аты Баскыыр дьонугар илдьэн биэрдилэр, анараа дьонноро бастаан өйдөөбөккө үөһэ-аллара көрөн турбахтаатылар, онтон аттар көнтөстөрүн тутан баран үөрүүлэриттэн дьиэрэӈкэйдээн ыллылар. Түөрт сыаларын үрдүгэр сылдьар сэтии аттарын ылан күлүктэригэр имнэнэн ыллылар. Баскыыр аргыстара киирэн эппиттэригэр итэҕэйбэккэ таһырдьа ыстанна, түөрт таһаҕаска анаммыт сылгылары көрөн ыраатан эрэр дьону кэннилэриттэн ууламмыт хараҕынан көрөн турда,,Куһаҕан үчүгэйдээх,, диэбиттии хата кини барыстаах хаалла, чэпчэки да буоллар айан дьонун аһатаары этин атыылаһан ыллылар, аны хаһан да харахтаан көрбөтөх модьу-таҕа туруктарын тута сылдьар түөрт аттанан хаалла. Чэлгиэӈӈэ махтана санаата, кини иитэн-үөрэтэн таһаартаабыт атын айылҕалаах оҕолоро сырыттахтара…
Чэлгиэӈӈэ хойутаабыт булчуттара түүлээхтэрин аҕаллылар. Бэргэннээх биир бэйэлэрэ кылааннааҕы үллүктүү сатаабыттар, кыстык алаас олохтоохторо отторун-мастарын тиэйэллэрин быыһыгар бултаабыт түүлээхтэрин туттаран чэй, табах, бурдук мэнэйдэһэн бараллар. Күн уһаан оҕус аӈар муоһа тостуута Чэлгиэннээх айаӈӈа туруннулар. Бойбоох Ылгына, Ырыа, Бэргэннэр үһүөн. Мохсоҕол Туллугунаан…
Аҕыйах киһи айана судургу буолар онно-манна тардыллан тарыырдана сылдьыбаттар. Чэлгиэн Кырбый курдук көнө сүрүннээхтик айаннаабат, Туораах баайы таарыйан, Даадарга
дьаарбайан аастылар. Багдарыын аны Чэлгиэн илэ бэйэтинэн ыйдаӈаннан ыйдаран сулуһунан суолланан дьыбарынан тыыннанан киирбитигэр күүтэр киһитэ кэлбитигэр күлэн күһүгүрэттэ…
—Чэлгиэн ыччаттарыӈ хата кэлэллэрэ чугаһаатаҕа,Кырбый айана судургу соҕус буолуохтаах–
Чэлгиэн кыыһа аатыын да Кырбый курдук сырыылааҕын санаан үөһэ тыынна, сорох-сороҕор быһымахтык да быһыыланан ылааччы. Күннэйэ киирэрэ киирдэҕинэ киэһэ аһыырдаах киһи ыалласпат оҕото, кырабын диэбэккэ кустуктана көтөөччү. Уолаттарын да эрэнэр элбэхтэ сылдьыбыт сирдэрэ өлөн-охтон биэриэхтэрэ суоҕа…
— Хата диэбиккэ дылы Олоӈхоһут уолаттарыӈ бааллар эбит, киэһэ Олоӈхо истэр дьолломмуппут, арҕаа кытыл ааттаах этээччитэ Тойук киирэ сылдьар, үнүр мин үчүгэй этээччини билэбин диэн тылламмытым–
Киэһэ Багдарыыӈӈа аттаах сатыы суккулунна,Чэлгиэн уолаттарын кытта тахсыбыта уӈа диэкки мааны олбоххо Хотун, Тойон тоҕуоруйбут,Чэлгиэннэр хаӈас диэкки халыйдылар хараӈа муннукка, Баһа суохтар балаҕан муннугар, төбөтө суохтар түгэх диэкки түспүттэр…
Кэпсээн истээри кэтэхтэринэн киирбиттэр, оллоонноон олорор олоӈхону истээри оройдорунан көрбүттэрэ, этэр тыл эгэлгэтэ эриэккэс да буолар эбит, уус тыллаах уһаарар тылыттан уот кытта үөрэрэ, Эһэкээн эккирээн ылбахтаан тачыгыраччы күллэрэстээн кыымынан ыһыахтанан ураа устун уһуутаан халлаан диэкки харбаһара. Халлаан сырдыар дылы харахтарын симпэккэ өрө көрөн олордулар…
Чэлгиэннээх ситэн-хотон ситэринэн мэнэйдэһэн бүтэн тиэнэллэрин тиэнэн аартыктарыгар таҕыстылар. Күн уһаан халлаан сылыйан сыарҕа сырылаччы барар. Туох да кыһалҕаны көрсүбэккэ айаннарыгар алларыйбакка, үрэхтэр тааӈнарын үрдүнэн Ньургуһуну көрсүһэ өтөхтөрүгэр үктэннилэр, кэннилэриттэн сиэтиһэ Кырбыйдар кэллилэр, дэлби салгын сиэн тиистэрэ эрэ килэӈниир. Биир сарсыарда хатыӈ ытарҕата ыйанан эрдэҕинэ Чэлгиэӈӈэ аттаах киһи өрө мэӈитэн кэлэн Бойбооххо бара охсор үһүгүн диэбитигэр туос төкөөннөн ыстаннарда. Тиийбитигэр Бойбоох үөс диэкки ыйан көрдөрдө. Чэлгиэн көрөөт сэрэйдэ илин диэкки күн тахсарын утары көрбүтүнэн Сындыыс түөрт атаҕын баҕаналыы тэбэн турара, сиэлин кутуругун сиккиэр тыал оонньоторо…
— Барахсаным бэҕэһээ киэһэ иӈэрсийэ-иӈэрсийэ түһүлгэтин үстэ эргийбитэ, бырыбытын кытта куустуһан арахсыбыта.—
Бойбоох хараҕа ууланан тыла булдьуйан ылла, өр өтөр гымматылар уолаттар бары кэллилэр. Турбут сиригэр киирэн астаатылар, төбөтүн уӈуоҕун Көкөт алҕаан баараҕай маска ыйаата өтөҕүн саҕатыгар уӈуоҕуттан арааран этин сулуйан ыллылар. Улахан кулуһун оттон уӈуоҕун барытын уурдулар тириитигэр суулаан туйахтары.үрүӈ буруо буолан
Дьөһөгөй оҕото салгыӈӈа көтө турда, этин ыгыччы буһаран сандалы тардан аһаатылар. Бары Сындыыс сүүрбүт-көппүт кэмнэрин санаан аһардылар. Ытык сылгыны атаардылар Дьөһөгөй Айыытыгар…
Быйыл Сындыыс кэриэһигэр улахан түмүллүүлээх түһүлгэни астылар. Сындыыс күнүн көрсөн арахсыбыт томторугар баараҕай ат төбөлөөх Сэргэни туруордулар. Аалыӈнас аҕа уустара кэллилэр, Тоҕой аайыттан тоҕуоруйдулар. Чэлгиэннэр ат сүүрүүтүгэр киирбэтилэр бастаабыт сүүрүккэ кыһыл көмүс сырайдаах ыӈыыры кытта ат сэбин толору туттардылар. Үрүӈ көмүс кыбытыктаах кыһыл көмүс хаймыылаах Аан Дархан куругар кыыннаах быһахтаан сытыы кылыс ханыылаан, кыһыл көмүс уктаах дэйбиирдээн туттардылар. Кылыгырас көмүс манньыаттаан. Ити курдук Сындыыс ыһыаҕын үөрэ-көтө атаардылар…
Аны Кыталык Куону дойдутугар тиэртилэр, өтөҕөр үктэнээт умса түһэ сытан Ийэ буорун сыллыы-сыллыы уйа хайа суох ытаата, манна дии Ньургуннуун сиэтиһэн киирбиттэрэ, уолаттара түөрэх үктээн хардыы оӈорбуттара. Чэлгиэннээх дьиэни уоту өрө тартылар, сүөһүлэр маҕырыы-маҕырыы ахтылҕаннаах алаастарын кырдалыгар хаамтылар. Оҕолор ийэлэрин кытта хонуу сибэккитин үргээн аҕаларын убайдарын уӈуоҕар уурдулар. Кыталык Куо ахтыбыт дьоннорун кытта киһилии кэпсэтэн ахтылҕанын таһаарда, оҕо эрдэҕиттэн Ньургунун Сиэгэн Бөҕө дииллэрэ, кини оннук хаһан да ааттаабат этэ. Чэлгиэн Кырбыйы кытта Тураах аймаҕар бара сырыттылар. Бэрт элбэҕи,,Тирэх,, кырдьаҕаһы кытта кэпсэттэ, кийииттэр оҕолоро кэлтэрин истээт өтөхтөрүгэр ыстаннылар. Чэлгиэннээх баралларыгар Тураах аймаҕа Кыталык Куону өйөөн убаан көрүөх-истиэх буолан хааллылар…
Содержание
178
Тирэх кырдьаҕас Чэлгиэннээх киирэн тахсыахтарыттан ааспыт сыллар хонуктарын саныы сытта. Кыталык Куо эринээн сир кэлэн көрдөөбүттэригэр ким да аанньа ахтан чугаһаабат Кута көлүйэтин ыйан биэрбитэ, олох суолун оӈостунар дьон буоллахтарына харылаһын күүһүнэн сири оӈостунан түөрэх кээһэн түһүлгэ тэриниэхтэрэ дии санаабыта, аҕыйах сылынан Күтэ көлүйэни уутун хорон дулҕатын ыраастаан, тамылҕанын уоттаан киһи кута сүрэ тохтуур сирэ оӈостобуттарын көрөн хайгыы санаабыта. Кыталык Куону хара маӈнайгыттан сылыктаабыта үрдук өһүөлээхтэр үтүө кыыстара буоларын, тутта-хапта сылдьарыттан, саӈатыттан сэрэйэрэ ыраах ыллыктаах, түгэх сиртэн төрүттээх ытык ыаллар кыыстара тапталы талан имэӈӈэ иирэн чороӈ соҕотох төрдө ууһа суох эр бэрдин кэккэлэһэ сытар кэскил гынаары, хоонньоһо сытар доҕор оӈостоору төлкөлөрүн батыһан кэлбиттэрин…
Аҕа ууһун төннөр төрүөҕүн хара кырыыстаах Күлгэрини эрдэ билэн уодьугуннаабыт буоллар күн бүгүнүгэр дылы күөххэ көрүлээн, тэлгэһэҕэ таалалаан ханыы бөҕөнү хаӈатыа этилэр. Тирэх төһө даҕаны Чэлгиэни кытта тиһэх тылларын аӈардаспыттарын иһин, кини хаан аймахтарын иннигэр оӈорбут хара аньыылара халыӈыттан куттанара. Холорук курдук кыргыс түгэҕиттэн өйөнүллүбэт Өбүгэ өргөстөөхтөрө өһөөн турдахтарына хонук да хоннороллоро биллибэт. Тирэх Чэлгиэн кэһиллибэт тыллааҕын, эттэ да этириэс туоларын билэрэ. Арай айдарыылаах кыргыттартар куттанара хааннаах илгэ хаалларыахтара диэн…
Тирэх илэ хараҕын көрбүтэ, эт кулгааҕынан истибитэ Чэлгиэн эдьиийигэр киэӈ хабарҕа дьиэни элиэ кутурук муннуктаан туттарбытын. Үүт бүтэйинэн эргиттэрэн харах ыларынан Кута Көлүйэни хара тыатынан эргийэ сүүрдүбүттэр, эбиитин маӈнайгы хотуур суолун таһааран кыбыытыгар оҕуһунан ат сыһылбатынан от бөҕөтүн таспыттар…
Тирэх билбэт бэйэлээх буолуо дуо кинилэри үс төгүл үрдүк бүрүүкүүр аймах бэйэтин кыаҕын күүһүн көрдөрөн хаан аймахтарын харыстаан хахха буоларын көрдөрөн, тыытыстахха тырыта тыытыһыахпыт, ааҕыстахха аараннан арахсыахпыт суоҕа диэн кэнтик кээспиттэрин. Кэлээт Кыталык Куо ахтылҕаннаах алааһыгар үктэммит үөрүүтүгэр кыра Сайылык чалбараӈа оӈорон онно Тураах аймахтарын ыӈыртаан Ыһыах курдук ыыппыта. Алгыс бөҕөннөн самаан сайын саламатын айанын аартыгар Аар Хатыӈӈа тиспитэ…
Онно көрбүтэ сүдү күүстээх эр бэртэрэ эдьиийдэрин Кыталык Куо иннигэр сөһүргэстээн хоолдьуктарын хоӈкутан ылалларын…
Кырбый туһунан этэ да барыллыбат Аар Айылҕата дуу, үөһээ Айыы Аҕастара дуу нарылаан Күн сирин көрдөрбүттэрэ кэрэтин, ама да алыс да Айылҕата аӈардастыы айар буолар эбит, саха киһитэ сатаан саӈата тахсан
сардаӈалаан саӈарыа суох, Урааӈхай оҕото уран тылынан уһааран таһаарыа суох…
Тирэх саллар сааһын тухары дьону-сэргэни билэ көрө сатаатаҕа дии, араас дьону кытта алтыһан, кэрэ да кыргыттара, мааны да Далбар Хотуттары көрөн-көрөн кэллэҕэ дии, ол тухары бу Кырбый курдук кэрэни Олоӈхо ойуулуурун көрө илик. Маннык барахсаны көмүс солко таӈастааннар, эт бүтэй силиитин дьалкытан тоҕус былас суһуохтааннар холбоон-илбээн хоһуйан эрдэхтэрэ. Көтө-дайа кустуктанан суһуоҕа субуллан аастаҕына ханнык баҕарар эр бэрдэ нохтолоох сүрэҕэ толугуруу мөхсөр барахсана. Хайа дьоллоох аҕа ууһугар кийиит буола кылбайан киирэр…
Чэлгиэни үнүр уолаттара бара сылдьан кэпсээн бөтүөхтэһэн кэлбиттэрэ, хара тыаттан сүрдээх суон баай тиит баҕананы сүгэн иһэр киһини атынан ситэн ылбыттарыгар, соһуйан баҕанатын сиргэ быраҕан баран тугу да билбэтэх курдук туора хааман биэрбит үһү. Уолаттар толоос да күүстээх эбит диэн саллан кэлбиттэрэ Чэлгиэнтэн…
Тирэх үллэр үйэтигэр элбэх алгыс аһар тыллары истэн-истэн кэллэҕэ, ол гынан баран үнүр Көкөт этэр тыла иччилээҕиттэн саӈарар саӈатын дорҕооно салгын устун сатарыйан куйаар диэкки куугунаан этэр тыл эгэлгэтэ эрийэ көтөн Күн көмүс долгунугар бигэнэн көрөн турдахтарына кустугунан оонньоон дьэргэлгэнэ кыымнанан алаас устун ыһыллан сирин-уотун отун-маһын арчылаан ааспыта…
Ырыа Ылгыннара тойук туойан этэн-тыынан кэпсээн-ипсээн сэгэлдьититэн барбытыгар хара тыалыын хамсаабакка сиккиэр тыалы түһэрбэккэ уу чуумпутук иһиллээн лабаалара санньыспыттара, Олоӈхо олуурдаах тыллара аллараа дойдуну аҕыннаҕына Хатыӈ чараӈ айманан суугунаан ылбахтыыра, этэр тыллара иччилээх да буолан, саӈарар саӈалара саталаах да эбит…
Тирэх оҕонньор Кырбыйы кыра уолугар Эрэли Дохсуӈӈа кэпсэтээри Чэлгиэни ыӈыттараары сыттаҕына сөрүүн балаҕаӈӈа Кырбый илэ бэйэтинэн киирэн кэлбитэ…
— Кырдьаҕас Чэлгиэӈӈэ тыл көтөҕөн кутун-сүрүн аймыы сылдьыма, мин аартыгым атын, сылдьар ыырбар ааһар ыллыкпар сананынама даҕаны–
Тирэх куттанан кута түгэххэ түспүтэ,,Кэбис күн сирэ күндү, аҕыйах хонукпун ааҕа сытан идэмэрдээх илбис иччилээҕэр киирэн бэриллибэт,, санаата атыӈӈа аралдьыйда…
Чэлгиэн Кыталык Куоҕа кыстыкка көмө гына икки игирэлэри хаалларда, бу игирэлэри Чэлгиэн Ийэтэ ииппитэ тулаайах балтын оҕолорун, биир эмиэ сатамматах дьылҕалаах кэрэ куо быстахха бараахтаабыта. Тэӈэ суол таптал былыр былыргыттан элбэх да кэрэ кыыһы эрдэ ииннээн быһаҕас төлкөлөөбүтэ буолуой. Чэлгиэн эһэтэ бэйэтин кэмигэр быһымах дохсун кырдьаҕас этэ. Күӈӈэ көстүбэтэх кэрэ сиэнин баай Отуордарга оҕо сааһыгар илии охсуһан ыларын ылан сиирин
сиэн бүтэн сиэнин биэрэр сааһа тиийэн кэлбитигэр кыыһа кыккыраччы акаастаан бэйэм таптыыр киһибэр тылбын биэртим диэн балаҕан иһин баһынан туруорбута. Бардам кырдьаҕас сиэнин хаппахчыга хаайтарбыта, уолу муустаах ураҕаһынан үрэх баһыгар үүрдэрбитэ. Сиэнэ икки игирэ уолу төрөтөн баран нөнүө түүнүгэр халлааннаан сүппүтэ, сирдээн тимирбитэ. Хадаар кырдьаҕас аата-суола барбыт кыыһын көрдүү-хайыы барбатаҕа, саат куттарыытыгар баай бөҕөтө бараммыта, улахан аҕа уустара аанньа ахтан аахсыбат буолбуттара, ол курдук кырдьаҕас хаан аймахтарын айгыратан эрдэ ииннэммитэ, сиэнэ Чэлгиэн эһэтин кэнниттэн аймахтарын үмүрү туппута. Ийэтэ игирэлэри иитэн атахтарыгар туруорбута. Уолаттар ырааппакка дьиэ иһигэр таһыгар отчут-масчыт үлэһиттэрэ буола улааппыттара. Таайдарын Чэлгиэн тылыттан тахса үөрэммэтэх уолаттар Кыталык Куоҕа үөрүүннэн хаалбыттара. Эдэр саастарыгар огдообо хаалбыт дьахталлары бэйэлэригэр ханыылыы көрбүттэрэ…
Чэлгиэн уһун сыллар усталарыгар балтын сырдьык суолун аттаран көрдүү сатаабыта да туох да торумнааҕы булбатаҕа. Хаһан да ол санаатын ыһыктыбакка сэмээр көрдөөн, ыйыталаһан көрөрө…
Игирэлэр иккиэн да үрүӈ күн үрдүгэр күөлэһийэн үлэ үөһүгэр үөскээбит ыччаттар этэ. Ийэ балтын уолаттарын атарахсыппакка оҕолорун курдук ииппитэ, Чэлгиэн сурдьуларыгар эмиэ истиӈ сыһыаннаах этэ. Арай ийэтэ хаһан да игирэлэри айаӈӈа биэрэн ыыппат этэ, онон тэлгэһэ оҕолоро буола улааппыттара…
Күүлэй кэнниттэн Чэлгиэн сыарҕа үрдүнэн Кыталык Куоларга муӈха соботун ону кытта уолаттары дьиэ таһыгар бултуу үөрэнниннэр диэн булт тэрилин, атын да кыра аһы үөлү аҕалбыттара. Чэлгиэн үөрүөн иннигэр игирэлэр огдооболору эр биир ылан олороллоро. Улахан кийиит Хаарчаана Чэлгиэӈӈэ дьиктини кэпсээбитэ. Кинилэр киэӈ Күрүлгэннээх алаастарыгар хантан эрэ дьахтардаах, эр киһи кэлэн олохсуйбуттарын кэпсээбитэ. Манна булдунан улаханнык ким да дьырыгырбат буолан улаханнык ол туһугар сырсыбаттар эбит. Тураахтары кытта Чэлгиэн эмиэ түүлээххэ кэпсэтэн көрдө, бултуурга үрэхтэрин баһын көӈүллэттэ. Улахан кийииттэн ыйдаран Күрүлгэннээх алааһыгар бардылар. Тыӈ хатыыта турунан баран им сүтүүтэ хонуктарыгар тиийдилэр. Киэӈ от үрэх халыӈ тыаны хайа суурайан алаас күөлүн илин баһынан түһэн баран арҕаа баһынан тахсан киэӈ толоон үрэҕэр кубулуйар эбит. Түбэһиэх аартыктан чугас ыалга халыӈ халҕаны аһан киирбиттэрэ ыаллар аһаан бүтэн утуйардыы оӈосто сылдьан түүӈӈү айанньыттартан соһуйан айахтарын атан турдулар…
Киирбит дьон сонун кэпсээн ыйыталаһан, дьиэлээхтэр хаһан да буоларын курдук халба буолан,,Суохтан,, атыны билбэккэ
тумсуларын дулҕаҕа сотуннулар. Бу кыырыктыйбыт баттахтаах саар тэгил уӈуохтаах уонна көрүөхтэн кэрэ куо туох буолан түүннэри бу бук сиргэ кэллилэр диэн истэригэр дьиктиргии санаатылар. Чэлгиэн хара маӈнайгыттан оннук дьону туоһулаһа сылдьабыт диэбэккэ бултуур дьону кэпсэтэ булт сирин көрө сылдьабыт диэн ырааҕынан ханарытан кэпсэттэ. Хата дьиэлээх кырдьаҕас ханна кимнээх олороллорун уонна ким диэн ааттаах дьоннор көһөн кэлэн олохсуйан олороллорун сырдатта. Онно иһиттэҕинэ сорсуннаах булчут эппиккэ дылы үрдүнэн тылбыйар кынаттааҕы аһарбат, аннынан сүр күүдээҕи сүүрдүбэт, кылааннааҕы кыдыйар арҕастааҕы атаралыыр,таныылааҕы тиэрэ көтөр бэдэр сырыылаах уллуӈахтаах удьуорун Дуораан бэрдин кэпсээтэ. Сарсыарда эрдэ туран ыйдаран толоон айаҕынан тахсан барар аартыгынан үрдүк кырдаллаах хатыӈ чараӈ быыстаах киэӈ өтөххө киирдилэр. Көнтөстөрүн иилэ быраҕан халҕаны аһан киирэллэрин кытта көмүлүөк уотугар күөһүн булкуйа турбут сааһырдар да кэрэ сэбэрэтин ыһыкта илик Далбар Хотун Чэлгиэн саалын сүөрэн чомпойун устан тэбии турдаҕына хамыйаҕын хара муостаҕа төлө тутаат хараҕын муӈунан көрөн турда, балаҕан иһигэр баар кыралыын улаханныын Эбээлэрин көрөн өрө сүүрэн кэллилэр…
Тугу эрэ өйдүү сатыырдыы көрөн турбахтаан баран Чэлгиэни кууһа түһээт түбэһиэх үрүт үөһэ сыллаа да сыллаа буолла. Хараҕын уута тохтоло суох сүүрэриттэн кыайан саӈарбакка бөтүөхтүү турда. Оҕолор саӈата суох көрөн турдулар, бу билбэт хаһан да харатаан көрбөтөх киһилэрин тоҕо сыллаатаҕай дии санаатылар. Аны аҕалара Дуораан киирэн биир омуннаах көрсүһүү буолла, кыраларыттан биир өтөххө улааппыт оҕолор үөрүүлэриттэн тустар курдук мадьыктаһан да ыллылар. Убайдарын туруоруо-олордуох сирдэрин булбатылар, оҕолорго таайдара буоларын кэпсээтилэр, Кырбыйы Чэлгиэн кыыһым диэбитигэр бары тула көтөн кэпсэтэн киирэн бардылар, балта бачча элбэх оҕолонон өссө сиэннэнэн олорорун көрөн Чэлгиэн иһигэр үөрэ олордо. Хоно-өрүү сытаннар барыны бары кэпсэттилэр. Игирэ уолаттара мантан чугас олохсуйбуттарын истэн ийэлэрэ уйа-хайа суох ытаата, хоммут эрэ оҕолору быраҕаттаан кэҕэ курдук куоппутун ол уолаттар ийэбит диэн истиӈник сыһыаннаһыахтара биллибэт. Оҕолорун сураҕа Нарыйаананы уйулҕатын улаханнык аймаата, билигин да өрө сүүрэн тиийиэн баҕарталаан ылла да кыра оҕолор буолбатахтар хайдах көрсүөхтэрэ биллибэт. Тугу да кыайан тобулан таһаарбакка Чэлгиэн Кыталык түһүлгэтигэр төнүннэ, дьонноро уһаабыттарыгар суохтаан олороллор эбит…
Ийэ үүтүн испэтэх, сылаас хоойун билбэтэх, эмиий диэни эмпэтэх оҕолор Ийэргиэхтэрэ дуо?
Содержание
179
Чэлгиэн игирэ уолаттарга,, Ийэҕит,аҕаҕыт тыыннаахтар,, диэҕин бу отуччалаах эр хааннарын туппут дьоннор ис санааларынан ылыналлара биллибэт, хата туор эрэ тиэрэни туойан туруохтара. Чэлгиэн тыла тахсан кыайан этиэ суоҕун сэрэйэн киэһэ сандалыга чэйдии олорон Кырбый улахан кийиит Сардаанаттан ыйытта…
— Бу игирэлэр ийэлээх, аҕаларын көрсөн билсиэхтэрин баҕарбаттар дуо? Бииргэ төрөөбүт инилэрэ эмиэ бааллар–
Кийииттэр истибэтэхтэрин истэн соһуйан саӈата суох кырдьыгын сымыйатын билбэккэ мээнэннэн көрөн олордулар, хаан аймахтара хаӈаабытын истэннэр. Чэлгиэннэр бартарын кэннэ Кыталык Куо түһүлгэтигэр уһун-киэн кэпсэтии буолла, уолаттар кыһыл оҕо саастарыттан көрбөтөх ийэлээх-аҕаларын инилэрин көрүөхтэрин эмиэ баҕарар курдуктара, кыра саастарыттан көтөҕөн түһэхтэригэр олордон көрбөтөх дьонноругар мэӈийэн тиийиэхтэрин оҕоргоон өрө-сала көтүөхтэрэ суоҕа диэн толлоллоро…
Чэлгиэннээх аартыктарын аӈарын да аттана иликтэринэ илинтэн иилэ хабан атыыр оҕустуу айаатаан ала буркуну эрийэн арҕааттан ааӈнаан тоӈ маһы тоҕута тыытан сыгынахтары сиӈнэрэн ааһар аартыктарын төннөр суолларын бүөлүү түспүтэ…
—Кырбый бу туох үлүгэрдээх тыала-кууһа түстэ иитэ-саҕата биллибэт–
Чэлгиэн эргэ өтөх балаҕанын күлүгэр атын сыбыдахтаан аҕалан баайан киирбит кыыһыттан ыйытта…
—Улуу киһи күн сирин көрө түһэрэ мантан итэҕэс буолуо дуо–
Кыыһа холкутук хоруйдаата, Күлүк, Көкөттүүн хаппыт куруӈах кэрдэ охсон киллэрэн быһыта хайыта сынньан көмүлүөк холумтана баарыгар уот отто охсон солуурчахха чэй өрө уурдулар…
Суолу-ииһи өрө ытыйан , сири халлааны ситимнии турбут силлиэ эмискэ иһиллээбит курдук уу чуумпута буола түстэ…
—Оксиэ омуннаах оҕо кэлэн күн сирин көрөөрү ытык сир ытыллан турдаҕа үһү–
Кырбый тыал тохтоон иһиллиир чуумпу буолбутугар истиӈ баҕайытык күлэн мүчүйдэ. Чэлгиэн уолаттарын кытта тугу да өйдөөбөтүлэр, Кырбыйы көрөн олордулар, кыыстара тугу да саӈарбакка күлэн эрэ кэбистэ. Аҕыйах хонон баран Чэлгиэн кыыһа Бойбоох кыыстаммытын истэн Ньургуһунун кытта бэлэхтээх-туһахтаах тиийдилэр. Бойбоох кэрэ бэйэтэ кэхтибэккэ хас Айыыһыта аттаннаҕын аайы өссө тупсан төлөһүйэн кэрэ сибэккилии тыллан иһэрэ. Чэлгиэн кыра кыыһы көрөөт айылҕата анаан түһэрбит эбит дии санаата, аҕыйах хонуктааҕыта Күн сирин көрбүт оҕо диэтэххэ оттомноох киэӈ хараҕынан Чэлгиэни тонолуппакка одуулаата, уһун саннын хаптаҕайыгар тиийэр хойуу суһуоҕа үс гына өрүллүбүтэ атын-атын өӈнөөхтөр, икки чанчыгар маӈан, оройугар хара, кэтэҕэ сырдык өӈнөөх ойуулаах. Чэлгиэн барытын сэрэйдэ тоҕо Кырбый айаннаан иһэн,,Омуннаах оҕо,, диэбитин, бу балтыкайын
таптаан манньыйан ылбыт эбит. Аһын айдарыылаах аҕастара өрөллөрүн эмиэ эрдэттэн билэ сылдьыбыт. Бойбоох үс улахаттара бүтэй эттээх оҕолор ийэлэриттэн иэйиитин чиэппэрин даҕаны иӈэриммэтэхтэр. Бу кыра кыыс түһэрин Айыы сирин айдарыылаахтара анаан манаабыттара, өтөрүнэн Орто Дойдуну өӈөйбөтөх, тоҕус үйэ тухары сөӈө сыппыт иэйиилээх куттарын Күн сирин көрдөрөн Үөһээ Аар Айыылар төлкө түөрэҕин төһүүлээн түһэрбиттэрэ, илбистээн иэйии кутун иӈэрэн ыыппыттара. Бойбоох кыыстаныан аҕай иннинэ Эбээтэ түүлүгэр дуу, эмиэ да илэ курдуга хаар маӈан хааргын таба сиэтиилээх киирэн Бойбоох хоойугар кып-кыра тугуту уган тахсыбыта, ол кэнниттэн саӈа күн сардаӈатын көрсүһэ кыыс оҕо бэбээрбитинэн Ийэ сиригэр кэлбитэ. Бойбоох сэрэйбитэ Эбэтэ өбүгэттэн өһө сыппыт сырдык куттара быстыбатын, сиэннэриттэн-сиэннэригэр бэриллэ турдун диэн тугут тыыннаан түһэрбитин…
Кырбый кэлэ-бара ийэтигэр киирэн тахсар, кыра кыыһы көтөҕөн дьээбэлиир, кыыһа ала-чуо эдьиийигэр дьиктитик ымманыйар. Бойбоох түһээтэҕинэ Сындыыс сэргэтигэр кэлэн үс төгүл иӈэрсийэ-иӈэрсийэ сири табыйан баран күн тахсар кустугар көтө турда…
—Чэлгиэн Сындыыс сыдьааныттан талаӈӈын убаһата талаар эрэ, Сындыыһым кэлэн барбыта, сэргэтигэр үстэ иэХААННААХ ЫЛЛЫК…
. 179.
Чэлгиэн игирэ уолаттарга,, Ийэҕит,аҕаҕыт тыыннаахтар,, диэҕин бу отуччалаах эр хааннарын туппут дьоннор ис санааларынан ылыналлара биллибэт, хата туор эрэ тиэрэни туойан туруохтара. Чэлгиэн тыла тахсан кыайан этиэ суоҕун сэрэйэн киэһэ сандалыга чэйдии олорон Кырбый улахан кийиит Сардаанаттан ыйытта…
— Бу игирэлэр ийэлээх, аҕаларын көрсөн билсиэхтэрин баҕарбаттар дуо? Бииргэ төрөөбүт инилэрэ эмиэ бааллар–
Кийииттэр истибэтэхтэрин истэн соһуйан саӈата суох кырдьыгын сымыйатын билбэккэ мээнэннэн көрөн олордулар, хаан аймахтара хаӈаабытын истэннэр. Чэлгиэннэр бартарын кэннэ Кыталык Куо түһүлгэтигэр уһун-киэн кэпсэтии буолла, уолаттар кыһыл оҕо саастарыттан көрбөтөх ийэлээх-аҕаларын инилэрин көрүөхтэрин эмиэ баҕарар курдуктара, кыра саастарыттан көтөҕөн түһэхтэригэр олордон көрбөтөх дьонноругар мэӈийэн тиийиэхтэрин оҕоргоон өрө-сала көтүөхтэрэ суоҕа диэн толлоллоро…
Чэлгиэннээх аартыктарын аӈарын да аттана иликтэринэ илинтэн иилэ хабан атыыр оҕустуу айаатаан ала буркуну эрийэн арҕааттан ааӈнаан тоӈ маһы тоҕута тыытан сыгынахтары сиӈнэрэн ааһар аартыктарын төннөр суолларын бүөлүү түспүтэ…
—Кырбый бу туох үлүгэрдээх тыала-кууһа түстэ иитэ-саҕата биллибэт–
Чэлгиэн эргэ өтөх балаҕанын күлүгэр атын сыбыдахтаан аҕалан баайан киирбит кыыһыттан ыйытта…
—Улуу киһи күн сирин көрө түһэрэ
мантан итэҕэс буолуо дуо–
Кыыһа холкутук хоруйдаата, Күлүк, Көкөттүүн хаппыт куруӈах кэрдэ охсон киллэрэн быһыта хайыта сынньан көмүлүөк холумтана баарыгар уот отто охсон солуурчахха чэй өрө уурдулар…
Суолу-ииһи өрө ытыйан , сири халлааны ситимнии турбут силлиэ эмискэ иһиллээбит курдук уу чуумпута буола түстэ…
—Оксиэ омуннаах оҕо кэлэн күн сирин көрөөрү ытык сир ытыллан турдаҕа үһү–
Кырбый тыал тохтоон иһиллиир чуумпу буолбутугар истиӈ баҕайытык күлэн мүчүйдэ. Чэлгиэн уолаттарын кытта тугу да өйдөөбөтүлэр, Кырбыйы көрөн олордулар, кыыстара тугу да саӈарбакка күлэн эрэ кэбистэ. Аҕыйах хонон баран Чэлгиэн кыыһа Бойбоох кыыстаммытын истэн Ньургуһунун кытта бэлэхтээх-туһахтаах тиийдилэр. Бойбоох кэрэ бэйэтэ кэхтибэккэ хас Айыыһыта аттаннаҕын аайы өссө тупсан төлөһүйэн кэрэ сибэккилии тыллан иһэрэ. Чэлгиэн кыра кыыһы көрөөт айылҕата анаан түһэрбит эбит дии санаата, аҕыйах хонуктааҕыта Күн сирин көрбүт оҕо диэтэххэ оттомноох киэӈ хараҕынан Чэлгиэни тонолуппакка одуулаата, уһун саннын хаптаҕайыгар тиийэр хойуу суһуоҕа үс гына өрүллүбүтэ атын-атын өӈнөөхтөр, икки чанчыгар маӈан, оройугар хара, кэтэҕэ сырдык өӈнөөх ойуулаах. Чэлгиэн барытын сэрэйдэ тоҕо Кырбый айаннаан иһэн,,Омуннаах оҕо,, диэбитин, бу балтыкайын таптаан манньыйан ылбыт эбит. Аһын айдарыылаах аҕастара өрөллөрүн эмиэ эрдэттэн билэ сылдьыбыт. Бойбоох үс улахаттара бүтэй эттээх оҕолор ийэлэриттэн иэйиитин чиэппэрин даҕаны иӈэриммэтэхтэр. Бу кыра кыыс түһэрин Айыы сирин айдарыылаахтара анаан манаабыттара, өтөрүнэн Орто Дойдуну өӈөйбөтөх, тоҕус үйэ тухары сөӈө сыппыт иэйиилээх куттарын Күн сирин көрдөрөн Үөһээ Аар Айыылар төлкө түөрэҕин төһүүлээн түһэрбиттэрэ, илбистээн иэйии кутун иӈэрэн ыыппыттара. Бойбоох кыыстаныан аҕай иннинэ Эбээтэ түүлүгэр дуу, эмиэ да илэ курдуга хаар маӈан хааргын таба сиэтиилээх киирэн Бойбоох хоойугар кып-кыра тугуту уган тахсыбыта, ол кэнниттэн саӈа күн сардаӈатын көрсүһэ кыыс оҕо бэбээрбитинэн Ийэ сиригэр кэлбитэ. Бойбоох сэрэйбитэ Эбэтэ өбүгэттэн өһө сыппыт сырдык куттара быстыбатын, сиэннэриттэн-сиэннэригэр бэриллэ турдун диэн тугут тыыннаан түһэрбитин…
Кырбый кэлэ-бара ийэтигэр киирэн тахсар, кыра кыыһы көтөҕөн дьээбэлиир, кыыһа ала-чуо эдьиийигэр дьиктитик ымманыйар. Бойбоох түһээтэҕинэ Сындыыс сэргэтигэр кэлэн үс төгүл иӈэрсийэ-иӈэрсийэ сири табыйан баран иэйиилээхтик иӈэрсийэн барда…
— Чэлгиэн Сындыыһым Сэргэтигэр кэлэн барда сири табыйа-табыйа үстэ иӈэрсийээт илин диэкки көтө турда, кыра кыыска быйыл саас Сындыыс сыдьааныттан эдэр кытыт төрүөхтээх Дьөһөгөй ыйыгар туус
маӈан түөн да саҕа бээтинэтэ суох кулунчук, ону биллэрээр. Кыра кыыс тэӈӈэ улаатар доҕор миӈэ оӈостуо–
Чэлгиэн кыыһа Сындыыһы аҕынна да тыла булдьуйан ыларын аһына санаата, хаһан да кутун туттарбыт миӈэтин умнубатын сэрэйдэ. Ылгын кыыһа атын айылҕалаах, туспа илбис иэйиилэнэн төрөөбүтүн иһигэр сөбүлүү санаабатаҕа да таһыгар таһаарбатаҕа, улахаттара оҕо-оҕо курдук отунан-маһынан оонньоон ол быыһыгар Сындыыстарын миинэр миӈэ оӈостон этэӈӈэ борбуйдарын көтөҕөн балаҕан иһинэн-таһынан көмө илии-атах буолан эрэллэрэ саныахха үчүгэйэ сүрдээх, кыра кыыс атын айдарыылаах кинилэргэ таба да туттарара биллибэт эдьиийин Кырбый курдук хонор хоноһо буолуо, биирдэ эмэтэ тыал курдук кэлэн ааһыа…
—Хайаа бу дойду киһи кута-сүрэ тохтообот былыр үйэҕэ быраҕыллыбыт эбит дуу, аҕыйах сыллааҕыта ыллаан-туойан ааһарбар ньир бааччы тулхадьыйбат түөрэхтээх аҕа ууһа айаатаан олорор бэйэтэ туох өлүү алдьархайа буолан бу кэрэ мааны дойдуну быраҕан бастара батарынан хайа дьабыӈӈа түстэхтэрэй?—
Бэйэтэ-бэйэтин кытта кэпсэтэ-кэпсэтэ саас ортолоох арыы саһыл хааннаах сахаҕа үрдүк уӈуохтаах унньуйбут уһун киһи ботугуруу-ботугуруу көмүлүөк оһоҕу оттон баран толкуйдуу сатыы турда, хайдах эрэ ис-иһиттэн титирээн ылла, атаҕын тилэҕиттэн оройугар дылы дьурулаан таҕыста, бу үйэтин тухары Ийэ сирин иэнин эргийэн тилэҕин тэниппит Дьэллик Дьурулаан,,Силээннээх,, сиһигэр урут бүрүүкээн олорбут,,Буҕарҕана,, аҕа ууһугар хорон-өрөөн ааһыам дии санаабыта тиэрэ эргийэн таҕыста, айан суолуттан туорууругар сыарҕа суола аҕыйаҕын дьиктиргии санаабыта ол да буоллар батыһан киирбитэ от тиэйэр суол буолан биэрбитэ. Өтөххө тахсар аартык хаара тыытыллыбакка да сытара, хаста да от тиэйэр суолу батыһан бараары гынан баран халлаан хараӈаран тохтуурга күһэллибитэ. Сыарҕаҕа от тиэйэн тахсан кыараҕас дал иһигэр атын ыыппыта, хата кини дьолугар көмүлүөк кэннигэр толору мас кыстанан турара. Төһөлөөх үрэх бастарыгар, халыӈ хомурах анныгар, хаалбыт сиргэ уокка хонон-өрөөн кэлбитэ да маннык уйулҕата хамсаабытын өйдөөбөт. Хараӈа хотон халҕанын быыһынан ким эрэ көхсүн хараҕын тобулу көрөр курдук. Чэйин оргутан аһаары Эһэкээнигэр аһыыр аһыттан алгыы-алгыы бэристэ. Кыра төгүрүк остуол муннукка чуочайан турарын уот сырдыгар аҕалан туруорда, аһаары арыылаах лэппиэскэни айаҕар илдьэн истэҕинэ хотон аана аһылларын кытта эмдэй-сэмдэй уӈуохтаах икки кыыс тахсан кэллилэр. Дьурулаан аттыгар турар батыйатын сулбу тардан ылла…
—Хайа Дьурулаан көстөр күлүгү кытта күөнтэһээри күрэс былдьаһан уһуктааҕы утары уунан тоһуйаҕын дуу–
Биирдэрэ дьикти кэрэтик саӈараат күлэн лыӈкынатта…
Содержание
180
Дьурулаан бэйэтэ да билбэтинэн уоскуйан хаалла, куттаммыт санаата күлүктүүн көттө. Дьиктиргиэн иһин кыргыттара,, Айыы аһыттан асаһыахха,, диэн бара аны арыылаах лэппиэскэттэн Эһэкээннэригэр эмти тутан бэристилэр, олох дьэ буккулунна,,Түһүүбүн дуу тугуй?,, диэн санаталаан ылла. ,,Ыксаабыт уу күүгэниттэн тутуһар,,диэбиттии кымаахтанан да көрдө…
—Дьурулаан саарбахтаама илэ кэлэн олоробут, төһө да сырдык куппут көппүтүн иһин иччилээх илбиспит Ийэ сирбититтэн арахсыбат, тугу этэрбитин өйдөөн-дьүүллээн оройгунан истэн олор, эйигин эдэр сааскыттан этэн-тыынан ыллаан- туойан барыаххыттан билэбит. Айдарыылаахтар анаабыттарын чороӈ соҕотох чолойо сырыттаҕыӈ, сылаас хоойго сыстыбакка, торҕо буруо унаардыбакка, төрөтөр оҕону төлкөлөөбөккө төннөн эрдэҕиӈ. Эр киһиэхэ үйэ аӈара диэн күөххэ үктэнэр сааһа биир кыыс оҕону кырытыннарар көмүс кэмиӈ баар. Ыллыктаах тылбытын ылыннаххына сырдык суолгун ыйыахпыт, олоҕуӈ төрдүн оӈоруохпут. Бу,, Дьол Аартыгар,, урут ыллаан-туойан ааспыт сириӈ хайдах хараӈа ииӈӈэ кубулуйан көлбүһэх сотон ааспытыныы биир тыыннаах таарыйбат инчэҕэй эттээх үктэммэт сиригэр кубулуйа кууран хаһыытыыр хара суор эрэ халаахтыырын көрөҕүн. Икки атах төлөрүйбэт төлкөтүгэр,,Ымсыы,, диэн ылҕамматах ыары баара бу да,,Буҕарҕана,, аҕа ууһун тумнубакка аан курдук алдьатан, иин курдук иӈнэрэн ааспыта, ол барыта Күн сиригэр көмүс чыычаах тырыптана түспүтүн төлкөтүн төннөрөн тирэҕин тиэрэ көппүттэрэ. Баай аймах бардам быһыытыгар оҕото буолумматаҕын иһин иэн тириитин хастааннар ый-хай ытатаннар илиитин-атаҕын хамса умнаһын курдук хам кэлгийэн хара хаан иӈмит абааһы аӈардаммыт күтүр анныгар быраҕан биэрбиттэригэр Айыыһыттара антах хайыспыттара,Иэйиэхситтэрэ киэр көрбүттэрэ. Онтон ыла олохторо огдолуйан арҕам-тарҕам ыһыллыбыттара…
Биһиги үс ини-бии аҕастыылар этибит, Дьылҕа Хаан ыйааҕынан Күн сиригэр көтөр илбис иӈэринэн Айыы сириттэн арахсыбыппыт. Кыра балыспыт сырдык кута Күн сиригэр түспүтүн көрө барыа этибит, ол биһиэхэ кыаллыбат Күн сирин көрдөрбүт Ийэтэ бэйэтэ тоҕус түһүмэхтээх Үөһээ Айыылар мааны кыыстара биһигини кыыһа Кырбыйдыын киэр үтэйиэхтэрэ, онон оҕобут Күн сиригэр доҕор оӈостон оонньообут кута-сүрэ иӈмит алтан далбарайбытыгар маны ыытабыт, Ийэтигэр Бойбооххо биэрээр кини барытын билэн олорор. Ылынара ылыммата бэйэтин көӈүлэ…
Бэйэӈ кииниӈ түспүт сиригэр төнүн, онно сытар эн биһиктээх уйаӈ. —
Дьурулаан биирдэ уһуктубута наһаа үчүгэйдик утуйа сытар эбит, халлаан хайыы үйэ сырдаабыт, тугу да кыайан өйдөөбөккө чэйин сылыта охсон аһаары сандалыга олороот соһуйан,,Хонос,,
гына түстэ хаалаах,,Хомус,, сытарын көрөн. Хомуһу хаатыттан ылан ытыһыгар түһэрбитигэр ип итииннэн хаарыйда,, Абытай,, диэт төлө туппутугар Хомуһа сиргэ түспэккэ кыыһырбыттыы лыӈкынаат хаатыгар түстэ,,Кииниӈ түспүт сиригэр Холорук түһүлгэтигэр тиий,, бырдах курдук кулгааҕар саӈа тыӈкынаата, соһуйан кулгааҕын да хастан да ылла…
Дьурулаан дьулайа санаатар да Бойбооххо барарга тиийбитэ, олоххо араас да баар киһи үөйбэтэҕэ ахтыбатаҕа ол Хотун илдьит буолан тиийдэҕинэ хайдах хааннаах, туох туруктаах көрсөрө биллибэт. Дьурулаан бөлүүн кэлэн барбыт кимнээхтэрэ да биллибэт кыргыттар ,,Холорук,,диэн кими ааттыылларын билиэн баҕарбыта, ханнан эрэ сир түгэҕэр тойук-туойа сылдьан,,Холорук,, аатын хаста да истэн ааспыттааҕа, онно,,Холоругу,, сүрдээн-киэптээн кэпсииллэрэ. Ханнык да хараӈа санаалаах хара түөкүн киэӈ Тайҕа иэнигэр,,Холоругу,, холоһон иннин эӈэрдээри ыллыгын ыга үктээбитэ суолун туора хаампыта иһиллибэт, сурах хоту дьаадьыйан биэрэллэрэ үһү…
Аара ыалтан-ыалга хонуктаан ыллаан-туойан дьурулатан төрөөбүт түөбэтигэр сыҕарыйан иһэн хонуктуур ыалыттан,,Холорук,, диэн кимин туоһулаһа сырытта да ким да таныктаан олоҕун ыйан биэрбэтэ, бары истибит эрэ аатыраллар. Сорохтор Бойбоох, Холорук аатын иһиттилэр да хаанныын уларыйа түһэллэр,,Ону маны ыатарыма, биир хонук баҕалаах,, диэн саба саӈаран кээһэллэр. Арай биир түүн түһээтэҕинэ били кыргыттара киирэн кэллилэр,,Ону маны түөрэ-маары туойбакка төрөөбүт түөлбэҕэр тиий, кииниӈ түспүт сиригэр онтон булуолуӈ Холоругу,, уонна этээт тумарыктыы сүттүлэр. Дьурулаан хаһан эрэ хоту дойдуга тиийэ сылдьан ырыа ылбаҕайынан, кэпсээн кэрэтинэн, сиэдэрэй сэһэнинэн, уллуӈахтаах уһун Олоӈхотунан олохтоох омуктары, халыӈ аймахтары хааннарын хамсатан ааттаах Дьөһөгөй оҕотун бэлэх гынан биэрбиттэрин ырыатыгар ыллыыр, оһуохайыгар ойуулаан кустук курдук көтүтэр былыты быыһынан халлаан сиигинэн халыйар кынаттаах түөрт туйахтааҕын аатынан,,Орулуоһум,, диэбитэ кырдьык да сылайбат сындыыстаах аҕыраабат эрчимнээх тэппит атаҕын тэнитэн ойдоҕун аайы өссө тэбиэриһэн тэбэрэ тохтообот Дьөһөгөй оҕото Дьурулааӈӈа тэбэр туйаҕа айанын аартыга суолун доҕоро буола сылдьара. Былыр оҕо сааһа оонньоон ааспыт сиригэр,,Тэйэр,, алаас тэлгэһэтигэр түстэ.
Бастакы балаҕан халҕанын тэлэйэ баттаат көтөн түспүтэ балаҕан тухары баар дьоннор өһүөлэрин өрө сүгэр унньуйбут уһун киһиттэн соһуйан өрө эккирэһэ түстүлэр, оонньуу сылдьар оҕолор үгэх диэкки ойдулар…
—Хайа Айыы киһитэбин абааһы аймаҕа буолбатахпын уоскуйан уоһахта салааӈ, сахалыы саӈаран Сандалыта тардыӈ–
Уонна
уһаат иһиттэн лүӈкүнэтэрдии күлэн күһүгүрэттэ. Алааппыйа кэлин Дьурулаанын билэн…
— Бу кыайар уола тоҕо баҕас уһаабытай ууннары тардыллан түһэн–
Кырыйдар да кырыа кыһын хаардаах хаһыӈ этин сиинин эмэ илик эмээхсинэ сааһырдар да саһаран эрэр тииһэ килэйэн күлэн мүчүйдэ…
Дьурулаан киэӈ кэпсээнин, хоту дойду кыыс бэрбээкэйинэн мастааҕын, сайынын ууллубат муустаах улуу Байҕалы, киирбэт күннээх кэрэ сибэккилээх хоту дойду хоннохторун, быттыктарын сэһэн гынан сэһэргээтэ. Кыһынын күн көстүбэт түүннэрин, былыттаахха быктарбат халлааннаахха хаамтарбат ала буркунун, умайа турар араас өӈнөөх уотунан оонньуур кустуктара айан аартыгын, суол тоҕойун сирдиирин сиэдирэйдик кэпсээтэ. Аны хаардаах хайаларын, сүүрүктээх тоӈмот тарыӈ үрэхтэрин, ханна тиийэ түгэнэ сылдьыбытын остуоруйалыы кэпсээн иһиллиир чуумпутугар олордулар…
— Алааппыйа эдьиий киһи буоллаҕыӈ дии, кыыһырбакка кырдьыгынан кэпсээ эрэ, кимий,,Холорук,, диэн элбэхтэ иһиттим да ким да этиэн баҕарбат, эбэтэр куттаналлар дуу–
Дьурулаан мунааран түӈ хаһаахтыы хаайтарбытын ыйытта…
—Бу да уол онно туох кистэлэ баарый, окко-маска умньанан бииргэ улааппыт уолуӈ Чэлгиэн таптал аата дии,,Холорук,,—
Аны Дьурулаан соһуйан унньуйбут бэйэтэ оччуу түһэргэ дылы буолла. Тыый тоҕо үлүгэрэй Чэлгиэн кыратыттан сэмэй көссүө оҕо хайдах тииримэрдээх киирилээх-тахсыылаах киэӈ Тайҕаҕа аӈардастыы айаатаан, соҕотохтуу сураҕыра сырыттаҕай. Итэҕэйбэтэх хараҕынан Алааппыйаны көрөөт киэр хайыста. Биирдэрэ да ону сэрэйдэ өһүргэннэ диэн, эмиэ да сөп ээ хайа эрэ түҥкэтэх алаас түгэҕэр түӈ былыргы аҕа ууһун сыдьаана, араас омук аймаабыт, өлөрсүүнү өргөс оӈостубут, көмүс туһугар күнү да туура тардар дьулаан хааннаахтар хайдах илиилэрэ тардан уһуктааҕыннан үөлбэккэ биилээҕиннэн кырбастаабакка туохтан толлон туора тутта сырыттахтарай…
—Дьурулаан сарсын бэйэтигэр бара сырыт бу күннэргэ ханна да барбатах буоллаҕына баара буолуо–
Сарсыарда эрдэһит ыал туруута тэлгэһэҕэ тиийбитэ былыр сыарҕалаах ат ханна эрэ барардыы көлүллэн турара. Дьурулаан халыӈ халҕаны аһан дьиэҕэ киирээри тахсан иһэр киһилиин харсыһа сыста. Киһитэ сымсатык туора ойон биэрбитигэр дьэ киирдэ, чомпойдорун саалларын устан бэйэ-бэйэлэрин чочумча утарыта көрсөн турдулар. Онтон Чэлгиэн сэрэнэн…
— Дьурулаан эн дуо?—
Диэбитигэр биирдэрэ оҕо сааһын доҕорун дьэ билэн кууһа түстэ. Сандалыга олорон уһун-киэӈ кэпсэтии кэнниттэн Бойбооххо тэптэрдилэр. Чэлгиэн да ата айаннаах сылгы эбит, бөдөӈө эчи сиһэ уһуна былчыӈнара сүүрэлээн сүрдээх сылгы эбит, оҕо сааһын доҕоро,,Холорук,, диэбитигэр өһүргэммэккэ күлэн эрэ
кэбистэ. Чэлгиэн кырдьык көстөр дьүһүнэ уларыйбыт. Дьурулаан дьону баҕас сылыктаан билэр, доҕоро хахай курдук хааннааҕын, өксөкүлүү өргөс кылааннааҕын, баабыр кыыллыы баараҕай күүстээҕин сымса сырыылааҕын сэрэйдэ, аатырыан аатырдаҕа сураҕырыан сураҕырдаҕа. Бойбоох кэтэһэн олорор дьоно кэлбиттэрин күүппүттүү соһуйбата, бары бааллар эбит Кырбый эмиэ.Сандалыга олорон саӈардыы кэпсэтэн эрдэхтэринэ…
— Дьурулаан эдьиийдэрим илдьиттэрин истибитим тиэрдибиттэрэ, тугу ыыппыттарын аҕал–
Бойбоох быһаччы көрдөөбүтүгэр хоойуттан хаалаах хомуһу ылан уунна…
— Оо эдьиийдэрэ чыычаахпар Айыы куттарын анаабыттар, көмүскэл-харысхал тыла өһө алгыһа арчыта бу Хомус этэр тылыгар иӈэн сырыттаҕа, чыычааҕым Эдьиийдэр көмүс күндүлэрэ буолбут–
Бойбоох сытар кыыһын атаҕар Хомуһу ыйаата, оҕотун таптаан ымманыйан ылла, ити Хомуһу кытта дьиэ иһигэр дьикти дорҕоон дьурулаан киирдэ…
Содержание
181
Туох да диэбит иһин быйыл икки атах тулуйбат тымныыта түһэн быыс-хайаҕас бүөлэнэригэр тиийдэ, Күүдээх от тиэйэн оҕуһун ан сыннаран иһэн арааһы барытын ыатара истэ, маннык торулуур тымныыны этэн эрдэхтэрэ,,Хара суор көтөн иһэн тоӈон сууллар тымныыта,, диэн. Халлаан тымныйан үрүӈ көтөр дьыбар быыһынан сулустар өссө чаҕылхайдык мичиӈниилэрин, хараӈа халлааӈӈа дьүкээбил кустуга уӈа-хаӈас сүүрэлээн дьиэрэӈкэйдии ойуолуурун өрө хантайан киӈинэйэн ыллыы-ыллыы халлаан сулустарын ааҕа истэ, туолбут ый дьэлтэйэ туналыйан ыллык суолун сырдатара айанын аартыгын ыйара, ыллык суолун сырдатынан киӈир-хаӈыр муннун анныгар ыллаан киӈинэйэн истэҕинэ халлаантан хатан часкыыры кытта ханыыласпытынан тиэйэн иһэр сыарҕалаах ото сүллэр этиӈ саалларыныы,,Бурал,, гына түстэ, оҕуһа орулуу түһэн баран иннин хоту ыстанна бурҕалдьытын кытта олгуобуйатын эрэ соспутунан, ыллыы испит Күүдээх атаҕа адаарыс гынаат халыӈ хаарга төбөтүн оройунан умуста, оронон туран иһэн иһиттэҕинэ чардыргыыр саӈаны кытта кынат тыаһа үөһэ куугунаан куйаарга сүттэ. Күүдээх оҕуһун кэнниттэн сүүрэн сарымтахтана турда. ,,Хамыйах,,алааһыгар улахан аймалҕан турда,,Күүдээх окко-маска умньаммат буолуор дылы буккуллубут,,диэн. Наар ,Сүллэр этиӈ түстэ , дии-дии өрө эккирии сылдьар үһү. Оҕуһа бурҕалдьытын эрэ кэтэн турарын дьон булгутан хотонун булларбыттар токуччу тоӈон турарын. Суоллааччылар сирийэн көрөөт сүр түргэнник куотар аакка бардылар. Чугас эргин иччилээҕиннэн аатырбыт Хаһыӈ Тобураҕын аҕалан көрүү көрдөрдүлэр. Ойуун илбиһин киллэрэн тоӈ сиригэр тиийэ оттуун сыарҕалыын ыһыллыбыт сирин эргийэ сылдьан ыт курдук тиӈсирийэн тыа диэкки тахсан иһэн сарылаабытынан тас иэнинэн барда ону кытта баар дьон көрдөҕүнэ илдьирийбит таӈастаах тэӈкэ тиит саҕа күлүк ойуур иһигэр күлүкүс гыммытын көрөн хааллылар…
Кыс хаба ортотугар,,Хамыйах,, алаас кыстыыр ыаллара кутталларыттан илин-арҕаа куотаары дьуккаах киллэрэр ыал көрдөһө барбыттара. Ити идэмэрдээх иэдээн төрдө Чэлгиэн кулгааҕар тиийбитэ. Кырбыйы,,Тэйэр,, алааска көрсөн туох түрүлүөн буолтун туоһуласта, кыыһа абааһы аӈардаах сиэмэх ойууну кытта хатыспытын кэпсээтэ, ол кыыл сылдьар үөр абааһыта Бойбоох кыра кыыһыгар кэлэ сатыырын тэбэн ыыппытын кэпсээтэ…
Чэлгиэн кыргыттарын кытта,,Хамыйах,,алааска тиийбитэ олохтоохторо муӈур уһукка тиийэн олороллоро, хотоӈӈо аччык сүөһү маӈырыыра, тоӈ хаһаа балаҕаннар, мастарын харыстаан күөскэ эрэ оттон ылаллар, отторун тиэниэхтэрин үөр абааһытыттан куттанан сүөһүлэрэ, сылгылара сутуур турукка тиийбит. Кырбый кыһыытыттан кыбдьырынан ылла,
көтөн иһэр үөрү сиһин үөһүгэр тэппитэ тоӈ сиргэ тоноҕостору-тойдору тосту түһэн дьабыныгар дьааһыйдын диэбитэ өлүү түбэлтэлээх Күүдээх кээһиилээх отугар түһэн сиһэ тоһуннар да кыл тыына кылайан өрүһүнэн сырыттаҕа…
Чэлгиэн уолаттара ыӈырыллан кэлэн ыксаабыт ыаллары абырыырга туруннулар, оту-маһы тиэйбитинэн бардылар, аҕалбыт астарын-таӈастарын түӈэтэн харахтара эрэ кылайан хаалбыт ыаллары абыраан ылыстыбыт сыӈаахтарын хоӈнордулар. Дьурулаан дьон кыһалҕатын ылсан эмиэ кэлсибитэ, ама да кини ийэ сир иэнин мээрэйдээн усталаах-туоратыгар уллуӈаҕа элэйэн эдэр бэйэтин эмньик сааһа ааспытын иннигэр көрдө ини көрбөтө ини араас бэйэлээх эрдьигэннэри, атыыр оҕустуу айаатаабыт буордаах сыгынах бухатыырдары, ол бэйэтэ манна кэлэн,, Мах,, бэрдэрдэ, быстыбат былчыӈнаахтары, сылайбат сындыыстаахтары көрөн, кини да киһиттэн итэҕэһэ суох кыахтаахпын дии сананар бэйэтэ бу Чэлгиэн уолаттарын быыстарыгар киирээт сиэрдийэ баһын, бугул түгэҕин да кыайбат оҕолуу илиитэ-атаҕа баалынна буулаҕа бухатыырдары көрөн, кээһиилээх оту кэбэҕэстик атырдьахтаан аҕыйахта ууран оту тиэйэллэрин, куруӈ куруӈахтарын сиэрдийэлии сүгэллэрин, айылҕалара анаан да айбыт тоӈ иӈиирдээхтэрэ, күүстээх көрүӈнээхтэрэ Чэлгиэн тула тирэх мастыы удьурҕай уллуӈахтаахтара мунньустубуттар эбит. Олуктаах оҕо сааһын үөлээннээҕэ Чэлгиэн тойон курдук туора туттубакка, аҕа ууһунуу ачыаһырбакка тэбис тэӈӈэ уолаттарын кытта тиргилиннэ. Айдарыылаах Кырбыйы көрөөт сөпкө да бар-дьон тыл тамаҕа сүрэх чопчута оӈостон кэпсээн гынан күүркэтэннэр, ырыа-тойук оӈостоллор эбит диэн сүрэхтиин сэргээтэ. Дьурулаан уол оҕо төрөөбүт аатыгар сир үрдүгэр син киһи буолан таптал татакайа таарыйан ааспыта, тыӈ хатыыта тапталыгар тиэтэйэрэ, сарсыардааӈӈы сииги кэһэн ынах үүрэн иһэрин көрүстэҕинэ сүрэхтиин үөрэрэ, киэһээӈӈи чуумпуга оһуохайдаан ойоллоро тарбахтарыттан таҕайсан, ытыстарыттан ылсыһан ыллаан-туойан ылаллара.,,Тыыннаахпыт тухары тэйсиэхпит суоҕа, баарбыт тухары бииргэ буолуохпут,, диэн андаҕар аӈардаах тыл-тылларын бэрсиһэн сыһыыга сыллаһан, хонууга хоонньоспуттара. Дьурулаан ол,, Муӈ,, күнүн үчүгэйдик өйдүүр, кыыһын аҕатыгар кэпсэтэ киирбитин буҕарҕана курдук илиитин-атаҕын тосту тэпсэн ханна эрэ икки атахтаах үктэммэтэх хара тыатытыгар таһааран бырахпыттарын үйэтин тухары соҕотоҕун сорсуйан эрэр Дьүкээбил кырдьаҕас булан кыһыл оҕолуу көрөн атаҕар туруорбута, төгүрүк сыл суорҕан-тэллэх киһитэ атаҕар туран атыллаабыта, хардыы оӈорон хаампыта. Кырдьаҕас кытта төрөөбүт кыдьыгын хаалларар киһитин хара тыата биэрбитигэр булумньу оҕотугар
Уот Чыбыстаан иччилээх тылын барытын иӈэрбитэ, онтон ыла Дьурулаан диэн аата-суола дьыбардаах халлааӈӈа дуорайбыта, силлиэ халлаанын кытта дьиэрэйбитэ, оҕо сааһын аата умнулла быһыытыйбыта. Эдэр сааһын тапталын эӈэрдээн аартык бөҕөтүн аспыта, ыллык суоллары кэрийбитэ. Ол бэйэтэ манна,,Хамыйах,, алааһыгар көрсөн кута көтө сыспыта, уйулҕата хамсаабыта. Сааһырдар даҕаны эдэр сааһын иэйиилээх таптала өссө тупсан төлөһүйэн куба курдук дайар Далбар Хотун буолбутун көрөн сүрэҕэ өрөкүйэн эдэр сааһа эргийбиккэ дылы, Хахыйах эмиэ кинини көрөөт тылыттан матан мээнэннэн көрөн турда, сандалыга умса түһэн уйа-хайа суох ытаан барда, оҕолоро, сиэннэрэ эбэлэрэ ытаабытын көрөн айманан тула көтө сырыттылар. Чэлгиэн Хахыйаҕы эмиэ манна эрэ баара буолуо дии санаабатаҕа, кини Дьурулаан мээнэннэн сүппүтүн кэннэ аата алдьаммыт кыыстарын огдообо киһиэхэ биэрбиттэр үһү диэни истибитэ эрээри манна эрэ буолуо дии санаабатаҕа…
Ыаллары ыллыктаах олохторун булларан Чэлгиэннээх төннүбүттэрэ, Дьурулааны Хахыйах ыыппаттыы кууһан хаалларбыта, уолун Түмэрэйи көрдөрбүтэ сиэннэрин эмиэ. Түмэрэй кыра сааһыттан аҕата Дьурулаан диэн буоларын ийэтиттэн истэн улааппыта, онон атыӈырыы көрсүбэтэҕэ. Хахыйах Дьурулааны күн сириттэн сүтэрбиттэрэ буолуо дии санаабыта, тыыннаах бэйэтин көрөн иэйии кута эргийбитэ. Кырдьаҕас ыарыһах эрэ аҕыйах сылынан таӈаралаабыта, уолунаан олорбуттара, оҕо улаатара түргэн кэргэн ылан сиэннэри ытарҕа курдук күн сиригэр көрдөрбүтэ…
Чэлгиэн уолаттара кэлээри-бараары сылдьар буолан ыксыыллар этэ, Кырбый буоларын курдук сылдьыһар уолаттарын үмүрү тардан ылбыта көмүстээх Тайҕаҕа бараары. Буккулла сылдьар Күүдээҕи Кырбый Күннэйдиин киирэн ыһыллыбыт өйүн-санаатын арчылаан оннун булларан тахсыбыттара. Күүдээх утуйбакка эккирии сылдьыбыт бэйэтэ хас да түүннээх күн атаҕын тэппиттии утуйда…
—Чэлгиэн мин эмиэ эһигини кытта Туймаадаҕа киириэ сылдьыам этэ, Хахыйаҕым ас-таӈас ыллараары гынар–
Дьурулаан Чэлгиэӈӈэ кэлэн көрдөһөн барда, киһитэ,,Сөп,, эрэ диэтэ кылгастык, кини билигин түүлээҕин хомуйан Кырбыйдааҕы ыраах ыытаары ыксыы сылдьара. Ол быыһыгар аттары наардааһын сэби-сэбиргэли бэрийии, онно-манна тардыллан күнү-дьылы ыыппыттарын ситиһээри ыксыыллар этэ…
Чэлгиэн Дуорааннаах, Нарыйаҕа тиийэ сырытта, дьонноро үөрэ көтө көрүстүлэр, быйыл түүлээҕи Дуораан кыайбыт арай хомойоллоро игирэ уолаттара кэлэ сылдьыбатахтар, төннөн иһэн Чэлгиэн сурдьуларын мөҕөттөөн ааста, кыраларыттан ииппит киһилэрин утары саӈарбатылар. Тиийэ сылдьыах буолан хааллылар.
Содержание
182
—Хара түөкүн икки хараҕыӈ тэстээри дьону көрөн туораан биэрбэккин дуо?—
Кырбыйдаах тохтобул түһүлгэтигэр киирэн истэхтэринэ дьыбарга сөӈ хаһыы сатарыйда, бэдэр бэргэһэлээх бөрө саҕынньахтаах ыт үтүлүгэр кымньыы тутуурдаах төрөл киһи чигдигэ токулла сытар сороломмут торбуйах тириитэ саӈыйахтаах киһини кымныынньан таһыйан куһурҕата сылдьар эбит. Атын сыбыдахтаат сыарҕатын кыра эттэри арыылары хаарга хас да киһи тиэрэ анньан кэбистилэр. Инникилээн испит сыарҕаттан Кырбый чэпчэкитик ыстанан түһээт тута сылдьар кымньыытынан хатаннык часкыйаат салгыны туора дайбаан,,Куус,, гыннарбытыгар сытар киһини кырбыы таһыйа сылдьар дьоннор,,Үрэл,, гынан онно-манна ыһылла түстүлэр. Ким көрбүтэй истибитэй кыс хаба ортотугар чыҕылҕан курбуулаан этиӈ этэн лиӈсүйбүтүн, хараӈа былыттар халлааӈӈа харбаһан уот садаҕа кымньыыннан курбулаан этиӈинэн сир иэнин кырбаатылар. Куттас өттө куулаҕа куотта, хоргус өттө хотоӈӈо түстэ, өмүрэх өттө өттүгүн охсуна-охсуна өрө эккитии сырытта. Дьэ үйэҕэ көрбөтөх үлүгэрэ үөскээтэ, алдьархайа ааӈнаата…
—Халлааммыт хайдах буолан бу тоһуттар тымныы ортотугар этиӈинэн эккирээн, чаҕылҕана сатыылаан сата баһын сатарытта–
Көмүлүөк иннигэр туруйа сотото хамсатын умнаһын синньигэр чыыппаан тыыран онон дьөллөҕөһүн кэйиэлии олорон Боодоӈ кырдьаҕас саӈа аллайда, кырдьаҕас төһө да холкутук саӈара сатаатар үйэтигэр көрбөтөх үлүгэриттэн кута-сүрэ үргэн олороро. Хайдах киһи куттаммакка тулуйан истиэй, тоӈ сири ыаҕыйалаах уулуу дьалкытан балаҕан буора саккырыар дылы салыбыратан ылаттыыр тыастан…
—Ити барыта Доодоӈ баайтан тутулуктаах, кыра кыаммат Торбос сордооҕу сэнээн ити үлүгэр кырбаатылар, эбиитин сыарҕатын түӈнэрэн этин, арыытын ыт аһылыга оӈордулар. Ону ити Айдарыылаах оҕо көрөн өһөх хаана буһан хаһыытаабытыгар Халлаанныын хайа ыстанна. Доодоӈ баай тиэрэ көрөн тиргиллибитэ тэӈнээҕэр түбэстэ быһыылаах–
Хайалара эрэ таһырдьаттан киирэн иһэн Доодоӈу сэтэрээбиттии саӈарда…
Кырбый айаннаабытын тухары киһини кыыллыы атаҕастыылларын көрө илик буолан киирэрэ киирэн идэмэрдээх илбиһинэн илгистибитэ. Батыһан иһэр уолаттара кытары соһуйбуттара, төһө да Кырбый сорох-сороҕор быһымахтык быһыыламмытын иһин маннык күүскэ кыыһырбытын көрө иликтэр, балта Күннэй эмиэ дьулайда Эдьиийэ илгистэн турбутугар…
Көкөттөөх сырсан кэлэн кырбаммыт муӈнааҕы хаартан туруору тартылар, атын көлүйэн малын-салын чөмөхтөөтүлэр. Бу айдааннаах түгэн Аартык ыалын түһүлгэтигэр түбүлээн баар дьону барытын аймаабыта, урут кэрэ Кырбыйы киирэ-тахса көрөн харахтарын сымнатар бэйэлэрэ аны көрдүлэр да күрэнэ сылдьар
буоллулар. Ити сурах тыаллааҕар түргэнник айан аартыгынан айаас аттыы иӈэрсийэн иннилэригэр ойбута…
—Доодоӈ туора тотоӈӈун, киһиттэн эрэ тиэрэ байаӈӈын, ыттааҕар кэдэргитик кэбилэнниӈ, саха киһитин санаатыгар сатала суохтук быһыыланныӈ–
Кырбый балаҕаӈӈа киирэн сандалыга ыстаан ыллаӈната олорор Доодоӈӈо утары көрөн туран быһыта-орута саӈарда. Биирдэрэ айаҕын муӈунан сыалаах эти уобан олорор буолан саӈарбакка дьүккүӈӈүү олордо, кэмниэ кэнэҕэс ыйыстан дьүккүс гыннараат хараҕын өӈүргэһинэн көрөн олордо…
—Бу сиргидэх сиртэн быга илигиттэн тумса тууһун, бэлэһэ бэтиэхэтин, мин курдук суон өһүөлээҕи үрдүк арҕастааҕы үрдүнэн көтөөрү гынаҕын дуо?—
Доодоӈ силэ бырдаӈалыы-бырдаӈалыы өһөхтөөҕүнэн көрө-көрө баахтыйда…
—Мин эттим, эн иһиттиӈ сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаӈ диэн баар–
Кырбый тахсан иһэн илиитин таһынан садьыйбытыгар балаҕан ортоку өһуөтүн тутан турар баҕана тосту ыстанан ыраах кыырайда, өһүө үрдэ сууллан,,Күр,, гына түстэ иһирдьэ баар дьоннор таһырдьа түстүлэр…
—Доодоӈ тойон өһүөҕүн тоһутан киэбирбиккин кэтэххинэн таһаардым–
Кырбый таһырдьа тахсан кыбдьырынан ылла. Доодоӈ кыстык хаарын ортотугар үрүӈ дьиэтин үрдэ сууллан хара дьиэҕэ хамначчытарыгар таҕыста…
Чэлгиэннээх Кырбыйдар кэннилэриттэн тохтуу түһэн баран күн уһаан эрдэҕинэ куоракка киирдилэр. Дьурулаан үлэспитин курдук эмиэ кииристэ, тымныы муоһа мүлүрүйэн айанныырга сымнаһыар күн да лаппа уһаабыта биллэр, саамай тымныы оройугар Кырбыйдар бартара. Күн үрүӈ тумарык быыһынан умсаахтыыр кэмигэр. Чэлгиэннээх наар эт, арыы, балык ыарахан таһаҕас сэтии да сыарҕалара элбэх, ол оннугар Кырбыйдар биирдии сэтиилээх барбыттара үксэ түүлээх уонна эт. Идэтинэн Кырбый наар курдары айан, Чэлгиэннээх наҕылыччы Туораах баайга туораан хонон-өрөөн, Ообуйга Олоӈхолоон аастылар, Даадары да туүмнубатылар түһүлгэтин таарыйан кэпсээн-ипсээн аастылар…
Кырбыйдар сыарҕалары абырахтаары хонор сир көрдөннүлэр хата ону Торбос сон миэхэ түһүӈ диэн илдьэ барда. Соһуйуохтарын иһин киэӈ түһүлгэлээх улахан ат эккирэтэр балаҕаӈӈа тиийдилэр, көрдөхтөрүнэ салҕааһын хотоно кырата суох. Кырбый Өксөкүлээх Сэргэни имэрийдэ, бу баараҕай маһынан чочуллан оӈоһуллан турбут Сэргэлэр туоһулаан турдахтара кылааннаах аҕа ууһа буоларын. Балаҕаӈӈа кырдьаҕастары кытта турбут уолаттар, кыргыттар бааллара Кырбыйдааҕы дьиктиргии көрөн турдулар, кинилэр халҕаннарын аһан ыалдьыт-хоноһо киирбэтэҕэ күтүр өр буолла, бары кыраммыт кыһалҕалаах түһүлгэни тумна сылдьаллара…
—Үһүс үйэҕэ үктэннибит аҕа ууһуттан ааспыппыт, хаһан эрэ Өбүгэбит Өксөкү аҕатын ууһа эбитэ үһү, билигин ол кыргыс
кылаанын өрө туппут ааппыт уу сүүрүгүнүү суураллан,, Торбос,, аатыран сылдьабыт, уолбутун Тоотойу кытта,, Торбостон,, атыннык ааттаабаттар. Эһэбит ,,Кыдама,, кырдьаҕас улуу уохтаах ,,Кыраһа,,ойууну кытта сүлүһүннээх тыл сүһүөҕүнэн хааннаах ырба ситиминэн хатыһан кырыыс тылга кыайтаран ыччаттарын ырбалаан төрүөхтэрин төннөрбүтэ. Ол сыдьаана Доодоӈ сылдьар, урут умнаһыттыы олорбуттара төрүөхтэрэ төлөһүйэн кэнчээрилэрэ кэлэн санаатахтарын аайы сахсыйан үрдүбүтүгэр үӈкүүлээтилэр.—
Кырдьаҕас хараҕа ууланан муӈатыйа олордо…
—Кыраммыт аймах аатыраммыт, үтүрүллэн олоробут, кыраммыттары кытта илии-атах тутуспакка уллуӈах суолун үктээбэккэ оҕолорбут ойох эр ылбакка кэнчээрибит кэҕиннэ, үнүгэспит үрэлиннэ,, Кыраһа,, ойуун кыл ситими түмпүтүн төлө тардар түбэстэҕинэ кэнчээрибит кэлиэҕэ, өргөс кыыла Өксөкүбүт өрө көтөн өрөгөйдүө этэ–
Кырдьаҕас тыла булдьуйу-булдьуйа олохторо олуллан оӈкуллара ыһыллыбытын кэпсии олордо, кырдьаҕас хантан билиэй Кырбый Доодоӈ өһүөтүн өһүлэн иитиллибит айа ырбатын ыыра тардан холумтаннарын хоӈнорбутун, сандалыга аһыы олорон бүгүн буолан ааспыт түгэни уола Тоотой кэпсээбитигэр Кырбыйы дьэ саӈа көрбүттүү кыӈастаһа олордо. Оҕонньор хараҕын ириӈэтин ньылбы соттон кыраҕы хараҕынан кыӈаан көрдөҕүнэ иннигэр иирэ талах кэрэ кыыс оннугар өтөрүнэн күн сиригэр көстүбэтэх үс үөстээх, аҕыс кырыылаах Айыылар анаан улуу уус күөрдүгэр уһааран Иэйиэхситэ иччилээн Айыыһыта арчылаан үөһэ дойду үтүөлэрэ көстүбэт күлүктээн Куйаар кустугунан курдаан анаан түһэрбит атын сиртэн анаарыылаан,туора сиртэн тоһуурдаан түһэрбиттэрин көрөн сөҕү диэн сөхтө…
— Күн сирин көрүөхпүтүттэн сүөһү, сылгы ииттэн муӈнанабыт да таныктааҕы таӈныбакка, тарбаҕынан тала сылдьан аһаабакка күннээҕи көдьүүс буола олоробут, онон миигин аргыс гына аӈардаһа ылан барыӈ, саатар киһилии таӈас, тардах табах, иһэр чэй ылан кэлиллиэ. Сааспыт тухары эппитин, арыыбытын Доодоӈ баайга биир умнас табахха, кутуу чэй туһугар кутан биэрэбит, эбиитин туохха эрэ тэп диэбиттии санаатаҕын аайы сахсыйар, тала сылдьан таһыйар дьоно буоллубут–
Тоотой эр хаанын ылынан Кырбыйтан көрдөстө, аҕата оҕонньор эмиэ тылбай-өспөй буолла, онон Кырбый,,Ээх,, диэн барсар буолла, түптэ түрүлүөн ыксалынан үс сыарҕаны сэтиилэннэ. Харачаас, Уһуктаан атын да уолаттар саба түһэн итэҕэһин-быһаҕаһын көрдүлэр-иһиттилэр, дьиэлээх кыргыттар Кырбыйга ымсыыра санаатылар бу буулаҕа бухатыыр эр бэртэрэ олох Хотун оӈостон тыл аӈарынан өйдөһөллөрүн көрөн, өссө кыра Күннэйтэн салыннылар,туох кыһалҕаттан оҕо курдук дьиэҕэ уокка оонньуу сыппакка
айанньыт буолбутай диэн өйдөөбөт быһыы үөскээбитэ. Доодоӈ,,Торбос,, сон Кырбыйдааҕы кытта көмүстээх Тайҕаҕа барсыбытын истэн кыыһыран иһэ буһа олордо, күннээн күөрэхтээн олорбутун хантан эрэ ити кырыы харахтаах кыһарыйан көрбөт кыыһа дьөлө үүрдэрэн кэлэн өһүөтүн үрэйэн түһүлгэтин түӈнэрдэҕин көр, урут таптаабытын таһыйан, харахтаабытын халаан олорбута мэлийдэҕэ. Айдарыылаах абаҕата…
—Олох оройгунан оӈорон көрүмэ ити кыыстыын хатыһан аана суох алдьархайы, иэнэ суох иэдээни аҕалыаӈ, онто суох айдарыылаах төрдүӈ тоҕус үйэ тухары туруохтаах кылыытын быһа тэбэн, айа ырбатын бэйэӈ хаан аймахтаргар атаралаабыта туох алдьархайы аӈаабыллыа биллибэт–
Абаҕата Доодоӈу мөӈөн бөтүгүрээтэ да биирдэрэ тарбанан да көрбөтө…
Чэлгиэн игирэ сурдьуларын ылан кэлбитэ, ийэлээх аҕаларыгар сыһыара сатыыр да ыпсыылара кыттыа суох өтөрүнэн, бүгүн онно-манна сылдьа үөрэнниннэр диэн уолаттары аҕыйах эттээн, арыылаан эргинэр сиргэ ыыппыта уолаттара киэһэлик мөлтөх сырайдаах-харахтаах дьон кэллилэр. Кэпсээннэриттэн иһиттэххэ биир сүөһү чиэппэрин ким эрэ былдьаан барбыт. Тыа дьоно эрэйдээхтэр хаһан этиһии-охсуһуу диэни билбиттэрэй көрөн эрэ хаалаахтаабыттар. Багдарыын киирбитигэр кэпсээтилэр туох быһыы буолбутун, киһилэрэ ол кимнээхтэрин эндэппэккэ биллэ…
— Ол Бөтүрүүскэ уолаттара бэйэлэрэ кыанар ыал оҕолоро эрээри ис-истэриттэр тииримэрдээх баппаҕа суох дьоннор–
Сарсыарда аҕыйах сыарҕа эти тиэнэн эрдэлээн тиийбиттэрэ киһи тобус толору эрдэ диэбэккэ. Ылгын, Кустук, Мохсоҕол игирэлэри кытта эттэрин биир багдайбыт Атыыһыкка туттаары кэпсэтэ туттардахтарына бэҕэһэ эт сүгэн барбыт уолаттар түөрэӈнэһэн кэллилэр, игирэлэри көрөөт эр ыллылар тыа муӈкук дьонун халыы үөрэммиттэринэн улахан сылгы буутун ылан бараары тардыалаһан бардылар.
Содержание
183
Игирэлэр икки харахтарын муӈунан көрөн баран сырай-сырайдарын көрсө турдулар, тулуйбата быһыылаах биирдэрэ этин былдьаһан тарапычынаһан көрбүтүн багдадайбыт киһи уолугуттан өрө ыйаан таһаарда эбиитин улахан ыт үтүлүгинэн сыӈаахха саайбыта баһа тулла сыспытын илиитин таһынан чигдигэ хаһыйан кэбиспитэ тас иэнинэн таралыйа түстэ. Айдаан буолтун истэн атыыһыты кытта мэнэйдэһэ турбут Чэлгиэн сүр сылбырҕатык эргийэ түһээт аҕыйахта атаралаан тиийдэ да охсубут киһини бэйэтин чигдигэ үӈкүрүттэ, аны уолаттара сырсан кэлээт эти сүгэн турааччыттан былдьаан ыллылар. Киэӈ араллаан тоҕо ыстанна сутуруктарын суураламмыт урдустар өрө сүүрэн кэллилэр да Чэлгиэннээҕи мөрөйдөөбүтүнэн бардылар, оччону-баччаны көрбүт эр бэртэрэ Чэлгиэн уолаттара кыынтан быһахтарын да,,Хор,, гына таһаарбыттарыгар хааннара хамсаабата, арай игирэ уолаттар кутталларыттан өгүрүк-төгүрүк көрөттүү тураахтаатылар, биир тэлгэһэттэн тэйбэтэх оту-маһы кытта тустан улааппыт барахсаттар хантан билиэхтэрэй араас дьон эйгэтин, ким кинилэри күргүйдээн ыраас куттарын ыһыай, эриэн талах таһыйан иэннэрин хастыай…
—Хайа бу хайа халлаан дьорҕоотторо ,,Холоругу,, хомурахтыы кэһээри, өрө көрөн өргөйдүлэр, баатыгыран үйэбит уларыйаары гыннаҕа дуу тугуй?—
Саас ортолоох мааны көрүӈнээх уһун дьулугур уӈуохтаах киһи үгэргиир аӈардаах саӈа аллайбытыгар быһахтаах быччаҕардар,,Холорук,, ааты истээт дьон быыһынан иӈэн-сүтэн хааллылар. Аны,,Холоругу,, көрөөрү дьон аалыӈнаһан барбыттарыгар Чэлгиэн сыарҕатыгар олоро түһээт атын эрийэ тардан түспүт ыалын былдьаста, үгүс киһи үһүйээн курдук истибит дохсун сырыылаах саха дьорҕоотун көрөөрү үмүөрүспүттэрэ, уолаттара эттэрин туттараат кэнниттэн батыстылар…
—Багдарыын хайалара элбэх эти арыыны атастаһан дуу, атыылаһан дуу ылыаҕай? Олохтоох киһи билэн эрдэҕиӈ дии–
Биирдэрэ мэник оҕолуу кэтэҕин тарбанан турбахтыы түһээт саӈа аллайа түстэ…
—Арба Атаахап атыыһыт саӈа кэлэн-баран үллэӈнэтэн эрэр киһи баар, ол киһи атыы-тутуу дьиэтэ астаран сүллүүкүүн курдук байан эрэр дэһэллэр, үөрэхтээх үөдэн сырыыта ыыра киэӈ куоӈ киһитэ–
Чэлгиэннээҕи кыһыл хааннаах нолойбут албын сырайдаах харахтаах ньуолбардык сыыбырҕаан саӈарар Атыыһыт эрэллээх илиитэ, үрэр-тэбэр үлэһитэ көрүстэ. Сыанатыгар ньиккирэтиһии буоллулар, тыа дьонун түӈ хааһахтыы сэнээн балыйар эрэ баҕалаах бэдик эбит, тыл-тылга киирсибэтилэр, өссө киһилэрэ күлүү-элэк гынан барда…
—Хас хонукка соһо сылдьаахтыыр үһүгүт, сотору салгын түһүө босхону үрдүнэн батараары тииһиэххит–
Кыһыылаах баҕайытык ымаӈныы-ымаӈныы күлэн хахаарда. Чэлгиэн тахсаары ааны аһаат
ыы-муннукка биир бэрт мааны киһилии харсыһа сыстылар, тахсаары аан модьоҕотун атыллаан истэҕинэ киирбит киһи сэрэнэн сиэҕиттэн тарта…
—Чэлгиэн эн дуо? Холоруккун буолбатах дуо?—
Уонна харда күүтэн ып-ырааһынан көрөн турда, хараҕа таптыы көрөр да кимин-тугун билбэккэ Чэлгиэн мунааран турдаҕына…
—Хаһан эрэ көмүстээх Тайҕаҕа хаартыга халатан кэтэр соно бэргэһэтэ суох хаалбыппын өрүһүйэн турардааххыт, Күлүгүӈ ол дойду сүүлүктэрин аӈардастыы соролоон сыгынньахтаан ылбытын көр биир көмүс алтаны ылбаккаҕыт атыы бөҕө буолбуппун, бэйэҕитин кытта бүөбэйдээн дойдум буорум булларбыккыт, онтон ыла кырыыска хаарты хараҕын көрө иликпин. Киһи буолар баартым тардан эһигини көрүстэҕим–
Чэлгиэни харытыттан тутан туран уйадыйан хараҕа ууланна,киһитэ дьэ өйдөөтө бу кимин, Тайҕа дьулаан тыыныгар көрсөн көмөлөһөн ааспыттаахтара, хаһы өйдүөй барыта умнууга хааллаҕа. Хата Атаахаба төрөппүт аҕатын көрсүбүттүү үөрбүт. Мааӈыын үгэргии-хооһургуу турбут ыт атаҕа кутталыттан сырайа ньолҕойон түстэ, кини тойоно Холоругу куруук уос номоҕо оӈостон Таӈара курдук көрөрүн билэрэ ону билбэккэ ыт өлүүтүгэр киирэн биэрдэҕэ…
—Улуу киһи удьуора, хатан аймах сыдьаана хайа атаххынан туран Туймаада туонатыгар үктэнниӈ, аҕыйах сылтан бэттэх айан аартыгыттан туораан тохтуу сылдьар диэн истибитим, эдэрдэриӈ иэдээн эӈэрдээх дьулаан сырыылаах, быстах дьылҕалаах быһа хаампат кулаан хаӈыллар эбит, ордук Кырбыйы кэпсииллэр киирэн биэрдэххэ күнүӈ диэкки үстэ көрдөрөр диэн, үнүр сурах-садьык бөҕө Доодоӈ баайы билэр-истэр инигин, айан суолун аартыгар олорор. Хаартыны, арыгыны ханыы тутан кэлбити кэтэҕиттэн кэрбээн угунньатын таһаарар, барбыты баарын-суоҕун былдьаан бытын да хаалларбат үгэстээх, тугун эрэ туора көрөн Доодоӈ өһүөтүн үрэйэн модьоҕотун хоӈнорон ааспыт ала буркуннаах этиӈинэн, сата кымньыылаах чаҕылҕанынан. Көрдүлэр да куота сылдьар буолтар, иһиттилэр да иннин быһа түспэккэ иирсээн эрдэтинэ дьаадьыйаллар дэһэллэр. Холорук хоһууннара,сылдьыһар сыдьааннара диэх курдук–
Атаахап Чэлгиэн өлөр хаалар күнүгэр өрөһүлтэ өһүөтэ буолбутун умнубат, кистээбэккэ эттэххэ кэлин да сырыыларын аартыга,,Холорук,, аатынан айана аһыллан испитэ. Аны аҕыйах хонуктааҕыта ааһан иһэр айанньыттар,, Адаҕа,, аартыгар айылҕа аргыардаах айманыыта ааспытын кэпсээн үргүөр тыала үрбүтүнүү үгүс сиринэн тилийэ сүүрбүтэ Кыыс Кырбый кыыһыран часкыйбытыгар Айбыт Айылҕата адаҕа баһын аймаан иччилээхтик илгистэн иирэн-кутуран турбутун көрбүт эрэ барыта куттанан куттарын хаатыгар саспыттар үһү…
Чэлгиэнниин эт-арыы мэнэйдэһэн ылары ылан биэрэри биэрэн
икки устар күнү быһа тиргилиннилэр, тыл тылга киирсэн эйэ дэмнээхтик араҕыстылар…
Кырбыйдар айаӈӈа үөрүйэх буолан айылҕа араас көстүүтүн күнүн дьылын тускулун эрэйдэринэн эӈэрдээн, таныыларынан тыыран ыйдаӈардан ылан биир кэлим ситиминэн дьыбарынан тыынан тумарыкка уйдаран араас аартыктары аһаллара тэбиилэри, тарыӈнаах үрэхтэри, адаар таас хайалары. Дьурулаан бачча сааһыгар дылы ыллаан-туойан сылдьыбыт бэйэтэ бу сыралҕаннаах айаӈӈа эӈэ силигэ эстибитэ эт киһи элэйэрэ сыа киһи сылайара маннык айылҕалыын алтыһан туруулаһарга уйана хатана биллэр эбит. Кини уу хараҕынан көрдө Чэлгиэн кыра саастарыттан киил мастыы силлиэлиин сиэтиһэн тыаллыын хатыһан удьурҕай оӈортообут уолаттара кыргыттара тоӈтон толлон турбаттарын илэ сылдьыһан көрдө иһиттэ…
Син Тайҕаттан тарыырданан этэӈӈэ төннөн иһэн хонуктарыгар хойутаан туора олорор ыал тиэргэнигэр киирдилэр, бу үрэх баһын ыаллара ыттара элбэҕиттэн Кырбый хайдах эрэ дьаархана санаата, халҕаны аһан иһирдьэ киирбиттэрэ кырдьаҕастары кытта кыыстаах уол бааллара тоӈуй соҕустук көрүстүлэр, кэлин айахтара аһыллан кэлэр-барар сонуннарын туоһулаһан ырааҕы-чугаһы ыатардылар. Кырдьаҕаһы кытта хонуктарын, сылгыларын отун кэпсэтэн Кырбый кырылас манньыатынан кутан дьиэлээхтэри соһутта, лиӈкинэһэн киил мастыы турбут-олорбут уолаттар бу көрүөхтэн кэрэ кыыһы Хотуннарыныы көрөллөрүн-истэллэрин сөҕөн саӈата суох чыпчырынан эрэ кэбистилэр, кыра Күннэйи көрөн олох саӈата суох бардылар, кыра кыыс тугум диэн эрдьигэн удьуордара да тулуйбат айылҕа аан дамаан дьыбарын, тумарыгынан тумнаран силлиэтинэн силбиэтэнэр холоруктаах буркунун хатыһан ханыылаһа айанньыт аартыгар оҕо сааһын анаатаҕай? хантан билиэхтэрэй бүтэй эттээх күннээҕиннэн аһыыр-таӈнар туһугар олохторун анаабыт барахсаттара, бу Айыылартан айдарыылаах кыргыттар Айылҕалыын алтыһан сүдү күүһү сүргэлэригэр сөӈөрдөн оттон-мастан тыыннанан илбиһи иччилээн иӈэринэн кустугунан кууһанан дьүкээбиллии дьиримнээн дьэргэлгэӈӈэ көтөллөрүн…
Аһаан-сиэн айан дьоно илистэннэр сыттылар да муннуларын тыаһа буугунаабытынан барда, түүн оройугар ыттар үрэр, улуйар саӈаларыттан уһуктан кэллилэр, дьиэлээхтэр кутталларыттан сап-салыбырастарын көрөн Кырбый дьиктиргии санаата да илбистээх үс хараҕын аһа сатаабата, тииһин тыӈыраҕын кистии хомунна Күннэйи эмиэ сэрэттэ. Утуйар кэлиэ дуо ити түрүлүөӈӈэ көмүлүөктэрин күөдьүтэн күөстэрин өрүннүлэр…
— Биһигини туох эрэ көстүбэт буулаан олорор олохпутун огдолоппута хаһыс да сылыгар барда, айаҕалыы сатаан айдарыылаах аймахпытын ыӈыран ыйдаӈарда сатаабыппытын туох эрэ хара күлүк
хаһыытаан үөлэспитинэн үөгүлээн ойууммутун үргүтэн икки атаҕынан куоппута, удаҕан ойуун араастаан аҕалаары сордоно сатаабыппытын иннинэн буолан кэлэр көстүбэтэҕэ,,Ыты ииттиӈ,, диэн хаамаайы өй уган оннук олордохпут, ыттан куттанан куотар курдук туттар. Ымыылаах ыт баар дииллэр оннугу була сатыыбыт–
Кырбый бу кыһалҕаҕа киирбит дьоӈӈо көмөлөһөөрү хас да хоннулар, уолаттар от-мас үлэтигэр сырыттылар, Бэргэннээх ханна да буоларын курдук хара тыа хаймыылаах хаамсалларын ордорор буолан ойуурдарыгар таҕыстылар. Киэһэ уолаттара куттара-сүрдэрэ көтөн уйулҕалара хамсаан кэллилэр. Кырбый бу уолаттары кыра сааһыттан үчүгэйдик билэр буолан улаханнык дьиктиргии санаата. Ойуурга ордууланан, тыаны тайахтанан үөскээбит уолаттар хара тыаларыттан хааннара хамсаан кэлбиттэрэ Кырбыйы мунаах санааҕа киллэрдэ. Аны саһа сыппакка аһаҕастык көтөр кыылынан уолаттары суолларын хайан иһэн хаһан да көрбөтөҕүн көрөн соһуйбут омунугар охто сыста, оҕус мииниилээх оҕолору икки бөрө хаайан тураллара, Кырбый өтө сэрэйдэ бу ким кыыллара буоларын. Салгын куугунуур тыаһын кытта тыӈырахтаах көтөр бөрөлөрү сискэ тэбиэлээн ааста, кыыллара кэлин өттүлэрин кыаммакка хаарга сыныахтыы хааллылар. Оҕолор балаҕаннарын диэкки ыстаннылар…
Уһуннук күүттэрэ барбата атыыр холорук аарымата хайа да диэкки барарын булбатахтыы илин-арҕаа, хоту-соҕуруу сүүрэлээтэ, тугу эрэ көрдүүр курдук алаастары-сыһыылары кэрийдэ. Кэнэҕэс суол хайар курдук тиӈсирийэн Кырбыйдар түһэн олорор түһүлгэлэригэр сирилээн кэлэн иһирдьэ киириэх курдук балаҕаны эргийэ сүүрдэ. Кырбый умайа турар Эһэкээни алгыы-алгыы арыылаах лэппиэскэни сыалаах эти уурда сылгы кылын ууран баран балаҕаӈӈа баар дьон көрөн олордохторуна икки ытыһынан умайа турар уоту ылан ураа устун ууммута үрүӈ буруо буолан уоттанан кыымнанан таһырдьа уһууран таҕыста да уоттаах-күөстээх холорукка кубулуйан сирилии сылдьар холорукка өрө хатыһан таҕыста, эриллэр күүстэрэ өссө уохтанан халлаан диэкки куугунуу турдулар. Дьиэлээх баһылык туох дьону хонноро сытарын саӈардыы өйдөөн иһэ иирэн таһа дьалкыйда, эбиитин кыргыттар тахсан бардылар, уолаттара туох да буолбатаҕын курдук тутталлар, кэтэһэн кэтэхтэрэ көһүйтүн кэннэ бүтүннүү кырыа буолбут кыргыттар киирэн кэллилэр. Имнэрэ тэтэрэн ханан да тоӈмут быһыы майгы көстүбэт…
— Балаҕаннаах баһылык баардыӈ баппакка бырах сылдьар кэмӈэр ыар тыыны иӈэринэн тулаайахтар күн сиригэр көрбүт соҕотох көмүс чыычаахтарын содур быһыыгар сордообутуӈ Күн сириттэн күрэнэн Айыы сириттэн арахсыбыт. Кута-сүрэ көттөр да араӈастана сытар илбистээх иэйиитэ
силигэ ситэн Күн сириттэн күрэппити хаан аймахтары хараӈа харахтаары, кэнчээритиӈ кэрбээн, үнүгэһин үргээн хааннаах илгэ сүмэтинэн халбыйар эбит–
Кырбый балаҕаннаах тойону өтөрү батары саӈарбытыгар Хотуна часкыйа түстэ…
—Эн кыыл сылдьарыӈ тухары анныӈ айдаана, эн хара кырыыскар аньыыгар хараҕар хаарыан бэйэлээх көмүс чыычаахтарым Күн сирин көрөн саӈардыы,,Чыып-чаап,, диэн иһэн эн хараӈа тыыӈӈар толук буолаллар эбит. Айыы сирэ аһаҕас, Күн сирэ көӈдөй дииллэр ордубут олук үктүүр оҕолорбун, кэлэр кэнчээрибин эн хара кырыыскыттан күрэтэн күн бүгүн ылан барабын, бэйэӈ хаал тыыннаахтыы да тиниктээтин, тириигин да сүлэн ыллын оӈорбут аньыыгар хараҕар бэйэӈ таныгар табыллан суолга охтон суор тураах аһылыга буол-—
Уот айах Хотун Хаан кутааннан кутан-симэн Кырбыйдааҕы кытта барсаары аттары көлүнэн кыбыыттан от ылан тэлгэттилэр. Сир халлаан ортотуттан Кырбыйдаах көс ыалын ылан барар буоллулар. Бу баай Хаарахан тот оҕото дохсун, баай оҕото бардам буолан кыра ыал кыргыттарын талбытынан дьаабылыыра, илбиһинэн иирэн таҕылга таалалыыра, ол аньыытыгар куурбут куруӈ мастыы балаҕанын модьоҕотун туора миинэн ыттыы ыйылыы, бөрөлуу улуйа хаалла…
—Чэлгиэн көлөлөр туран хаалаары гыннылар, кыһайбыт курдук дьылбыт быйыл эрдэ бэлиэтээн суолу алдьатта, манан кэлбэт ини тоӈорууну тутуһуохпут–
Быйыл саӈа айаӈӈа сайыһар курдук сылдьыһар саастаах Саарба Мэтээс чэйдии олорон саӈара олордо, уолаттар күлэн тоҕо бардылар былыр эдэр сааһыгар сырыы бөҕөтүн сылдьыбыт эр бэрдэ сааһыран тугу барытын саарбахтыырын иһин,,Саарбах,, ааттаммыт кырдьаҕас бытыга сэпсэйэн олорон,,Кырдьар сааспар Туймааданы, Сайсары Эбэбин көрөн кэлиэм,, диэн оҕолуу олуйсан кэлсибитэ. Бу киһи ис кистэлин үчүгэйдик ким да билбэт, былыр эдэр сааһыгар кынаттаах сүүрүк иннигэр тугу да түһэрбэтэх бэйэтэ дэлэҕэ күлүктээх кытары сырсан көрүө дуо, аны этэр тыл эгэлгэтин иӈэриммит Аар Дархан буолан Олоӈхотун ортотугар Тойон өһүө быыһыттан быһаҕаһыгар дылы былтайан абааһы кыыһа ыллаһа сатаабыта үһү, ол бэйэтэ,,Саарбах,, аатыра сырыттаҕа, кини Чэлгиэни киһи быһыытынан холкутун дьоӈӈо сэргэҕэ истиӈ сыһыаннааҕын иһин сөбүлүүрэ, былыр сүүрэн күлүмнэтэн истэҕинэ алаас саҕатыгар хара күлүк хаһыытыы хаалбыта,,Аны биирдэ көрсөр түгэннээх буолуохпут,, диэн ыйдаӈа быыһынан ыһыытаабыта. Ол хабыр хаһыы үйэтин тухары санаатыгар күлүк буолан батыһар курдук. Ол кыһалҕаттан саллар сааһыгар ойох ылбакка оҕо төрөппөккө сырыттаҕа, ханна тиийэн,,Харх,, гына түһүөр дылы. Үнүр Даадарга сылдьан ааспыттара ол киһи өйө хамсаан дуу тылыттан хаптаран олороро, ыаллыы
олорор муӈ баайдарга уол оҕо төрөөбүтүн арчылыыр алгысчыты аҕалан көрүү бөҕөтүн көрдөрөн чалбараӈныы олорон туох эрэ кыраттан тыл-тылга киирсибэккэ мөккүөр бөҕөтүн мөӈүрэтэн, уксуу улахана буолбуттар. Атах оонньуур киһилээххит дуо диэн Даадар сырайа холлон олорон көрдөспүтэ. Анараа аҕа уустара Көтүппэти аҕалан халыӈ хаарга ойуолатан көрдөрбүттэрэ. Көтүппэт көтүөлээн көрдөрбүтэ, кылыйан кыыралдьытан олуктаан ойуолаабыта, дьэ кырдьык аатын курдук барбыта. Ону көрөн Даадар сырайа олох мөлтөөбүтэ, саӈата суох Чэлгиэни өрө мыӈаабыта, биирдэрэ иһигэр Даадартан иннэ-кэннэ биллибэт түгэӈӈэ киллэрэн ыт атаҕын туттарбытыгар хомойо санаабыта да таһыгар таһаарбатаҕа арай Саарбаҕы көрөн ылбыта. Биирдэрэ Көтүппэт ойуолаабыт туоһуттан сэргэстэһэ түһээри турдаҕына анараа аҕа уустара күлүү бөҕө буолтара,,Бу Даадар атахтааҕы булбакка сүһүөҕэ сөллөн иӈиирэ хаппыт түөһээӈкини аҕалбыт дуу,,бэлэстэрин тарбаабыттара. Саарбах икки ытыһыгар силлээн баран кылыйан курбалдьытан, ойуолаан оллоӈнотон барбытыгар күлэ турбут сырайдара күлүгүрэ түспүтэ, эбиитин үүт баҕана үрдүнэн куобахтаан ылбыта бүтэһигэр тэлгэһэҕэ кыырайбыта, онно өйдөөн көрбүттэрэ сыа хаарын ньылбы тэбэн үүт баҕаналар үрдүлэрин хаара олорон хаалбытын, аны алаас саҕатыгар хатан күлүү сатарыйбыта көмнөх хаардар көтүөхтэригэр дылы күлэн күһүгүрээбитэ. Саарбах ким күлтүн сэрэйбитэ илиибин атахпын маныы сылдьар эбит диэн, соруйан үүт баҕаналары үрдүнэн көппүтэ абааһы уола баҕананы көппөтүн истэн турардаах аньыыргыылар үһү диэн. Уон боһомо сүөһүнү кытта аакка киирбит сүүрүктэрин сүүйтэрэн унньуӈнаһа турдулар, кэпсэтии быһыытынан аны күһүн сүөһүнү ылыах буоллулар, кырдьаҕас сүүрүгү Ньургуһун кыыһыгар анаан Чэлгиэӈӈэ туттарда, ол кыыс бэйэтэ да наар,,Эһээ,, дии-дии батыһа сылдьааччы, оҕонньор да сиэниттэн атыннык санаабат, чоҕулуччу көрбүт кыыска сүрэҕэ чугас, билигин да сиэнэ кыыһы ахтан аӈара эрэ хаалла…
Кырбыйдар сулбу суххай соҕустук айаннаан Багдарыыӈӈа түстүлэр киһилэрин кэпсээниттэн иһиттэхтэринэ Чэлгиэннээх аҕыйах хонуктааҕыта барбыттар. Кырбыйдар өрөөн баран барыахпыт дии санаабыттарын кыһалҕаҕа кыбыттарбыт дьон көрдөһөн тохтоторго тиийдилэр. Кырбыйы, Күннэйи кэлэн киэһэлик ааттаах атынан эһэ тэллэхтээх , бөрө тириитэ сабыылаах сыарҕаҕа олордон куорат таһыгар суон баҕаналары туруоран симии эркин олбуордаах саха ууһа сиэдэрэйдээн оӈорбут улахан мааны дьиэтигэр аҕаллылар, бу чугас эргин биир төрүт дьоннор төрүөхтэрэ Кэрэмэс улуу удьуорун удьарата этэ…
Күӈӈэ көрбүт чыычаахтара көмүс толбон суһуохтаах Күннээриктэрэ киһини-сүөһүнү
билбэккэ туналыйар ньуура саарба тириитэ суорҕаны сапта сытара, күннэрэ туллаары күһэӈэлэрэ быстаары араас айдарыылаахтары аҕала сырыттылар да туһалыыры булбатылар, Багдарыын маннык кыргыттар бааллар диэбиттэрин иһин аҕалтарбыттара да саабахтыы олордулар. Маннык кэрэ кубалыы кылбайан кыталыктыы кынтайар кэрэ куо буолуо эрэ буолуо дии санаабатахтара, иккиһэ кыра сэрбэйбит кыыс оҕо олох соһуталаата, истэригэр Багдарыыны үөхсэ олордулар күлүү гынар баҕайыта дуу санаа кииртэлээн таҕыста…
— Мыына көрөн тыын быһаҕаһынан тыынаӈӈыт көхсүгүтүн көрдөрөн өнчөххүтүн эргиттигит дуу? Сөбүлээбэт буоллаххытына сүгэһэрдээҕи кытта хаалыӈ, абааһы көрдөххүтүнэ аӈаабыллыыр аӈаргытын кытта хатыһыӈ–
Кырбый халыӈ халҕаны тэлэйэ баттаат тахсан барда кэнниттэн Күннэйэ түһүстэ, тахсан иһэн иһиттэхтэринэ дьахтар кыралаан күлэн саһыгырыыра иһилиннэ. Дьиэттэн аргыый устан Далбар Хотун таҕыста, кыргыттартан ытыы-ытыы көрдөстө, көмөлөһөр кыахтаах буоллаххытына күн ый буолуӈ диэн дэлби ытаата…
Кыыһы хаар маӈан сылгы тириитигэр сытыардылар көмүлүөк иннигэр хаппахчытын диэкки бастаатылар…
— Кыыскытын хара эмээхсин булбут, сөбүлэһэр эрэ буоллаххытына эмтиибит, суох буоллаҕына суох–
Дьиэлээхтэр көйгүөрэ түстүлэр,,Саатар эрэ,, диэн. Үрүӈ кыллаах икки сылгы кутуругун көрдөөн ыллылар. Бастаан Эһэкээннэрин аһаттылар алҕаатылар, үрүӈ кутуруктары уокка сырайан сыт сымар бөҕө таһаардылар умайа сылдьар кутуруктарынан сытар кыыстарын утарыта эргийэ сылдьан илбийэр курдук үрдүнэн туора маары сотуолаан олорор дьон көрдөхтөрүнэ сытар кыыс умайан эрэр курдук көһүннэ, сотору туох эрэ хара күлүк кыыстан арахсан өрө көтөөрү гыммытын кутурук кылынан уокка сабыта охсон түһэрдилэр сарылыыр саӈа өрө көтөөрү гынарын уот төлөнө кууһан ылан кыымнанан урааннан көттө. Олорор дьон буруо тарҕаммытын кэннэ көрдөхтөрүнэ кыыстара үчүгэйкээн баҕайытык утуйан наскыйа сытара…
— Кыыскытын хаппахчыга сытыарыӈ үчүгэй буолуоҕа, хаһан да кыра улахан диэн дьону мыыммат буолуӈ, чэ биһиги бардыбыт айан дьоно ыксыыбыт–
Кырбый, Күннэй бараары турдахтарына кыыс ийэтэ дэлби сыллаталаан ылла. Сэнээбиттэр сири буору кымыстыы олордулар саӈата суох умса көрөн…
Содержание
184
—Чэлгиэн үнүр Кыдама кырдьаҕас киирэн хом санаатын этэн таҕыста,,Чэлгиэн кэлин кэмнэргэ ыһыах түһүлгэтин туһааннаахтык тэрийбэккэ күнүн дьылын эрэ ыытар курдук, урут хайдах курдук ыӈырыылаах ыһыахтары ыытар этэй, ол аны умнуллан эрдэҕэ,, кырдьаҕас киһи барахсан Өбүгэлэрин ыһыаҕын суохтаан эрдэҕэ, эдэр сааһыгар элбэхтик сүүрбүт-көппүт түһүлгэтин көрөөрү күүтэр буоллаҕа–
Ньургуһун айантан кэллэҕин утаа кэпсии тоһуйбута, аны Эһээ буолбут Саарба кырдьаҕас кыыһыгар бэлэхтээбит сүүрүгүн миинэн Күөрэгэйэ көстөрө ахсааннаах да буолла, күөх дуолга көтө дайа сырыттахтара, сыһыыга сиккиэр тыалы сырсыһа, кырдалга күн уотунуун оонньоһо.
Чэлгиэн кырдьык түбүгэ-дьаһаҕа элбэҕиттэн кэлин кэмнэргэ ыһыаҕын ыӈырыылаахтык ыыппакка түһүлгэтин эрэ тэрийэр, урут син барытын үмүрү тутан сыыдам бэйэлээхтик курбалдьыйан уӈа-хаӈас эргийтэлиир буолара, баатыгыран саас бэлиэр баттаата дуу, кыыһынаан Бойбоохтуун кыһын-сайын диэбэккэ сир иэнин түгэҕинэн эргийэн кэлэллэрэ, ханна да сырыттын, тиийдин-түгэннин барытын кыыһа көрөн аартыктарын аһара, ыллыктаах ыырдарын бэрийэрэ, бу санаатаҕына кыыһа тохтуоҕуттан сыарҕатын сыӈааҕа бытаарбыт эбит, Бойбооҕо эбит айанын аартыгын арыйан араас моһоллортон идэмэрдээх иэдээннэртэн амырыын алдьархайтан абырааччы дурдата-хаххата…
— Бойбоох ыӈырыылаах ыһыах ыһаары гынарбын туох дии саныыгын? Оннук ыытыллыбатаҕа ырааттаҕа, сатанара дуу?—
Чэлгиэн саарбахтыы саныырын эттэ.
—Кырдьык ыһыытаан-хаһыытаан күөх дуол айылҕатын аймаан Үрүӈ Айыылар үөһэттэн түһэн сири-уоту Арчылыыр кэмнэригэр атарахсыта саныахтара диигин дуо? Айыы Аймахтара анаан айдахтара Үрүӈ Тунах Ыһыаҕы, онон Ытык Чыбыстаан иэйии тылын иӈэриммит уолаттаргынан Алгыс тыллаан анаардаххыт дии, Көкөт, Ырыа аны күүстээх тыл иччитэ Дьурулааныӈ баар иннин-кэннин булан этиэхтэрэ–
Бойбоох тыла Таӈара эппитин тэӈэ, Чэлгиэн туох баар турарын турбатын барытын үмүрү тардан Кыдама кырдалыгар Үрүӈ Тунах Ыһыаҕы ыытар түһүлгэ тэрииригэр түстүлэр. Ас-үөл өттүн кырдьаҕаспын дэммэккэ Алааппыйа ылынан ыӈыыр атынан арыалдьыттаах Аҕа ууһун алаастарын кэрийдэ, сылдьарын тухары кымыс бөҕөнү көөнньөрөн ымдаан, быырпах өрдүлэр. Кытараабыт биэлэри, кур сыалаах оҕустары аҕаллылар…
Кыдама кырдалыгар Харачаас уолаттары хамсаталаан түһүлгэни тэрийиигэ туруннулар. Алаас төрүт Өбүгэттэн аата ,,Буурдаах,,дииллэр да ким да оннук аньыырҕаан дуу, хайаан дуу ааттаабаттар, сорох билбэт дьон,,Буур Тайах,, курдук саныыллар да үһүйээн кэпсииринэн олох атын анабыллаах үһү. Кыргыс үйэтигэр атын-атын аҕа уустарын боотурдара көрсүһэн кыа хааны кэспит
сирдэрэ үһү. Икки өттүттэн өчөһүүлээх өлөрсүү үлүгэрэ кыалаах оҕунан кыдыйсан, илбис иӈмит сэптэрэ иӈэрсийэ-иӈэрсийэ инчэҕэй эттээҕи эккирэтэ сылдьан кырбастаан ый-күн ыһыаҕа оӈорбуттара дэһэллэр,онно кэмниэ кэнэҕэс айдарыылаах илбистэрэ икки өттүттэн кэпсэтэн киэӈ кырдал икки баһыттан чупчурҕан оҕунан ,,Буурдаспыттар,,үһү, биир өттүттэн тарбах иӈиирдээҕэ таба көлөлөөх омуктартан Тыӈаа Хоһуун, иккис өттүттэн ыйылыыр ох ырбалаах Хатан Бэргэн дэһэллэрэ. Муос төбөлөөх көтөн иһэр оҕу ыйылыыр ырба хайа сүүрэн баай тииккэ батары сааллан элиэ кутуруга эйэӈэлии түспүтүгэр табалаахтар дьаадьыйан биэртэр үһү. Ол иһин ханарытан,,Кыдама Кырдала,, диэн ааттыыллар…
Кырдал көнө ньууругар күнүн уота сөтүөлээн кэрэ мааны киэргэтиилээх сибэккиннэн симэммит күөх солко ньууругар сиккиэр тыалы сиэтиһэн күөгэлдьийэ оонньуура эдьиий-балыс буоланнар,,Тэйэр,, алааһы кытары аартыгынан арахсан сиэтиһэ сыталлара. Кырдал устун кылыйаары, Ойуохайдаан ойоору, оҕо-уруу тэнитээри түһүлгэни тэрийэннэр хамсыыр эрэ барыта сүүрүү-көтүү буоллулар. Ыӈырыы бөҕө ыытылынна, илии-атах тиийэринэн аартыгынан айаатаан арҕаа-илин эргийэн. Чэлгиэн Кыдамаҕа киирэ сырытта хайдах Сэргэлэри туруорары ыйытаары…
—Былыр мин саӈардыы борбуйбун көтөхпүт оҕо өйдүүбүн ээ, харахпар бу баардыы көстөр Өбүгэлэр Сэргэлэрэ сууллубутун ойуунунан кыырдаран кырыы сиргэ таһаарбыттарын, онно ытык Сэргэлэр көтөҕүллэн көһөллөрүгэр баайтаһын сүөһү хаанынан сири-дойдуну аһаппыттара,күөх кырыска сандалыны тэрийэн кымыс-быырпах испиттэрэ, араас аһылык тардан айылҕаны айах тутан алгыс тылын эппиттэрэ. Тоҕо бөлөнөх хаанын Сэргэлэр тахсар суолларыгар куппуттарын, төннөллөрүгэр тоҕо кытыйалаах кымыстан хамыйаҕынан ыһыахтаан суолларын саппыттарын билигин да өйбөр ыйдаӈардар көрбөппүн–
Кырдьаҕас олох түӈ былыр буолан ааспыт түгэни кэпсээбитигэр Чэлгиэн туох баҕайытай диэн кыыһыттан Бойбоохтон ыйытта…
—Чэлгиэн ол Үрүӈ Тунах ыһыаҕар сыһыана суох Сэргэлэр. Кыргыс кыыла тура сылдьар кэмигэр туруоран ол тула Оһуохайга майгылаах түһүлгэни тэрийэн ойуунунан илбис кээстэрэн хаан илгэлээх кыргыс Сэргэлэрин туруораллар, ол хааннаах суолун үрүӈ илгэ кымыһынан саптахтара, үйүлэр тухары уһуктубат ууларыгар. Чэлгиэн билэҕин ким Сэргэлэрэ буоларын?—
Чэлгиэн хантан билиэй саӈата суох ыгдах эрэ гынна…
— Эн аакка киирбит хаан аймаҕыӈ илин сылдьар Холорук Хоһуун Сэргэлэрэ, тахсан тыыта хайыы сылдьымаӈ, иччилээх иэдээни аҕалыахтара, төлөрүйбэт төлкөҕүтүн түөрүөхтэр.–
Чэлгиэн кыыһын саӈатыттан куйахата күүртэлээн ылла, түӈ былыр төрүттэрэ хааннаах ыһыаҕы ыспыт түһүлгэлэригэр
Үрүн Тунах ыһыаҕын ыһары ылыныахтара дуо диэн дьаархана саныы олордо. Аны Кырбыйы көрсөр санаалаах Тэйэр алаас аартыгар киирэн иһэн кыргыттары ыы муннукка көрсө түстэ, кыргыттара кинини көрөн улаханнык соһуйан такыаканала түспэтилэр буолуохтааҕын курдук тутталларыттан-хапталларыттан кинини суолга тоһуйбуттарын сэрэйдэ…
—Чэлгиэн өбүгэлэриӈ олуктаах суолларын оӈкулугар олуттаран биһигини көрсөөрү иһэргин сэрэйэн ааһар аартыккар тоһуйдубут. Кыдама кырдалыгар ыһыах ыһар санаалаах буоллаххына тоҕус ойууну, удаҕаны аҕалан оччотооҕу улуу ойууттар кыргыс кыа хаанын ыспыт ыһыахтарын ыраастатан илэ бэйэлэрин үтүмэн түгэҕиттэн ыӈыттаран илбистээх ыһыах хаан олбоҕун күөх кырыһынан көннөттөрөн кустук өӈүнэн курдаан кырдал ытык томторугар Айыы мааны кыргыттара түһэн оһуохайдаан ойдохторуна, ырыа ыллаан дайдахтарына Араӈаччылыыр аартык аһыллыаҕа, буолуммакка мундуйдаатахтарын хааннаах тобуран халлаантан хара былыт буолан ыһыллыаҕа оччоҕуна сананымаӈ даҕаны ыһыах ыһарга, утуйбуту уһугуннаран алдьархайы аҕалыаххыт–
Чэлгиэн ити таныктаах тыл кэнниттэн сүүрэн-көтөн айдарыылаах үрүӈ Айыы ойууттарын, удаҕаттарын аҕалан Аал уоту отуннаран Алгыс бөҕөтүн этиттэрэн Үрдүк Үрүӈ Айыылартан үӈэн-сүктэн көрдөстүлэр, ол кэнниттэн кыаһаан тыаһа кылыгыраан, бүтэй дүӈүр лүӈсүйэн киэһээ чуумпуну кутурар саӈа куллугураан, этэн тыынан эккирэһэн бардылар. Сайыӈӈы кылгас түүн кыыран күн кытара ойуута үтүө Күнтэн өйөбүл көрдөөн сүгүрүйэн ыллылар. Баар дьоннор бары чуумпуран туох үтүө дуу, мөкү дуу быһыыны күүтэн уу чуумпутук олордулар, өр өтөр буолбатылар кытарар Күн уотун кустугар уйдардарбытынан үөһэ дойду кыргыттара кыталык буолан ытык булгунньахха түһээт кылана-кылана күн диэкки тоӈхолдьуйан ылаат сиэтиһэ сылдьан Оһуохайдаан ойбутунан бардылар, бар дьоннор үөрэн күлүктэригэр имнэннилэр, өбүгэлэригэр махтанан бука бары тобуктаан туран сүгүрүйэн ыллылар. Ырыа түһэлгэни тэрийэн Оһуохай этэн лоӈкунатта, сотору оҕолуун-оҕонньордуун, кырдьаҕастыын-эдэрдиин Оһуохайга сиэтиһэн этэр тылы түһэрсибитинэн бардылар. Эмискэ Оһуокайдыы сылдьар дьон ах бара түстүлэр, кыырай халлаан кырсынан уонтан тахса аттарын сиэлэ кутуруга сыыйыллан, күн уотугар көмүс куйахтара күлүмүрдээн буулаҕа боотурдар устан ааһалларын сүтүөхтэригэр дылы саӈата суох көрөн хааллылар. Ити сырыттахтара кинилэр тустарыгар киһилии олох иннигэр кэлэн барбыт Өбүгэлэрин өлбөт-сүппэт өйөбүллэрэ, ытык мааны төрүттэрэ, төлөрүйбэт төлкөнү кээспит кыргыс кылааннаахтара. Түһүлгэни тэрийиигэ ыраахтан-чугастан бары кэлбиттэрэ, туос ураһалары
туруорбуттара, хонор холомолору хомуйан туруорбуттара. Сэргэлэри туруорууга туһунан сиэрин-туомун тутуһан сиэрин-силигин ситэрбиттэрэ. Ыӈырыылаах улахан ыһыахха аат-суол былдьаһаары элбэх аҕа уустара күүстээхтэри көрдөммүттэрэ, сүүрүктэрин сүүмэрдээбиттэрэ. Ааттаах суоллаан айдарыылаахтар ыһыах инники түһүлгэтин анааран көрө сатаабыттара да үрүӈ тумарык бүөлүү түһэн иһэрэ. Урут буолан ааспыт Чэлгиэн ыӈырыылаах ыһыаҕар атыыр үөрдэрэ, мөӈүрүөн сүөһүлэр, кылыгырас көмүстэр кытта кыттыһан ылбыттарын бары истэ билэ сылдьаллара онон быйыл Кыдама кырдьаҕаска ананар ыһыахха өссө ыһыытыыр үптэр, хаһыытыыр харчылар уксууга киирэллэрин билэн кистии-саба ону ойо тардан ылаары ымсыы санаа ымыыта оӈостооччу элбэх этэ. Манна даҕаны сир кулгааҕа буолан кимнээх иһэллэрин эрдэттэн истэ-билэ олорбуттара…
— Бойбоох сураҕа халыӈ аймах уустара бөҕөлөрүн, быһыйдарын сүүрэр аттарын ох курдук оӈорон, кустук курдук куоһаан иһэллэр дииллэр, биһиги кими-тугу утары киллэрэн түһүлгэҕэ түөрэхпитин оонньотон ылабыт эн санааҕар–
Чэлгиэн хаһан да буоларын курдук ыы муннукка ыктардаҕына кыыһыттан ыйытааччы бу да сырыыга ол үгэһин тумнубата…
— Ааттаах туйахтааҕы миинэ сылдьар кыыскын Сибэккини киллэрдэҕиӈ дии, сүүрүүгэ Кустугу, баабыйдарга уолаттарыӈ элбэхтэр, мадьыларга да бааллар аханнар дии, ооӈньоон-көрүлээн көрдүннэр ээ–
Аны Ньургуһун кыыһын бар дьоно таптаан Сибэкки дииллэрин Чэлгиэн бастаан атыӈырыы истэрэ кэлин үөрэнэн хата сөбүлүү истэр курдук.
Аудиота:
🎵 Хааннаах ыллык — Кэпсиэ
Содержание
1
Чэлгиэн хаһан да түбэспэтэх алдьархайын көрөн соһуйан ыҥыырыгар олоро түһээт атын соруйан кыпчыйан кэбистэ, туос бөтөрөҥүнэн ойутан кэлэн онно манна ыһылла сытар сылгылар сэмнэхтэрин көрөн турбахтаат, иһиттэн ыар санаатын ынчык курдук ыган таһаарда…
— Туох аньыыбар харабар атаҕастаатыгыт, бу уһун сыллар тухары күлүккүтүн быһа хаампыт суоҕа, мин үрдүк ааппар ыар ыалдьыт буолан аастыгыт, хааннаах илгэ бырахтыгыт–
Атын баһын кууһан туран хараҕын уутун туора сотунна, ата барахсан өйдүүр курдук, кырыарбыт муннун санныгар сууралаата…
— Дьэ ити буоллаҕына ир суолгутун ирдиэм, тоҥ суолгутун туордуом, сэрэппэккэ сиэтэ диэйэххитий–
Хааннаах хаарга тобуктаан туран кими эрэ саанан ыар тылынан андаҕайда.
Өбүгэлэр үгэстэринэн сиэмэх кыыл хаалларбыт собулҕатын биир сиргэ мунньан хаппыт куруҥах кэрдэн ону үрдүгэр мунньан кутаа уот отунна. Түөкүттэр икки биэни истэрин тоҕута тыытан хаалларбыттар, сүлэ хайыы барбатахтар, тириилэри быһыта сынньан ылбыттар. Улахан тибии түһэ турдаҕына сылдьыбыттар, суол иис көстүбэт, Чэлгиэн суордар аһаан сиэн ыһыахтыы сылдьалларынан булла…
— Миигин туох иһин бар дьонум ,, Холорук,, диэн сүрэхтээбиттэрэй, дьэ тыалынан оонньообуккутун,, Холорук,, буолан ытыйыам. Миигин атаҕастаан ааспыккытын, бэйэҕититтэн буолбатаҕына, бэдэргититтэн ситиһиэм–
Умайа турар кутааны көрөн туран кимнээх эрэ ааттарыгар уот оноҕос тылы утаарда…
Тугу эрэ өйдөөбүт курдук кутурук төбөтүттэн быһан ылла, кичэйэн суулаан этэрбэһин оһугар угунна. Ыаллыы алааска олорор кинээс уолаттарын күтүрүү санаата, ол үс бииргэ төрөөбүт ини биилэр иимэргэ баппатах дьон төрөөн үөскээн сылдьаллар. Бары да лиһигирэһэн бардам майгылаах, хадаар соҕус хааннаах, аҕаларын ууһугар күүстээх көрүҥнээх, быһый быһыылаах дьон төрөөн үөскээн сылдьаллар. Арай биир куһаҕан кыдьыктара, түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥах буолар диэн бар дьонноро күтүрүүллэр да ким да маны уордулар талаатылар диэн туоһу быһыытынан тута иликтэр. Барыта сурах хоту үһүйээн.
Бу уолаттар күннээххэ көрбүттэрэ, оһоҕос төрдө ийэлээх, аҕаларын баар суох сүрэхтэрин көмүс чуораанчыга, саҥа силигэ ситэн, аар айылҕата анаан минээн айбыт Айыы куота сибэккилии симэхтэнэн, саҥа тыллан эрэр балыстаахтара. Элбэх кыахтаах баай ыал уолаттара ыйытан көрөллөрө да, кыыстара кыккыраччы аккаастаан иһэрэ. Ийэлээх, аҕата оҕолорун дьылҕатын бүк баттаан күүстэринэн ыал гынан санаалара суоҕа. Инилэрэ да балыстарын ытаппытынан ыытыахтарын баҕарбат этилэр. Ньургуһун барахсаны хайа киһи таптаабат буолуоҕай? Өрүүлээх уһун суһуоҕа такымыгар охсуллан, хааман сиимэн долгулдьуйан
аастаҕына, киһи эрэ таптыы көрөн хаалара. Чэлгиэн да биир биллэр аҕа ууһун ыччата буоллаҕа, сэнээбиттэрин сэттэлэрин биэрэр киһи. Тура күүһүнэн икки атахтаах утары көрөн туран санаммат дуолана. Илин күүстээх, быһый быһыылаах, хатарыылаах чокуур таастыы…
Дьиэтигэр тиийэн аҕатыгар туох буолтун сиһилии кэпсээтэ, үс ини биини күтүрүүбүн диэбитигэр аҕата сүр улаханнык көрө түстэ. Оҕонньор билигин да тэтиэнэх киил киһи буоллаҕа…
— Олбу араас буолан тэллэхтии олорор ыалларгын онон манан күтүрээмэ, төһө да ити уолаттар Дохсун, Албан, Сэгэттэй халыан соҕус хааннаахтарын иһин, итинник дьүһүлэммэттэр. Ытык дьон ыччаттара, үтүө дьон үнүгэстэрэ, атахтарыгар бары турбут дьон, быстахха быһыыланан ааттарын суолларын ыыппаттар. Төһө дьон сэргэ араастаан самалыктаан ааттаабыттарын иһин. Ити барыта Үөннээх Өлөксөй өстүйэн, илин кэлин былдьаһан аат суол ыытар–
— Чэ ол да буоллар абаҕабар Хоноһоҕо бара сылдьыам.—
— Чэ сырыт даҕаны, туора дьоҥҥо биир да тылы быктардыма, өс саас буолуоҕа–
Чэлгиэн абаҕатыгар аттанан иһэн Ньургуһуну санаан ылла, бу сайын кулуба ыһыаҕар, оһуохайга сиэтиһэн киирбиттэрэ, наһаа да истиҥник мичээрдээбитэ, илиитэ сылааһа сымнаҕаһа, тарбаҕа намчыта, дьиэрҥкэй тэппитэ киһи эрэ умсугуйа сүрэҕэ долгуйара, айылҕа биир кэрэ мааны кыталыга этэн тыынан лыҥкынатан иһэрин курдуга…
Ол ыһыахха Чэлгиэнтэн ордук дьоллоох киһи суоҕа, эдэр туран эрэр уолаттар ымсыыра да санаабыттара, үрүҥ түүн алгыһыгар иккиэн сиэтиһэн турбуттара, саҥа күнү көрсүбүттэрэ. Онно Чэлгиэҥҥэ хатыылаах харахтар хатаммыттара, ону кини хантан билэн сэрэйиэй…
Абаҕатыгар тиийбитигэр кырдьаҕаһа аҕатын курдук этэн баран эбии сэрэтэрдии сүбэлээтэ…
— Ити кэйээрин эҥин туһунан тыл аҥарын да быктарыма, ити эйиэхэ хааннаах бэлиэ хаалларбыттар, мантан инньэ иннигин кэннигин мананан көрүнэ сырыт. Ити мээнэ дьон буолбатах, ыар тыыннаах, хаан олбохтоох, иннилэрин кэннилэрин илбиһинэн иҥэриммит улуу урдустар , улаҕалаах өйдөөхтөрү күлүктэрин быһа хаампыккын. Аны ыраах айаҥҥа барыма кэлимэ, киһилээх сырыт…
Хайдах ус кыһыны быһа дьиэҕэ хаайтара сытыай, баайын дуолун бөрөөтөҕүнэ сатанар, аҕата сааһыран ырааппат, онон тэйиччи сылгыларын бэйэтэ көрдөҕүнэ сатанар. Аны сүөһүтэ аһа, ол ото маһа, барыта кини моонньугар. Хата быйыл икки ыал дьукаахтаһан абыраатылар, аны сайын күөххэ үктэннэхтэринэ биирдии ыанар ынаҕы ньирэйдэри ылыахтаахтар, ону таһынан тугу булбуттарын тэҥҥэ аһаан олороллор. Хата икки дьиэ иһэ толору оҕо киириитэ тахсыыта, обургу оҕолор көмө бөҕөлөр.
Чэлгиэн күн уһаатаҕын аайы кэлэрэ барара элбээн иһэр, барытын
бары үмүрүтэн баран сыарҕа суола хаала илигинэ эт арыы туттара барыахтаах, аны кыанар соҕус дьон көмүстээх тайҕаҕа баран кэлэр буоллулар, хас да сыарҕаннан кыттыһан барыаххайыҥ диэн Атыыһыт Арамаан тыл көтөхтө. Кини бэйэтэ барсыбат, эрэллээх дьонноох. Көтүппэт уонна Ытыс Уйбаан диэн үс күлүктээх күүстээх быһый харабыллардаах, сылдьа үөрүйэх дьон. Чэлгиэн барсабын диэбитин үөрүүннэн ылынна. Ол курдук биир сарсыарда Атыыһыт алааһыттан элбэх сыарҕалаах ат дьыбары бүрүнэн, тыыннара туманынан бурҕайан айаҥҥа турдулар. Айанньыттары Көтүппэт дьаһайар, уруккуттан сылдьа үөрүйэх киһи. Хаһан да буоларын курдук, хас тохтоон хонор сирдэригэр киһи лыык курдук тобус толору, баран иһээччилэр, төннөөччүлэр. Айанньыттар солбуһа сылдьан малларын, аттарын маныыллар. Оо дьэ тайҕаҕа чугаһаан истэххэ амырыын дойду тыына биллэн барда. Хас хонор сир арыгы, хаарты. Ол быыһыгар этиһии, охсуһуу. Чэлгиэн биири өйдөөн көрдө иһиттэ, манна эбит хас биирдии киһи байа эрэ охсор баҕалааҕын, киһи киһиэхэ ыт, бөрө буоларын. Көтүппэти олох үчүгэйдик билэллэр быһыылаах, тоҕо эрэ наллаан кэпсэтэллэр. Сэнээбиттэрин олох сиэх аһыах курдук көрөллөр истэллэр. Тайҕа чугаһыгар биир киэҥ куоҥ уораҕайга түстүлэр.манна өрөөн аттары бэйэлэри сынньанан өрөөн ааһарга сүбэлэстилэр. Арай күнүс дьиэлээх тойон тустар киһи баар дуо диэн дьикти ыйытыылаах буолла. Ким тустан кыайбыкка икки мөһөөх уу харчы уурабын диэбитигэр, баҕалаахтар баар буола түстүлэр, ол икки мөһөөҕү ылаары. Аны хотторбут арыы, эт төлөбүрдээх үһү. Дьиэлээх тойон бэйэтэ атыыр оҕуһу таҥнары туппут курдук сымарыттыбыт тустууктаах эбит. Тустууга ким сири таарыйбыт хотторор дэстилэр. Ол киһини утары көрөн туран ким да киириэн баҕарбата, дьиҥинэн икки мөһөөх элбэх харчы, бэйэтэ түөрт биэс ынах сыаната. Арай Көтүппэт туран дьиэлээххэ биһиги уолбут тустар диэн тыл көтөхтө. Чэлгиэн соһуйан чынас гыммытыгар…
— Хотторор түгэҥҥэр бэйэбит төлүөхпүт, от атах тэбэн кыайдаххына байа түһэҕин кытаат–
Киһитин санаатын көтөҕөн эгди буолла.
Үөһээ өттүлэрин сыгынньах тустар буоллулар. Түһүлгэҕэ киирэн дьиэлээх киһи ,, чээй,, диэн хаһыытыырын кытта, ким да өйдөөбөккө да хаалла, били сымарыттыбыт киһи тас уорҕатынан чигдигэ таралыйа түстэ, ким да Чэлгиэн хайдах хамсанан киһитин охторбутун өйдөөбөтүлэр. Дьиэлээх киһи бэйэтэ да соһуйда, хайыай тыл барда да бардаҕа, икки мөһөөҕү туттаран кэбистэ. Баар дьон Чэлгиэни саллыбыттыы көрдүлэр иһиттилэр. Аатын ыйыппыттарын Көтүппэт…
— Сиригэр дойдутугар Холорук, аатынан биллэр–
Сөпкө да ааттаабыттар дэстилэр.
Итинтэн ыла иннилэригэр Холорук
аат урут аартык аанын аһан айаатаата. Урут кимтэн да бүдүрүйбэтэх бөтөс, аатын суолун Холорук ылан ааста диэн киэҥ кэпсээн, сарсыардааҥҥы сонун, Холоругу бэйэтин да көрө сатааччы элбээтэ.
2
Тайҕа кыра ычалаах киһи кута сүрэ тохтообот, өйө мэйиитэ ыһыллар сирэ эбит. Манна эбит араас күн сиригэр көстүбэтэх сырайдаах харахтаах дьон арааһа, үрүҥэ , харата, аны бу киһитэ элбэҕин, кыараҕас алааска кыбыллан үөскээбит киһиэхэ сөбө суох дойду, Чэлгиэн дьонун батыһа сырытта, анараа обургулар Атыыһыт эрдэ кэпсэтиилээх дьоно эттэри,арыылары түргэнник туттаран бүттүлэр,барыта уу харчы. Хата Чэлгиэн аҕалбытын эмиэ туох да мундуйдааһына суох ыллылар. Үйэтигэр туппатах үгүс үбүн илиитэ тутан салыбыраата,уҥуоҕа халыр босхо барда…
Чэлгиэн бу дойдуга улаханнык кута сүрэ тохтообото, дьиэтигэр түргэнник төннүөн эрэ санаата. Дьонун батыһан туохха наадыйарын барытын атыыласта, курупчаакы бурдук, кииппэлээх сиидэс, бэйбириэт,туттар сэп сэбиргэл, ол быыһыгар булчуттар улаханнык наадыйар тимир хапкаан, туһах. Саа сэбин да ылла, буорах, доруоп. Аны ол сылдьан хаһан да харахтаан да көрбөтөх, кып кылгас чэпчэки дьоппуон омук саатын көрдө, хайдах эрэ саарбахтыы турдаҕына атыылааччы бэдирээччик, сыал ыттарга, анал сирдээхтэр эбит. Дьэ доҕоор чаҕылыннаран тыаһа хатана, аны көнөтө, алдьатар күүһэ сүрдээх эбит. Аатын туох эрэ,, бэнчиэстэр,, диэтэ дуу, аны мантыкабыт уон иккитэ ытар эбит, кырылас арыылары сылдьар кыра дьааһыктаах буулдьа биэрдэ ону кытта иитэр малларын. Чэлгиэн дьэ үрүҥ тыынын өрүһүйэр сэптэнэн үөрэн дэгди буола түстэ…
Бу дойду Чэлгиэн үөскээбит киэҥ алаастарыгар, сыһыыларыга, хочолоругар, хара тыатыгар, суугунуур чараҥар тэҥэ суох атын дьүһүннээх, бодолоох сир эбит. Сыгынньах халлааҥҥа харбаспыт хаардаах хайалар, түргэн кыһыннары тоҥмот хайыр таастаах сүүрүктээх үрэхтэр, маһа ото бөдөҥө хайдах эрэ атын эйгэҕэ үөскээбит киһи атыҥырыы көрөр.
Дьонун сэргэтин быһыыта майгыта да атын, араас иттэ барыта үмүөрүһэр эбит, ойуун, удаҕан, арыгы, дьахтар, ол быыһыгар хайаан да хаарты оройо аһыллыбыт сирэ эбит, арыгы атыыта көҥүллэммэт да көмүс ухханыгар ылларбыт дьон онтон иҥниэхтэрэ дуо, араас албаһынан аҕалаллар, көмүсчүттэр көмүс көлөһүннэрин супту уулаан ылаллар, ол амырыын аптаах умайар ууннан…
Дьоно ыксыыр быһыылара суох, сороҕор олох да сүтэн хаалаллар, ханна сылдьалларын, тугу гыналларын айбыт таҥаралара бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Чэлгиэн ыксаан күн дьыл уһаан тэнийэн бартын иһин икки аргыс дьонун айанныаххайыҥ диэн хаайда. Атыыһыт ындыыһыттара Көтүппэттээх хаһан эттэхтэринэ эрэ барардыы
хааллылар. Уонча аттарын сурурутан айаҥҥа турдулар. Син этэҥҥэ аара кыра арааспаал да буоллар айаннаан сыннаран истилэр. Айан аргыстаах, суол тоҕоостоох диэбиттии, аргыс дьон эбиллэн истилэр. Аара сороҕор сорумар, киһини дьиксиннэрэр сурах садьык иһиллэн ааһар. Ороспуойдар онно дьону өлөрбүттэр, манна дьону халаабыттар, кыргыбыттар, киһи куйахата күүрэр сонуннар иһиллэн ааһаллар. Син этэҥҥэ айаннаан тустууннан үлүһүйбүт сирдэригэр үктэнэн хонордуу тэриннилэр. Дьиэлээх тойон Чэлгиэни үрүҥ дьиэтигэр ыҥыран мааны ыалдьыт курдук көрүстэ. Ас эгэлгэтэ сандалы тухары тардылынна. Хотун да толуу мааны Далбар Хотун эбит. Икки эмдэй сэмдэй уолаттар, үс кыыс оҕолоохторо киэһээ аһылыкка олорустулар. Дьиэлээх тойон Чэлгиэнтэн дьонун сэргэтин ыйыталаста, ыал буолбатаҕын истэн, хайдах эрэ хараҕа үөннээхтик кылаҕачыйда, кыргыттарын диэкки көрөн ылла…
— Туох да диэбит иһин икки атах өйүгэр санаатыгар баппат быһыы майгы элбээн иһэр, дьон өйдүүн санаалыын булкуллан эрэллэр. Урут муҥкук саха муннуттан ырааҕы көрбөт эбит буоллаҕына байар туһугар ханна ханна тиийэн түгэнэн сылдьыбаттарый. Чэ ол үчүгэйинэн сылдьаллара син даҕаны, ити дьон бөҕөтүн түөкэйдээн, кырган, дууһатыгар туран байар баар ээ ыарахан суол.—
Дьиэлээх киһи сыыйан ону маны кэпсии олордо, аны таһырдьаттан биир аарыма кырдьаҕас киирбитин, икки илиитинэн көрүстэ. Хаттаан сандалыны тартылар, көмүлүөк сырдыгар.
— Холорук көр, бу баар суох биһиги ытык кырдьаҕаспыт, аҕа ууһа тумус туттар киһибит, ааттаах суоллаах, арбаҕас бастаах Үрүҥ Айыыттан үттэриилээх. Үөһээ Дойду Халлаанын хататтарыгар ханыылаах Өксөкүлээх Ойуун буолар.—
Кырдьаҕаһы тоҕо эрэ анаан минээн Чэлгиэни кытта билсиһиннэрдэ.
Кырдьаҕас Чэлгиэни үөрэтэрдии сымнаҕас хараҕынан көрдө…
— Үнүр бүдүрүйбэт бүлгүннээн, тэмтэрийбэт тирэхтээх, буулаҕа буҕатыырбытын буору булларда диэн ыччаттарым, көрөр хараҕым дьүккэлэрэ, истэр кулгааҕым сарыылара, омун төлөн бөҕө буолбуттара, ону мин көрдөрөөрүҥ диэн көрдөспүтүм, кини киһи тэлгэһэттэн тэһииннээх, мэнээх киһиэхэ бүдүрүйүө суохтаах этэ–
— Тоойуом Мин саҥа сүһүөхпэр туран иһэн олоҥхолуурбун ордорор этим, бэйэм да билбэппинэн, олоҥхо тыла Иэйии куттаан иһиллэрэ, Айыы тыллаан аһыллара.тыл уҥуоҕа суох диэбиттии үөһэттэн кутуллара, ситимнэнэн этэр тылбар эриллэрэ. Оннук олоҥхоһут буолуом эбитэ буолуо, ону баара түөрэҕим түҥнэри эргийбитэ, босхоҥ ыарыы буулаан үс сыл суорҕан тэллэх киһитэ буолан сыппытым. Ону кимэ биллибэт кэриим киһитэ, түүннээх күн хонуктуу сытан, чып кистэлэҥинэн, иэгэйэр икки атахтаахха иһитиннэрбэккэ, уу
харахтаахха көрдөрбөккө, түүнүн эрэ көмүлүөк уотун сырдыгар, аал уотун аһатан кутуран куллугуратар этэ. Мин оччоҕо ханна эрэ көтөн иһэр курдугум. Ол кэннэ үһүс түүнүгэр ханна да барбыта биллибэккэ сүтэн хаалбыта. Кэлин бэйэм сэрэйдэхпинэ, үйэ анараа өртүгэр олорон ааспыт улуу киһи тыына, орто дойдуттан арахсаары миигин булан ылан хомуһуннаан ааспатаҕа дуу дии саныыбын.—
— Киһи бу Орто Дойдуга түһэригэр, айылҕаттан анааһыннаах буолар, Холобур эйигин Күн сирин көрөргөр Чэлгиэн диэн мээнэҕэ ааттаабаттар, ону кытта хас биирдии оҕону таба көрөн сылыктаан, хос аат иҥэрэллэр, холорбур эн сыҥаһалаан тураргар Холорук диэбиттэр, ити эн иҥиир ситииҥ киһиттэн эрэ уратытын туоһулуур. Кырдьык да кыайыах киһи кыайбыккын,хотуох киһи хоппуккун.
Ити гынан баран эйиэхэ биир хара санаа иҥмит, хааннаах илгэни хаалларбыттар. Илбис кыыһын иҥэрбиттэр, өлүү суолун аспыттар. Итини барытын бэйэҥ бэркэ диэн билэр киһиҥ тэрийбит, эн атын дьону күтүрүү сылдьыбыккын, хаһан баҕарар уһуну киэҥи толкуйдаан көрөр буол, быстахха былдьатыаххын сөп…
Хата мин оҕобун, бачча үтүө саха үөскээн эрэр ыччатын арчылыам, хойутун хойут үтүө киһи үөскээн, маннык киһи баар этэ диэн кэнчээри ыччаттаргар кэпсээн оҥостоор–
Ити курдук биир аарыма кырдьаҕас алгыстаах айаҥҥа турдулар. Айан буолан баран эрэйдээх, араас моһоллоох, тарыҥнаах үрэхтэргэ да хаайтаран ылаллар. Ат охтон атаҕын тоһутар, атын сэтии атынан солбуйан аттарын салҕаан баран ааһа тураллар ол аайы киһи дьэ хайдаҕа барыта көстөн тахсар, дойдутугар айахтааҕы атыппат Хабах кэлсибитэ, Чэлгиэн иһигэр сөбүлээбэтэҕэ да наһаа харайарын иһин илдьэ кэлбитэ, бастаан айаҥҥа сүрдээх этэ өрөһөлөнөн, кэлэн баара суоҕа биллибэт, били үллүбүт Хабах курдук бэйэтэ тыына тахсан, эппиккэ дылы харбыйан, атаҕын тумсуттан иҥнэн охто сылдьар буолла, дьэ буолар да эбит, киһи хайдаҕа манныкка биллэр эбит. Аны биир түһэр сиргэ, хаартыһыт бөҕө мунньустан куруускалаан имитэ олордохторуна түбэһэн хоннулар. Чэлгиэн көрдөҕүнэ тыа дьоно эрэйдээхтэри көрдөрөн олорон балыйаллар. Аны онно Чэлгиэннээх утуйа сыттахтарына Хабахтара туран хаартылаан биир сыарҕа таһаҕаһы сүүйтэрэн кэбиспитэ, сарсыарда биллэн айдаан бөҕө буолла, бу түөкүн олох да туора дьон сыарҕалаах таһаҕаһын сүүйтэрбит. Аны ону быһаарсыыга дуолан охсуһуу буола сыста. Биир өрө көрбүт бөтөс биир бииргэ быһаарсыахха диэн ыһыытаан, оннук бэрт дэстилэр. Хабах олох купчус гына түстэ, кутталыттан барыта бары сап салыбырас. Биир күүстээх көрүҥнээх киһи саҕатыттан өрө ыйаан таһааран баран атаҕар туруорбута, атаҕа уйбакка сууллан чигдигэ,,
күр,, гына түстэ. Дьоно үөхсүү бөҕө буоллулар. Ыксаан Холоругу быһаарыс диэн көрдөстүлэр. Анараа урдустар аатын ыйыттылар, көнөтүнэн,, Холорукпун,, диэбитигэр уу чуумпу буола түстэ. Бу ааты айан аартыгар олорор, кэлии барыы дьон сурах хоту бары истэн билэн сылдьаллара. Тайҕа аатырбыт бөҕөһүн бүдүрүппүт киһини илэ көрөн чыпчырынан эрэ кээстилэр. Ким да иннинэн сырайдаах, утары уунар санаата киирбэтэ, хата киирэ тахса сонурҕаабыттыы харахтарын хатыы сырыттылар. Ити айдаан тугунан дьиэлийэн тахсыа биллибэт этэ, хата эйэ дэмнээхтик араҕыстылар. Хабах олох тэбиллибит ыт курдук кириҥнии сырытта…
Бу айан тухары Чэлгиэн элбэх хааны сиини көрдө, бу маннык айаҥҥа төһөлөөх киһи көмүс уҥуохтара көтөҕүллүбэккэ сир халлаан икки ардыгар кырамта буолан хаалтын айбыт Айыы таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Дойдуларыгар чугаһаан тус туһунан алаастарыгар тарҕастылар. Чэлгиэн үс сыарҕалаах атын субурутан, биир сулумах аты ыҥыырдаан, ылааҥыга утуктуу истэ, уһун айаҥҥа сылаата да таайдаҕа, арай үрдүгэр хара суор субу түһүөх курдук хааҕырҕаан кэлбитигэр соһуйан атыттан ыстанан түстэ. Ону кытта саа эстэр дорҕоонун кытта, утары суон тииккэ буулдьа түһэн хатырыга ыһылла түстэ. Кэлин иһэр уолаттара сырсан кэллилэр, соһуйан дьиктиргээн эргим ургум көрдүлэр.
3
Төһө да ылааҥҥы буолан хаары быһыта сиэстэр, Чэлгиэн үнүр тоһуурга түбэспит сирин үчүгэйдик чинчийэн көрөргө сананна, уолаттарга олох ханна да кэпсээн оҥостумаҥ диэн ,,чып,, кистэппитэ…
Дьоно аймахтара ыраах айантан уоллаттар этэҥҥэ туох да улахан моһоло суох эргиллэннэр, аҕата мааны сандалы тардан, малааһын тэрийбитэ. Чэлгиэн аны күһүҥҥү хаһаас арыыга, эккэ диэн дьоҥҥо аҕалбыт саатын сэбин, тимир хапкааннары, туһаҕа, таҥаһы сабы, уонча куул бурдугу түхэппитэ, бар дьоно махтал бөҕө буолтара, үөрүү диэн туохха тэҥнэниэй, арай Атыыһыт ону истэн иһигэр өһүрэ санаабыта, кини эрэ бу түөлбэҕэ аҥардастыы айаатаан, соҕотохтуу мөҥүрээн,, бөө,, диэн олоруон баҕарар этэ, атын киһи туора түһэн малы салы чэпчэкитик ыһарын иһигэр сөбүлээбэтэҕэ, да таһыгар үөн хаата таһаарбаҕа, өс баайбыта…
Эттээх ат дьигиһэ, атаҕын үрдүгэр үҥкүүлээн эрэр курдук дьигиһитэн, ол быыһыгар сэгэйэ сиэлэн өр гыныа дуо, хайа хайысхаттан буулдьа кэлтин суоллаан икки аттаах киһи сылдьыбыт сирин булла, ыраах да сиртэн ыппыттар, ити аата олох үчүгэй сэптээх дьон эбит дии санаан суоллаата, үнүр кинини өлөр өлүүттэн өрүһүйбүт суор хааҕыргыы хаҕыргыы, ол быыһыгар таҥалайын тыаһатан, манан бар диэбиттии кинээс олорор түөлбэтин диэкки тэлиэс былаас дайбыы турда.Холорук кыра сааһыттан
суолу ииһи хайа үөрүйэх буолан, дьиктиргии саныыта, хайдах бу дьон төһө да суол хайалларын билэ билэ , оҕунан ыппыттыы тоҕо кинээс олбоҕор бардылар…
Араас санаа барыта киирдэ таҕыста, буккулунна. Кинээһи да, ыччаттарын да кытта бу үйэҕэ кырыы харахтарынан көрсөн, ар– бур дэһэ иликтэр этэ, дьэ дьикти…
Эниэни өрө сүүрдэн тахсаат быһыта сиэспит халдьаайыга ньургуһуннары көрөн атытан түстэ,, чээн,, диэн тоҕо эрэ имэрийэн ылла, Ньургуһуну санаан сүрэҕэ дьикти сылаастык, тугу эрэ кэтэһэрдии, эрэнэрдии ньүөлүйэн ылла…
Бу аҕыйах ыйга ахтыбыт да эбит, төрөөбүт төрүт сирин уотун, хайдах эрэ санаатыгар салгынныын ыраас курдук. Анараа дойду лүҥкүрэн киһи кутун сүрүн баттыыр буоллаҕына, манна кутуҥ сүрүҥ чэпчээн, көтөр кыната эрэ суох буолаҕын. Үнүр ыар дьылҕалана сыспытын санаан күйахата күүрдэ, иэнэ кэдэҥнээтэ, ыҥыырыгар олоро түһээт кинээс олорор алааһын диэкки салайан атын чупчуруйаат быһа кыпчыйан кэбистэ, дьөһөгөй оҕото барахсан иччитин ис санаатын таайбыттыы, торҕо сэлииннэн түстэ. Кинээс дьиэтигэр баар эбит,дьэ кырдьык түс бас тыллаах саха саарына, көстөр да дьүһүнэ киһи сирбэт киһитэ, хотуна биир оннук, киэҥ куоҥ көҕүстээх, улаҕалаах өйдөөх, хааман сиимэн долгулдьуйан бардаҕына, чараас чараастык мичээрдээн ыллаҕына хайа да бэйэлээх эр бэрдин сүрэҕин сүүйэр кыахтаах. Чэлгиэн киирэн кэлбитигэр, кэтэҕириин ороҥҥо кэтэх тардыһан сыппыт дьиэлээх тойон бэттэх кэлэн көмүлүөк оһох иннигэр талах олоппоско олордо. Соһуйбут курдук тонолуппакка одуулаата. Чэлгиэн таһыттан киирбит киһи быһыытынан дьиэлээхтэргэ төбөтүн нөрүтэн эҕэрдэ биэрдэ…
— Сонуҥҥут, туох кэпсээн?—
— Суох эйиэхэ буоллаҕа дии киэҥ сиринэн тэлэкэчийэр киһиэхэ–
Кинээс иһигэр улаханнык дьиктиргии олордо, хаһан да бу үйэҕэ кини балаҕанын модьоҕотун атыллыы илик киһи, туох эрэ улахан наадалаах буолан үктэннэҕэ диэн иһигэр сэрэйэ олордо…
Бу балаҕан үс турбут уолаттара бэйэлэрэ олохторун булан туһунан олохтоох ыаллар, чугас чугас олороллор. Хаппахчыттан Ньургуһун тахсыбытыгар, саҥара олорбут ыалдьыт кэлэҕэйдээн ылбытын, дьиэлээх тойон кыраҕы хараҕынан бэлиэтии көрдө…
Дьиэ иһинээҕитин, таһынааҕытын ону маны кэпсии олорон, тыл даҕаттаран Чэлгиэн кимнээх кэлэллэрин баралларын туоһуласта…
— Билигин суол былдьаһыктаах кэмигэр ыраахтан ким кэлиэй, барыай, арай үнүр үс хонуктааҕыта Көтүппэт, Ытыс сылдьан ааспыттара. Саҥа айантан кэлбит курдук кэпсииллэрэ.—
Чэлгиэн төннөн иһэн, барытын эргитэн, тоҕо манан суолу муннаран аастахтарай дии санаата. Көтүппэттээх кэннилэригэр хаалан баран, суолу ииһи үчүгэйдик билэр дьон ол аата курдары түспүт
буоллахтара…
Дьиэлээх да тойон Чэлгиэн мээнэҕэ кэлэн барбатах буолуохтаах диэн сэрэйэ олордо. Кини кулгааҕа, хараҕа киэҥ буолан барытын истэ билэ олороро. Төһө да Чэлгиэн,, чып, кистэппитин иһин айаҥҥа бииргэ сылдьыспыт ырааҕынан сурдьа баара, ону кистээн ыҥыттаран үрүүмкэннэн айах тутан олорон хайдах сылдьыбыттарын түөрэ барытын истибитэ. Өссө эбиитин Чэлгиэни улахан киһи арчылаабытыгар тиийэ. Кини кыыһын атыыһыт аах маах иимэргэ баппатах уола ыйыттарбытын кыыһа да уонна убайдара муос таас курдук аккаастаабыттара, кыыһа Чэлгиэҥҥэ сүрэҕэ чугаһын, эрдэттэн сэрэйэр этэ да туох да диэн хатыылаах биир тылы оҕотугар этэ илик. Икки хас сыллааҕыта, Атыыһыт өлбүгэ сир көрдөөбүтүн нэһилиэк мунньаҕар кыккыраччы аккаастаабыта. Ол айдааннаах мунньах буолбута, Атыыһыт нэһилиэк ордор сирин өр сылга түүлээн ылаары тыл көтөхпүтэ. Кулуба бэйэтинэн өйүү сатаабыта сири бэрдэрээри, Атыыһыттан элбэҕи аһаатаҕа дии, кини бэлэһигэр мэҥиэ хаптаран онтукатын сири буору аннынан иэстээн эрдэҕэ. Кинини кинээһиттэн уһултараары хаста да тыл көтөҕө сатаата да нэһилиэгин дьоно хаалларан иһэллэрэ. Холорук биэлэрин уоран бартарын истибитэ уонна кинилэри күтүрэтэ сатыылларын эмиэ. Бу икки улахан аҕа уустара ииристэхтэринэ, Атыыһыт өрө күөрэйэн тахсара чуолкай, иһэ истээх иирсээн төһө дириҥээн иһэрэ өссө да биллибэт, бу сыа быыһыгар былчырхай курдук кини оҕотун кыбыппыттара баар ээ абата. Холорук халыҥ аҕа ууһун ыччата, төрүт киһи төрүөҕэ буоллаҕа, инньэ былыр хос хос эһэтин саҕаттан, арай оҕобор тыл көтөхтүн, оҕом,, ээх,, диэн иннинэн буоллаҕына, икки улахан аҕа ууһа уруурҕастахпытына улууһу да өрө тутар кыахтанабат…
Кинээс ону маны ыра санаа оҥостон, тиэрэ түһэн утуйан хоҥоруута тыаһаан барда…
Ньургуһун Чэлгиэн киирэн кэлбитин, хаппахчыга сытан саҥатыттан билбитэ. Сүрэҕэ доҕуурга иҥнибит туллук курдук толугуруу мөхсүбүтэ, кыбыста кыбыста тахсан ас бэлэмнээбитэ, аҕатын кытта аһыы олорон ону маны кэпсэтэллэрин истэн, туохха кэллэҕэй диэн сэрэйэ сатыы олорбута. Тахсан барбытыгар хайдах эрэ хомойо санаабыта, аны хаһан көрсөбүт дии санаабыта. Ити Атыыһыт уола Тиэрбэс чүүччү курдук кыараҕас үөннээх хараҕынан көрөн барар сиригэр маныыр, кэлэр сиригэр кэтиир, олох туох да улахан наадата суох хайаан да тугунан эрэ сылтаҕыран көрсө сатыыр. Ыйыттарбытын олох аккаастаабыта да, кэһэй буолбат быһыылаах…
Ол аата Көтүппэттээх эбиттэр, тоҕо айаҥҥа сылдьан ити ыар санааларын оҥорботохторой, баҕар манна кинээһи түһэрээри, кини уолаттарын дуу, оччоҕо икки аҕа ууһун ыһаллар. Ити туохтан киниэхэ Атыыһыт ыарахан нүһэр
санааны ылыммытын кыайан өйдөөбөккө истэ…
Абаҕатыгар Хоноһоҕо туораата, кэлэн баран сылдьа илик, үнүр үлэһит уолунан тугу аҕалбытын ыыппыта, атын сэргэҕэ баайа турдаҕына абаҕата балаҕантан утары таҕыста…
— Хайа оҕом бэйэтинэн көтөн мөҕөн кэллэ, чэ налыччы иһирдьэ киирэн сонуҥҥун кэпсээ–
— Туох улахан сонун кэлиэй, сылгыларбын бөөччүйэ сылдьабын, төрүөх буолан ол дьаһала, манабыла. Аны сайылыгы саҥардабыт, өрүтэ тардабыт, быйыл дьыл эрдэлээн сыарҕа суола эрдэ хаалла, онон сорох сылгылары чугас өттүн үрдүгэр от ыһан аһатабыт. Аны кыһын айан аартыга эрдэ аһылынна да бараары, дьону кытта хаһаас эттэрин, арыыларын кэпсэтэбин, дьон хото үөрэ көтө арыы эт кэпсэтэллэр, онон эбии аны күһүн илдьэ барарга сыарҕа ылаҕа иэхтэрэн бэлэмнэтэн эрэбин. Бөҕө таҕа гына. Аны сылгыһыт уолаттарга хас ат айааһата сылдьабын, сыарҕаҕа үөрэтэн, онон Абаҕа үлэ хамнас элбэх, барыны барытын саба тута сатыыбын да иирбэ таарба итэҕэс элбэх.—
Күннээҕи сонуннарын бэйэ бэйэлэригэр кэпсии, сонуннарын хардары таары атастаһа олордулар–
Чэлгиэн абаҕатыгар туох баар сылгыларын, ким дьаһайбытын айаҥҥа хайдах сылдьыбытын, дойдутугар кэлэн, быстахха былдьата сыспытын, барытын түөрэ кэпсээтэ…
— Ол улуу киһи туох Айыы санаата киирэн эйиэхэ күн ый буолбутай. Дьиҥинэн атын быһымах киһи эбитэ буоллар, аҕа ууһун баар суох бөҕөһүн бүдүрүппүт киһиэхэ айа тардыахтаах этэ, дьоллорун оонньотор гына, ону уһун киэн толкуйдаах, чахчы да үрүҥ Айыыттан айдарыылаах, Күн Айыы киһитин сүөһүтүн араҥаччылыырга анаммыт Айыыһыттаах эбит дуу дии санаатым.—
Чэлгиэн тугу да саҥарбата, санаата Атыыһыкка иэҕиллэ турар. Ону сэрэйбиттии
— Эн ити санааҕын олох бырах, эдэр киһигин, арааска олох умньаныма, өстөн ордук куһаҕан суох, бу күн сиригэр туох барыта кэрдиистээх кэмнээх, барыта иэстэбиллээх, ирдэбиллээх, ыйытыктаах. Онон чуумпутук сырыт, Айылҕаттан айдарыылаах буоллаххына уу да ылбат, уот да сиэбэт. Оннук тоойуом,итини мин сыта тура сыаналаан көрүөм, Атыыһыт иннин кэннин хайаммын бэйэм билгэлээн бигээн ыйаан куттарын көрүөм истиэм, олох орооһума.—
Бэргэн төннөн иһэн абаҕатын этиитин ыараҥнатан көрдө, кырдьык даҕаны олох көрдөрөн иһиэ диэн иһигэр санаата…
Атыыһыт даҕаны хара санаата туолбакка киҥэ наара алдьана сылдьар. Иһигэр Көтүппэттээххэ кыһыйар абарар, итиччэ үчүгэйдик түбэһиннэрэн баран, сыыһа тутуннахтарына көр, итиннэ боҕотуннарбыттара буоллар ити барыта кинээскэ сыбаныахтаах этэ, Көтүппэттээх айаҥҥа сылдьыбыттара диэн куотунуохтаахтара, барыта күппүлүү барда, абатыгар остуолун сутурҕалаан ылла…
— Тойон кэл эрэ манна–
Хамначчыт уолун
дьоло ыһыытаан ылан илдьиккэ ыытта…
— Түүн үөһүн ааһыыта аанын үстэ тоҥсуйдулар, олууру төлөрүппүтүгэр, икки саар тэгил уҥуохтаах, быһый быһыылаах, түргэн туттуулаах, хотой курдук эрилкэй харахтара уотунан киһини дьөлө көрөр кимнэрэ туохтара биллибэт түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥахтар киирэн кэллилэр…
— Туох өлүүтэ алдьархайа буолан биһиги ыар тыыммытыгар бэһирдиҥ–
Киирбит дьонтон биирдэстэрэ быһаччы ыйытта.
— Биир бас быата суох барбыт соноҕоһу күн сириттэн күрэтиэхпин баҕарабын. Төлөбүрэ бу баар —, кыра соҕус мөһөөччүгү остуол сырайыгар лис гына уурда.
— Биһиэхэ ким да буоллун, биһиги үҥэр таҥарабыт кылахачыйар кыһыл көмүс–
Бу икки ким да билбэт, киэҥ ыырдаах, такымнарыгар дылы кыа хааны кэспит, тайҕа ааттаахтара этэ. Хаһан эрэ дьон курдук дьон, оҕо курдук оҕолор, биир алаастан атах балай барбыттара. Атыыһыт бу уолаттар халбас харата сырыыларын билэр буолан, хам түм ыксалга туһанар этэ, ол гынан баран бэйэтэ бу дьэбир дьонтон этэ тардар, хаан иҥмит дьоно туох санаалаахтарын ким билиэй. Дууһаларын көмүскэ атыылаабыт аньыылаахтары.
Ити курдук Чэлгиэҥҥэ тэнтик бырахтылар. Атыыһыт кини дууһатын көмүскэ атастаста…
4
Бу икки кимнэрэ туохтара биллибэт икки урдус Туймаада туонатыгар киирэн, көрүлүү нарылыыр сырыттылар, көрдөөх көстүүнэйи да тумнубатылар, үс күлэр эмэгэттэригэр, хаарты маатыскаҕа хараҥа түүннэри атаардылар, ол сылдьан биир күн Көтүппэттээҕи көрсө түстүлэр. Сиэмэх сиэмэҕи,бөрө бөрөнү ыраахтан чуҥнаан көрөрүнүү, бэйэ бэйэлэрин улаханнык эн мин дэһэн эйэргэспэтэх эрэттэр этэ. Бары даҕаны үһүктааҕынан дугунан, хааннаах быһах биитин өрө салаабыт дьон буоллахтара. Көтүппэт супту хааман кэлэн утары олорунан кэбистэ, Ытыс быар куустан турда…
— Дьэ уолаттар бу тухары хара күлүк буолан сыыһа халты туттара сылдьыбыт бэйэҕит, сатаммат санааны ылыммыккыт, бэйэ бодоҕутун өрө тардымматаххытына, силлибэт сиргититтэн сиэтиллэрдии сиэнэҕит, сэрэппэтэҕэ диэйэххитий, эһигини ити Атыыһыт Арамаан акаарылары өлүү айаҕар угаттаан биэрээри сылдьар–
Туох да иҥнигэһэ суох быһаччы суон куолаһынан көөҕүнээтэ…
— Нойоон эн тугу туойдуҥ,туох хатыылаах тылынан халаардыҥ, хатылаа эрэ–
Биирдэрэ кыыннаах быһаҕын харбыалаан көрдө…
— Наһаа өтөрү батары көрүмэ, көнөтүнэн эһигини сэрэтээри гынабыт, ити Холорук биһиги айахпытыгар баппат киһи, сананымаҥ даҕаны.—
— Кини ол тугуй, сүүрэр хааннаан, быстар тымырдаах ини, оччону баччаны көрөн кэлиллибитэ–
— Биһиги эмиэ инньэ дии саныыр этибит, тоһуурга турдахпытына халлаантан хара суор хааҕырҕаабытынан түспүтэ, онтон биирдэ көрдөхпүтүнэ икки кынатын саратан күнү ыйы
бүөлээн сүрдээх улахан Ийэ Кыыл уоттааҕынан көрөн турара, саабыт чыыбыһын төлө тутаат атахха биллэрбиппит. Кэннибититтэн хойукка дылы туох эрэ маныыр батыһар курдуга, биһиги ол иһин Атыыһыкка кыккыраччы аккаастаабыппыт, онон эһигини да сэрэтэбит.—
— Эһиги ол биһигини тоҕо сэрэтэ сатаатыгыт–
— Билэргит буолуо Тайҕаҕа,, бөө,, диэн олорор Тордуох баары–
— Билэн да ол улуу киһи удьаратын ырааҕынан тумнан сылдьабыт, киниэхэ төлөрүйбэт иэстээхпит–
— Ол киһи күөн туттар, бүтүн күүстээх бухатыырын Холорук тустан хара буору харбаппыта–
Утары олорор икки бэдик сырайдара, харахтара уларыйа түспүтэ
— Ол Сымара Тааһы дуо, кинини туох инчэҕэй эттээх киһитэ, иннинэн сирэйдээх утары уунан, бүлгүрүйбэт бүлгүнүн, сымара таас сототун сыҕарытыай? Хайа омун ини–
— Омун төлөн буолбатах, биһиги уу харахпытынан көрөн турбуппут, онно Тордуох баай уола бүдүрүйэн өһүрэрин оннугар, хата киһиҥ аатырар арбаҕастаах ойуунунан,, арчылатан,, алгыс бөҕө анаан атаарбыта–
Сотуруо уонна Харбас Хара улаханнык соһуйа иһиттилэр да бардамнарыгар оҕустаран дьолоҕойдоругар киллэрбэтилэр…
— Чэ улахан эбит, биһиги ылынныбыт да ыһыктыбаппыт,, ээх,, диэтибит да энчирэппэт үгэстээхпит, эһиги курдук куттанан купчуйбат дьоммут–
Харбас саҥара саҥара бэлэһигэр күллэ.
— Хайа нохоо хантайан туран,, хаахтаабытыҥ,, хаанынан өҕүйээрэй–
Ытыс удьурҕай уктаах, икки харыс уһуннаах быһаҕын харбаан ылла…
Быһыы майгы сытыырхайаары гыммытын Көтүппэт намыын саҕата тохтотто…
— Чэ биһиги үүннээх тэһииннээх этиибитин дьолҕойгутугар тохтоппотугут, дьылҕаҕыт билиэ, туох күүтэн турарын–
Уонна саҥата суох арыгы, хаарты, дьахтар содур быһыы олохтоммут уораҕайыттан тахсан бардылар…
Күөх сирэмҥэ үктэнии,киһи эрэ үөрүөх көтүөх курдуга, киһи эрэ буолуо дуо, үөннүүн көйүүрдүүн, көтөр- сүүрэр , айбыт айылҕалара уһуктан суугунуур ырыата, оттуун мастыын таҥнан симэнэн, араас өҥнөөх сибэккинэн көбүөр курдук тэлгэммитэ көрүөхтэн кэрэ да эбит…
Чэлгиэн бүгүн дьонун сэргэтин сайылыктарыгар көһөрөн баран үргүлдьү онно тохтообокко алаастарын кэрийэ барда. Кэнники кэмҥэ кинини ким эрэ дуу, туох эрэ дуу кэтиир маныыр курдук буолла, куруук кэнниттэн көхсүн хараҕын тобулуу одуулуур …
Ол иһин тыын харабыла диэн били бара сылдьан атыыласпыт саатын илдьэ сылдьар, чэҥкээйи гынан. Урукку дьыллар курдук буолбатах, сааланан сэптэнэн уолаттара куһу, хааһы син добуоччу кыайдылар. Аны андыга сыталлар. Быйыл сайылыгар бэйэтэ ыһыах ыһар санаалаах, эрдэ абаҕатын кытта кэпсэппитэ, бар дьонугар биллэрбитэ. Эппиккэ дылы ат атаҕа тиийэринэн ыалдьыт, хоноһо ыҥырбыттара. Эрдэттэн ыанар биэлэри хаайбыттара,
кымыс бэлэмниир дьонун булбута. Күн дьыл күүппэккэ ыһыах күнэ чугаһаатар чугаһаан испитэ…
Кинээс аҕатын ууһун эмиэ ыҥырбыта, Ньургуһун кэлиэ диэн иһигэр кэтэһэн күнүн ааҕара. Эмиэ да баҕар кэлиэ суоҕа диэн иһигэр кутуйах хаамара. Халыҥ тыаны курдары барардыы, атын күүскэ соруйда, киэһэрэн халлаан сөрүүн. Бу түүн отчуттар сайын отууланар балаҕаннарыгар хонон ааһар былааннанна. Бу улахан алааска былыр сыта байбыт муҥ баай олоро сылдьыбыта үһү. Билигин ол баайтан биир да силис мутук хаалбатах. Төрдө төбөтө барыта буруо буолан ураа устун көппүттэр. Имири эстибиттэр. Араастаан үһүйээн кэпсииллэр, өтөр наар күн сирэ көрбөтөх, Айыы сирэ айбатах, икки атахтаах көрбөтөх, кыыс оҕото күн сирин көрбүтэ үһү. Бу оҕо айылҕаттан эрэ атын айдарыылаах, аҕыс алааһы айах тутан, тоҕус туруйа уолаттары, кыргыттары кытта оонньоон көрүлээн улаатан испитэ дииллэр. Туох сор суоллаах кыраабыта дуу, өйө бааллыбыта дуу. Ол муҥ баай оҕотун ыраас тапталын ылыммакка, кыыһын ытаппытынан атын аҕа ууһун уолугар холбоору халыым, энньэ бөҕөтүн эрэйбитэ дииллэр. Кыыс оҕо көҥүл сүрэҕин ким хаайа тутуой, биир алааска улааппыт уолугар сүрэҕин туттарбыт, иэйиитин иҥэрбитэ дииллэр. Кыыстаах, уол ол арҕаа баска көстөр үрдүк эмпэрэттэн куустуспутунан, уутун иһэн улааппыт эбэлэрилэр ыстаммыттара үһү. Өр көрдөөн иккиэннэрин булан биир хоруоптаан, икки атах сылдьыбат сиригэр кистээбиттэр.
Үһүйээҥҥэ араас кэпсээн баар да ким да аньыырҕаан кэпсэл оҥосто сылдьыбат. Кырдьык да бу улахан Эбэ быһыыта таһаата нэлэһийэн киһи эрэ кута сүрэ тохтоон таптыах айылҕалаах. Тула өттүгэр былыр дьон сэргэ төбүрүөннээн олохсуйбут өтөхтөрө элбэҕин, араас самнайбыт балаҕаттар, иҥнэйбит сэргэлэр, элбэх киһи олорон ааспыта көстөр. Эбэ илин баһыгар кырдьык да баай киһи олоро сылдьыбыт түөлбэтэ көстөр. Бу тутуулара бөдөҥүн, чиҥин. Сайын отчуттар хонуктуур таныктаах соҕус кыра балаҕаныгар хонордуу тэриннэ. Буор муосталаах , көмүлүөгүн куруук өрө тарда сылдьар буоланнар. Кэм туруктаах. Бу улахан Эбэҕэ андыһыттар суохтарын дьиктиргии санаата. Бу кэрэ айылҕалаах дойдуттан тоҕо дьон олорбокко тэскилээбиттэрин, кэлин даҕаны ким даҕаны маннык сир баар диэн мантан сир көрдөөн эрэрин өйдөөбөт. Кырдьык нэһилиэк уопсай мунньаҕар быйыл бу сири аҕыйах сылга түүлэһэн көҥүл ыллахха сатаныыһы, оттоон баран манна үрдүгэр сылгы аһатар гына…
Ону маны буолары буолбаты саныы сытта, кэҕэ саҥата, күөлгэ кус, тыыраахы, хопто барыта холбоһон киһи кыайан утуйбат да курдук, аны хараҥарбат үрүҥ түүннэр саҕаланан, күн умсан иһэн күөрэйэр…
Арай утун быыһыгар
иһиттэҕинэ кимнээх эрэ саҥарсаллар, кыыстаах, уол. Кыыс күлэн кычыгырыыр, уол хоһооно суох тугу эрэ ботугуруур…
Арай иһииттэҕинэ уол,, кэбис кутаама, үчүгэй айылҕалаах уол эбит,,
Кыыһа кыралаан бычыгырайан күлэр. Чэлгиэн наһаа диктиргээтэ, онтон арай биирдэ көрбүтэ, олох аттыгар кыыстаах, уол сиэтиһэн тураллар.иккиэн бастарыттан атахтарыгар дылы үп үрүҥ таҥастаахтар. Туох да симэх тайма диэн суох. Кыыһы көрдөҕүнэ дьэ айылҕа барахсан нарылаан имигэс илиитинэн, уус тарбахтаах уһаммытын курдук чочуйбут, уол даҕаны саха киһитэ сирбэт, арыы саһыл хааннаах, кыыс кэрэ киһи эбит…
— Бу биһиги төрөөбүт күн сирин көрөн, кыратык да буоллар Орто Дойду олоҕор олорон аастахпыт дии. Наһаа да кэрэ кэмнэр эбиттэр оҕо саас, ийэ, аҕа таптала, күнү күннүктээн сайын буолла даҕаны көтөрү сүүрэри кытта тэҥҥэ уһуктар. Туохтан да кэрэ маҥнайгы ыраас таптал, кир хах иҥмэтэх, биһиги оннук ыраас тапталбытын киргэ буорга тэпсэн айбыт аҕам, хаһан да харахтаан көрбөтөх, туора сир урдуһугар миигин умса анньан биэрбитэ, төһөлөөх ис испиттэн иэйэн айбытым атаҕын кууһа сытан ытаабыппыный, кини мин оннубар от хаата сүөһүлэрин аһыйбыта,харыһыйбыта. ,,Тыл барда да бүттэ,, дии дии үөл талаҕынан таһыйбыта, онтон хомойон хоргутан, ыраас тапталбытын илдьэ сарсыардааҥҥы күнү көрсө төрөөбүт үөскээбит Эбэбитигэр дууһабытын тыттарбыппыт–
Кыыс барахсан сатамматах ыраас тапталын кэпсээн Чэлгиэн диэкки унаарыччы көрөн ылла. Уол тугу да саҥарбата…
— Манна хонуктаан өрүү хайыы сытыма аккын ыҥыырданан, арҕаа аартыгынан эргийэн дьиэлээ, эн ыраас куттаах үчүгэй киһигин, эйигин ир суолгун ирдээн икки хара бэкир иҥмит илбис иирэр дууһалааҕа иһэллэр. Кытаат–
Уол инньэ диирин кытта турар сирдэригэр буруо курдук сүтэн хааллылар…
Чэлгиэн Итиччэни истэн баран утуйара кэлиэ дуо атын ыҥыырдаан арҕаа аартыгынан тахсан барда.
Чэлгиэн көстүбэт буоларын кытта, тыаттан икки хара күлүк балаҕаҥҥа тыаһа суох чуҥнаан үөмэн кэллилэр, биирэ саатын бэлэм тута сылдьар, иккиһэ кыра батыйалаах, сытыы биитэ кылбаҥныыр.
Өр өтөр буолбатылар балаҕантан көтүөккэлээн тахсан, арҕаа аартык диэкки хайыһан үстэ суордуу кыланнылар, батыйаларын өрө ууннулар.
Чэлгиэн суордуу хаһыыларын иһиттэ, иһигэр быстах балаҕайга былдьата сыспытын санаан, ити үөр буолбут кыыстаах уолга улаханнык махтана санаата. Ити сиэмэхтэри утары киирсиэн, саха киһитин үгэһинэн улаханнык аньыыргыы санаата, киһи дууһатыгар турарга илиитэ да барыа суоҕа. Улахан санааҕа түстэ. Хайдах да ити дьон илиититтэн төлөрүйдэҕинэ сатанар. Туох эрэйигэр кыһалҕатыгар бу маннык кэтэбилгэ манабылга тиийдэ,
аһыыр аһа да, утуйар уута да барыта алдьанна, алларыйда. Кырдьаҕаска баран иккиттэн биирин быһаарыстахха сатаныыһы…
Чэлгиэн туох баарын барытын сыыска буорга түһэрбэккэ кэпсээтэ. Оҕонньор өр соҕус олорбохтоон баран, Чэлгиэни уоттаах хараҕынан тобулу көрөн олордо…
— Ол барахсаттар Айыы санаалара киирэн эйиэхэ дурда хахха буоллахтара, былыр дьон сэргэ тоҕуоруйан олорор кэмигэр мин сылдьан турардаахпын, олох илэ сылдьвр үөр буолбуттар эбит этэ, барахсаттар бар дьонноруттан хомойбуттара, хоргуппуттара оччо буоллаҕа. Арай мин ыалга киирэн саҥа чэйдээн эрдэхпинэ сүрдээх улахан тыас уус бөҕө буолбутугар таһырдьа ойон тахсыбытым доҕоор, сүрдээх улахан холорук уҥуоргу кытылтан уулары, оттору үлтү ытыйан эбэни хабыллар хаба ортотунан тиийэн урут муҥ баай олорбут өтөҕүн отун маһын үлтү садаҕалаан баран үөһэ көтө турбута, онно мин уу харахпынан көрбүтүм кыыстаах, уол куустуһан баран кулахачыйа сылдьалларын. Онтон аньыырҕаан сылдьа иликпин. Олохтоох дьоно бары көспүттэрэ, ол да ордубуттара биир эмэ.—
Чэлгиэн истэн олорон улаханнык салынна, бэйэтин кыһалҕатын хайдах гынарын ыйытта.
— Чэ бээ ону сыта олоро сыаналаан көрүллүө, уоту уотунан умуораллар. Тугу эрэ тобуллахха сатанар. Ол хара бэкирдэр ааһар дьоннор, Атыыһыт хаһан баҕарар тэҥсик быраҕа сылдьыа, ону уодьугуннуохха, кылыытын сарбыйыахха, манна эн хаалларбыт кылларыҥ баар буолуохтаах, ону туттан көрөрүм дуу–
Кырдьаҕас Чэлгиэнниин үгэ тамаах курдук кэпсэтэн хаалла, тугу да киниэхэ быһаарыылааҕа эппэтэ…
Аҕыйах хонон баран Чэлгиэн иһиттэ, Атыыһыт улаханнык ыалдьыбытын, бэйэтин күлүгүттэн кытта куттанан хаппахчыга хатаммытын. Наар хааннаах айахтар, сиэри сырсаллар дии дии саһа сатыыр буолбут дииллэр. Ол быыһыгар Холорук кэлэн көрсөн бардын диэн илдьит ыыппытын Чэлгиэҥҥэ тиэртилэр…
Чэлгиэн бүгүн ол ыҥырыкка баран иһэр, саараан баран икки уолу илдьэ барда.
5
Чэлгиэн бу уолаттары эркин курдук эрэнэр…
Күлүк– киһиттэн эрэ ураты дьоҕурдаах, кэлбитэ барбыта көстүбккэ сылдьан барыны барытын бүтэрбитэ оһорбута эрэ баар буолар, атаҕынан кус быһый да онтукатын дьоҥҥо бу баар диэн көрдөрө илик, арай ыраах чугас сорукка ыыттахтарына атаҕынан сылдьан бара охсон кэлбитэ эрэ баар буолар. Улахан саҥата суох, Чэлгиэни ис сүрэҕиттэн убаастыыр ытыктыыр, саастарынан үөлээннээхтэрэ да улахан убайыттан атыннык санаабат, бар дьоно Күлүк Көөччүн диэн ааттыыллара. Быһаччы Күлүгэ эрэ хаалбыт…
Иккис уол биир эмиэ киһи киһилээхпин дэнэр киһитэ, сахаҕа үрдүк уҥуохтаах, быыппастыбыт былчыҥнаах да буолбатар, иҥиир ситии киһи, кистэлэҥ ис күүстээх, эмиэ соруннаҕына
кэлэн баран элэстэнэн ытыс үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эрэ. Бу уолаттар бииргэ төрөөбүт инилэр, кыраларыттан тулаайах хаалан эрэйи эҥэрдэринэн тыырбыт ыччаттар. Чэлгиэн уску тэскил сылдьар улар саастаах оҕолору сөбүлээн, доҕор, атас оҥостон тулаһатыгар аҕалан бииргэ улааппыттара, Ийэлээх, Аҕата туора оҕолору тоҕо аҕаллыҥ диэбэккэ барыларын бииргэ тэҥҥэ туппуттара, кэлин эмиэ бэйэлэрин курдук туга да суох тулаайах кыргыттары холбообуттара, өлбүгэ сирдээн, сүөһүлээн астаан туһунан чугас алааска олохтообуттара, хата Чэлгиэннээххэ куруук кэлэ бара көмөлөһө сылдьаллара, күүстэрэ төһө кыайарынан. Кыһынын сүөһүлэрин бииргэ тутан кыстаталлара, кыстык балаҕаннара чугас чугас тураллара, хата уолаттарыҥ хастыы да оҕолоно оҕустулар, улахаттара хайыы үйэ тылланан Чэлгиэн дьонун эһээ– эбээ диэн түөкэйдиир буолбуттар. Дьонноро да аҕыйах күн көрбөтөхтөрүнэ суохтаан бара кэлэ сылдьаллар. Уолаттар төһө да Чэлгиэнниин бииргэ улааталлар, кыраларыттан кини түс бас олохтоох тылыттан өһүттэн тахсыбат этилэр. Билигин даҕаны Чэлгиэни Атыыһыт ыҥыттарбытын истэн күүстэринэн кэриэтэ барсан иһэллэрэ, ол киһиттэн киһи үөйбэтэх ахтыбатах өттүн барытын күүтүөххэ сөбө…
Атыыһыт атыыһыт курдук, киэҥ куоҥ уораҕайдаах, нууччалыы ат эккирэтэр хабарҕа дьиэтэ, ампаардара, бөҕө таҕа тутуулаах үрдүк түөрт мастаах үүт сүллүгэһинэн сүүрдүбүт бүтэйэ, хаһаата, хара дьиэҕэ олорор хамначчыттара, киһи хараҕа халтарыйар көстүүтэ…
Атыыһыты көрөн баран Чэлгиэн,, сык,, гына түстэ, бу аҕыйах кэмҥэ киһи билбэт киһитэ буолбут, ырбыта дьүдьэйбитэ, хараҕын уота олох өһөн хаалбыт, таҥаһа саба барыта харбыйан, тоһоҕоҕо ыйаабыт курдук тэлибириир. Бэйэтэ олох сап салыбырас, Чэлгиэни көрөн ,, ымах,, гынан күлбүтэ буолаахтаата да, онтуката айаҕа эрэ,, ырдьах,, гынаахтаата…
— Холорук мин эйигин көрсөөрү кэпсэтээри ыҥыттарбытым, мин аньыым харам элбэҕиттэн хара сорго түбэстим, төлкөм түҥнэстэн түөрэккэй түөрэхтэнним, төһө уһуурум, хас хонукка хаахыныы сылдьарбын айбыт таҥарам дуу, миэхэ баайбыт абааһы кыыстара дуу дьылҕабын быһаарар буоллулар. Күн түүн эппин хааммын супту уулаан, бэйэҥ да көрөҕүн дьүһүммүн бодобун–
— Өлөн иһэн өйдөнөр диэн маны этэн эрдэхтэрэ, бэйэм кэммэр, дьону тэҥнээбэккэ сэнээн, дьонтон эрэ байа сатаан дьүһүлэнэр этим. Ити баайбыт дуу, быалаабыт абааһы кыыһа бэйэбин эрэ ылан бардар диэн санаалаахпын, ыччаттарбар,оҕолорбор хара мэҥ буолан тиийбэтэй. Эйиэхэ аньыым харам элбэх, сылгыларгын да уордарбытым, бэйэҥ да үрүҥ тыыҥҥар өһүрэн өлөттөрө сатаабытым, өбүгэлэр сөпкө эппиттэрин, дьолоҕойбор оҕустарбатахпын…
,, киһи
кыраабыта томторго, таҥара кыраабыта оҥхойго,,…
Миигин таҥара кырыыһыгар бардым быһыылаах, аньыыбын аччатаары таҥара дьиэтэ туттаран эрбин. Тутуллан бүтэригэр тиийбит киһи.
Уонна биир сылгы оннугар биэс сылгыны биэрэбин, сылгыһыт уолаттар илдьиэхтэрэ.
Уонна иһит атыыһыт, эргиэмсик буолуоххун баҕарар буоллаххына, кыра да үөрэхтээх буол. Ити билигин,, Судаарыскайдар,, диэннэри сыылкаҕа аҕалтаан эрэллэр. Ити үөрэх тайма бөҕө дьон, олорго үөрэн–
Атыыһыт Холорукка арааһы барытын уруккуну хойуккуну кэпсии сытта, онно да сылааргыыр быһыылаах…
Бу аҕыйах ый анараа өттүгэр сүүрэ көтө, эргийэ урбайа сылдьыбыт киһи хотторбутун көрөн Чэлгиэн улаханнык салынна…
Төннөн иһэн улахан санааҕа ылларда. Киһи күннээҕи олоҕор икки хараҥаны ыпсаран муҥнанара кылгас да кэм эбит. Ыһыах күннэрэ бу кэллилэр, истэр тухары сонун сир ыһыаҕар киһи бөҕө кэлээри сылдьар сураҕа иһиллэр…
Ыһыах тэрээһинэ эбит сүүрүүтэ көтүүтэ, аҥардас түһүлгэтин эрдэттэн тэрийиитэ, Абаҕаларын аҕа ууһун кырдьаҕаһын Хоноһону аҕаланнар, ыһыах туоната буолар сиргэ түөрэх кээстэрбиттэрэ. Кырдьаҕастара Үрдүк Айыылартан ааттаһан туран, кэнчээри кэскилин тэрийэргэ, Үрүҥ тунах ыһыаҕы арчылаан аһалларыгар аар айылҕаттан, атын да айыылартан көрдөһөн, аал уотун айах тутан алгыс тылынан, анаан минээн көрдөһөн кымыстаах чороону көтөхпүтэ…
Дьэ ол кэнниттэн хара тыаттан хас да сыл эрдэттэн таҥастанан бэлэмнэммит, баараҕай тиит мастартан сэргэ арааһын оҥоруу саҕаламмыта. Бу барыта туох баар сиэрин туомун барытын абаҕалара дьаһайара…
Аны бөҕөстөрү, быһыйдары,араас көрүҥ элбэх да буолар эбит, сүүрэр аттары баайыы. Ол аайы барыта анал дьону сыымайдаан булуу. Аҕа ууһа барыта айманна, сүүрдэ көттө. Ааттарын суолларын ыытымаары. Былыр былыргаттан сахаларга төрүт буолан хаалбыт аат суол былдьаһыыта, ол быһыы майгы сорох сорох аймахтары уһун сыллаах өстөһүүгэ да ыытара…
Чэлгиэн көнө муҥутаан, Атыыһыт этиитин хайдах баарынан өйдөөбүтэ, оҕотук санаатыгар, дьон улаҕалаах санаатын оноотун быһааран өйдөөбөт этэ. Атыыһыт элбэхтик эриирдээх олоххо муоһа туйаҕа туллан, элбэхтик сир дойду бэртэрин эн мин диэн эҥэрдэһэн, хара хааны да халытан, ытыллыбыт бөрө сиэмэҕэ буоллаҕа дии. Чэлгиэни кыл тыынын быстаҕына эрэ, атаҕар турарын, бу буулаабыт хара кырыыстан төлөрүйэрин чуолкай билэр этэ, ол иһин Чэлгиэн сэргэҕин сүтэрээри, кэтэммэтин манамматын диэн ыҥыран кэпсэппитэ. Иһигэр киһитэ ыраас мууска ылынан барбытыгар күлүгэр имнэммитэ. Урдустарын ыҥыран бу ыһыах иннигэр барытын оҥороллоругар кытаанахтык соруйда…
Чэлгиэн хантан билиэй дьон иһин эриэнин, кэлин кырдьык
кэтэнэрин да тохтотто, уолаттарын хаалларан соҕотоҕун кэлэр барар…
Биир күн тоҕо эрэ аата ааттаммат Эбэҕэ барар санаа көтөн түстэ, тэйиччи сир хонон кэлэрдии эттээх атынан сиэлии хаамыы аҥардаан айаннатан истэ, хонугар эрдэ тиийэрдии иһигэр киҥинэйэн ыллыы истэҕинэн эмискэ ойоҕоһугар саа тыаһа хабылла түһэрин кытта, ата ойон иһэн хоолдьугунан барда, кыайан өрүһүнэн иҥэһэттэн атаҕын ылбакка хаалбытын ата баттыы түстэ, ойуур иһигэр икки сырайдара сабыылаах хара бэкир таҥастаах сиэмэхтэр суордуу кыланан баран сырсан иһэллэрэ көһүннэ.
6
Бүгүн ыһыах күнэ… хара сарсыардаттан алаас иһэ кэлии барыы,киһи аалыҥнас, үгүс дьон ордук эдэр өттө утуйбакка үргүлдьү сылдьар, эмиэ да сөп ээ, саха барахсан түбүктээх уһун кыһынын этэҥҥэ аһаран, күөх сирэмҥэ үктэммит үөрүүтэ муҥура суох буоллаҕа, ону кытта үрүҥ илгэ дэлэйэн, кыһыҥҥы хаһаастаах аһыттан, саҥа байылыат олоххо үктэммит үөрүүтэ, бу маннык көрсүһүү өбүгэ саҕаттан бэйэ бэйэни ытыктаһыы,олоххо саҥа сүүрээн киирэн, ол быстыбат ситимэ буоллаҕа…
Манна этиллэр истиҥ таптал иэйиилэрэ, кымыстаар чороону туппутунан кыыс оҕо түһүлгэҕэ, атаҕын төбөтүнэн чэпчэки чэпчэкитик аһылҕа айбыт көрөрүнүү дугуйан киирэн, сүрэҕин сыысчаана сөбүлүү көрбүт Уолан уолугар утары уунара…
Ол кэрэ кэми ким билбэтэҕэй,көрбөтөҕөй. Ханна эрэ кыараҕас хаарынан бүрүллэн турбут кыстык угун саҕа балаҕантан, киэҥ сайылыкка киирии, билбэтэххин билэҕин, көрбөтөххүн көрөҕүн. Ол саамай күүтүүлээх долгутуулаах кэмэ күөххэ үктэммит үөрүүлээх ыһыах үүммүт күннэрэ…
Саха барахсан былыыр былыргыттан, үтүмэн үйэ умнуллубат улаҕаларыгар, араас айылҕа аттарыыларын көрөн истэн, күнүн дьылын билгэлээн, ону араас ааттаах таҥара күннэринэн аттаран, ааҕан суоттаан, сылын этэҥҥэ тахсан, кэлэр кэм кэрдиистэринэн бу ыйын хонугун талан ылбыт эбит.,, Үрүҥ Тунах Ыһыах,, аатынан. Үрдүк үҥэр таҥаралара, Сирин Дойдутун күөх сирэмин, силигилии үүннэрэн, түһэн көҥүл күүлэйдиир,Аан Алахчын аҕастарын, иитэр Иэйиэхсит Ийэлэрин, Арчылыыр Алгыстыыр Айыыһыттарын үөрэн көтөн күндүлээн, күнүн уотуттан күүс ылан, көмүскэл күрүөлэнэр, харысхал хаххаланар эбиттэр…
Ити курдук ону маны саныы саныы Чэлгиэн атара сэлииннэн истэ, мааҥыын тыҥ хатыыта туран Атыыһыт алааһыгар айаннаабыта, дьиҥинэн ыҥыртаабыта да Атыыһыт аймахтара кэлэн ыһыахха кыттан оонньоон көрүлээн барар санаалара суох этэ. Ону эдьиийдэрэ Кыыс Хотун тылын быһа гыммакка иһэр, кини этиитин тиэрдээри. Соҕотох буолбатах, үнүргү быһылаан кэнниттэн икки күлүк курдук уолаттара батыһа сылдьаллар, туох да диэбит иһин аны хаалан бэрт…
Атыыһыттар саҥа
туран өҥдөҥнөһө сылдьаллар эбит, Чэлгиэннээҕи көрөннөр харахтара оройдоругар таҕыста, чахчы улаханнык соһуйдулар өмүрдүлэр, кэлбиттэрэ да эрдэтин…
— Арамаан мин эйиэхэ эдьиийбит Кыыс Хотун илдьитин тиэрдэ кэллим, даххаһыйа сыппатын, бүгүҥҥү ыһыахха дьонун сэргэтин илдьэ кэлэн, мааны ыалдьыт буоллун, Ытык тылбын ылыннын, халлааҥҥа хаалларбатын, алаастары аймаабатын диир.
Кырдьыга мин кэлиэм суоҕа этэ да, эдьиийбит Кыыс Хотун тылын быһа гыммакка кэлэн илдьитин тиэртим…
Өссө өскөтүн тылбын тыалга ыстаҕына,күлэ күлэ күлүн таптайыам, ала холорук буоламмын үөлэһин таҥнары даҕсыйыам, унаарар буруотун умуруорум , Ыал аатыттан аһартыам,тоҕус үйэ тухары үнүгэстэрин үргүөҕүм, кэнчээрилэрим кэрбиэҕим диир…
Чэ итинник мин эттим, эн иһиттиҥ уонна тахсан бардылар…
Хайа киһи үөрбэт көппөт буолуой, айылҕа барахсан тыллан турар кэмигэр, ыллаан туойан, алгыстанан арчыланан оһуохайдаан ойон тэбэн сылдьара…
Ыһыаҕы абаҕалара Хоноһо алгыс тыллаан аста. Ол кэнниттэн саха буолар үгэһинэн түһүлгэ бөҕө тэрилиннэ, манна араас сиртэн кэлбит, ааттара суоллара биллэр биллибэт бөҕөстөр илии күүһүн билистилэр. Аатырбыт кус быһыйдар курпааскылыы көттүлэр, хары былдьаһан харбыаластылар, биир тылынан эттэххэ бэрт үөһэ бэрт көһүннэ…
Чэлгиэҥҥэ бу ыһыах биир кэрэ бэлиэ түгэнинэн, Ньургуһуннуун сиэтиһэн киирэн Аал Луук маска салама ыйаатылар, таптыыр сүрэх көрүүтүгэр кини Ньургуһунуттан ордук күн сиригэр суоҕун кэриэтэ этэ…
Бар дьон биир хаһан да умнуллубат дьиктини көрдүлэр, Хотун Эдьиийдэрэ күнүн көрсө ытык Томтор үрдүгэр тахсан алгыы алгыы былаайахтаах илиитин ууммутугар үс күн баар буолан соһутта, биир турар дьон оройдорунан оонньоон ааста, биир эбэ уутугар киирэн күлүгүн көрүммүтүгэр кубалар түһэн устубуттар, биир тахсар күн күлэ үөрэ күлүмнээбит. Бу эбит дьэ дьиҥнээх айылҕаттан айдарыллыбыт күүһэ уоҕа, аба хомуһа диэн. Баар дьону арчылаан ааспыт күн эргийэн, эбэ уутугар сүөтээлээбит күннүүн тахсан эрэр күҥҥэ көппүттэр…
Бу ыһыах кырдьык даҕаны аакка суолга киирбитэ. Урут бэйэ бэйэлэрин икки ардыгар бэрт былдьаһан, хараҥа да дьыаланы оҥороллорун харыстаабат да буолан ылар буоллахтарына, Кыыс Хотун барыларын түмэн, ыраастаан, арчылаах алгыһынан аттаартаабыта…
Суорҕан тэллэх киһитэ буолан көтөҕүллэн кэлбит Атыыһыт бу үс күннээх ыһыахха сылдьан, бэйэтэ аттанан дойдулаабыта, дууһалыын чэпчээбитэ, куруук хам баттыы сылдьыбыт хара санаатыттан босхоломмута…
Ыһыаҕы бүтэрэн, бар дьоннорун этэҥҥэ атааран баран, Чэлгиэннээххэ биир улахан түбүктээх, иннэ кэннэ биллибэт, эмиэ да киһи эрэ толлор куттанар соруга турбута. Ол Аата
ааттаммат Эбэҕэ үөр буолбут уоллаах, кыыс кырамталарын булан, киһилии ийэ буордарыгар булларыы этэ. Чэлгиэн Кыыс Хотунтан көрдөспүтүн, биирдэрэ уһуннук олорбохтуу түһэн баран…
— Ол үтүмэн түгэҕэр, үгүс үйэ ааспытын кэннэ, Эбэлэрэ Хотун көҥүл биэрэн көтөхтөрө дуу, суоҕа дуу, ээр сэмээр бэлэх туһах биэрэн туран көрдөһүөххэ сөп.—
Оннук сүбэлэһэн, хас эр бэртэрэ, Чэлгиэн, Хоноһо уонна Кыыс Хотун Ааттаммат Эбэҕэ бэлэх туһах биэрэн туран, кыыстаах, уол көмүс уохтарын көтөҕөргө көҥүл көрдөөн, кулуһун тула Кыыс Хотун кыыран илгиһиннэ…
Удаҕан кыырар кэмигэр түүн оройугар, олорор дьон көрдөхтөрүнэ Эбэлэрин уута субу тыаҕа тахсан барыахтыы үс төгүл өрө үллэ сырытта. Хантан эрэ тойон кыыл икки кынатын сараппытынан кэлэн, хаһан эрэ турбут сэргэ үрдүгэр сахсас гына олоро түстэ, уоттаах хараҕынан олорор дьону эргиччи көрө көрө чардырҕаата, даллах гынаат өрө көтөн таҕыста да эргийэ эргийэ үөһээ халлааҥҥа тахсан киһи хараҕын дала ылбат сиригэр көтө турда…
— Бэйэлэрэ да, Эбэлэрэ да көҥүллээн, онон сып сап киһилии күн сиригэр кэлэн барбыттарын бэлиэтээн оҕолорун көмүс уҥуохтарын көтөҕөргө сөбүлэстилэр–
Тутта үөрүйэх уолаттар өр гыныахтара дуо, маһын бэлэмнээн, сиҥнибит араҥастарыттан олох сэрэнэн, былыр туоска сууламмыт кырамталарын, чөмчөкөлөрүн хомуйан, ииҥҥэ түһэрдилэр. Барытын бары силигин ситэрэн, ампаардаан, чочуобунатын туруордулар. Итини барытын ситэрэргэ үс хоннулар. Ол кэннэ түөрт уон хонугар кэлэн бардылар. Чэлгиэн түһээтэҕинэ наһаа үөрбүт кыыстаах, уол кэлэн тураллар, онтон сып сырдык уот тыкпытыгар онно уйдаран көтө турдулар.
Ону абаҕатыгар кэпсээбитигэр
— Барахсаттар баҕалаах сирдэригэр бардахтара–
Диэн үөһэ тыынан ылла.
Саха сирин кылгас сайына өр буолуо дуо, дьыбардаах халлаан бу тиийэн кэллэ. Түүҥҥү хаһыҥнар, өксүөннээх ардахтар кыһын кэлэн иһэр ыар тыына биллэн барда. Кыстык бэлэмэ, көһүүтэ сайылыктан барыта түбүк үөһэ түбүк, күн кылгаан барыта былдьаһык…
Аны Чэлгиэн Атыыһыт эппитин ылынан сыл аҥара, биир соҕурууттан үүрүллэн кэлбит,, судаарыскайы,, олордон онно ааҕарга, суруйарга үөрэнэ сатаата, хайыы үйэ сыл аҥара аҕыйах тылы ааҕар өйдүүр. Хата син кэнники балкыһан, сороҕун тарбаҕынан да буоллар быһаарсар буоллулар. Быйыл айаҥҥа бу киһитин кинээстэн көҥүллэтэн, ылан барар санаалаах.
Аны кумааҕы, суруйар тэрил ылларан, кимтэн тугу ылыахтааҕын, ким төһө иэстээҕин, этин, арыытын толоттордо. Киһи күлүөх, кумааҕыга нэһилиэгин дьоно хос ааттарын киирдэ. Өйдүүргэ дэбигис.
7
Быйыл Чэлгиэн сыарҕа хаара түстэ да айанныыр былааннаах сылдьар, ол санаатын Атыыһыты кытта баран үллэһиннэ,
кини да бэркэ сэҥээрэ иһиттэ. Былырыын хойутуу бараннар суолга быстара сыспыттарын кэпсэттилэр, ол көмүстээх тайҕаҕа олунньу ыйтан күн уһаан ылааҥҥы күннэр буолалларын манна олорон хантан билиэхтэрэй, туохха барытыгар эрэй үөрэтэр буоллаҕа икки атахтааҕы. Атыыһыт дьоно сырыыга сылдьа үөрүйэх дьон, айан аартыгын да билбэхтииллэр, арай быйыл саамай тарбахха баттанар сылдьыбыт икки урдуһа атын киһиэхэ ындыыһыт буолан бараллара улаханнык хомотто. Көтүппэттээх сытыылара кыахтара, тугу да көрөн турбат, эппиккэ дылы эрбэххэ эргийэр эрэттэр буоллахтара, онон атыыһыт Чэлгиэн этиитин үөрүүннэн ылынна, кини киһи лааппылаах буолан иэһин күүһүн хомуйуута да элбэҕэ сыттаҕа. Ол быыһыгар түүлээх хомуйтарар. Чэлгиэн түүлээхситтэри быйыл саҥа кэпсэтэн, бултуур сир ылан ыраах тыаҕа тэрийэн эрдэ таһаартаабыта. Хас да сиргэ үүтээн туттарбыта. Ыраах сир, аны онно сорох сиргэ сылгы тиийбэт, хайыһар эрэ, үрдүк мырааннар, түһүүлэрэ тахсыылара. Ат тиийэр сиригэр, от оттоон хаалларбыттара,дала, кыбыыта. Чэлгиэн сирин дойдутун көрө таарыйа бэйэтэ сир харатыгар барсан кэлбитэ. Кырдьык да икки атах улаханнык үктэммэтэх, ыһыытыыр түгэх сир буолан булда аһа киһиттэн улаханнык тэһииркээбэт эбит этэ. Ол сылдьан биир дьикти сири көрөн ааспыттара, кыра буолуо күн туллар күөллээх, икки атах үктэммэтэҕэ ырааппыт бэлиэтэ сэтиэнэх, лабыҥха, муох былдьаан хаарыан бэйэлээх дойду хаалан сытарын курдуга. Омос көрдөххө айылҕатын кэрэтэ, арыы тыаннан тулаламмыта,суугунуур хатыҥ чараҥа, аны үрдүк мыраан диэккиттэн кэлэн ааһар кэтит сүүрүктээх үрэҕэ, соҕуруу баһыгар бэс быыстаах үрдүк тукалааннара, аны үс хас сиргэ үрдүк өтөхтөрө, хаһан эрэ дьон сэргэ олорон ааспытын туоһулуур…
Чэлгиэн бу саҥа билбэт көрбөт сиригэр тыалыы тахсаары гынарын эдьиийиттэн Кыыс Хотунтан ыйыппытын, көрүү көрүүлэнэн баран, сирин уотун ыйан ыыппыта. Бу дьоло тохтубут түҥ тыа быыһыгар баар алааска олох тохтуу сылдьаайаххытый диэн муос таас курдук боппута. Хайыахтарай эдьиий эппитин быһа гыныахтара дуо ааһа турбуттара, уолаттара чахчы соһуйбуттара. Айаннарын тухары сыарҕалаах ат бата сылдьар гына суол солообуттара,чэҥкээйи охсубуттара. Былыр өбүгэлэр саҥа сиргэ кэлэн ойдуо охсоллоругар, ыһыытаан ылаллара үһү. Чэлгиэн аньыырҕаан оннук гыннарбата уонна киһи сүөһү бөҕө алтыһан ааспыт үйэтэ буоллаҕа дии. Туруору үүтээннэри өр гыныахтара дуо, хас да сиргэ оҕустулар, үрдүгэр хатырыгы тэлгээн, халыҥ даҥ куттулар, симии буор оһохтору туруордулар. Көмүлүөккэ майгынныыр. Титиригинэн нааралыыллар. Үс хас киһи батан хонор гына бэлэмнииллэр…
Ити сылдьалларын тухары санааларыттан биир түгэн арахсыбат санаа буолла. Туга ханныга биллибэт ити күн туллар күөлүттэн тахсан истэхтэринэ чуолкай баҕайытык киһи кыланар саҥата иһиллэн ааспыта, ону кытта хара суор ыраатыахтарыгар дылы,, холуп–халып–хаах–хуух,, диэн куһаҕан баҕайытык саҥара саҥара иннилэринэн кэннилэринэн элиэтии сылдьыбыта. Ити дойдуну ырааҕынан тумнар суол көрүммүттэрэ. Чэлгиэн эдьиийтэн өйдөөн төйдөөн ыйыппакка хаалбытын кэмсиннэ,маннык кэрэ сир мэнээк хаала сытара көрүөххэ сүөргү. Тиийдэҕинэ анаан эдьиийгэ бара сылдьар санааланна, абаҕата билэрэ дуу, суоҕа дуу туох кистэлэҥнээх дойдутун.
Дьэ кырдьык өлгөм бултаах сири таба тайаннарылар да, аара суол модьоҕото буолан мэһэйдиир улуу күөлтэн эттэрэ тардан, олох ырааҕынан сырыттылар…
Чэлгиэн кэллэ кэлээт абаҕатыгар бара сырытта, туох сири дойдуну көрөн кэлбиттэрин кэпсээтэ. Дьикти күөлү көрбүттэрин, Кыыс Хотун кыккыраччы ол сиргэ үктэнимэҥ диэн боппутун, киһи кыламмытын, суор батыспытын барытын сиһилии кэпсээтэ…
— Мин былыр күөгэйэр күммэр оннук сир баарын истэн турабын, сири буору аннынан иһиттэххэ илэ сылдьар сибиэннээх сир дииллэрэ, дэриэтинньик эҥин буолбатах. Ким да билбэт үһүйээн эрэ хааллаҕа, саха боотурдара уонна тигиилээх сырайдар,ол ким туох дьоно биллибэт, ити улуу Эбэ кытылын былдьаһан, элбэх кыа хаан тохтубута дииллэр. Ол дойду дьоло соргута ол кэннэ тостубута, хараллыбакка хаалбыт боотурдар илэ сылдьар сибиэн буолтара дииллэр. Хайдах эбитэ буолла, сирин дойдутун көрөр киһи быһаарыа этэ, манна олорон курдары билэр суох, арай эдьиийгэ бара сырыт, ол Хотун эдьиий туох диирин иһит. Кырдьык бүтэйдии, дьулайан кириҥнии сылдьар, соро да бэрт буолсу.—
Эдьиий диэ, дьон араастаан ааттыыллар– Кыыс Хотун, Удаҕан Кыыс, Хотун Эдьиий, ким хайдах сатыырынан, улаханнык убаастанар киһи. Эдьиий көмөлөспүт , өлөр өлүүттэн өрүһүйбүтэ элбэх, омос көрүүгэ саха биир мааны Далбар Хотуна, такымынан охсуллар уһун суһуоҕа, көбүс көнө уҥуоҕа, биир тылынан саха киһитэ ханан да энчи булбат барахсана, олох оҕо сааһыттан хомуһуннааҕа биллэн барбыта дииллэр. Дьонугар араастаан күнү дьылы, ким кэлэрин барарын, атын да арааһы кэпсээн дьонун соһуталыыра үһү. Уонуттан саҥа тахсан эрдэҕинэ, улахан муҥ баайдар баар суох туйах тэбэр уоллара, улаханнык ыалдьыбытын аҕалбыттар, араас бэйэлээх ойууттарга,удаҕаттарга илдьэ сылдьыбыттар да туһа тахсыбатах, муҥур уһукка оннук оҕо үөскээн эрэр диэни истэн кэлээхтээбиттэр. Кыыстара киэһэ дьону көрсүҥ диэн ийэлээх аҕатын ууга уокка түһэрбит. Оҕолорун тылын быһа гыныахтара дуо, уоттарын
күөдьүтэн, ас үөл бэлэмнээн олордохторуна, чигдигэ сыарҕа тыаһа сырылаан кэлбит. Дьиэлээх тойон утары көрсө тахсыбыт. Сотору аан туманы кытта обургу оҕо көтөҕүүлээх киһи киирбит аҕаларын кытта. Оҕону сыгынньахтаан уҥа сытыарбыттар. Туох кыһалҕаҕа ылларан кэлбитин оҕо аҕата хараҕыттан уу хаар тахса тахса кэпсээбит…
Оҕону уот таһыгар аҕалтаран, эһэ тэллэх үрдүгэр сытыаттарбыт. Ол кэннэ аҕатыгар,, оҕоҕут кутун көтүппүттэр эбит, ойуурга оонньуу сылдьан былыргы үйэтээҕи сиэмэх ойуун уҥуоҕун таба хаампыттар, онно улахан тыҥырахтаах көтөр буолан эһиги оҕоҕун кутун көтүппүт,,
Ол оҕону хайдах эмтээбитин ким да билбэт, барыта сурах хоту, арас үс хонон баран оҕо бэйэтэ хааман сыарҕалаах акка олорон, аҕатынаан барсыбыт. Онтон ыла Кыыс Хотун аарыра сырыттаҕа. Хата киһи сэргиирэ бэйэтин курдук саха саарыныгар ойох тахсан, ньир бааччы олохтоох ыаллар, уоллаах, кыыс оҕолоохтор…
— Оо оҕом Холорук Холорук курдук, кэлэн баран, көрөн- истэн тиийбитэ түгэммитэ эрэ баар–
Эдьиийкээн миигин күлэ үөрэ көрүстэ, туох да үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох…
— Улааҕата көстүбэт улуу Эбэни ыйытаары гынаҕын быһыылаах, ити дойдутун үчүгэйдик көрдүгүт ини, соҕуруу баһыгар киэҥ өтөхтөрү.—
— Көрөрүн көрбүппүт да киһи хараҕар быраҕыллар баарын көрбөтөҕүм–
— Хантан өйдөөн дьүүллээн көрүөххүтүй,ол ааспыт үйэ уһуктарыгар кыргыс саҕана буолан ааспыты, ити эбэни сөбүлээн, сүөһүлэнэн астанан олорбут, олохтоохторун кыргыс дьоно кырган баран ураһалары баҕастары уоттаан ааспыттара.—
Чэлгиэн киһи кыланарын, суор батыспытын кэпсээбитин…
— Билэбин, ол кыланыы өлбүт дьон куттара сүрдэрэ, уокка умайан буруо буолан унааран көтөр ыһыылара.—
— Ити дьоло соргута тохтубут сиргэ, кэлин иэгэйэр икки атахтаах үктэнэ илик, улаханнык аньыыргыыллар.—
— Итини улахан үөһэттэн үттэриилээх, айдарыылаах алгысчыт, дьон кута көппүт сирин ыраастыан сөп. Ойуун, удаҕан сибиэн буолбут тумаҥҥа муммут куттарга улахан көмөлөрө суох. Онон кэлинтэн кэлин сылдьыам дии саныыр буоллаххына, Айыы тыыннаах Алгысчыты була сатаар.ол ыраастыаҕа, сирин уотун арчылыаҕа.—
Дьикти буолар эбит дии санаата Чэлгиэн, ,,алгысчыттар,, диэн атын сиртэн айдарыылаах дьон буолаллар эбит дуу…
Чэлгиэн ис санаатын сэрэйбиттии Эдьиий күлэ түстэ…
— Бу эн хаһан ыал буолар санаалааххыный. Ийэлээх, Аҕаҕар оҕо сытын сыллатаҕын? Санааҥ барыта саҥа сирдэри көрөөрү, айан аартыгын арыйтаары,ол дуо эн дьэллик олоҕуҥ–
— Хайа ити сылдьан кыыскыттан матаайаххыный?—
Чэлгиэн сырайа кыттарбытын көрөн Эдьиий күлэ түстэ…
— Олуона да буоллар, оҕобун билэрдии дьээбэлээтим–
Уонна үчүгэй баҕайытык күлэн мичилийдэ.
—
Эн миигин Чэлгиэн, дьону үтүктэн онон манан ханарытан ааттаабат буол, ытык дьонум иҥэрбит ааттарынан ааттыыр, ыҥырар буол, Күннэйинэн–
Сыарҕа хаара түһүүтэ, айанньыттар, аан туманы бүрүнэн, сыарҕалаах аттар хотоҕостуу субуллан биирдии биирдии алаастарыттан тахсан ойуурга киирэн сүттүлэр. Хаалар дьон өргө диэри көрөн алгыы хааллылар. Ким билиэй көрүөй, аара суолга туох күүтэн турарын…
8
Айан да араастаах буолар, билигин күн кылгаһа, тымныыта, тумана күҥҥэ төһө ыраах сири өтүөхтэрэй, тымныыга ат тыына кылгыыра,муннун, таныытын мууһунан бүрүйэн, аны кыра да тохтобулга кырыарбыт аттар тип титирэс буолаллар. Чэлгиэн айанньыттартан үөрэнэн, аттарын дэлби кырыаччылаан баран тулуубунан саба бүрүйэ быраҕаллар, хонуктарыгар хомуутун киллэрэн куурда уураллар. Санаатахха эрэ дөбөҥ, тымныыга айан улахан сылаалаах, эрэйдээх, дьон дьорҕоотторо эрэ сылдьаллар…
Чэлгиэн күнүн дьылын кыайан аахпакка бардам санаатыгар дуу, олоххо, айаҥҥа эриллэн муоһа, туйаҕа чэрдийэ илигиттэн дуу, улаханнык сыыспытын кэлин өйдөөтө…
Ый аҥара айаннаатылар да дуоннаах сири өппөтүлэр. Маннык айан улахан охсуулаах, ороскуоттаах буолсу, сылгы да тымныыга түргэнник быһа түһэр эбит, сорох аттара билиҥҥиттэн бугуйан туран хаалаары гыналлар…
Хас хонуктар аайы кинилэри дьон аһыммыттыы тыл кыбытан ааһаллар, бу кэмҥэ айан олох аҕыйах буолар эбит, күһүн сүөһү үүрэн барбыт дьон эрэ төннөн иһэллэрин көрсөн ааһаллар, тайҕа диэкки барааччы олох аҕыйах, ол да дьол көрдөһө барааччылар, ускул тэскил сылдьааччылар, элбэх харчыны сомсон ыла охсор баҕалаахтар…
Чэлгиэннээххэ улахан сыралҕаннаах айан буолла, биир хонуктарын, биэс күн айаннаан уһун киэҥ сырыы. Атыыһыт өйүн өйдөөх Дьоллоох Дьокуускайы булан чаардаабыт…
Быйыл дьыл маннык күүскэ кыһайан туран тымныйарын билбит курдук. Аны хаар халыҥа, буркуна, тибиитэ. Таас үрэхтэр тааҥнаан, тымныы туманынан бургучуйан, үрэх үрүн талахтара мастара муус кыаһаан буолан чоҥкуйа кырыардылар. Чэлгиэннээх айан ыараханын көрүстүлэр. Сорох күн хонук сири булбакка, кулуһуҥҥа да хонон турдулар. Дьэ уйан хатан биллэр күнэ дьыла үүннэ. Санааларыгар наар сылгыларын харыстыы сатыыллар, биир эмэ сылгы оҕуттаҕына иэдээн, суолга быстараллар…
Тымныы хаардаах дьыл үрэхтэр тарыҥнара күүскэ ыгыллан, тоҥмот тааҥ элбиир эбит.
Улахан илистиилээх айан буолла, хаста да үллэ турар тарыҥнаах үрэхтэри кыайан туораабакка төннөн, тааҥа суох сири көрдөөн, хастыы да көһү тоҥуу хаары хайытан, суол бөҕө солонон тахсаллар. Ол сылдьан,, дьол хараҕа суох диэбиттии, олохтоох эбээннэри көрсөн аастылар. Ол барахсаттар айылҕа оҕолоро,
суолу ииһи биэс тарбахтарыныы билээхтиир буоллахтара. Чэлгиэннээҕи сирдьит биэрэн олох улахан айан суолугар курдары таһаардылар…
Элбэх киһи кэлэн баран тиэстибит суола чигдитийэн айаннара да судургутуйда, суххай соҕустук курдурҕаххы айан буолла. Чэлгиэн быйыл илдьэ сылдьар уолаттарын эркин курдук эрэнэр, бары да талыллыбыт курдук эр бэртэрэ. Тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт, былчыҥнаах бэртэрэ , иҥиирдээх үтүөлэрэ. Арай,, бэһиэччик,, диэн сүрэхтэммит Николайдара барыта бырдьа бытык буола сылдьара. Уолаттар иһирдьэ харах, таһырдьа мурун диэн күлүү гыннахтарына, сахалыы дьээбэлээх тылларынан билбэт дьоннорун улаханнык соһутара. Сылдьарын тухары айаннарын күнүн дьылын, тугу көрбүтүн истибитин, дьон сэргэ хайдах туттан олорорун, итэҕэлин кумааҕыга тиһэн иһэрэ. Чэлгиэн ыйыттаҕына, бу кумааҕыга түспүт сүппэт өспөт диэн сүбэлиирэ…
Этэҥҥэ хас да күн сыннаран били тустан кыайбыт бөҕөһүн , муҥур баай тулаһатын биир үтүө күн хонуктарыгар булан, дууһалыын сынньаннылар. Чэлгиэн кэлбитин истэн дьиэлээх тойон төрөппүт оҕото кэлбитинии үөрдэ, үрүҥ дьиэтигэр ыҥыттаран ыллан киэҥ сандалы тэриттэрдэ…
— Дьэ киһи бэрдэ, аҕыс кырыылаах дьон бэртэрэ буолаҥҥыт бу икки саар икки ардыгар, айан суолун тыыраҥҥыт аартык аһа сырыттаххыт.—
Чэлгиэн сарсын өрөөн сынньаныҥ, көлөлөргүт да сынньанныннар, улаханнык илистэн кэлбит көрүҥнээхтэр, бэйэҥ дьонуҥ да сынньанныннар. Били аҕа ууһун кырдьаҕаһа, били оҕо кэллэҕинэ биллэрээриҥ диэн бакааттаабыта, иһиттэ да сарсын кэлэр киһи–
Кэпсээн ипсээн көрө көрө күлэн күһүгүрүү олордо…
— Дьэ кырдьык да окко түһэр оҥоһуугар,, Холорук,, диэн холбуу ааты сыһыарбыттар эбит. Айбыт айыылаахтарыҥ сыыһыахтара баара дуо–
Дьиэлээх тойон ис иһиттэн үөрэн көтөн ыалдьытын, хоноһотун маанылыы олордо…
Сарсыарда тойон Чэлгиэни бэйэтин эрэ ыҥыран кэпсии олордо
— Чэлгиэн мантан чугас саҥа бириискэ аһыллан киһи бөҕө сиртэн сибииртэн мунньустан эрэллэр, хата эн уот харахха кэллиҥ, буоларын курдук үгүс киһини аһатар, таҥыннарар кыахтара кырыымчык, хараҕа улаханнык олуттаран олороллор. Онон эккин, арыыгын онно туттар, ырыыс көмүһүнэн аахсан ыл, аны ону тутар,, бааннаахтар,, харчыннан ууран биэрэллэр. Наадыйар малгын хантан баҕарар атыылаһыаххын сөп уу харчыгар.—
Чэлгиэн улаханнык соһуйа үөрэ да иһиттэ, кистээбэккэ эттэххэ бу айантан улаханнык саллан иһэрэ, салгыы бардахтарына туох туох буолара биллибэт этэ…
Уолаттар өрөөбүччэ, сыарҕаларын абырахтаннылар, хас да сыарҕаны тааҥнаах үрэхтэргэ соһон таартаары ылахтарын,сыҥаахтарын алдьатан, мэнээк ыксалынан үүйэн аҕалбыттарын оҥордулар.
Онно эрэйдэммиттэрэ сытара дуу, турара дуу. Аттары сыбыдахтаан таһаарбыттара сиэтэн, сыарҕаҕа аҕыйах эти, арыыны тиэйэ тиэйэ соһуу күүһүнэн дьүккүйэллэрэ. Оннук элбэхтик кырыммыттара, анал уу киирбэт этэрбэстэрэ абыраабыта. Онно тахсан сискэ кутааҕа хоммуттара, ааспытын кэннэ саныахха ыарахан…
Бары да санаа күүһүгэр сылдьар эрэттэр, кыраҕа кыһаллыбат, улахаҥҥа уолуйбат уола хааннар…
Холорук кэлэн хоно өрүү сытарын истэн, чугас эргиннээҕи барыта суккулунна,соҕотох сулумах сылдьарын истэн, кыахтаах кыргыттар киэргэнэ, киэргэнэ кэллилэр, билбэтэх, көрбөтөх өттө таас көрүҥүнэн көрөн сорохтор аатыгар суолугар тиийбэт тас көрүҥнээх эбит диэн мыына санаатылар . Аны Арбаҕас бастаах улуу киһи олоҥхолуур үһү диэн киһи бөҕө киирдилэр…
Киэһэлик кырдьаҕастара биир туран эрэр кыыс оҕону батыһыннаран киирдэ. Кэлин һуу һаа буолан истибиттэрэ, ити оҕо олоҥхо этэр диэтилэр, дьон хайдах эрэ хомойбуттуу суугуна түстүлэр…
Кыыстара онно кыһаллыбакка, уот иннигэр талах олоппоско оллонноон олороот, эҕирийэ эҕирийэ эппитинэн барда. Маны этэн эрдэхтэрэ, сэнээбиккиттэн сэрэн диэн. Бу тыла өһө баайын талымаһын, этэр саҥата иччилээҕин, аллараа дойдуну ойуулаабытыгар,хараҥа муннукка олорооччулар бары уот диэкки үмүөрүстүлэр, санааларыгар хас муннук аайыттан, харбаан ылыах курдук сараҥнаата,үөһээ үрүҥ сиргэ тиийбитигэр, бары онно барар баҕа буоллулар. Оонньоон көрүлээн улаатар орто дойду олоҕо, ото, маһа олус күндү буолан көһүннэ. Оо дьэ кыыс оҕо кылыһахтаах куолаһа, этэн баран кэлээр диэбит оҕолоро быһыылаах…
Олоҥхо бүтэн дьон тарҕаспытын кэннэ, кырдьаҕас Чэлгиэҥҥэ сиэнин көрдөрдө…
— Бу мин туйахпын хатарар оҕом, сиэним кыыс. Оҕобун күн сиригэр баарым тухары уһуйуом, көрүөм, истиэм. Бүгүн эйиэхэ көрдөрөөрү аҕаллым, урут дьон иннигэр этэ илик, бастакы тахсыыта. Соруйан эн бааргар аҕаллым. Одун хаантан оҥоһуулаах, Чыҥыс хаантан ыйаахтаах,Өҕүллүбэт өргөс уһуктаах, кылаан кылыс сырыылаах, кыргыс үйэтин биир Боотур хаанын удьуора көрдүм иһиттин диэн. Эн бэйэҥ да билбэккин Өбүгэттэн удьуоргун,арай биһиги билэбит көрөбүт, атын сир айдарыылаахтара–
Чэлгиэни эмиэ ааспытын курдук кырдьаҕас алҕаан араҕыста…
Саҥа аһыллыбыт бириискэҕэ сирдэтэн тиийдилэр, аара хонуктаах сир эбит. Кырдьык астарынан тутахсыйан олорор буоланнар эти, арыыны ытыс үрдүгэр түһэрдилэр. Дьэ манна Чэлгиэни,, Бэһиэччик,, күүскэ абыраата, үөрэхтээх киһи ууга киирбит сордоҥнуу барытын түөрэ билэр эбит. Кини обургу кэпсэтэн ипсэтэн, киэһээ аһыырдаах киһи киирэн биэрбэт киһитэ эбит. Аҕалбыт малларын туттаран, көмүһү ылаат, төттөрү уу харчыннан ааҕыстылар…
Өссө бириискэни кытта аһаҕас дуогабар оҥоһунна, бу сыанаҕа эт, арыы туттарарга. Төһөнү аҕалара, хаһан кэлэрэ бэйэтин көҥүлэ…
Санаалара көтөҕүлүннэ, уолаттарын кытта кэпсэтии курдук хамнастарын ааҕыста.ким тугу ыларын бэйэтэ билэрдии. Хаһан да, түһээн да көрбөтөх харчыларын тутан бары үөрдүлэр. Ол гынан баран биир ыар сураҕы истэн улаханнык харааста санаатылар. Манна суолга хаста да халаабыттар, тыыннаах туоһу хаалларбаттар үһү. Чэлгиэннээх сэрэнэн сарсыарда эрдэ айаннаатылар, сулумахтыы айаннара судургу. Хонуктарыгар тиийэрдии. Арай суолларын ортотугар суор кыланна. Чэлгиэн саатын ороон чугас тутта.
Бастакы ат тохтообутугар көрбүттэрэ, суолга үс ыҥыыр аттаах дьон тураллар, бары саалаахтар,сырайдара туос сабыылаах.
9
Чэлгиэни хайдах эрэ бу үс киһи холкутук туттан тураллара өссө дьулатта, тоһуйан ытыалаабакка, тоҕо айан суолугар тоһуйдулар, эбэтэр бэйэлэрин билинэллэрэ оччо дуу, харса суохтара итиччэ эбитэ дуу. Биир ааттаахтара утары кэлэн,, кимнээхтэргитий?,, саҥа туос сырай иһигэр бүтэйдии лүҥкүнээтэ…
— Холорукпун, дьэ уолаттар бэйэ бодоҕутун тардыныҥ, оннооҕор кутуйах үктээтэххэ,, чыып,, диир, мэнээк хаана бааһа суох халаан ааһыахпыт дии санаамаҥ–
Чэлгиэн саатын утары туппутунан туран кэллэ.
Эмискэ киһи өйдөөбөт быһыыта таҕыста, ыҥыыр аттаах дьонноро сааларын саҥата суох ноторуускалыы сүгээт да тоҥуу хаарынан ойоҕолуу эттээх аттарынан куобахтатан аастылар, кутуруктара хоройо хоройо, иһэхтэрэ ыраах эһиллэрин көрдөххө, үһүөн да сэниэлээх кыахтаах атынан сылдьаллара көстөр…
Хаарга аттара олоро түһэ түһэ ойуолаан ылбыттара, омуна суох ыллар уончалыы хаамыы. Дьиэлээ тойоҥҥо кэпсээбиттэрин, улахан санааҕа түстэ…
— Мин өйдүүрүм тухары оннук сылгылаах дьон баарын көрө, истэ да иликпин. Ол туруктаах атынан сылдьар буоллахтарына чугас эргиннээҕилэр буолуо уонна дьиҥнээх ороспуойдар дьон аатын суолун ыйыта турбат өрүөллэр буолуо ээ. Кинилэр истэр тухары, утуйа сытар дьону, эбэтэр суол тоҕоостоох сиригэр тоһуйан халаабыт, кыргыбыт буолаллар. Дьэ кырдьык киһи дэбигис өйдөөбөт быһыыта эбит.—
Улахан мунаахсыйыы да буоллулар, тайҕа үөһүн диэкки, онно бэйэтигэр да араас киһи куйахата күүрэр кэпсээн элбэх,ыалы ыалынан кырган ааһыы, араас сидьиҥ быһыы ол диэкки , киһи үөйбэтэҕэ ахтыбатаҕа толору сирэ…
Бэттэх оннук наһаа киһи дьулайар соһумардаах сурахтар биир эмэ буолааччы, бу айан суолугар аһаҕастык буола буола, бу сэрэтии, аны бу диэкки үктэнимэҥ диэн тэҥсик бырахпыттара буолуо дуо, арааһынай ээ…
Чэ буоллун биһиги да баарбыт, көрөн иһиллиэ,оҕо курдук онтон куттанан айаным суолун саппат
инибин, Чэлгиэн иһигэр араас санаа кииртэлээн ааһар. Биир элбэх киһи тохтуур сиригэр, улахан өрүһү туоруох иннинэ, куруук арыгы, хаарты түбүлээбит дойдутугар, Чэлгиэннээх улахан айдааҥҥа кыбылла сыстылар. Арай тэлгэһэҕэ кыыкырдатан киирээт соһуйан үөстэрин таттара түстүлэр. Биир сордооҕу хас да киһи кырбаан түнэлии сылдьаллар эбит, таҥаһыттан сабыттан көрдөххө тыа муҥнааҕа быһыылаах. Олох киһи аатыттан аһарардыы мас хаҕдаҕаһынан эттээн биллиргэтэллэр, көрөн турааччы элбэх да,, тохтооҥ,, диэччи суох. Чэлгиэн ыксаан сүүрэн тиийэн үһүөннэрин түҥнэритэ анньыалаата…
— Хайдах буола сылдьаҕыт, киһини өлөрөөрү гынныгыт дии,—
— Сүөһү хаартылаан сүүйтэрэн баран иэһин төлөөмөөрү гынар, эһиги туох буолан орооһоҕут–
Өргөйүү бөҕө буоллулар, субу сиэх аһыах курдук.
— Бээ тохтооҥ киһилии кэпсэтиҥ, оннооҕор киһи сүөһүнү итинник эттээбэт–
Чэлгиэн уолаттара бары сыарҕаларыттан түһэн дьирэҥнэһэн кэлбиттэригэр, били өргөйө турар дьон уоскуйарга дылы буоллулар.
— Бээ бу тохтооҥ эрэ айан дьонун аһартааҥ, кэлин быһаарсаарыҥ–
Дьиэлээх киһи тахсан барыларын уҕарытта, бу кэлэр барар дьону түһэрэр, улахан ньуолбар өйдөөх, улаҕалаах мэйиилээх, хаан аҥардаах, кимэ да биллибэт, дьон быһа ,, Ыһыыт,, диэн сүрэхтээбиттэр. Сахалыы диэн устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах, элбэх киһи тохтоон ааһар сирэ, айдааннаах диэбэттэр. Айан дьонун чэпчэкитик аһатар икки анал үлэһиттээх, ол быыһыгар арыгы туруорар. Хаарты диэн оройо аһаҕас. Аны сорох дьон кэпсииринэн, сири буору аннынан кыргыттары биир түүҥҥэ атыылыыр дииллэр. Араас кэпсээн элбэх да дьон сөбүлээн тохтуур сирэ…
Чэлгиэннээх аттарын сойутан, далга ыыталаатылар, кыбыыттан от аҕала сырыттаҕына
— Ити дьоннор сыарҕалаах аппын эмиэ былдьаатылар, иэскэр дииллэр, онон мэнээк туран хааллым–
Чэлгиэн улаханнык соһуйда, бу тымныыга киһини сир халлаан икки ардыгар хаалларар диэн дьиикэй быһыы буоллаҕа.
— Ол тоҕо ? —
—Арыгы иһэн баран харчылары, аттары барытын сүүйтэрбит үһүбүн–
— Тыый онтон куоракка эккин ,арыыгын туттаран баран, наадыйар малгын тоҕо ылбатаххыный?—
Чэлгиэн тугу да өйдөөбөккө киһитин сырайын хараҕын көрдө.
— Биһиги кинээспит оннук гыннахха ол дойдуга аны олордубат, тыыннаахтыы сиир ини. Уола эргиэмсик, ол лааппытыттан ону маны иэс ылан олоробут, салҕанабыт. Биири ыллаххына бырыһыана биэс буола үрдүүр. Хайдах гыныахпытый, ойохпунаан иккиэн тулаайах дьон холбоһон, кини хотонугар, сылгытыгар сылдьабыт. Кини иитэн олорор курдук саҥарынар.бу сырыыга аҕыйах эти, арыыны чорботунан аҕалан туттаран, биэс солкуобай ылан үөрбүтүм. Таҥас, орооһооспоҕо хааһылаан сииргэ
биир эмэ ытыс бурдук оҕото, ордуга иэспитигэр, аны бу сыарҕалаах ат тойон бас билиитэ, дьэ хайдах олохтоох ыал буоларым биллибэт–
Бу уол сырайа хараҕа сытыы хотуу, тыла өһө олохтоох, Чэлгиэн сөбүлүү иһиттэ.
— Чэ бээ сыта тура толкуйдуохпут, дьиэҕэ киириэххэ–.
Дьиэ иһэ лыык курдук киһи, хас да остуолга хаарты буола турар, ким эрэ ыытан ыһыытыыр, ким эрэ,, баар,, диэн остуолу охсор. Табах уста сылдьар буруота, туман курдук устар…
Чэлгиэн маннык көрү нары иһигэр киллэрбэт уолаттара эмиэ, арай Күлүктэрэ кэлэн баран сундулуйар.Тэһииркээбит курдук хаартыһыттары баран көрөр истэр. Ханна да буоларын курдук, тыа сиригэр хаарты эмиэ оонньонор, улахан да харбааһыннаахтар бааллар. Үксэ бырыы курууска буолар, курууска дьэ сатайан сайдан турар. Күлүк дьээбэҕэ оонньоон көрөөччү, хата хаарты көстүбэккэ сордуур. Бу кыһын Барыс Барыыһаптан биир буукка ылбыта, онтун ырытан көрө сылдьааччы.
—Чэлгиэн мин ити дьону кытта биир эмэ солкуобайга оонньоон көрүүм эрэ, баҕар от атах тэптэҕинэ ити уол иэһин төннөрүөм.—
Чэлгиэн соһуйан хараҕа тахса сыспыта, саҥата суох оонньуу олорор дьону одуулаата,, кырдьык да абата да бэрт, кыс хаба ортотугар киһини кыыллыы суолга хаалларар диэн,,
— Чэ сөп да буоллун, од гынан баран быры биирдии солкуобайы биэрэбит, ол бүттэҕинэ бүтэҕин, наһаа дириҥээн барбаккын–
Киһитин сэрэттэ…
Бу дьиикэйдэр Тайҕаттан иһэр дьон кураанах буолбатахтара чуолкай дии санаан Күлүк оонньуубун диэбитигэр бары чөрбөҥнөһө түстүлэр. Кыра ычыах бычыах муҥнаахтары улаҕаҕа үүртэлээтилэр. Сотору хантан эрэ ыҥырыллан дьиҥнээх адьырҕалар киирдилэр. Бары даҕаны чугас эргин биллэр көстөр бэйэлэрин тустарыгар,, бөө,, диэбит дьоннор…
Күлүгү утары үс киһи олордулар, көрөн истэн ыарахан тыыннаах уолаттар, арай биир арыы саһыл хааннаах, күллэҕинэ көмүс тииһэ килэҥнээн көстөр, ньалҕаарыйбыт иэдэстээх бэйэтин сыанатын билиммит киһи көстөр. Атыттара даҕаны үс күлэр эмэгэккэ, уон тарбахтааҕы утары ууннарбатах урдустара этилэр…
Дьиэлээх тойон дьэ үчүгэй тыастаах оонньуу тахсан эрдэттэн торуой ылбыт саҕачча сананан сүүрдэ көттө. Бараһыайдааһын буолан Күлүк бааннанар буолла. Илии билсиһиитэ диэн үс сокуобайы бырахта. Кыра харчы диэн улаханнык баардыылаабакка, эбэтэр киксэн бастакыттан күүскэ оонньуур санааланан, үһүөн,, кургуом,, диэтилэр…
Күлүк хаартытын сыымайдаан ырыаларын көрө олорон аатын ыйыттылар. Киһилэрэ көнөтүнэн
— Бар дьоммор биллэр аатым Күлүк–
Утары олорор киһи быспытыгар Күлүк хаартытын сыыбырҕатан, уҥа хаҥас уурталаан таһааран барда. Аҕыйахтара таһаарарын кытта үһүөн утуу субуу бардылар. Көрөн турааччы
дьон үөстэрин таттара түстүлэр. Үс кургуому ыытар манан дьыала буолбатах…
Мантан ыла сыана балысханнык барда, Күлүк кэнники дьиэлэргэ сибиэттэри,бэтириктэри, маастары, араас өҥнөөн эргитиини, куустары өҥнөрү барытын ыыталаата…
Дьиэлээх хаһан биир бааҥҥа бачча элбэх торуой киирбэтэх буолан сырайа ырдьайыар дылы үөрдэ…
Чэлгиэн уолаттарын кыра дьиэҕэ таһааран утуталаата, бэйэтэ сылгыларын көрө таарыйа, Күлүгүн манаата, чахчы даҕаны киһитэ хаарты эмэгэтин күүскэ баһылаабыта көстөр. Ырытыыта диэн хаарты хаартыга бэйэтэ сыстан эргичийэр урбачыйар курдук. Хас да киһи уларыйда, бүтэр бүтэһигэр били үс киһи киирдилэр, бу үһүөн кирдээхтик оонньуур тойооскулар этэ, хаартыны хос тардан, арыгыннан албыннаан, үөннэрэ күрдьэҕэлэрэ элбэх этэ, ол иһин Чэлгиэн соруйан…
— Мин киэн Тайҕаҕа биллэр аатым ,,Холорук,, диэн, уолбун онон мана күрдьэҕэлээн балыйдаххытына, сэрэппэккэ сиэтэ диэйэххитий–
,, Холорук,, киэҥ айа суолугар хаптаҕай кулгаахтаах, араастаан сүүрдэн көтүтэн, омуннаан төлөннөөх истибит аата буоллаҕа. Ону истээт бу үс үөдэттэр ыстааннарыгар ыыта сыстылар. Кинилэр сүүлүктээн сүүйэр дьоно буолбакка, киэҥ айахтаах амырыын дьоҥҥо киирэн биэртэриттэн кэмсинэн да хайыахтарай, куттара-сүрдэрэ тостон, өр буулуохтара дуо, угунньалара тахсыар дылы сүүйтэрдилэр…
Били кырбамыкка оонньоммут харчытын иэһин, атын барытын төннөрдүлэр.ону таһынан ааҕан бырыһыан биэрдилэр. Киһилэрэ төрөөн баран туппатах харчытын тутан, уҥуоҕа халыр босхо барыар дылы үөрдэ…
— Чэлгиэн кэргэним биһиккини дойдугар илдьэ барыаҥ дуо? Манна хаалан өнүйбэппит чуолкай, баҕар саҥа сиргэ дьолбут билиэ–
Чэлгиэн мунааран баран, төһө ыраах олорорун ыйытта. Айан суолуттан туора да буоллар ылан барыахха диэн уолаттарын кытта сүбэлэстилэр…
Дьэ кырдьык кинээстэрэ хаҕыс киһи эбит, онон манан куоһурданан сүрдээх, манна эмиэ,, Бэһиэччик,, абыраата, кини обургу саҥаран иҥэрэн, нууччалыы, сахалыы, уокурукка тиийэ үҥүсүөм диэн куттаан саҥата суох ыыталаата. Улахан тойон сылдьар дии санаан тоҥхоҥноһо түстүлэр…
Куоракка киирэн Улахан Сарайга түстүлэр…
Манна Николай сүбэтинэн, сорох көмүһүн илдьэ кэлбитэ. Үөрэхтээх киһи манна көмүс харчытааҕар күүстээҕин өтө сэрэйэн билэр этэ. Улахан атыыһыт лааппытыттан ыраас көмүскэ атыылаһабыт диэбитигэр сырсыакалаһа түстүлэр. Тойон көмүһү бэйэтинэн кэлэн тутта,сыанатын кэпсэтэн бачча оччо диэн быһаарыстылар. Кырдьык киһитэ эппитинии манна көмүс биэс төгүл барыстаах эбит…
Уолаттара хамнастарын харчытыгар наадаларын ылан үөрдүлэр көттүлэр. Чэлгиэн хас да аты эбии сыарҕалары аттыыласта, бу сырыыга хаһан да ылбатах
эгэлгэтин тиэнэн дойдулаатылар…
Эбиитин табаар, таҥас, сап туттар тэрил төлөөн, ыскылаакка уурдарда, бу икки ардыгар уолаттара кэлэн ылыахтара…
Ити курдук аара суолтан биир ыалы көһөрөн илдьэ бардылар…
Туох күүтэн турара биллибэт, Дьол дуу, Сор дуу…
Эдьиийдии- балыстыылар…
10
Киһи барахсан тус туһунан Эйгэлээх, айылҕаттан дуу, айыылартан дуу аныммыт кута–сүрэ атын атын аттарыылаах,хайысхалаах анаан түспүт айдарыылаах буолар эбит, Чэлгиэн ыҥыырдаах атынан сылгыларын көрө баран иһэн арааһы саныы истэ. Саха оҕуһун мииннэ да ырыаһыт диэбиттэринии, кини эмиэ киҥинэйэн иһигэр бу көстөр айылҕатын, алаастарын хоһуйан тойуктуу истэ.
Ороһооспо кэнниттэн, күн уһаатаҕына, эмиэ кыратык айанныыр санаалаах да кыаллар дуу, суоҕа дуу, тымныы оҕус бастакы муоһа тоһуннаҕына, күн лаппа уһаан, айаҥҥа туох да моһол мэһэйдээбэтэҕинэ дьылы баттаһа кэлиэхтэрин сөп ээ. Ол гынан баран биир моһуоҕа диэн баар, ынах төрөөһүнэ саҕаланар, чэ ол улахан мэһэй буолбат, отун эрэ тиэйиитэ эрэйдиэҕэ да онно анаммыт уолаттар эрэл дьоннор. Сылгылар бааллар, төрүөх иннигэр аһылыкка киллэриэххэ, таһаарыахха, ырыганнаан эрэр биэлэри эрдэ үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрии, манна улахан олох киһи бэйэлээх бэйэтин курдук эрэллээх киһи наада. Ити саҥа уол Лэгэнтэй баар да, хайдаҕын киһи билбэт киһитэ…
Ойоҕо барахсан ыарахан эбит,, үнүр Ийэм олох ыарахан үлэҕэ сылдьыбатын,, диэбитэ…
Быйыл хабарҕа улахан дьиэ туппута үчүгэй да эбит. Түөрт ыал онно дьукаахтаһан кыстыыллар. Бэйэтэ Ийэлээх, Аҕатын кыттар кыра балаҕаннарыгар олороллор, ол да кинилэргэ сөп. Киниттэн атыттар бары ыал буолан атын сиргэ, сорох кийиит, сорох күтүөт…
Кэлин кэмнэргэ Чэлгиэн ытырыктата саныы сылдьар. Сурах хоту иһиттэҕинэ Ньургуһуҥҥа кулуба үөрэхтээх уола сыбааттары ыыта сылдьыбыт үһү. Туох түмүктээх кэпсэтии тахсыбытын ким да билбэт. Быйыл сайын сатаннаҕына ыһыах саҕана тыл көтөҕүөм дии санаабыт, тохтууругар тиийэр буоллаҕа, кулуба мааны уолугар тэҥнээбэттэрэ чуолкай…
Кулуба ыһыаҕар көрөн турар, дьоҥҥо сэргэҕэ улаханнык сыстыбакка, бэйэтин курдук баай ыччаттарын кытта сылдьара…
Төрүт дьон төрүөхтэрэ буоллаҕа, Чэлгиэн да халыҥ аймах, ол гынан баран ким да сытыйа байбатах, бары орто ыал сиэринэн олороллор…
Кулуба үнүр кинээскэ кэлэ сылдьан дэлби Чэлгиэни ыйыталаһан, иннин кэннин хайан барбыт этэ, туох айатын тардаары гыннаҕай. Кулубаны кытта иирсэн уһун оту оттооботуҥ чуолкай. Хайдах гынан Ньургуһун ис санаатын билэбин, улаханнык эн мин дэһэн билсибэтэх аймахтар…
Аны үнүр саатар Хабыас кырдьаҕас,,нэһилиэккэ кинээһинэн Чэлгиэни туруоруохха,, диэбитэ киэҥ айдааны
тарта, аат оҕонньорун туох тэһэ кэйэн тылласпытай. Чэлгиэн кинээстээн кылбайар санаата суох, буолуммат даҕаны, бэйэтин баҕа санаата толору. Төһө кыах баарынан сылгыны, сүөһүнү элбэтии, ол барыта үп харчы эрэйэр.сырыыны кыайар эрдэҕинэ, сылдьымахтаан хаалар санаалаах…
Аны кинээс кинини аҥар да хараҕынан көрбөт ини, иннибин быһа түһүө диэн санааҕа сырыттаҕа…
Киһи барахсан туолбат баҕа санаата элбэх буолаахтаатаҕа, үллэр үйэтин тухары, аһыыр таҥнар туһугар, түүн күнүс мөҕүс да мөҕүс. Кэннигэр хәалары…
Үҥүр Күлүк куоракка ыыппатаҕар хомойдо быһыылаах, Чэлгиэн иһигэр ытырыктата саныыр, ити хаарты үчүгэйгэ тиэрпэтэ биллэр. Иҥин араас урдустарга түбэһиэ. Хааны да халыталларын,хабырҕаны да быһалларын харыстаабат хараҥа ыырдаах сиэмэхтэргэ түбэһэн сэймэктэниэ диэн куттанар…
Сотору ыраах айанныахпыт диэн,, алы,, гыммыта, онно хомойбут сырайа үөрэн сырдыы түһээхтээбитэ, киһиэхэ кыра да истиҥ сыһыан үчүгэй…
Хата били тыаҕа ыыппыт уолаттара, түүлээх бөҕөнү аҕалан тэлгппиттэрэ. Байанайдара үчүгэй хараҕынан,, мичик,, гынаахтаабыт. Кылааннааҕы кыайбыттар, Чэлгиэн күлүгэр имнэммитэ, уолаттар туох таптыылларын ылбыттара. Аны ыраахтааҕы түһээнэ диэн хомуур саҕаламмыт, хайыай киниэхэ баар дьонун,, түһээннэрин,, төлөөн кэлбитэ…
Сорох кыаммат ыаллар кыайан төлөөбөккө, кыс хаба ортотугар сүөһү өлөрөн туттарбыттар, санааҕа ыарахан суол тустаахха. Ити кинээс тэбэр туйахтара, охсор илиилэрэ,, чаччыыналар,, сүрдээх киэптээх дьон буолаллар эбит. Ыалы аһымматтара,баламаттара дохсуннара. Барыны барытын туура тутар эрэ өй иҥмит дьоно…
Туох баары барытын эргитэн саныы саныы алааска киирэн истэҕинэ, үрдүнэн суор хааҕырҕаан ааста. Чэлгиэн этэ тардан,, дьик,, гына түстэ, суортан улаханнык дьулайар. Мээнэҕэ халаахтаабат киһи. Сэрэйбитин курдук, хаары оймоон халыҥ бөрө суола ааспыт. Өбүгэлэр аньыырҕаан,, аһыылаах,, диэччилэр. Тоҕо эрэ сүнньүлэрэ көнөтө сүрдээх эбит. Куртах иһигэр турар сылгыларга туоруу да сылдьыбатахтар, улахан дьикти кыыллар ааспыттар, суолларыттан көрдөххө Атыыһыт олоҕун диэкки ааспыттар…
Киэһэ хонугар уолаттарын ыҥыртаан бөрөлөр кэлбиттэрин сэрэттэ…
Сарсыныгар киэҥ айдаан таҕыста, алаастан алааска тилийэ көттө, Атыыһыт алааһыгар тиийэн сылгы бөҕөтүн сэймэктээбиттэр, үөрү үөрүнэн тутан ааһаллар үһү. Этин, тириитин тыыппакка охторо охторо барбыттар. Атыыһыт атыыһыт курдук, барытын түөрэ хоммуттара, дьаһайтаран үөс диэкки утаартаата.
Дьон тылын иһиттэххэ, Атыыһыт хара аньыытыгар, ардай аһыылаахтар кэлэн аастылар дииллэр. Туох барыта иэстэбиллээх, туох барыта ирдэбиллээх, бу орто дойдуга
үчүгэйи, куһаҕаны оҥорбутуҥ барыта ааҕыллар буоллаҕа…
Мантан саас уолаттарын булка таһаарбат, билигин кылааннаахтар айылҕалара уһуктан, бэйэ бэйлэрин көрдөһөн хаамар кэмнэрэ, онтон төрөөн үөскээн тарҕаныахтара,ону төрдүттэн эһэр аньыыта да бэрт, бэйэҥ инникигин да сарбынаҕын,кэлэр сыллар эмиэ бааллар…
Чэлгиэн аралдьыйаары ону маны саныы сатыыр да өйө санаата Ньургуһуҥҥа иэҕиллэ турар, ыһыахха туус маҥан атынан кэлбитин, тэһиин тутан түһэрбитэ. Нарыннык истиҥник да сэгэйэ мичээрдээбитэ. Илиитин сылааһа сүрэҕэр кытта ньүөлүйбүтэ, сып сылаас биллибэт сүүрээннэр киирбиттэрэ. Ньургуһуну атын киһи сылаан,кууһан имэрийэ сытыа диэн санаа өйүн санаатын аймаата…
Саха аатырбыт ууһугар айаҥҥа сылдьан Ньургуһуҥҥа анаан үрүҥ көмүс симэхтэри куттарбыта, уус тарбахтаах киһи Чэлгиэн хайдах көрдөспүтүн хоту дьэрэкээн ойуулаан оһуордаан оҥорбут этэ, өссө алтанынан кыра ону таһынан уга сылдьарга кыра сундууктаах. Дьэ мындыр оҥоһук этэ. Сундуук үрдэ, тула өттө барыта айылҕа, көтөр сүүрэр ойуута…
Чэлгиэн бастаан кыһыл көмүһү санаабытын,, харах уута,, диэн тохтоппута. Өбүгэ саҕаттан үрүҥ көмүс уонна алтан оҥоһуктарга саха киһитэ сүгүрүйэр диэбитэ, ол аатырар уус тарбах…
Чэлгиэн хайдах да анаабыт киһитигэр тиэрдэр санааланна. Бэйэтэ бара сылдьыан, ол дьоно туох санаалахтарын билбэт этэ. Онон онно чугастыы олорор истиҥник саныыр абаҕатыгар биэрэр санааланна…
— Оҕом сөпкө санаммыккын, ананан оҥоһуллубут киһитигэр тиийэрэ үчүгэй, туох да буолтун иннигэр, киһи ырааһы үчүгэйи санаан ис сүрэҕиттэн анаабыта.
Мин аадьуо наҕылыччы бара сылдьыам, ону маны араас сонун билэ, наһаа ыксаама хойутуу кэлэ сылдьаар, быһаарыммыт буоллаҕына ыксаан да туһа суох, хата үлэҕин хамнаскын үмүрүү. Ии бэлиэр түөһэйээри, арба ити саҥа аҕалбыт уолуҥ төрдүн төбөтүн билэҕин дуо?—
— Хантан ону ирдэһэ сылдьыамый, күн дьыл былдьаһа сылдьан, тулаайаҕын эрэ билэбин–.
—Ити уолуҥ улахан тыллаах өстөөх, Айыы Куттаах, айдарылаах аҕа ууһуттан бүтэһик умуллубат кыымнара эбит. Ситтэҕинэ ханнаҕына өбүгэтин үтүөлэрэ, төрүттэрэ түөрэхтээн айар кутун аһыахтара, иэйэр кутун арчылааннар,улуу тыл иччитин иҥэриэхтэрэ.оччоҕо уолуҥ алыптаах тыллаах алгысчыт, ааттаах олоҥхоһут буолуохтаах–
Чэлгиэн чахчы улаханнык соһуйа иһиттэ. Чахчы оннук буоллаҕына бэйэлэрин аҕа ууһугар, алгысчыт, олоҥхоһут баар буолара дьол буоллаҕа дии…
Ити курдук абаҕатынан Ньургуһуҥҥа илдьит курдук, ис санаатын, тапталын, олоҕун, дьолун туһунан кэрэһилээн кэпсиир кэһиитин ыытан баран күнтэн күн кэтэһиилээх буолла…
Атыыһыт ити бөрөлөр кинини таарыйан ыар ыалдьыт буолан, сылгыларын
ый ыһыаҕа, күн күдэҕэ оҥорон ааспыттарыгар Чэлгиэни буруйдуу санаата. Кини кыыллаан ыыппытын курдук.
Аҕыйах хонон баран истибиттэрэ, аар саарга сиэмэҕинэн аатырбыт, мэнээк киһи ыҥыран ыалласпат киһитэ, сылдьыбыт сириттэн өттүк харалаах, илии тутуурдаах, тыын салгыыр, тыыннаах дууһаны толук туттан туһанар, аллараа дойду адьырҕаларыгар…
Хара санаа хааламмыт, үтүө санаа үөскээбэтэх ойууна түүннээх күн кыырбыта иһилиннэ…
Аньыырҕаан аатын ааттаабат киһилэрэ. Чэлгиэн этинэн хаанын айа тарпыттарын,, кэйээрин кээспиттэрин сэрэйбитэ. Эдьиийдээтэр эдьиийигэр Кыыс Хотуҥҥа тиийэн күн буолан көмүскүүрүгэр, ый курдук хаххалыырыгар көрдөстө…
,,Өлөр хаалар күммэр өрүһүй, бар дьоммун балаҕайга былдьатыма, кэлэн иһэр кэнчээрини кэҕиннэримэ,,
Айылҕаттан айдарыллыбыт, икки улуу иччилээх иирсээннэрэ, илбис кыыһа илгиһиннэ, сур бөрө буолан сундулустулар, хагдаҥ эһэ буолан хаһыырдылар, хара суордар хааҕырҕастылар,күөрт ыттар күлүкүччүйдүлэр…
Кыс хаба ортотугар алааска атыыр оҕустар айаатаан, сири буору сүргэйдилэр…
Саха киһитэ санаабатах, күн киһитэ көрбөтөх үлүгэрэ буолла…
11
Бөрө– былыргы дьыллар быыстарыгар,урукку сыллар улаҕаларыгар, кыргыс үйэтин кыа хаанынан илгистэр кэмигэр,өбүгэ үҥэр сүктэр кыргыс таҥарата дииллэрэ. Кыргыс боотурдара бөрө саҕынньаҕы бүрүнэн өлөр өлүүнү утары киирэллэрэ, бу кинилэр куттарын сүргэтин бөҕөргөтөрө, иирэр илбиһи иҥэринэллэрэ…
Саха киһитин санаатынан бөрө икки атахтаах олорор ыырыгар, туох да улахан өлүүтэ алдьархайа суох киирбэт дииллэрэ. Бу сырыыга Атыыһыт алааһыгар ыалдьыттаан ааһыылара мэнээк түбэлтэ буолбатах диэн сири буору аннынан дьон кистээн сипсиһэллэрэ…
Айдарыылаахтар харсыһыылара,алаастары аймаабыта, дьоннор балаҕаннарыгар кутуйах курдук бүкпүттэрэ, бары дьигиҥнии куттана кэтэнэ сылдьаллара. Киэһэ хараҥа буолла да халлаан кырсынан, дүҥүр тыаһа лүҥсүйэрэ, кутурар саҥа куллугуруура. Тымныы дьыбарга халлаан чыпчырхай тыаһын курдук тыһыргыыра. Хараҥаҕа ким да быкпат буолбута…
Чэлгиэн бэйэтэ да ытырыктата саныыр, аһыылаахтар туох сыаллаах соруктаах, Атыыһыкка ыалдьыттаан ааспыттара, таайыллыбат таабырын буолла, абаҕатыттан баран ыйыта сылдьыбытын…
— Өбүгэлэрбит хас биирдии, кыргыһыыга кута сүрэ көппүт боотур,бөрө тыына тыыннанар дииллэрэ, ити мээнэҕэ кэлэн ааспатахтара чахчы, ону ким ыраҥалаан өйдүөй.—
— Арба тардыллыбыт айаны, иитиллибит кэйээрини тэйитэргэ, айдарыылаахтар былыр былыргыттан, Алгыс тыла күүстээх, тыл сэттээх сэтиилээх, дьоллуур туруктаах дииллэрэ.Күүстээх тыл көмүскэллээх күрүөтэ, аҥаабыллыыр айа атырдьаҕын, төттөрү эргитэн, кэйээрини кэннинэн
тэбэр гынара дииллэрэ, тыл күүһэ–күдэҕэ. Ону ойуун, удаҕан да кыайбат. Эн ити уолуҥ төһө буһан хатан эрэрэ буолла–
Аҕыйах хонон баран, айаҥҥа бараары сээкэйдэрин тиэнэ тэринэ сырыттахтарына, ыҥыыр аттаах киһи алаастарыгар өрө мэҥитэн иһэрэ көһүннэ, чугаһаан кэлбитэ кинээс кыра уола эбит…
— Чэлгиэн эйиэхэ илдьиккэ кэллим,эдьиийиҥ Кыыс Хотун ыытта, алгысчыт уоллааххын, ону илдьэ бара охсор үһүгүн–
— Туох буолла,?—
Чэлгиэн атын эргитэн баран эрэр киһиттэн ыһыытаан ыйытта…
— Балтыбыт Ньургуһун–
Уонна эбии туох диэбитин истибэккэ хаалла.
Били уолун дьөлө ыһыытаан ылла да, көлүллэн турар сыарҕалаах аты төлө тардан кэбистэ. Бугуһуйан турар сылгы бастакы уоҕар олоро олоро ойуолаата,туйах тэппит хаара, иһэхтэрэ ырыалаахтык ыһылынна…
Аҕыйах көстөөх сири өр гыныахтара, тоҥ күөс курдугунан өрө мэҥитэн кэлэн чигдитийбит сэргэҕэ астардылар. Аттарын көнтөһүн эрийэ тардаат дьиэҕэ көтөн түстүлэр…
Дьон киирдилэр диэн ким да улаханнык кыһаллыбата, бары ыарахан санааҕа баттатан күлүк курдук сүөдэҥнииллэр…
Сотору хаппахчыттан Эдьиийэ тахсан кэллэ, Чолбонооҕу көрөөт…
— Хайа бу оҕолор кэлбиттэрэ түргэнин,тоҕо бу дьиэлээхтэр ыҥырыылаах дьоммутун киһилии көрсүбэккит–
Эдьиий дьиэлээхтэри хомуруйан ылла, аадьуо устан уот иннигэр кэллэ…
Баар дьоннор дьэ ,, һуу–һаа,, буоллулар. Киирдилэр, таҕыстылар. Чэлгиэн Ньургуһуну көрдөөн тула көрүтэлээтэ да көстүбэт, дьиктиргии санаата, туох эрэ куһаҕан быһыы тахсыбытын сэрэйэ санаата, дьонтон ыйытыан тыла тахсыбата…
Эдьиий сэрэйбит курдук, Чэлгиэҥҥэ хайыһан…
— Ньургуһун сыппыта үс хонно, кутун–сүрүн үргүтэн дуу, ылан дуу ааспыттар. Кимэ туга биллибэт, суол хайан көрдүм да көстүбэтэ. Ол иһин бу оҕону ыҥыттардым. Аал уотун алҕаан, арчылаан көрдүм диэммин.—
— Ол улуу дьон кыайбатаҕын бу оҕо тугунан көмөлөһөр–
Дьиэлээх кинээс умса туттан олорон сөбүлээбэтэхтии сөҥөдүйдэ…
— Сахалары төрүт төрүөхпүтүттэн, Аал уоппут, хонноҕор хоннорон, сылааһыгар сыһыаран, сылаас тыынынан илгийэн иринньэх сааспытыттан иитэн кэллэҕэ–
Бу кыра хачаайы уолу хайдах эрэ итиэҕэйбэтэхтии көрөллөр истэллэр. Ньургуһуну көтөҕөн таһааран уот таһыгар сытыарбыттарыгар, Чэлгиэн хараҕыттан уу ыгыллан тахсан иэдэһин устун сүүрдэ. Бу кини баар суох Күнэ–Ыйа, киһини билбэт буола сытарыттан. Күлэн–үөрэн мичилийэ көтөн дайар бэйэтэ, сырыйа кубарыйан, такымынан охсуллар суһуоҕа ыһыллан, тыыннааҕын туоһулаан үрдүк түөһэ эрэ хамсыыра…
— Хайа тоойуом бэлэмҥин дуо?—
Уол саҥата суох Эһэкээнин көрөн туран тоҥхох гынна…
Атын дьон курдук сөһүргэстээбэтэ, талах олоппоско да олорбото…
Икки илиитин Аал уотугар нэлэччи уунан туран, бастаан симик
соҕустук, онтон уутугар хаарыгар киирэн, этэр тыла эрчимирэн, тыынар салгынын өрө эҕирийэ эҕэрийэ этэн тыынан доллоһутан барда…
Маны этэн эрдэхтэрэ,, сэнээбиккиттэн сэрэн, сэттэҕин ылыаҥ,, диэн төрүттэрбит түөстэхтэрэ,тарбаҕар кыбытан турар үс кылын, сөҕүрүйэн эрэ чох үрдүгэр уурбутугар, олорор дьон көрдөхтөрүнэ үс кыла уот субурҕа буола хатыллан, этэ тыына турар айаҕынан киирдэ, олорор дьон үөстэрин таттаран уһуутаһа түстүлэр, сотору сырдык буруо буолан сытар кыыска уһунна, бу тухары уол оҕото этэр тыла өссө иччилэнэн, саҥарар саҥата ураа устун үөһээ куйаарга уһунна, дьон олох тыыммат да буоллулар. Чахчы улаханнык киэптэттилэр,аны Эһэкээнтэн киһи сырайа илиилэри быкта, сытар кыыһы имэрийэр курдук үрдүнэн имэрийдэ, төттөрү чоҕор түһэн сөҕүрүйдэ…
Уол этэн тыынан бүтэрин кытта, Эдьиий дүҥүрүн туппутунан туран, сытар кыыс үрдүгэр кыра кыратык тыаһатта, хоботун лыҥкынатта…
Ньургуһун хараҕын көрөн кэллэ, эргим ургум олорор дьон диэкки өйдөөбөтөхтүү көрдө. Кыыһы сиэтэн Эдьиий хаппахчыга киллэрдэ…
Чэлгиэннээх аны тугу да ганаллара суох буолан, тыаһа сыма суох тахсан, аттарын аартыкка салайа туттулар…
Тоҥон дагдайан турбут ат атараннан түстэ…
Чэлгиэн иһигэр кутуйах хаамар сэрэхэчийэр, тоҕо Ньургуһун итинник турукка тиийдэ, ити туох дьикти ыары дуу, таарымта дуу. Саатар кимтэн эмиттэн ыйытыан, ити балаҕан иһигэр Чэлгиэни бары туора көрө сылдьаллара аһаҕастык көстөр. Санаа ымыыта оҥостон бу үгүс сылларга сүрэх, быар ыарыта гыммыт Ньургуһуна атын киһи анала, туора киһи таптала буоллаҕа. Төрүт дьон төрүөхтэрэ, ытык дьон ыччаттара кинини бэйэлэригэр тэҥнээбэттэрэ биллэр…
Оо олох олус да оҥкуллаах, олуурдаах хараҥа дьайыылаах, барыта ырыаҕа ылларыныы, хоһооҥҥо хоһулларыныы, олоҥхоҕо ойууларыныы буолбат эбит…
Кинээс уонна киниэхэ кыыһырара чуолкай, уһун сылларга,, бөө,, диэн олорбутун нэһилиэги былдьаһан туруо диэн. Киһиэхэ кыра да сылтах наада. Сыл аайы буолар түмсүүгэ үгүс дьон Чэлгиэн этиитин өйүүллэрин сөбүлээбэт…
Барыта эрдэттэн бэлэмнэммит буолан, судургу айаҥҥа туруннулар. Эт, арыы таһынан, түүлээҕи тиэнэн бардылар. Бииргэ сылдьар уолаттара, Чэлгиэн ис санаата уларыйбытын көрө сылдьаллар, урут күлэ үөрэ наҕыллык быһаарсар буоллаҕына, билигин дьэбир дьүһүннээх, быһыттаҕас санаалаах, дохсун сырыылаах. Өһөхтөөҕүнэн көрбүт, хадаар хааннаах киһи курдук, куруук туох эрэ санааҕа баттата сылдьар…
Күн уһаан, суол иис чигдитийэн судургутук айаннаан, куруук түһэр сирдэригэр дэбигистик тиийдилэр. Чэлгиэни куруук буоларын курдук үөрэ көрүстэ, ол да гыннар кыраҕы хараҕынан, киһитэ уларыйбытын сыныйан
көрдө. Киэһэ хойутуу хонуктарыгар ааттаах суоллаах кырдьаҕастара киирэн кэллэ…
— Тоойуом туох ыарахан хара санааҕа баттата сылдьаҕын? Ити икки улахан киһи хатыһыылара, эйиэхэ улахан охсууну оҥороору гыммыт. Бэйэ бодоҕун тардына сырыттаххына сатаныыһы уонна бу хара дьайы иҥэрбиттэрин, эйигиттэн илбийэн ис куккун ыраастаан көрүөм, онон хонон өрөөн бар,—
Кырдьаҕас олохтоох түс бас саҥатыттан уоскуйан бастакы түүнүн этэҥҥэ киһилии утуйда, түүнүн аайы тута сатыыр ыттар, тыатааҕылар кэлбэтилэр…
Этин ууллубут сылгы сыалынан сото сото алҕаан, сылгы кылын кэриэрдэн ону төбөтүн оройунан эргитэн, ол быыһыгар кыратык дүҥүрдэнэн да ылла, үс кып кыра хобо чуораан биэрдэ, тиийдэххинэ дьиэ ааныгар ыйыы сырыт,куһаҕан тыыннартан харыстыахтара…
Чэлгиэн олох эттиин сиинниин атын киһи буола түстэ, санаалыын сырдаата,бириискэҕэ айаннаатылар…
Аны,, бэһиэччигэ,, суох, атын сиргэ утаарбыттара, бэйэтэ син додо курдук нууччалыы добдугуруур, аахсар суруйар буолла…
Саҥа бириискэ олох атын сырайдаах харахтаах көрүстэ, киһи аалыҥнас, онно манна атыы эргиэн дьиэтэ бөҕө аһыллыбыт. Көмүс обургу тугу хамсаппатаҕа баарай, этин, арыытын кэпсэтиилээх дьонугар кэбэҕэстик туттарда, кылааннааҕы сыаналыыллар эбит, түүлээх матаҕатын биир улахан лааппыга киллэрбитигэр, көмүстээҕэр күндүтүк туттулар…
Мантан тугу да ылбатылар айана ыраах, аараттан ылар санааланнылар, сулумах айан диэн бу күн уһаан турдаҕына олох оҕунан ыппыттыы түргэнэ сыттаҕа, аны дабааннары дабайыы, тарыҥнаах үрэхтэри, тааҥнары кураанах сыарҕа иҥнибэт, аара туох да моһол мэһэйдээбэтэҕинэ…
Хонуктарыгар этэҥҥэ түһэр сирдэрин буллулар. Уолаттарын кытта хара дьон түһэр сиригэр хоноору олордоҕуна, улахан дьиэттэн Чэлгиэни ыҥыра киһи киирдэ…
Хайыай төһө да айантан сылайдар тахсарыгар тиийдэ.
— Хайа Холорук биһиги эйигин манна күүппүппүт ээ , антах хоноору олороргун истэн ыҥыттардым–
Дьиэлээх күлэн күһүгүрэттэ, Хотун эмиэ ис киирбэхтик мичилийэн ылла, аһылыкка арай хаҥас хаппахчыттан хаһан да Чэлгиэн санаан көрбөтөх, мааны куота устан таҕыста…
— Бу биһиги муннубут бүөтэ, оһоҕос төрдө оҕобут, эбээлээх, эһээтиттэн кэллэ, Нарыйа–
Чэлгиэн саҥата суох айаҕын атан олордо, онтон дьэ өйдөнөн умса туттан аһаабыта буолла.
— Чэлгиэн эйигиттэн улахан көрдөһүүлээхпит, эйигин эркин курдук эрэнэбит, онон бу оҕобутун Туймаадаҕа тиэрдэн кулу, бэйэтэ анал аттаах, сыарҕалаах, эн муоһалаан тиэрдэн кулу–
Көһүппэтэх көрдөһүүнү истэн Чэлгиэн саҥата суох олорбохтоото, айан арааһынай ээ, киһи үөйбэтэҕэр да түбэһэр. Дьиэлээхтэр ыксаан сырайын хараҕын кэтээтилэр. Чэлгиэн кыыһы,, кылап,,
гына көрөн ылла, кыыһа кип киэҥ хараҕынан кини диэкки эрэммиттии тэрбэччи көрөн олорор эбит…
— Сөп–
Биир тылынан быһа бааччы саҥарда, дьиэлээхтэр үөрэн,, һуу,, дэһэ түстүлэр. Куоракка түһэр сиригэр тиэрдэн эрэ биэрэр эбит, аттары бэйэлэри.
Сарсыарда тыҥ хатыыта аттаахтар туманы бүрүнэн, субуруһа турдулар, кыыстарын дэлби сыллаан уураан атаардылар.
12
Бу чэпчэки анал оҥоһуулаах сыарҕа, чигди суолга сырылаччы барар, таһаҕас тиэйэр сыарҕаларга ханыыта суох.сыҥааҕын аннынан тимир илиистэх.халыҥ тэллэх үрдүнэн имиллибит эһэ тириитин тэлгэтэн, ол үрдүгэр кыыстара , бөрө саҕынньаҕы бүрүнэн, чөкөллөн олорон иһэр. Чэлгиэн кыыс тоҥуо диэн субу субу эргиллэн көрөр . Ата даҕаны айаҥҥа аллаах көлө быһыылаах, биир кэм дьигиһийэн олорор. Таһаҕаска сылдьар сылгылартан чахчы атын. Туйаҕа анал оҥоһуулаах, боккуоптаах…
Чэлгиэн мунчаара истэ, бу тоҕо хара тыаҕа үөскээбит таҥара табатын курдук кыыстарын, үөс сир диэкки үтэйбиттэрин.
— Чэлгиэн биһиги туох эрэ түөрэккэй соҕус быһыыга кыбылынныбыт быһыылаах, бэйэлэрэ илпэккэ тоҕо биһиэхэ кыбыталлар?—
Биир тохтобулга, Күлүк бэйэлэрэ эрэ истэрдии Чэлгиэҥҥэ сипсийдэ…
— Кырдьык кистээн уолаттары сэрэппит киһи дуу, бэйэ бодоҕутун өрө тардынан, сэргэхтик айаннааҥ диэн–
Хас да сиргэ хонон син этэҥҥэ айаннаан истилэр, ол гынан баран кыраҕы харахтаах киһи Күлүк үс–түөрт киһини уорбалыы саныырын кэпсээтэ…
— Чэпчэки хасаыпка сыарҕаннан сылдьаллар, атыыһыттар да, хаартыһыттар буолбатахтар, тугу эрэ кэтиир маныыр курдуктар—
Кыыстаммыты кыһайбыт курдук, үрдүк мыраантан түһүүгэ биир аттара мөҕөн, халтарааҥҥа сыарҕалары төкүнүйдэ,ону үөһэ аллара төттөрү таары таһан хойутаан, урут дьонтон истэр дьулааннаах сирдэригэр хонор буоллулар. Манна хаһан да тохтуу илик сирдэрэ, истэр тухары хаарты, арыгы оройо аһаҕас сирэ дииллэр. Айан дьоно хата тохтууллар, хас да балаҕан, биир хабырҕалыы тутуулаах улахан дьиэ…
Биир дьирэлдьийбит уһун киһи утары таҕыста, кэлэр барар дьону көрсөр, түһэр сирдэрин бэрээдэктиир, сылгыларга от хантан ылалларын ыйан биэртэлээтэ. Чэлгиэн хас да ыҥыыр ат баарын көрөн дьиктиргии санаата…
Айан дьоно толору сирэ эбит, уолаттар сорохторо, балаҕаҥҥа түстүлэр. Күлүк, Чэлгиэн, Көкөт уонна кыыстарын улахан дьиэҕэ ыҥыран киллэрдилэр. Дьиэ киэҥ куоҥ уораҕай эбит, ортотунан быыстаах, онно кыыһы аһардылар. Үс остуолга хаартылаан имитэ олороллор. Биир уһун остуолга ас тардыллан турар. Ол төлөбүрдээх аһылык, өссө хас да бытыылка төбөтө хоройор. Чэлгиэн билигин да айан уһун, ол иһин төлөөн уолаттарын аһатта,үс уолун эмиэ ыҥыран киллэрдэ. Айан арааһынай, бэйэлэрин астара
хаһааска хааллын. Аһатааччы арыгы сыҥалаан көрдө да чугаһаабатылар. Таһыттан үс дьирэспит, саар тэгил уҥуохтаах, көрдөххө күүстээх көрүҥнээх, быһый быһыылаах эрэттэр киирэн кэллиллилэр.,, Һуу–һаа,, буолан өргөҥнөһө олорбут дьон бу дьон киирэрин кытта олох хаптас гына түстүлэр, өссө сорохтор таһырдьаны былдьастылар. Чэлгиэннээх соһуйан эрэ хааллылар…
Көмүс тииһэ ырдьайбытынан, дьиэлээх тойон тахсан киирбит үс киһини уруйдуу көрүстэ, арыы сыа иҥмит, тот соҕус истээх үөстээх, үөн албын сырай харах. Чэлгиэннээҕи дьон бааллар диэн хайыһан да көрбөтө, киирбит үс киһини иһирдьэ ыҥырда…
— Ити тайҕа аатырбыт түүҥҥү сырыылаах түлүрбэхтэрэ, туохтан да иҥнэн толлон турбат дьон. Туох буолан бу диэкки халыйдылар. Туох эрэ улахан сорукка кэллэхтэрэ. Ити үүннээн тэһииннээх илдьэ сылдьааччылара,, Быһахтаах,, атыттара,, Супту, Хааннаах,, сүрэхтээх ааттарын ким да билбэт.—
Чэлгиэннээҕи кытта асаһа олорон биир киһи сырдатан иһитиннэрдэ…
Өр өтөр буолбатылар түгэх хостон Нарыйаны ортолоругар утуйбутунан киирбит үс киһи тахсан кэллилэр, айаҥҥа барардыы таҥныбыттар. Дьиэлээх киһи атаара ньалҕайан таҕыста…
— Нарыйа бу ханна барардыы тэринниҥ,биһиги кэпсэтии быһыытынан эйигин куоракка тиэрдэбит–
Чэлгиэн туран тахсаары гыммыттарын суолларын туора турунна, уолаттара эмиэ турдулар, ,,Быһахтаах,,диир киһилэрэ сэнээбиттии таҥнары көрдө…
— Саах үөннэрэ биһиги суолбутун туора тураары гынаҕыт дуо? Бу кыыһы күрэтэн иһэргитин,хаһаайыныгар төннөрөбүт, кэпсэтии оннук, суолу мэһэйдээмэҥ, туорааҥ–
Кыыныттан икки харыс уһуннаах быһаҕын ороон таһаарда. Кыра бүк алаас бэртэрэ уонна тайҕа хааннаах түөкүттэрэ, өргөстөөҕүнэн утарыта көрсөн турдулар…
Улахан тыҥааһыннаах чуумпуруу буолла, биэс алта киһи баара таһырдьа куоттулар. Дьиэлээх ыксаан сап салыбырас буолла, саҥатын кыайан саҥарбакка сыҥааҕа эйэҥэлии турда…
,, Быһах,, кырдьык да улаханнык соһуйда, кинилэрэ үс бараа күлүктэрин быһа хаамар суох этэ. Иннилэрин бүөлүү туруохтааҕар, аҥардас ааттарын суолларыттан салаллара…
— Эн кимҥиний?—
Утары кэлэн ыйытта…
— Бар дьоҥҥо биллэр аатым,, Холорук,,—
Ити ааты истээт,, Быһахтаах,, чинэс гына түстэ, бу аат киэҥ Тайҕа үрдүнэн, атыыр оҕус буолан айаатаабытын, атыыр үөрэ буолан кистээбитин, илэ бэйэтин да көрбөтөр, сүрдээн киэптээн кэпсииллэрэ. Тэгил сиртэн тэҥнээҕэ, икки бэртэн биирдэрэ бу уораҕайтан тыыннаах тахсарын, инчэҕэй этинэн сэрэйдэ…
Төһө да дохсун сырыылааҕын иһин, акаарыта суох киһи этэ. Икки тайҕа биллэр көстөр баайдара, ала чуо бу икки бэртэри харсыһыннардылар. Бу иннигэр турар, бэйэтин туһугар мин дуо дэммит киһи, хаана
бааһа суох туораан биэрбэтэ көстөр…
Бу да ыктаран турдар, дьэ ыйдаҥардан өйдөөтө, кинини бу киһи илиитинэн уодьуганнаары гыналларын, эмискэ эргиллэ түстэ да дьиэлээҕи уолугуттан харбаата, быһах биитин хабырҕатыгар тирээтэ…
— Ким манна кытыктааҕый?—
Дьиэлээх кэлэҕэйдии кэлэҕэйдии, тайҕа биир саҥа туран иһэр баайын ааттаата…
,, Быһахтаах,, бу киһи туһугар элбэхтэ сүүрбүтэ–көппүтэ, хараҥа да дьыалаҕа сылдьыбыта, Быһата охсор илиитэ, тэбэр туйаҕа этэ. Ол бэйэтэ аны кини тыыныгар санаммыт. Абатыгар хабырынан ылла…
Илиитин Чэлгиэҥҥэ биэрдэ, саҥата суох тахсан бардылар. Нарыйа хаалла, дьиэлээх киһи Чэлгиэни саҥа көрбүттүү, олох хаптаҥныы түстэ. Урут маннык киһи баар этэ диэн хантан истэн билэн көрүөҕэй. Киэҥ Тайҕа үрдүнэн дьыбардаахха тыыммыт, өй дуораана буолан дьиэрэйбит икки атахтаах бэртэрэ, бу киһини тумнан ааспыттарын көрөн, кута сүрэ тоһунна, өйдүүн санаалыын көттө. Бэрт үөһэ бэрт баарын илэ хараҕынан көрдө…
Таһырдьа тэскилээбит ыалдьыттар, хоноһолор биир биир мас үөнүн курдук былтаҥнаһан киирдилэр. Уруккуларын курдук күө дьаа айдаарбакка, Чэлгиэн диэкки уоран көрө көрө букунайа сырыттылар…
Сарсыарда дьыбарга дьиэлээх бэйэтинэн тахсан атаарда, кэннилэриттэн уһуннук көрөн турда. Бу орто дойдуга киһи үөйбэтэх ахтыбатах араас да дьонноро баар буолаллар эбит…
Ити киэҥ кэпсээн буолан, сэттэ төгүл үллэн баллан айан аартыгын устун, хас айанньыт уоһуттан түспэт, сарсыардааҥҥы сонуҥҥа, киэһээҥҥи кэпсээҥҥэ киирдэ…
Аны хаһан эрэ Күлүк хаартылаан ааспыт, Көкөт кырбанан ылбыт сиригэр тохтоон хонордуу тэриннилэр…
Истибэт бэйэлээхтэр буолуо дуо, кэтэһээччи да элбээбит, көрөөччү да мунньустубут…
Хаартылаары ханньаҥнпһыы бөҕөлөр. Хата ону күлүктэрэ ол кыһаллыбат. Чэлгиэн аһаан бүтэн дьиэлээх кулгааҕар тугу эрэ сибис гынна. Көмүлүөк иннигэр үс атахтаах кыра төгүрүк сандалыны кытта, талах олоппос уурдулар, кымыстаах чороону сардалы ортотугар хааллардылар…
Чэлгиэн туран
— Биһиги айан дьоно аартыкпытын алҕааммыт,саҥа туран эрэр уолбут аҕыйах тыллаах олоҥхотун этиэҕэ–
Дьон сэргэхсийэн суугунаһа түстүлэр. Таһыттан эбии оҕо, дьахтар бөҕө эбилиннэ…
Олоҥхону да истибэтэхтэрэ ырааттаҕа, хаһаан эмэ биир эмэ сыл баһыгар атаҕар кэриим олоҥхоһута ааһара…
,, Көкөт,, талах олоппоско оллонноон олордо, кымыһыттан кыра хамыйаҕынан аал уотугар кутта, бэйэтэ кыра кыратык ыймахтаан ылла…
Дьэ уонна киирии тылын, сирин, уотун ойуулаан этэн тыынан доллоһутан барда…
Икки атахтаах барахсан уус тыллаах булар да эбит. Бу этэн тыынан эрдэҕэстээн эрдэҕин. Хантан ити хааһахтан хостуур курдук хотоҕостуу субуйарый,ойуу гынан оһуордууруй…
Бары даҕаны бииртэн биир уратылаах, урааҥхай удьуордара аартыктаах айаҥҥа сылдьаллара өтө көстөр. Дьэ булсар да буоллаллар эбит, бэрт үөһэ бэрт…
Дьиэлээх тыҥ хатыыта хонолоһорун атаара туран санаата.
13
Саас кэлиитэ саха киһитигэр, саамай үөрүүлээх түгэнэ. Устар кыһыны быһа балаҕаҥҥа хаайтаран тыыннара быардара ыгыллыбыт дьоҥҥо, кыстыгы туоруур хаһаастарын кымыстаан аһыы олорбуттара, үрүҥ илгэ үүт, суорат атын да ас эгэлгэтэ буолан сандалыны киэргэтэллэрэ дьол буоллаҕа. Кымыс, быырпах өлбөт мэҥэ уулара, утаҕы ханнарар. Кыраларга ытык, күөрчэх салааһына бэйэтэ биир былдьаһык. Бастакы харалдьык быһыта сиэһэн хараарбыт сиригэр Ньургуһун тэтэрэ тыллара, кырпай хаар кыырпаҕыныы туллук халыҥ үөрэ тэлгэһэннэн,күрдьүллүбүт балаҕан үрдүнэн, сылгы хаһаатынан тэлээрэ көтөрө, илдьит курдук буоллаҕа. Туллук кэлиитэ, кыра дьон үөрүүтэ, күнү күннүктээн таһырдьа ону сырсыы…
Саха киһитигэр саас кэлиитэ барыта сонун кэпсээн, турааҕы көрбүт кэпсээҥҥэ сылдьар, маҥнайгы көҕөнү бултаабыт уос номоҕо, кэҕэ этэрэ биир кэрэ бэлиэ күн…
,, Сааскы киһи салбаммытынан,, дииллэрэ, аһылыкка тотон салбанара буолуо, уоһун тииһин ыраастанан. Аччык тугун салбаныай…
Куоракка кэлэн кыыстарын түһэр сиригэр илдьэн биэрбитэ. Эрдэттэн кэтэһэ сылдьаллара, кэлэрин кытта ытыс үрдүгэр түһэрэн ылбыттара.
Айан суолун тухары, утуйбуттуу ээл дээл сылдьыбыт кыыстара, куоракка киирээт атын сырай харах буолан, биир кэм сибилигин көтөн,, тырып,, гынан хаалыыах чыычаахтыы, мичилийэ көппүтэ…
Чэлгиэн эрэ буолуо дуо уолаттара да соһуйбуттара. Чэлгиэни ыҥыран кыыс таайа дуу, абаҕата дуу бэйэтигэр кэпсээбитэ, антах Тайҕаҕа үрэх баһын бүрүүкээн олорор, сахалар ааттыылларыныы, сиэмэх,, тоҥус,, ойууна, саҥа туран байан тайан эрэр уолун кыыска холбоору тыл көтөхпүтүн,кыыс кыккыраччы аккаастаабыт. Киэҥ оҕуруктаах өйдөөх ойуун ити дьону кытта уруурҕастаҕына, Тайҕа кыһыл көмүһүгэр илиитин угарын билэр буоллаҕа дии. Кыһыл көмүс тутулуга суох былаас, кыах, күүс…
Аккаас ылан уордайан кыыска абааһы уолун сөрөөбүт. Кыыс,, ээх,, диэн тыл көтөхтөҕүнэ эрэ төлөрүйүөхтээх эбит…
Ону Улуу Байҕал тардыылаах улахан өрүһү эрэ туораатаҕына, ол баҕайы Улуу өрүс тыынар чааныттан чаҕыйан сөрөммүтэ хаалар туораспат диэн көрүүлэнэн, оҕолорун күрэтэргэ санааламмыттар да ону толорор, сөптөөх киһи түбэспэтэх, көстүбэтэх. Муҥур уһукка тиийэн олордохторуна, Чэлгиэн кэлтин истэн абаҕалара ааттаах ойуун күлүгэр имнэммит. Айдарыылаах киһи көрүүтүнэн, илин кэлин түһэр илбис тыыннаах иччилэрэ этиилэринэн, бу Чэлгиэн куту–сүрэ былыргы өбүгэ саҕана ууга–уокка уһаарыллыбыт,
быстахха былдьаммат, хараҥа күүс хамсаппат кута сүрэ эбит…
Ону билэн оҕобутун кини эрэ балаҕайга былдьатыа суоҕа, өйөөн убаан, хаҕыс тыалтан хаххалаан, үргүөргэ үрдэрбэккэ, чысхааҥҥа хаарыйтарбакка тиэрдиэ диэн эрэммиттэр…
Киһи эҥин эҥини истэр ээ, тоҕо эрдэ сэрэппэтэх бэйэлэрэй, толлуо, куттаныа диэтэхтэрэ…
Чэлгиэн Ньургуһун туһунан тугу эрэ сибикилээн истиэн баҕараахтыыр да, кинээс уонна кини олоҕун икки ардыгар туох эрэ биллибэт, көстүбэт күүс быыс тарпытын курдук сонун кэлбэт барбат.
Былыр да, быйыл да аҕа уустаһыыта баарын тухары, биир санааҕа кыайан түмсүө суохтар. Нэһилиэк аайы,, судаарыскайдары,, ыытар буоллулар, сураҕын иһиттэххэ үөрэх тайма бөҕө дьон, Күн судаары кытта өй былдьаһан үүрүллэн эрдэхтэрэ. Чэлгиэн билиҥҥи кэмҥэ үөрэхтээх эрэ киһи, ынах курдук маҥыраһан, сылгы курдук кистээн, чууп–чаап кэпсэтэр кэмэ кэлтин, сахалыы мындыр өйүнэн быһаара сылдьар. Үөрэҕэ суох, икки хараҕа суохтуу барыттан бары иҥнэҕин. Кэлин кэлбит,, бэһиэччиги көрсөн кэпсэтэ сылдьыбыта, аҕыйах оҕону үөрэттэрээри. Аны онно кинээс көҥүлэ наада үһү, бүгүн ол иһин,, быраабаҕа,, баран иһэр кинээһи көрсөөрү. Ол тойон хайдах көрсөр, эһэ тириитин кэтэн олороро дуу…
Хата кини үөрүөн дуу, дьиктиргиэн дуу иннигэр кини киирбитигэр үөрэ көрүстэ. Нэһилиэк бас көс кырдьаҕастара бааллар. Бары хайдах эрэ санааҕа баттатан олорор курдуктар…
— Чэлгиэн хата эн уот харахха түбэһэ кэллиҥ, сибилигин ахта олорбуппут.—
— Ол оннук туох үлүгэр улахан ыйаах дуу, уураах дуу–
— Суох доҕор быйылга ыһыаҕы ханна ыытабыт, ол мөккүөрэ, ким да ылынан күнүн дьылын ыытыан баҕарбат, аны ороскуота. Эйигин хайыыра буолла диэн түмүккэ кэллибит.—
Чэлгиэн барыларын эргиччи көрдө, кырдьык үксүлэрэ сүөһүннэн, сылгыннан ,, һай–һат,, диэн сытыйа байан эрэр дьон, ол гынан баран ыһыах туһа диэн, мүһэлээҕи бүлгүрүппэт, сиэллээҕи сиэбэт дьон буоллахтара…
— Миэхэ маннык этии баар оччоҕуна, ити,, судаарыскайы,, көҥүллээ оҕо үөрэттэрэрбэр, дьиэтин уотун, атынын бэйэм дьаһайыам, көрүөм истиэм.
Уонна ыһыытыыр үрэх баһыгар сытар Улахан Эбэни көҥүллээ, хас сылын быһаарсыахпыт. Икки атахтаах үктэммэтэҕэ үйэ буолла. Баҕар туох эрэ туһаҕа таһаарыахпыт. Кэлин нэһилиэк да наадыйыа, чычырбас сылларга–
Олорор дьон, кинээс ол Эбэ аатын истээт,, Кирис,, гына түстүлэр, кырдьаҕастар тугу эрэ ботугураатылар.
Олорбохтуу түһэн баран кинээс…
— Чэ ол оҕолору бэйэҥ тэрийэр буоллаххына үөрэттин даҕаны, ортон ити Улахан Эбэ туһунан этэр, быһаарар кыаҕым суох, кистээбэккэ эттэххэ,, аньыыргыыбын,, онно манна сөрөнүөм диэн, арай бэйэҥ биллэҕиҥ дии, туох ханнык быһыы майгы
буоларын–
—Оннук ээ киһи, сүөһү үктэммэтэҕэ, тэйбиттэрэ ырааттаҕа дии ол өлүү айаҕа аһыллыбыт сириттэн–
Нэһилиэк биир аарыма кырдьаҕаһа бытыгын имэринэ олорон нүһэрдик сөҥөдүйдэ…
— Чэ сөп ол Эбэҕэ бара сылдьан, туох быһыылаах майгылаах дойдутун көрүөм.
Онтон,, ыһыаҕы,, үөрүүннэн ылынабын. Хата хас Күнүн болдьоһуҥ, биллэрэээриҥ–
Олорор дьон,, һуу,, диэн чэпчии түстүлэр.
Чэлгиэн иһигэр киҥинэйэн ыллыы истэ, хайдах эрэ барыта сатаныах курдук. Күннээх түүн санаа ымыыта оҥостубут Ньургуһунун көрөрүттэн, сып сылаас илиититтэн сиэтэн ойуохайга дьиэрэҥкэй тэбиэхтэрэ. Билигин дьонун кытта сүбэлэстэҕинэ сатанар буолла. Быйыл сайылыкка чөкө бэйэлэрэ эрэ ыһыахтыыр санаалаахтара. Бу ыһыах санаа да сатаммат, улахан түбүктээх , сыралаах. Үс хонуктан итэҕэс буолбат, манна бар дьону аһатарга, тэрийэргэ үлүскэн үлэ барар…
Соһуйуон иһин дьоно үөрүүннэн ылыннылар. Кимнээх, хайдах ыһыаҕы тэрийэн ыытарын сөбүлэстилэр…
Ыһыах саамай дьоллоох Күнүнэн буолла Чэлгиэҥҥэ, туус маҥан аты мииммит Ньургуһун кубалыы устан кэлбитин тэһиин тутан тоһуйда…
Ньургуһун икки илиитин ууммутугар, көтөҕөн ылла, бу таптыыр чыычааҕын көтөхпүтүнэн тура түстэ, кинээс дьонун кытта тугу да көрбөтөҕө буолан түҥнэри хайыста.
Ньургуһун ис иһиттэн мичилийэ сырдаан, киэҥ ууламмыт арылхай хараҕа, уһун кыламаннара сапсынан, синньигэс хааһа өрө тэрбэйэн мичээрдээн ылла…
Чэлгиэнтэн ордук дьоллоох киһи суох этэ, бу ыһыах күннэригэр. Бэйэтэ олох атын Эйгэҕэ киирэн, Ньургуһунун сылаас илиититтэн сиэтэ сылдьарын эрэ өйдүүр…
Кинээс да киһи буоллаҕа, бэйэтэ уу хараҕынан көрө сырытта, Ньургуһун Чэлгиэни хайдах хараҕынан көрөрүн, истиҥ сылаас тыллары сипсийэрин. Кини улаханнык оҕотун дьылҕатыгар орооһон кулуба уолугар,, ээх,, диэбитин кэмсинэ олордо…
Былыр былыргаттан өбүгэ саҕаттан, аҕа баһылык эппит тыла төлөрүйбэт үгэстээҕэ…
Ону кэһии улахан сааттаах сууттаах буолара ыал аатыттан ааһыахха да сөптөөҕө…
Бу ыһыахха кини үөрбэтэ көппөтө,кыыһын инники дьылҕатын санаата,суох соҕотох күҥҥэ көрбүт көмүс чыычааҕын, ытаппытынан соҥоппутунан сүрэҕэ сөбүлээбэт киһитигэр умса анньан биэрэр ыарахан этэ, салгыы туох туох иннигэр кэтэһэн турара биллибэт…
14
Кыыс оҕо–былыр былыргыттан, чысхаан дьыбар үйэ улаҕаларыттан, төрүт уус төрүөҕэ түөрт саханы төрөппүт, үс саҥаны үөскэппит кэмиттэн, кыыс оҕону ,, омук анала,, диэн ааттыыллара…
Оннугун да иһин баарын суоҕун, оһоҕос төрдүн, кэтэһиилээх кыыһын, ытаппытынан таптаабат киһитигэр биэриэн ис сүрэҕиттэн баҕарбат этэ. Кыыһын ис сүрэҕин кистэлэҥин билбэккэ эрэ, кулубаны кытта уруурҕаһан, онон күөн туттан байан тайан бараары,
оҕотун инники дьылҕатын быһа хаампытын, кулубаҕа,, ээх,,диэн баран биирдэ өйдөммүтэ. Ол кэнниттэн чыычааҕа өлөр тиллэр икки ардынан сытан турбута. Ол кыыс оҕо ыраас тапталын, истиҥ иэйиитин атын киһи анала буолан киргэ хахха буорга сыыска тэбистэриэн баҕарбакка, ыар санааҕа баттатан турдаҕа. Былыр былыргыттан төһөлөөх элбэх кыыс истиҥ иэйиилэрин илдьэ сор суолламмыттара буолла…
Быйылгы ыһыахха бэйэтэ илэ хараҕынан көрбүтэ кыыһа Чэлгиэҥҥэ хайдах ис санаалыын, дууһалыын таттарарын…
Билигин кэлэн төттөрү түстэххэ, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барар, киһилиин, сүөһүлүүн түҥнэри хайыһаллар. Бу олорор олоҕо төрдүттэн эһиллэн, ыт үрбэт, ынах маҥыраабат киһитэ буолар. Оҕолорун да олоҕо огдолуйар. Кинээс улахан санааҕа ылларан, бу күннэргэ түүл бит курдук сылдьар. Утуйар уута да ыһылынна. Оҕотун, чыычааҕын эмиэ аһынар, олоҕун ыһыан эмиэ баҕарбат. Сыарҕа хаара түстэҕинэ илии охсуһа кэлиэхтээхтэр. Хара накаас да буолар эбит. Кинээс абатыгар хабырынан ылла, кини ис санаатын билэрдии, Далбар Хотуна кэлэн, олорор киһини көхсүттэн кууста, үөһэ тыынна…
Хаһан да хайыахтарай, бу күннэргэ төннөр суолу сыта тура сааһылаан, тура олоро толкуйдаан көрдүлэр да, быыс хайаҕас булбатылар…
Сатахха үнүр уолаттар кэлэн аҕаларын, олох хоруо курдук саҥаран барбыттара. Ордук улахан уол ыарахан тыллары эппитэ…
Сөп ээ кыратыттан балтын кини курдук көрбүт суох, кыыс да убайыгар сүрдээх этэ. Убайа ханна эрэ бараары гыннаҕына, онньойбут этэрбэһин кэтэ сатаан киэҥ айдаан буолара. Ардыгар чугас тиргэ көрө балтын сүгэн киирэрэ. Күһүн кыстык хаар түспүтүн кэннэ көр онно буолара. Бойбоччу таҥыннаран баран, өтөхтөрүн тула кытыаннарга токутарга ииппит уонна куобах тоҥуутун эргийэн кэлэллэрэ, ол тухары балтын матаҕаҕа уган төбөтүн быктаран сүгэ сылдьара. Биирдэрэ төбөтө лэкээриҥнээн чаҕаарыы бөҕө буолара. Балтылара билигин да ачаалыыр,ыксыы да сылдьыбыттара оҕолоро сыппытыгар…
Кинээскэ уйатыгар уу киирэн, хайдах гынан бэйэтэ киирэн биэрбит хабалатыттан босхолонорун толкуйдуу сытта…
Урур аҕа киһи эппитэ, төлөрүйбэт буолара, үйэбит уларыйан истэҕэ, кырытыннардахтара…
Чэлгиэн ыһыытыыр үрэх баһыгар бараары хомуна сырытта, билигин атын Чэлгиэн, кыаллара буоллар халлааны да хастыа этэ билигин, ыһыахха Ньургуһуннуун бииргэ сылдьыахтарыттан атын киһи…
Хантан билээхтиэй Ньургуһуна атын киһиэхэ анаммытын.
Ол дойдуга уонча буолан бараары тэринэллэр. Абаҕаларын илдьэ. Арай биир күн Эдьиийдэрэ ыҥыыр атынан долгуйан кэллэ, барсаары…
Чэлгиэн да утарсыбата, Эдьиийи утары көрөн туран ким,, эн барсыма,, диэн тыла тахсыай…
Икки
күн суолга хоно хоно айаннаатылар, туох да садьыабата, моһоло суох, үһүс күнүгэр бөрө диэтэххэ бөрө буолбатах, лаппа улахаттар, модьу көрүҥнээх икки күөрт дьүһүннээх ыт баар буола түстүлэр, суол хайар курдук үөһэннэн, аллараннан сытырҕалыы сытырҕалыы илин кэлин сырыстылар. Аны өр өтөр буолбата күнү ыйы бүөлүү барыйан, тойон кыыл саҥаран чагдыргыы чагдыргыы иннилэрин хоту халыйда.
Айаннаһан иһэр дьон эттэрэ тарта, эргим ургум көрүнэллэр, тулаларын.улахан сэрэхэдийии буолла. Эдьийдэрэ айан тухары тугу да айах атан кэпсэппэтэ, арай айаҕын иһигэр ботугуруур эрэ. Былыргы оспут айан ыллыгар тохтотон, улахан кутаа отуннарда.аттарын тэйиччи баайталаан баран, туох салгыы буоларын көрөн турдулар. Манна Кыыс Хотун уокка ас кээһэ кээһэ эргиччи көттө, кутура кутура былаайаҕынан кыра кыратык дүҥүрүн охсо охсо тохтуу тохтуу илиитин үөһэ уунар, ол аайы түүтэх уот халлааҥҥа көтөн тахсар, Эбэни эргийэ көтөн иһэн буруо буолан унаараллар. Ол аайы халлаан кырсынан хатан часкыыр иһиллэн ааһар, ону кытта дьон ытаһар саҥалара иһиллэргэ дылы гынар…
Сотору улахан өтөххө тахсаллар, манна урут ураһалар манан турбуттара диэн Эдьиий ыйбыт сиригэр, уот отуннулар…
— Чэ тоойуом хайдах этигиний, бу муммут дьон куттарын, олохтоох сирдэрин булалларыгар алгыс тылынан арчылаан көмөлөс эрэ.—
Үгүс сылларга уу чуумпу иһийэн турбут үрэх баһа сир биирдэ араас эгэлгэннэн туола түстэ, удаҕан кутуран куллугуруура, халлаан диэкки хайыһан икки илиитин өрө уунан, алгыс тылынан анааран, тойук туолуута, ону кытта кылыһахтаах хомус тыаһа холбоһон бу улуу Эбэ үрдүнэн, үүт туман дуораана буолан тарҕана уһунна…
Сотору хойуу тумарык халлааҥҥа эриллэн таҕыста, онно тарҕанан сүттэр сүтэн барда, ньуу ньаа буола турбут салгын уу чуумпу буола түстэ, күөл үрдүнэн биир сиккиэр тыал сүүрэлээн ылбата, тугу эрэ иһиллээбит курдук им ньим хара чуумпу сатыылаата.
Айдарыылаахтар этэллэринэн, туох баар иҥмит, куһаҕан тыыны маҥан туман илдьэ көтөр үһү…
—Быстыбат быйаҥнаах, уостубат уйгулаах, улаҕата көстүбэт улуу Эбэ дуо дэтэн, кэнэҕэһин кэнэҕэс, кэлэн ааһар кэнчээриҥ кэпсээн гынан киэргэтэр, сонун гынан соргутар,кэлбити кэһиилээн көрсөр, барбыты быйаҥнаах атаарар. Быстан бараммат баайдаах, сомсон бараабат уулаах. Ураа муостаах ууһууругар, уунан төһүү буол, сыспай сиэллээҕиҥ сиэлэн сэгэйдин, сыһыыҥ, хонууҥ устунан…
Кэнчээри ыччаты кэскиллээ, төрүүр оҕону төлкөлөөн түөрэх кээһэн эрэбин ДОММ, ДОММ, ДОММ…—
Кыыс Хотуннара түөрэх кээстэ, сэтиилэнэн кэлбит баайтаһыннарын үөс тардан, хаанын халыттылар, иһин быардары, сүрэхтэри барытын Эбэлэригэр бэлэх,
туһах биэрдилэр.
Хомуһун быыһа үллэҥнэс собо сэмсиир, икки түргэн туттуулаах уолаттар иирэ талаҕынан өрөн, туу курдук сүрэхтээн хомус быыһыгар бырахпыттара, омуннаатахха олорор оҕо саҕачча соболор киирбиттэр…
Чэлгиэннээх түргэн тутуу муҥутааннар, өр гыныахтара дуо, биир туруору балаҕаны бүтэрэ охсон, симии оһохтоон,аал уоту алҕаан, торҕо буруо унаарда…
Биир атыыр үөрүн дойдуну иччилээтин диэн ыыппыттара, бу эмиэ туһугар сахалыы итэҕэл этэ. Сирин уотун собүлээбэтэҕинэ атыыр күнүнэн төттөрү дойдулуохтааҕа, сөбүлээн, бу дойдуга үөскээн төрөөн тэнийэр буоллаҕына эрэ тохтуохтаах…
Сэмээр кэтээн көрдүлэр, атыырдара үөрүн үүрэн түрүйэн, Эбэтин баһын атаҕын барытын кэрийэн көрдө, олохсуйар санааланна быһыылаах. Аны онно кыбыы, хаһаа туттулар. Эдьиийи эрдэ абаларын кытта киһилээн төттөрү ыытаары гыммытын кыккыраччы аккаастаан кэбистилэр. Хата Чэлгиэни кыратык сэмэлээн ыллылар. Чэлгиэн бу үлэҕэ, түбүккэ да баттата сырыттар Ньургуһунун санаабатах диэн күнэ суох буолуо. Бу сайыҥҥы ыһыахха өгүрүк төгүрүк көрөн, төбөтүн кыҥначчы соҕус туттан, сып сымнаҕас сылаас тарбахтарынан таарыйан, оһуохайдаан дьиэрэҥкэй тэбэрэ хараҕар бу баар, икки илиитин уунан атыттан көтөхтөрөн түспүтэ, бу этэ хаана сылааһын, чэпчэкитин, сибилигин ,, тырып,, гынан көтөн хаалыах курдук күөрэгэйи санатара…
Ол гынан баран кини үрдүгэр биир хара санаа түмүллэн эрэрин сэрэйбэт этэ…
Кулубаҕа хобу сиби тиэрдэр хос моонньохторо элбэх этэ, олор Чэлгиэн илиитин атаҕын кыраҕытык кэтииллэрэ. Кулуба Чэлгиэнниин утары харсыан ньуолбар өйдөөх буолан, оннукка тиийэ сатаабат этэ. Хапкаан тыҥкырайын төлө үктүүрүн кэтэһэ сылдьыбыта…
Ньургуһуну Чэлгиэнтэн тэйитэр суолу тобула сатыы сылдьыбыта, ол быыһыгар кинээһи ыкпыта түүрбүтэ,, Өбүгэ үгэһин кэһэн эрэҕин,, диэн…
Сыарҕа хаара түстэ да, кэпсэтии төлөрүйбэт, тыл барда да бас барар…
Өнү өйдүү сырыт диэн хаста да сэрэттэ, кэпсэтиини кэстэххинэ бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар, саанан да ылбыта…
Кинээс икки уот икки ардыгар кыбыллан, барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолбута. Хайдах да Ньургуһунугар, хайаан да кулуба уолугар таҕыс диэн тыла тахсыбатаҕа. Ньургуһун Чэлгиэн ыыппыт симэҕин нарын тарбахтарынан имэрийэн ылара. Үрдүгэр хара күлүк барыаран эрэрин түһээн да баттаппат этэ…
Хаһан да буоларыныы үгэс саҕаттан,,улуу добдурҕа,, дэнэр күһүҥҥү тоҥокко, саха барахсан санаата хара тыата этэ. Баай Байанайтан тугу эрэ,, дук,, гыннаран, кыһалҕалаах кыһыҥҥы күннэргэ таҥсык гынарга биир эмэ кырбас эт көстөөрөй диэн хара тыаны харахтаналлара. Чэлгиэн уолаттара тыалыы тахсыахтарын иннинэ
сылгыларын көрө таҕыстылар, өр өтөр буолбатылар, түөстэрин тылларыгар түһэрэн, эппэт кэлэҕэй дьон өрө мэҥитэн кэллилэр…
Кэлин быһаарсан улахан алааска киирбиттэрэ, дьулаан көстүү этэ. Хас да сиргэ өлбүт биэлэр сыталлара, тулаайах кулуннар кистии кистии төттөрү таары сырсаллара. Бу уоруйахтар да, түөкүттэр буолбакка анаан оҥостон өлөртөөбүттэрэ көстөрө, сорох биэлэри батыйаннан систэрин быһа охсубуттар, сорохтору истэрин тыыра тардан ааспыттар. Сорохтор тыыннаах кэлин өттүлэрин кыаммакка тура сатыыллар, хаһан да манныгы көрбөтөх билбэтэх киһи Чэлгиэн улаханнык дьулайда,салынна амырыын көстүү, икки атахтаах манныкка тиийиэ диэн санаабат даҕаны…
Хайыай буолар буолтун кэннэ, дьонун мунньан өлбүт сылгылары дьаһаттарда…
Бу аһаҕастык саныы, сэрэтии этэ.
Аны тыл уус тарҕанна, ким да тарҕаппыта биллибэт. Кинээс Чэлгиэн сылгыларын дьаһайтарбыт диэн. Тыл уҥуоҕа суох, араас сурах барыта тарҕанна…
Бу буолбут амырыын сурах Кинээскэ эмиэ тиийдэ.
Ньургуһун истэн ытыы сытта…
Саха былыр былыргыттан Дьөһөгөйгө үҥэрэ, сүктэрэ, Таҥара оҥостон. Ону итинник сэймэктээн ааһыы, киһи өйүгэр баппат улахан аньыы этэ.
Сүтүктээх сүүс аньыылаах, Чэлгиэн кими да күтүрүөн булбата…
15
Бу сурах садьык тыаллааҕар түргэнник тарҕаммыта, алаастарынан, сыһыыларынан сиккиэр тыал буолан сипсийбитэ. Хаһан даҕаны саха киһитэ өйүгэр санаатыгар, кыайар баппат быһыы майгы, хааннаах суолу хаалларан барбыта, бу улахан ирдэбиллээх, иэстэбиллээх буолара.
Өбүгэ саҕаттан өйөбүл буолан кэлбит сиэри туому итэҕэли сиргэ буорга тэпсэн кэһии, үрдүк Айыылартан айдарыылаахтарга алдьархай аанын аспыттарын, өлүү суолун өҥөйбүттэрин туоһута этэ…
Онно манна бүгэн олорор кыра кыаммат өттүлэрэ, кыһалҕаҕа киирбиттэрэ, ахсааннаах сүөһүлэрин, биир эмэ миинэр миҥэлэрин, эмиэ түүҥҥү сырыылаах, хаан олбохтоох, хара суордар хааны көрдөөн кинилэр олорор чоҥолох алаастарын өҥөйөн ааһыахтара диэн хааннара хамсыыра, ыар баттык буолара…
Чэлгиэҥҥэ биир күн муна тэнэ олордоҕуна, ааттаан суоллаан эдьиийдээтэр Эдьиийэ Кыыс Хотун хоно өрүү кэлбитэ.,, Кыыс Хотун киэһэ көрүү көрүүлэнэр,, үһү диэн им сүппүтүн кэннэ, чугас алааһынан олорооччулар тоҕо сууллан кэллилэр. Киһи барыта билиэн көрүөн баҕарар этэ, хайа хара санаалаахтар хааннаах суолу хаалларан, ыар ыалдьыт буолан ааспыттарын.
Чэлгиэни бу иннинэ Эдьиийэ сэрэппитэ,, —Эн туохха да орооһума, дьону буоларынан буолбатынан күтүрүү санаама, мэнээк ону маны тыллаһыма, тыл сэтэ сэлээнэ диэн баар, эппитиҥ эҕэрийиэҥ иннинэ эргийиэҕэ, саҥаҥ силлиэ буолан салаллыаҕа, уотунан оонньообуттарын, оҕобун сир буор сырайдаан
атаҕастаан ааспыттарын, ир суолларын ирдээн иэстэспэтэхпинэ мин буолуом…—-
Киэһэ олорор дьон соһуйуохтарын иннигэр, Кыыс Хотун кыырар таҥаһа суох, халадаай ырбаахылаах уот иннигэр, суһуоҕа субуллан, көбүс көнө бэйэтэ кынтайан, уотун иннигэр чэпчэки чэпчэкитик дугуйан кэллэ…
Уҥа илиитигэр былаайаҕын, хаҥас илиитигэр хара сылгы сиэлин чөмөхтүү тута сылдьар…
Уҥа илиитинэн көмүлүөк холумтаныгар үс алаадьыны тэлгэттэ, кытыйаттан хамыйаҕынан баһан үс сиргэ кымыс кутта…
Уот иннигэр соһүргэстээн туран, икки илиитин уунна, баттаҕа сырайыгар саба түстэ, бүтэҥи уларыйан хаалбыт куолаһа, чуумпурбут балаҕан иһигэр бүтэйдии лүҥкүнээтэ, өй дуорааныныы дуорайда…
—Истэр кулгаахтарым, көрөр харахтарым, хайа диэкки хайыстыгыт, баар буоллаххытына бэттэх кэлиҥ, ыллыктаах ыыры ыраастары, сор быалаах суолу сонордоору ыҥыртаатым…
Илбис иирээн төрдүн иччилэрин, ириэнэх суолларын ирдээри, тоҥ суолларын тордоору…
Ардай аһыылаахтарым, сүүрэр атахтарым…
Тоҕус халлаан улаҕатыттан, Аҕыс халлаан арҕаһыттан…
Атын сиртэн айдарыылаах, Үрүҥ Айыы үттэриилээх Аҕаскыт, хааннаах ырба кыбытыылаах, илбистээх илдьити ыытабын…—
Олорор дьон өйдөөн көрдөхтөрүнэ, уот иннигэр икки кынатын саратан, хараҕын уота санаадар сүрдээх киэптээх, кыыл дуу, көтөр дуу турар…
Хаҥас илиитигэр тутан турар кыс сүүмэҕин, кытарар чоххо уурбутугар хара буруо буолан үөлэһиннэн уһунна, ону кытта, хантан кэлтэрэ биллибэккэ үс хара суор хааҕырҕаһа түһээт, эмиэ буруону батыһа үөлэһинэн көттүлэр…
— Атаҕастаан ааспыккыт атырдьахха атылыннын, сэнээбиккит сата буоллун, оонньообуккут оҕус буолан сүргэйдин, саҥарбытым, холорук буолан үөлэскитин таҥнары дапсыйдын…
Аанай туонай абам да буолар эбит, Дьөһөгөй Айыытыттан арчыламмыт, өбүгэ саҕаттан өйөөн убаан, күн диэкки көрдөрөн, баччаҕа дылы баар суох, үҥэр таҥара оҥостубут, сылаас куттаан сыһыарбыт тыыммытын, кыыллыы сэймэктээн ааспыккыт иэстэбиллээх буоллун.—
Бу улуу алааска уордаах кулуба уораҕайа, барыара дагдайан, мин баарбын диэбиттии, күнү, ыйы бүөлүүрдүү багдайан турар…
Уордаах Кулубаттан куттанан, иэгэйэр икки атахтаах, алааһы арҕааннан ааһаллара, соҕурууннан суолланаллара, хараҕар таба көрбүтүн хайаан да хара хаанын уулаан, эппиккэ дылы сатыыттан тайаҕын, аттаахтан атын, умнаһыттан хараҕын уутун ылан хаалара. Арҕахтаах эһэ диэн буолуо дуо, кулубаҕа холоотоххо сытар ынаҕы туруорбат, сымыыттааҕар бүтэй барахсан буоллаҕа…
Кулубаны көрбөтөх, билбэтэх дьон сырҕан эһэ курдук суостаах суодаллаах буолуо дии саннаан эрдэхтэрэ…
Тот истээх, үөстээх баай дьону ойуулаан көрдөрөллөрүн курдук, хаһата халыйбыт, мардьайбыт
сырайдаах…
Суох бу кулуба ол дьоҥҥо ханан да майгыннаабат, кыра хачаайы, умса тутта сылдьар, өкчөйбүт киһи этэ. Үөннээх, сымнаҕас харахтаах, саҥата ньуолбара, имэрийэн эрэр курдук эйэҕэс бэйэлээх…
Ол гынан баран ити тас хаҕа, иэдээнэ иһирдьэ сыттаҕа дии, эппиккэ дылы ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр…
Бу куура хаппыт ас иҥмэтэх көрүҥнээх Кулуба киһи киэнэ кыыбаҕата этэ, чугас ыалларын чордообута, ыраахтыры ыраастаабыта. Бараммат иэһинэн бараабыта. Саас быстарыкка биир эмэ түүтэх отунан салҕаабыта, биэс сыллаах кур иэскэ киллэртиирэ. Сөбүлүү көрбүт кыыһын, дьахтары кур иэһинэн куттаан сыалдьыйаларын сулбурутара…
Кини билигин оҕуруктаах өйүнэн, Кинээһи төлөрүйбэт илимигэр сөрөөбүтэ. Кинээс күн сиригэр көстүбэтэх кэрэ кыыһын, акаары аҥардаах, бас баттах барбыт баламат уолугар холбоору. Нэһилиэк сирин уотун барытын апчарыйаары түүн күнүс утуйбат буола сылдьар…
Бэйэтэ уһун сайын бүппэт түбүктээх күүлэйэ, отчуттарыгар сутаан өлбүт собулҕаны харалыыра, биир эмэ биэ кулуннаатаҕына ону да кээстэрбэт буолара, отчуттарга сиэтэрэ. Дьэ кырдьык амырыын арбаҕастаах аллараа дойду абааһытыныы айдарыылааҕа…
Ньургуһун Чэлгиэҥҥэ үчүгэй сыһыаннааҕын истэн,Айыыны барыны умнан Дьөһөгөй оҕолорун дьаһаттарбыта, айылҕа ханнык да кыыла кини курдук ыар аньыыны ылынан итинник дьүһүлэммэтэ буолуо, онно эрэ кини наадыйбат, дьолоҕойугар оҕустарбат даҕаны, бу улахан сэттээх сэмэлээх быһыыны оҥоһуннум диэн…
Тоҕо эрэ бүгүн, туох эрэ тэһитэ кэйэн, ким эрэ таһырдьа ыҥырар саҥата баарыны истэн, хамначчыттарын иннигэр тарбачыһан таһырдьа таҕыста…
Эргим ургум көрө сатаата да саҥа сырдаан эрэр им сырдыгар туох да көстүбэт. Онтон эмискэ хараҕа Тойон Сэргэтигэр хатанна, туох эрэ батары сааллан хоройон турарын курдук. Уордайбыт уоҕар кыбдьырына кыбдьырына онно өкөҥнөөн тиийдэ, хааннаах ырба ытырыылаах батары сааллан турарын, сулбу тардан ылаары харбаабытыгар, Сэргэтэ ынчыктаан ылла, улахан хара күлүккэ кубулуйда…
Айаҕын атан турар Кулубаны кууһар курдук гынна…
Тоҕус Үйэ тухары, Кырыыс, Кырыыс, Кырыыс…
Кулуба ырбаны туппутунан сууллан түстэ…
Сарсыарда эрдэһиттэр туран былыр үйэҕэ көһүйэн хаалбыт Кулубаны Тойон Сэргэ таһыттан буллулар.
Сүрэх кыбытыылаах хааннаах ырбаны тута сытарын…
Бу сурах уоттааҕар түргэнник бүтүн улууһу тилийэ көтөн, кулгаах, харах тиийэринэн бардылар. Сорох дьулайда, сорох иһигэр үөрдэ, Кулуба хам тутар хабалатыттан төлөрүйэн. Улуустарыгар улахан сүпсүлгэн буолла, кулубалыан баҕалаах нэһилиэк кинээстэрэ баалларын биллэрдилэр. Өрө таҥнары туруу бөҕө, хата өй хаата муҥутаан Ньургуһун аҕата кыттыбата,
оҕонньорго дьиэ да иһинээҕилэр кыайтарбат буолан эрэллэр, сырыыта, айана да кыараата. Аҕа ууһунан арахсыылаах айдааҥҥа кыттыан баҕарбат…
Чэлгиэн бу күннэргэ үлэтэ хамнаһа элбээн, онно ыктаран күнүн дьылын былдьаһыытыгар сылдьар. Кыстыкка киирдилэр, убаһа араарыыта, тыаҕа барааччылары тэрийэн ыыталаата. Эрдэ тиийэн онно хаалбыт атыыр үөрүн кулуннарын араарыахтаахтар, өссө биир үөрү үүрэн бардылар…
Икки уол онно оттуу таарыйа сайылаабыттара, сылгылары көрөн, хата ол дойду куһугар, балыгар уойан молооруйан хаалбыттар этэ…
Кыстык хаар үллүктээн, сир дойду маҥан куобах суорҕанын бүрүннэ. Кинээс Кулуба уолугар кыыһын биэрэрин кыккыраччы аккаастаабыта, кырыыска барбыт дьону кытта уруурҕаһыан баҕарбатаҕа. Билигин уонна атын эдэр үөрэхтээх киһи Кулубалаан олорор. Бу эмиэ ытык киһи ыччата, төрүт киһи төрүөҕэ, аҕыйах сыллааҕыта кулуба ыһыаҕар Ньургуһуну сөбүлүү көрбүтэ, айылҕа анаан айбыт тыыннаах кубата, былдьаһыкка сылдьар бырта сыата буолбута…
Ол киһи нэһилиэктэрин кэрийэр сылтаҕыран Кинээскэ хаста да хоммута. Ньургуһуну кытта ирэ хоро кэпсэтэрэ. Кинээс бу киһи ис санаатын өтөрү батары таайбыта, сэрэйбитэ. Саҥа Кулуба үөрэхтээх киһи өй хаата муҥутаан, Ньургуһун өйүн санаатын бэйэтин диэкки иэҕэрдии санаммыта…
Чэлгиэн өлүү түбэлтэлээх дьонун түһээнин кэпсэтээри Кинээскэ кэлбитэ, мааны таҥастаах саптаах киһи сандалыга Ньургуһуну кытта кэккэлэһэн чэйдэһэ олороро, Чэлгиэн киирбитигэр туран саҥа Кулубабын диэн билсибитэ, Чэлгиэни истэн билэр эбит…
Ону маны наадатын быһаарсан баран Чэлгиэн тахсан барда, соһуйуон иһин Ньургуһун биир тылы быктаран кэпсэппэтэ…
Нэһилиэккэ да араас сурах садьык тарҕанара түргэн ээ, саҥа Кулуба Кинээскэ кэлэн хонуктуура, сири буору аннынан иһиллэ охсубута. Ньургуһуҥҥа иҥээннээн сылдьар диэн Ньургуһуну сиилээбиттэрэ, Чэлгиэннэрин аһымматтара. Чэлгиэн кулгааҕар ол хоп ыарылаахтык тиийбитэ…
Кинээс уолаттара ону истэн аҕаларын кэлэн дэлби саҥаран бардылар. Урут улахан убайа кэллэ да балтын чанчыгыттан, сүүһүттэн сыллаан ылара, бу сырыыга балтын сөбүлээбэтэх хараҕынан көрөн ылбыта, тугу да саҥарбатаҕа, Ньургуһун соһуйан эрэ хаалла, кэҥээн хаалбыт ууламмыт хараҕынан убайдарын көрөн олордо…
16
Кыыс оҕо кылгас санаатыгар, саҥа Кулубаттан ордук суох курдук санаата, урут Чэлгиэни санаан утуйар, уһуктар буоллаҕына билигин атын киһи күлүктээн Чэлгиэн ахтыллыбат буолбута, Ньургуһун сүрэҕиттэн сүппүтэ…
Бу быстах иэйии, кыыс оҕо айылҕата аһыллан, этэргэ дылы холун этэ хойдон, буутун этэ буһан, Айыыһыта анаабыт, Иэйиэхситэ иҥэрбит, Ийэ Кута ситэн, эр киһи имэҥнээх илиитэ имэрийэн,
айылҕаттан анаммыт ахтатын аһан көрдөтөр күүһүн сөҕүрүтэн, таптал истиҥ Иэйиитинэн имэрийэн ыларын түүн, күнүс күүтэр буолбута…
Бу саҥа анаммыт Кулуба таһыырдаах Кынаачай сиэнэ уордаах Уоһук уола Лэгэнтэй омос саха киһитэ көрдөҕүнэ, мааныта, көстөр дьүһүнэ кыыс дьахтар сирбэт киһитэ этэ. Кини кыра сааһыттан Дьоллоох Дьокуускайга улааппыта, ол дойду үөнүн күрдьэҕэтин, киириитин тахсыытын барытын сүлэн ылбыта. Тот оҕото дохсун, Баай оҕото бардам дииллэририи бу эмиэ кинини тумнубатаҕа, кистээн хаартыны, арыгыны батыспыта, сөбүлүү көрбүт куорат чэпчэки, сэлээр дьахталларыгар кыыбаҕатын таһаарар этэ…
Ньургуһуну көрөөт да бу ситэн ханан симэммит, иирэ талах курдук быһыылаах, таһаалаах кэрэ барахсаны анныгар баттаан ыынньаҕалата сыппыт киһи диэн санаатын ситиһээри, араастаан албаһыран хонон өрөөн ааһара, ол сылдьан хаста да уоран ким да суоҕар Ньургуһуну тутан хабан көрдө, хата биирэ өһүргэнэрин оннугар ыбылы сыстан ыт оҕотунуу ыйылаан ылара…
Бу киһи ис санаатын Далбардаах өтө сэрэйбитэ, киһитигэр хаста да этэн көртүн,биирдэрэ хата ыбылы күргүйдээн биэрбитэ. Кыыһа улахан саакка суукка киллэрэ илигинэ, олоҕун быыһаары улахан уолун ыҥыттара киһи ыыппыта…
Уол кэлбитигэр барытын ыраас мууска ууран биэрбитэ, кэпсээбитэ. Ньургуһуну саҥа Кулуба, хайдах кууһарын,тутарын хабарын көрбүтүн ахтыбыта…
Аҕаларыгар эппитин кыаллыбатын эмиэ. Уол хаана оргуйан хаһан да балтыгар күргүйдүөхтээҕэр буолуох, илиитин да көтөхпөтөх бэйэтэ, балтын холуттан ылан сахсыйан биэрдэ…
— Тыһы ыт баара ити киһи ньургунун сирэҥҥин, сиргидэх, ити ньыламан маҥан сырайдаах, туос албын дууһаҕа, кэлэ бара ииктиир иһитэ буоллуҥ дуо? Таҕылга таралыйар тэстэр иһитэҕин дуо?
Хомун сэлээрчэх, бу күнтэн миэхэ баран хотон көрөөччү буолан, саах күрдьэҕин тутуоҕуҥ. Алыс аттаахтаан, анныҥ аһыллыбыт быһыылаах…
Онтон бу оҕонньор бу күнтэн кинээстээн бүт, иттэ араас буолан, олох төрөппүт аҕам диэм суоҕа, икки атахтаах сырайын таба көрбөт гынныҥ, биир кыыһыҥ оннун туойун булбакка.—
Ньургуһун саамай ытыктыыр, таптыыр убайа ыарахан тылларыттан салынна этэ тарта, биир тылы эппэккэ хомунар аатыгар түстэ. Ийэтэ хараҕын уута таммалыы таммалыы оҕотун малын салын чөкөтө сатаата…
Аҕалара уолугар биир тылы утары саҥарбата, кыыһын уордаах уолун анныгар уган биэртин дьэ өйдөөн, саакка барбытын, аны кини кыыһын аата суола алдьаммыты ким ылыай, ыал аатыттан ааһар буоллахтара…
Кырдьык убайа Дохсун эппитин курдук балтын хара дьиэҕэ олохтообута, үрүҥ дьиэтигэр киллэрэ да сорумматаҕа. Сүөһүтүн аһын көрөр харайар дьахтарыгар кытаанахтык соруйбута, дьону
кытта тэҥҥэ хотоҥҥо сылдьарыгар…
Ньургуһун ырай олоҕо аһыллыбыта, урут хаска турарын олорорун бэйэтэ билэр буоллаҕына, билигин дьон үүрүүтүгэр киирбитэ…
Акаары санаатыгар Кулубаны кэтэһэрэ, кэлэн ылан барыаҕа диэн күүтэрэ, хайдах кини сымнаҕас сылаас илиитэ, самыытынан, ахтатынан, түөһүн туппахтыы оонньуурун саныыра, ахтара. Күннэр ааһан испиттэрэ да күүтэр киһитэ кэлбэтэҕэ. Кэлин дьэ өйдөөбүтэ, хайдахтаах ыраас иэйиитин, тапталын атын киһи кирдээх атаҕынан тэпсэн ааспытын…
Дьиэҕэ баар үлэһит дьахталлар, кинээс кыыһа диэн аһымматахтара, үлэ ыараханыгар ньаҕайыгар аспыттара, сааҕы состорон таһааран балбаахтаталлара, атыны да элбэҕи соруйаллара, бары дьахталлар, кыргыттар дьиҥинэн санаалара биир этэ, Чэлгиэн курдук сахаҕа өтөрүнэн төрөөбөтөх, киһи дьорҕоотун сирэн, сиргэ буорга тэпсибитигэр, ис истэриттэн абараллара, кыһыйаллара…
Бары көрө истэ сылдьаллара, Чэлгиэн дьоҥҥо үчүгэйи эрэ баҕарарын. Ускул тэскил сылдьыбыт эдэр уолаттары, кыргыттары бэйэтинэн ыҥыртаан, өлбүгэ сирдээн, сүөһүлээн астаан олохтоон, ыал гынаттаабыта, хаһан да дьон көлөһүнүн баттаабакка төлүүрэ. Бэйэтэ тугу да көрөн турбакка барытыгар кыттан иһэрэ, ол ньургун бэйэлээх бу сиргитэххэ кутун сүрүн туттаран, таптал ымыыта оҥостубутун, киэр анньыыта киһи өйүгэр баппат этэ…
Убайа балта урукку бэйэтэ уларыйан, таҥаһа саба илдьирийэн, бэйэтин кыайан көрүммэккэ,күлэ үөрэ туллуктанар бэйэтэ, ыран дьүдьэйэн күлүгэ эрэ хаалбытын көрө сылдьара да аһыммат этэ. Бэйэтэ итинник олоҕу талан ыллаҕа, сырыттын аны кини балта буолбатах…
Чэлгиэн ити бүтүн улууһу аймаабыт, сорох көр күлүү курдук сэтэрээн сиилиирин, сорох билэр өттө кинини аһынарын, сиртэн кэлэн баран истибитэ, соһуйуу бөҕөтүн соһуйбута. Кырдьыгын чахчытын истиэн, кимтэн ыйытыай, бары кинини сиирэ халты көрө сылдьар курдуктара.
Иһигэр улаханнык мунчаарбыта. Кыра сааһыттан иитиэхтээн кэлбит ыраас тапталын ыһан бурайан барар санаатыгар кыаллыбат этэ…
Саҥа Кулуба үрдүк аатыгар, ыарахан санааны ылыммыта. Сир буор сыйадаабытын иэстэһэр санааламмыта. Ситиспэтэҕинэ кини буолуо, сэнээбитин сэттэ төгүл ситиһиэ…
Бастакы уолҕамдьы санааьыгар субу барыах курдук өҥдөҥөлөөбүтэ…
Ону Эдьиий кэлэн быһыта, орута саҥартаан тохтоппута…
— Билигин быстах санааҕа оҕустаран онно манна тиийэ түгэнэ сатаама. Ыйааххыт, дьылҕаҕыт билиэҕэ, оҥоһуулаах түспүт буоллаххытына, куккутун, сүргүтүн биир уйаҕа ситимниэҕэ.—
Чэлгиэн сөп да диэбэтэ, сөтөҕөй да диэбэтэ. Бэйэтэ да буккулла сылдьар киһи…
Суол турарын кытта куораттаата, эт арыы тиэйэн, быстах сээкэй ылына. Урукку күлэ үөрэ сылдьара буолбатах,
хайдах эрэ кэлэрэ барара түргэтээбит, сыыдам сырыыламмыт, кэпсэтэрэ да хоччоххой,, ээх, суох,, бүттэ…
Куоракка киирэн эттэрин, арыыларын туттаран, батакыннан үөрэтэр оҕолоругар туох наадатын ылла. Кэлиини барыыны истээри Нарыйа дьонугар бара сырытта, ол дьон үөрүүннэн көрүстүлэр, аҕалбыт кэһиитин биэрдэ, арыы, эт. Ону маны ыйыталаста, билигин Тайҕаҕа сырыы эрдэ ситэ аһылла илик дэстилэр…
— Арба Чэлгиэн эһиги улууска, ити уордаах уола анаммыт эбит дии Кулубаннан,дьэ содур киһи, хаартыһыта,дьахтарымсаҕа, ити бэҕэһээ киирбитэ да хаартылыы ааспыта. Үс күлэр эмэгэтин аҕыннаҕа. Дьэ хайдах үлэлээх хамнастаах киһи буолаахтыыр…—
Биир аҕамсыйбыт киһи кэпсии тоһуйда.
— Ол оонньуур сирдэрэ биллэр дуо?—
— Чэлгиэн олоруохтааҕар ыйытта–
— Ээ барыта дьон чулуулара мустан оонньууллар, харчылааҕа, биһигинньиктэр ырааҕынан сылдьабыт,Ити Марха үрэҕин күргэтин туораабыт кэннэ, үрдүк олбуордаах дьиэ, уҥа өттүгэр киһи муммат сирэ, ала бэлиэ…—
Чэлгиэн ити сураҕы истэн Күлүгэр имнэннэ, Көкөккө эмиэ, атыттары аттаргытын, малгытын манааҥ диэн хааллартаата…
— Дьэ Күлүк хайдах этигиний, аҕыс күлэр эмэгэккин эргит эрэ, талааннаах тарбахтаргынан, чиэрбэҥ хотуна мичик аллайдын–
— Бээ биһиги ханна бардыбыт–
Үһүөн биир ат сыарҕатыгар одорон чигди суолга халытан истилэр…
— Мархаҕа улахаттар оонньууларыгар, эн бүгүн наар улууһуҥ Кулубатын туруорус, кыаллар буоллаҕына күүскэ ытырыахха, иэскэ күүскэ киллэриэххэ–
Күлүк сырайа хараҕа сырдыы түстэ, эмиэ туһугар биир идэмэрдээх, иччилээх дьарык буоллаҕа…
Олбуору тоҥсуйан астаран киирдилэр. Көрөөччү, истээччи киһи аттарын ханна баайалларын, отторун ыйан биэрдэ. Дьиэҕэ киирбиттэрэ хас да остуол оонньуу олороллор. Сорох аһыы олорор. Бары арыы сыа иҥмит көрүҥнээх дьоно, Чэдгиэннээҕи соччо дьон киирдилэр диэн сэҥээрэ көрбөтүлэр. Чэлгиэн Күлүккэ Кулуба оонньуу олорор остуолун ыйан көрдөрдө, бэйэтэ чугаһаабата. Күлүк ээр сэмээр кэтии маныы сырытта…
Дьэ чахчы харчыннан киэптээн оонньуур дьон эбиттэр. Соччо наһаа маастара тахсыбат, наар элбэх үбүнэн сабыта быраҕаттааһын. Кулуба биир куомуннаах эбит оонньууга, аттыгар эмиэ куустаһар дьоннордоох. Халыҥ харчы бааннара…
— Ким ойоҕоһуттан таайар, кытаатыҥ,бу куотар бааным,харчыттан матымаҥ.—
Кулуба хаарты көрөөччүлэри суустаата. Күлүккэ Чэлгиэн имнэннэ…
Хаартытын ырытан тиэрэ уурардыы бэлэм олорор Кулуба…
Күлүк дьон быыһынан кыбыллан киирдэ, биир хаартыны сыыйа тардан ылла…
— Быһа баан–
Дьон үөстэрин таттара түстүлэр, бу кииппэннэн сытар харчыга быһа барар акаары дуу, дии санаатылар…
— Туруорар харчыҥ?—
Кулуба дьиктиргээн көрөр, Күлүк сырайын хараҕын…
Чэлгиэн Көкөккө куду аспыт мөһөөччүгүн Күлүк илиитигэр туттарда…
— Бу баар–
Мөһөөччүктээх харчыны арыйа тарта…
Дьон оччону көрөн уһуутаһа түстүлэр.
Кулуба хаартытын тиэрэ тутта, оонньооччулар арыйдылар, суонньугун сэрэнэн сэрэнэн тарпыта Күлүк эбиэнин хотуна үүт маас ылан таҕыста…
Кулуба итэҕэйбэккэ чыпчыҥныы олордо. Били мааҥыын харчыннан киэптии олорбута ханна да суох буолла…
Таныктаах киһи хаалбата, биир эрэ остуол оонньоото, Күлүк уутугар хаарыгар киирэн үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөтө…
Бааныгар балачча харчыны уурда, үс киһи эһэрдии эрэнэн кургуомнаатылар…
Чэлгиэн иһигэр,, Оо Кулубаны бүтэһик көрүс,, хаартыттан көрдөһө олордо. Хаарты иһиттим дуу, истибэтим дуу диэбиттии икки киһини утуу субуу ыыталаата. Кулуба сырайа үллэ үллэ кытаран таҕыста, дьэ кыһалҕаҕа кыбылынна, манна бардаҕына, киһи аатыттан аһараллар, хаарты сокуона кытаанах, туох да төлөрүппэт.
— Сыана түһэрсэбит дуо?—
Уларыйан хаалбыт куолаһынан көрдөстө…
— Кулуба ааттаах киһи бу аайы,, ымыр,, да гыммат инигин.—
Күлүк күлүү гына гына хаартыны уурталаата. Кулуба баран таҕыста, харчытын аахпыттара аҥарыгар да тиийбэтэ…
Соторутааҕыта үөрэн көтөн эндэҥэлии олорбута ханна да суох, остуолга бүк түһэн олордо…
— Бу иэскэр үс күнү биэрэбит, бу харчыны үс төгүл эбэн төлүүгүн. Төлөөбөтөххүнэ тоҕус атыыр үөрүн, уоннуу биэлээх, сүүс сүүрбэ мөҥүрүөн ыанар ынаҕы биэрэҕин, атыыр оҕустаан. Кумааҕыта аҕалыҥ илии баттаатын.бары туоһу буолаарыҥ.—
Кулуба хайдах да буолуон булбакка олордо, үөһэ көтүөн кыната суох, сиргэ тимириэн, сүр күүдээх буолбатах…
Кураанах хараҕынан дьону эргиччи көрдө, дьэ Чэлгиэни өйдөөтө, бу турарын кумааҕыны тутан, силлибэт сирииттэн ылларбытын дьэ сэрэйдэ. Баламат быһыытыгар киһи үс кырыылааҕын, күлүгүн быһа хаамаары хаптарбытын…
Түүн ортото түһэр ыалыгар Кулубаны аҕалан бырахтылар, суккуруур тыына эрэ баар киһини, дьиэлээхтэр соһуйан тула көттүлэр. Утуйар кэлиэ дуо бары турдулар…
Үнүргэ дылы күлэ үөрэ сылдьыбыт киһи, хара күлүк буолан суккуруур дууһата эрэ хаалбыта, көрөргө ыарахан суол…
Син кэнники киһи курдук итии үүттээх чэй иһэн бэттэх кэлэргэ дылы гынна, хайдах буолтун ыйыттылар.
— Хаартыга күүскэ түһэрдилэр, үс күнүнэн үс төгүл элбэҕи төлүүр үһүбүн, Ону кыайбатахпына, тоҕус атыыр үөрүн уоннуу биэлээн,сүүс сүүрбэ мөҥүрүөн ыанар ынах биэриэхтээхпин,атыыр оҕустаан. Олох ыал устун ыыттылар. Кыһалҕа да буолар эбит–
— Бээ ол киммитий, оннук баламат быһыылаах, сиэр туом диэни умнубут–
— Чэлгиэн диэн–
— Холорук дуо?!!!—
Дьиэлээх күргүйдүүр курдук хаһыытыы түстэ…
— Ол Холорук ылбычча оннук киһи буолбатах, иннин кэннин хайына сылдьар
киһи,киэҥ өйдөөх санаалаах, быстахха киирэн биэрбэт киһи. Эн туох эрэ аньыылааҕыҥ харалааҕыҥ буолуо, ол иһин эйигин ир суолгун ирдээн киирбит эбит–
Кулуба быстах остох, одоҥ додоҥ Чэлгиэн иннин быһа хааман олоҕор орооспутун кэпсээтэ…
— Оо кэм буолуо ол иһин, кэм ахтаҥ айдааныгар сөрөнө сырыттаҕыҥ, күн сарсын Кулубаттан аккаастан уонна иэскин төлөс, төлөөбөккө онно манна куотуом, мундуйданыам диэн искэр да, таскар да санаама. Холоругуҥ илиитэ атаҕа уһун буолуо…
Оо кэм буолуо Холоругунан оонньуу сырыттаҕыҥ. Аатын суолун да өйдүөххүн, ыйдаҥардар бастаах буоллаххына,, Холорук,, саха киһитэ сатаан санаабат иччилээх тыала. Билэн бар дьоно сүрэхтээтэхтэрэ–
Чэлгиэн куораттан кэлээт, кинээс уолугар Дохсуҥҥа барда, кинини үөҕэр таныыр санаата суох, киниэхэ наадыйбат. Күҥҥэ көрбүт көмүс чыычааҕа, ыараханнык ыалдьан суорҕан тэллэх киһитэ буолтун истэн, сатанар буоллаҕына ылан кэлэрдии барда. Айанын тухары бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйдэ, үөҕүстэ. Тапталын, иэйиитин харыстаан киһилии сыһыаннаһан бара, кэлэ сылдьыбакка, наар айан, байар иһин дуу, туох эрэ туһугар дуу, түүннэри күннэри харбыалас да харбыалас. Түмүгэ ити баар…
Ньургуһун Чэгиэни көрөн хараҕын уута иэдэһинэн сүүрдэ, саҥата суох ытыы сытта. Чэлгиэн көтөҕөн таһааран эһэ тэллэххэ сытыарда, бөрө саҕынньахха суулаата,дэлби хайда,Дохсун балтын тахсан атаарда, сүүһүттэн сыллаата, оҕотун аһынан сүрэҕэ ытыы турда…
Чэлгиэн Ньургуһуну көтөҕөн киллэрэн сытыарда, Эдьиийэ кэлэ охсубут. Чэлгиэни таһааран бэйэтэ кыыһы эргитэ сылдьан көрдө иһиттэ…
Киэһэ көмүлүөгү тигинэччи отуннулар…
Абаҕалара эмиэ кэллэ, Саҥа тыллан тэтэрэн сибэккилии симэммит, киһи эрэ таптыах үрүмэччилии тэлээрэр бэйэтэ, хагдарыйбыт Ньургуһун киһи аатыттан ааһан, ыран дьүдьэйэн сытара көрүөхтэн сүөргү дьүһүннээҕэ…
17
Кыһыҥҥы күн саҥа суһуктуйан, быһах биитинии кылбайа сырдаан эрдэҕинэ, хараҥа халлаантан быстах былыттыы тэлээрэн, багдайбыт балаҕаттар иннилэригэр, биһиги баарбыт маанылар, кыахтаахтар диэбиттии халлааҥҥа харбаһар турар сэргэлэр, саамай бөдөҥнөрүн, суоннарын үрдүгэр сахсас гына олоро түстэ, улуу көтөр түспүт ыйааһыныттан, сэргэ барахсан ыараханнык ынчыктаан ылла. Икки уоттаах сытыы харах, утары турар дьиэни тобулу көрдө, сотору икки кынатын сараппытынан сиргэ ыстанна, даллах, даллах гынан өрө көтөн таҕыста, сотору хараҥа халлааҥҥа сүттэ…
Дьиэ иһигэр утуйа сытар дьону киһи баттатар ыһыыта-хаһыыта барыларын туруортаата. Хаҥас сыппыт хамначчыт, сөҕүрүйбүт чоххо, хаппыт хардаҕастары уурбута, сотору тачыгыы умайан, уот үөрбүт курдук өрүтэ эккирээн, балаҕан иһин сырдатта,
кыыма кытыастан, хараҥа хараҥа халлааҥҥа көттүлэр, урааннан хойуу туман буолан тымныы дьыбарга уһунна…
Бу балаҕан туллар тутааҕа,тойон өһүөтэ ,,Таһыырдаах,, туран анаан оҥоһуллубут өйөнөрдөөх,бастары баҕастары сылдьар, мойбордоох хара эһэ тириитэ тэллэхтээх устуулугар олорон, аал уота оонньуурун көрө олордо…
,, Уордаах,, кэлэн аҕатын аттыгар турда,
— Киирэр тахсар дьоҥҥор эт, халлаан сырдаатаҕына бэйэм тахсан суолу ииһи хайыам, Сэргэлэргэ чугаһаабатыннар–
Билигин да түүлүгэр киирбитэ көстөр, былыр үйэҕэ умнуллан туман буолан көппүт, кыргыс үйэтин иччилээх, илбиһэ тоҕо киниэхэ ала чуо кэлэн хараҕын уотун хатаата. Туох хараҥа аньыыны хараны оҥорбуттарыгар үөлэстэрин өҥөйдө…
,, Таһыырдаах,, икки киһиэхэ өйөтөн сэргэлэри сирийэн көрдө…
Кыыл дуу, көтөр дуу сэргэттэн ыстанарыгар хара сиригэр дылы батары үктэммит, үстэ ойуолаабыт суола көстөр, ону кытта хаарга кынат сурааһыннарын хаалларбытын, хааман көрдүлэр, тоҕус ыллар хаамыылаах эбит, кынат даллайыыта, сөрү диэн сөхтүлэр, бэри диэн бэркиһээтилэр…
Былыр эдэр сааһыгар күннээн күөнэхтээн сылдьан, саҥа ыал буоларыгар туруорбут, ааттарын ааттатар Сэргэлэригэр үс куорсун кыбыллан турарын көрдө, үрдүк буолан уола ,,Уордаах,,ылан биэрдэ. Үһүөн атын атын өҥнөөхтөр. Биир маҥан, иккис эриэн, үһүс хара…
— Оо бу туох аньыыбытыгар кыргыс кыыла , үгүс үйэлэргэ умнуллубут хара бэлиэни быраҕан барда–
Уолун, сиэнин диэкки билигин да уоттаах хараҕынан батарыта көрөттөөтө…
— Аанай туонай абам да буолар эбит, кырдьар кырыыһа киирэн, кылыым кыараан, кыайан эһиги хардыыгытын манаабакка, бу үлүгэр өскө киирдэхпитий. Ыал аатыттан ааһар буоллубут, үс күнү биэрбиттэр, онтон үс сүһүөх сарбыйар сааныыта–
Таһыырдаах мэктиэтигэр мэнэрийэн барда, улуйан да ылбахтаата, кэнэҕэс ынчыктыы ынчыктыы умса түстэ. Хараҕыттан уу таммалаата, үйэлээх сааһыгар киһи буолан төрүөҕүттэн ким да кини үс бараа күлүгүн быһа хаама илигэ, дэлэҕэ,, Таһыырдаах,, диэхтэрэ дуо, ону баара кырдьар сааһыгар, аҥар атаҕынан иинин буорун үктэнэн турдаҕына, тэҥсик быраҕан бардаҕын, икки атах буолбатах, кыргыс кыыла…
— Былыр этэр буолаллара, туохтан да кутталлаах,, илбис,, илдьитэ дииллэрэ. Удаҕан, ойуун кыайбат, атын айдарыылаах, үөһэттэн анаммыт куттаах, сүргэлээх, кыргыс кыыла иччилээх дьоҥҥо баар буолар дииллэрэ.
Хайаларын Боотур тыынар куттаах киһи күлүгүн быһа хаамтыгыт–
Өһөхтөөҕүнэн дьонун эргиччи көрдө, онтон хараҕа сиэнигэр Лэгэнтэйгэ хатанна…
— Туйах хатарар уолланныбыт дии санааббытым, аана суох алдьархайга, иэнэ суох иэдээҥҥэ тэппит эн эбиккин дии, сир быта, уу оломун билбэккэ эрэ, хайаларын
кытта хатыстыҥ, хара суор буолан көхсүбүт хаанын супту уулуохтара,собулҕа гынан соһуохтара…
Омолуйа оҕус эрэй эрдэтинэ, Өбүгэ саҕаттан баччаҕа дылы сурах садьык буолан кэллэҕэ, ханыытыгар хара аньыыны оҥорон иэстээх күүстээх буоллаххына, ити илбис кыыла үөһэттэн түһэр дииллэрэ. Ханнык Улуу киһи удьуоругар иэскэ киирэн, ир суолгун ирдээн кэллилэр?—
Уордаах сиэнэ умса көрөн турда, туох алдьархайга бэйэтэ билбэтинэн киирэн биэртин санаан иэнэ кэдэҥнээтэ, тымныы ууга түспүт киһилии титирээн ылла. Уот иннигэр туран…
— Саҥарыаххын тылгын туох тылбыйда, үөнү оҥороргор өйүҥ санааҥ тобуллар дии–
Лэгэнтэй быстах өстөх туох буолбутун быһыта орута кэпсээтэ. Хаартытын иэһигэр тиийэ…
— Уу үөн хаата тыллаахпын диэн тылыбырыыр ээ, ол туох оннук Улуу киһиний ол–
— Билбэппин Чэлгиэн аата, кыралаан ону маны гынан, көмүстээх Тайҕаҕа да сылдьар быһыылаах–
— Онон бүттэ дуо дьиикэй, киһи икки ааттаах буолар, биир кутун сүрүн бөҕөргөтөр бэриэтчиктээх аата–
— Дьонтон иһиттэхпинэ Холорук дииллэр–
— Туох даа,?!!!—
Ити ааты истээт олорор оҕонньор охто сыста, уҥуох уҥуоҕа тымныы ууну уулаабыт сылгылыы, халыр босхо барда…
Ити мэнээккэ бэриллибэт ааты бу кырдьар сааһыгар, кырдьаҕас эһэтиттэн элбэхтик истибитэ. Былыр кыргыс үйэтигэр ,,Холорук,, диэн өлбөт үөстээх, урааҥхай ууһун илин сылдьар, илбис эҥэрдээх Боотур үөскээн ааспыта диэн үһүйээн курдук кэпсээн хаалбыт,, Мин быстыбат быйаҥнаах буолабын, сир үрдүттэн сүтэн оһон хаалбат ситимнээх силистээхпин.кэнэҕэһин кэнэҕэс, номнуо хойут,, Холоругу,, умнуннарбаттыы мин сыдьааннарым кэлэн ааһыахтара. Онно илбис кыыла аргыс буолуо, атаҕастаабыты аллара үтэйтиэ, ордуҕурҕаабыты оннуларын буллартыа, сата баһа буолан сааллыаҕа, тыалынан киирэн Холоругунан таһаартыа,,
—Ол Улуу удьуору атаҕастаан, акаарыгар тэптэрэн,, Холоругунан,, оонньообуккун.—
— Өлүөхпүт дуо, ыар ыалдьыт үктэнэ илигинэ, иэһи күүһү төлүү охсуҥ…
Суутунан, сокуонунан кииримэ тахсыма, күлэ күлэ күлбүтүн көтүтүөхтэрэ, хабырына хабырына ииммит буорун дьаптайыахтара. Илбиһи иҥнэри үктээн киллэрбиккин, алдьархайы аанын аспыккын–
Чэлгиэн ону маны улаханнык баардыылаабакка сылдьар, кини санаата Ньургуһуҥҥа эрэ. Ис туруга тымныйыыта улахан буолан, абаҕата отунан, маһынан эмтии сатыыр. Эдьиий да кэлэн көрөр истэр. Манна ханнык да абааһы да, айыы да сөрөммөккө, кыыс оҕо ыраас тапталын, истиҥ иэйиитин, түөрэ үктээбититтэн хомойон кэлэйэн, быстах санааҕа киирэн бэйэтин көрүммэт этэ. Дьон истэригэр Чэлгиэни хайгыыллар,, маладьыас киһи эбит, бүдүрүйбүтү да өйүүр, өйдүүр,, кырдьык кистээбэккэ эттэххэ, Чэлгиэҥҥэ сананааччы
кыыс, дьахтар элбэх этэ. Кини сүрэҕэр биир эрэ киһи баар. Онтуката өйө суох, күн–түүн бэргээн суорҕан тэллэх киһитэ буолбута, улаханнык санаатын оонньото. Аны үнүр Таһыырдаахтан илдьит кэлэн барта, били иэһигэр. Чэлгиэн соһуйбута даҕаны, итиччэ улгумнук буолунуохтара дии санаабатаҕа. Арай сурах хоту киһи үөйбэтэҕин кэпсээн ааһаллар, кырдьык эрэ, сымыйа эрэ, ким билиэй.
Отун суоттанан көрдө, сылгыга баар курдук уонна элбэх хаһыылаах сиргэ антах аһарыахтара, ынахтары нэһилиэккэ ким баҕалаахха түҥэттэ, күһүҥҥү хаһаас арыыга. Көрбүт дьон уонна оҕотун ылан хаалаллар, арыыны аҥардаһаллар, ол гынан баран үгүс өттө бэйэтэ баран туттаран, тугу этэллэрин аҕаларга кэпсэттилэр, онон сүөһү былдьаһык буолла. Олох кыаммат аҕыйах сүөһүлээх дьоҥҥо биирдии ынаҕы босхо биэрдэ, отторо тиийбэт ыалга быстарыкка от ылалларын көҥүллээтэ. Киһи барахсан кыраттан да үөрэр ээ…
Чугас нэһилиэккэ,,сыылынай,, отоһут дуу, эмчит дуу баар үһү диэни истээт, өр гыныа дуо аллаах атынан, начаас өрө харбатан тиийдэ, эр киһи буолуо диэбитэ эдэрчи күп күөҕүнэн көрбүт дьахтар эбит, өссө мантыкаҥ үөрдээри сахалыы одоҥ додоҥ саҥаран доҕолоҥнотор, истэргэ көр баҕайы. Чэлгиэн наадатын додо курдук нууччалыы быһаарсар киһи, хата эмчитэ үөрдэ, чугас сирин истэн барыста, ыраах көҥүллээбэттэр үһү…
Суолга улаханнык тугу да кэпсэппэтилэр, Чэлгиэн тиийэ охсоору ыксыыр…
Ньургуһуну эргитэ сылдьан иһиллээтэ, иһин үөһүн баттыалаан көрдө…
Абаҕата хайдах тугунан эмтиирин көрдө, ыйыталаста. Чэлгиэн төттөрү таары тугу саҥаралларын тиэрдэр. Саха дьоно анал үөрэҕэ суох буолан баран, киһи туга ыалдьарын, хайдах тугунан эмтэниэхтээҕин билэллэрин сөхтө, бу айылҕаны кытта алтыһан уһун сылларга отунан маһынан эмтэнэн, бу чысхааннаах, хаар үллүктээх муус дойдуга үөскээн тэнийэн эрдэхтэрэ дии…
,, Ойоҕостоппут,, икки өттүн хам туттаран тыҥата улаханнык тымныйбыт диэтэ. Абаҕалара эмиэ инньэ диир…
Туох эрэ кумааҕыны толордо, Чэлгиэҥҥэ биэрдэ…
— Куоракка саҥа эмтиэкэ аһыллан үлэлээн эрэр, онтон бу эмтэри аҕаллахха көмө буолуоҕа–
Оччону истэн баран Чэлгиэн олоруо дуо, икки чэпчэки сыарҕалаах атынан айаҥҥа туруннулар, биирдии ат сулумах сэтиилэннилэр…
Сир ортотугар аттарын уларытан, сыарҕаҕа кэлбит аттарын ыалга сынньата хааллардылар…
,, Эмтиэкэлэрин,, син ыйдаран булла, манна үөйбэтэҕи, ахтыбатаҕы барытын биэрдилэр. Туох эрэ таас иһиттэри, эмиэ да иннэ курдуктары, олор бары тимир иһиттээхтэр. Барытын сэрэнэн суулаан сыарҕаҕа анал сундуугар угунна, төттөрү дойдуларын быстылар…
Ууну кытта алаадьы хабыалыы сырыттылар.
Урут таһаҕастаах атынан уонча күн
сыннарар сирдэрин, үс түүннээх күнүнэн эргийдилэр.
Ааллаах аттары солбуһуннара сылдьан кытаанах маахтатыы…
Эмчиттэрэ баар эбит, күөх хараҕа төгүрүйүөр дылы соһуйда. Кэлбиттэрэ түргэниттэн. Ыарыһахтан дьону таһаартаата, бэйэтэ эрэ хаалла Лэгэнтэйдиин…
Чэлгиэн олоруо дуо айаҥҥа бараары бэлэмнээтэ дьонун. Барыта саҥа сыарҕалар,модьу таҕа, сыҥаахтара аллараннан тимир илиистээх. Куоракка да атын да сиргэ, анныгар тимир туйахтаах аттары көрбүтэ,, боккуоп,, диэн ааттыыллара, ону үтүгүннэрэн аҕыйах акка туйахтарын түгэҕэр тимир ууһугар оҥотторбута, билээри, көрөөрү, үчүгэй диэтэхтэринэ кэлэр сылларга айан аттарыгар оҥотторуллуо…
Ити курдук биэс алта хонук ааһа оҕуста. Биир күн таһырдьа түрбүнэ сырыттаҕына Чэлгиэни дьиэҕэ ыҥырдылар.
Киирбитэ дьиэ иһинээҕилэр сырайдара харахтара сырдаабыт. Тас таҥаһын устан иһирдьэ киирдэ, Ньургуһун көрө сытар эбит, бу кубарыйбыт, наһаа ырбыт дьүдьэйбит сэгэрин көрөн Чэлгиэн сүрэҕэ хамсаата, аһынан хараҕа ууланна,саҥата суох тобуктуу түһэн доҕорун кууста…
Ньургуһун синньээн хаалбыт илиитинэн, сэниэтэ суох моонньуттан кууста, саҥата суох ытаан, икки хараҕын уута иэдэһинэн сүүрдэ…
18
Дохсун- быһымах санаатыгар, баар эрэ күн сиригэр көрбүт суос соҕотох күн чөмчүүк балтын, быстах санаатыгар оҕустаран, кыратык үөрэтэ түһээри гыммыта, үлэлээн хамсаан эрэйи кыһалҕаны биллин, бэлэмҥэ иһэ тотон, арааһынай буолар, эр көрдөөбүтүн кэһэтиэм диэбитэ, билигин баардара суохтара ити буолан, өлөр тиллэр икки ардынан тыын былдьаһа сытарын санаатаҕына сүрэҕэ ыалдьар, дьон көрбөт кэмигэр хараастан, ис иһиттэн уйадыйан ытаан да ылар. Балта онньоччу үктээбит этэрбэстээх сайыһаан ытыы ытыы арбайа сүүрэн иһэрэ хараҕар бу баар. Оҕолорун биирдэ эмэтэ ис дууһаларыттан аһыллан киһилии кэпсэттилэр дуо? Суох. Барыта бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр иһин түүнү, күнү былдьаһыы. Балта сыппытын истибитэ да саатар киирэ сылдьыбатаҕа, өчөһө сытар, сыттын диэн буолбута. Алдьархай ааҥнаабытын кэннэ биирдэ өйдөөбүтэ, тугу оҥорбутун…
Ис сүрэҕиттэн Чэлгиэҥҥэ махтаммыта, киэҥ дириҥ өйдөөх санаалаах, күннээҕиннэн олорбокко, ырааҕы өтө көрөр, олох хаамыытын, хас хардыытын ыйдаҥардар эбит…
Кинилэр бүгүн ис тотто да бүттэ, ити бүдүгүрэ кырдьан эрэр оҕонньордоох, эмээхсиҥҥэ найылаан балтыларын олоҕор кыһаллыбатахтара ити баар. Өссө туохха туохха тиэрдэр…
Сурдьулара хам түм кэлэн бараллар, убайдарын утары биир тылы быктарбаттар, балтыларын аһыммытарын иһин, бэйэлэрин эмиэ буруйданаллар…
Чэлгиэн айаҥҥа бараары, Ньургуһуҥҥа киирэ сырытта, кыыс имин хаана кэлбит, иэдэһэ тэтэрбит, кубарыйа хаппыта ааспыт…
— Ньургуһун мин бардым, хас ый буолан кэлиэм биллибэт, арыый турар олорор буоллаххына дьонуҥ ылыахтара–
Ньургуһун утары көрө сыппыта, Чэлгиэн саҥатын истээт түҥнэри хайыста, тугу да саҥарбата, үөһэ тыынан ылла…
Олорбохтоон баран Чэлгиэн тахсан барда, кэтэһэн турбут сыарҕалаах аттар, аартык диэкки субустулар…
Чэлгиэн Дохсуҥҥа илдьит ыыппыта, күн уһаатаҕына, балтын ылан оҕолоотун диэн…
Дьиэтигэр тутан олоруон, дьон кирдээх хобо сибиэн буолан киириэ, араас тыллаах өстөөх дьон бааллар. Ийэлээх, аҕа истиҥ иэйиилээх алгыһын ылбакка кыыс оҕо атын ыал модьоҕотун атыллаан киирэрэ былыр былыргыттан, өбүгэ саҕаттан улахан аньыылаах, кыбыстыылаах да буолара. Ааттара суоллара барара…
Чэлгиэн бэйэтин үрдүгэр хара былыт халыйан эрэрин хантан билиэй…
,,Таһыырдаах,, уолугар кэп туонан, ыарахан тыллары ыһыктыбытын,,Уордаах,, улаханнык дьолоҕойугар оҕустарбатара, аҕыс үйэ тухары айаатаабыт, тоҕус үйэ тухары тоҕуоруйан үөскээбит, улуу,, Томторугар,, туга ханныга биллибэт, иннэ кэннэ көстүбэт, бэҕэһээҥҥи бэтэнээски, саах үөнүнүү үрдүлэригэр үҥкүүлээн ааспыта кыһыыта, абата сыттаҕа дии. Хайдах гынан хараҥа хаанын халытан иэстэбиллээх буолары, сыта– тура сыымайдаата, тура олоро толкуйдаата…
Ити хара санаатын уолугар Лэгэнтэйгэ,, чып,, кистэлэҥинэн тиэрпитэ…
— Нохоо дьэ ити Холорук ыт ыамата, үрдүбүтүгэр чохчойон ааспытын көр абатын кыһыытын. Ити эһэҥ оҕонньор ону маны буолары буолбаты аньыырҕаабыта буолан, хаарыан көмүс көлөһүммүтүн, күүс өттүнэн былдьаан үүрэн түрүйэн баттара атаҕастабылын. Биир бэйэм ытыс да хаары утары уунуом суох этэ. Дьэ өлбөт сүппэт сүбэни ыллахха сатанар, балай эмэ куоракка сыбыытыыгын, биир эмэ билсэр, охсор илии, тэбэр атах гынар атастааххын дуо?
Уонна ити сыа быыһыгар былчырхай буолан бу айыылаах оҥорбут тыһы бычаһары, илииҥ сылааһын биллэрэн сыһыппыт буоллаххына умна илигэ буолуо, ити Холорук иннин быһа түһэн ойох ылардыы оҥоһун,, ээх,, диэтэҕинэ ол кэннэ түҥнэри хайыһан кэбиһиэхпит, онно көрүөхпүт сырайдарын харахтарын.—
Лэгэнтэй куоракка киирэн, урут бииргэ иһэ аһыы сылдьыбыт урдустарын булан, ырааҕынан эргитэн, хаан уллуҥахтаах, хараҥа сырыылаах хабарҕа быһааччылары ыйытта. Босхо арыгыны иһэ олорор дьон айахтара аһыллан, кэпсээн үллэҥнэтэ олордулар. Биир хараҕа эргэлээх кыҥаан көрө сылдьар киһи…
— Хачыгырас харчы туһугар, тугу да оҥороллорун кэрэйбэт дьон бааллар. Мин аймаҕым үчүгэйдик билэттиир.—
— Киһи эрэнэр дьоно дуо?—
— Эркин курдук эрэниэххин сөп, кинилэр үҥэр таҥаралара, кыһыл көмүс манньыат,—
Ол дьону бэйэтэ сырай харах көрсө сатаабата, биллиэн көстүөн баҕарбата.
Эргэлээх харахтааҕы бэйэтин ыҥыран чөкө кэпсэттэ. Чэлгиэн ханна хаһан кэлэн ааһарын ыйан, хайан көрдөрүөх буолла…
Эрдэттэн өл хаптаран уонча манньыаты кутан биэрдэ. Анараа дууһа илиитэ сап салыбырас, уҥуоҕа халыр босхо барда. Аҕыйах хонон баран Чэлгини кэлбитин истэн, ыраахтан көрдөрөн биэрдэ, соруга туолбут киһилии үөрэн,, мүчүк,, гынна, икки илиитин мускунна, дьалты хаамта, аны Чэлгиэҥҥэ барар сирин маныыр, кэлэр сирин кэтиир, хас кылыытын ааҕар дьону анаатаҕа…
— Чэлгиэн түүл бит куһаҕан, кэнники кэмҥэ, биһигини ким эрэ кэтиир, маныыр курдук–
Биир күн Көкөт хонук сирдэригэр кыбыыга сылдьан Чэлгиэҥҥэ сибис гынна,
— Оччоҕо хонукка мантан ыла аттарбытын биир биир манаан көрүөҕүҥ. Кырдьык сир халлаан икки ардыгар көлөтө суох хааллахпытына иэдээн үөскүүр—
Алгыс түүн ортото сыарҕа үрдүгэр тулуубу тэлгээн, куобах суорҕаны бүрүнэ сытан иһиттэҕинэ, хайдах эрэ сылгылар тыастарыттан ураты, тыас баарын курдук иһиттэ. Хараҥаҕа ый сырдыгар көрдөҕүнэ, үс күлүк сыбдыйан уһаан кылгаан көстөллөр. Саалаах да дьон диэкки туһаайан ытыан илиитэ барбата,
— Кимнээхтэргитий?—
Ону кытта даҕаспытынан саа тыаһа түүҥҥү дьыбарга бүтүгүрүү түстэ. Алгыс санна,, ньир,, гына түстэ, кыбыыга сылгылар сырыстылар. Дьиэттэн дьон сырсан таҕыстылар, сотору ыраах аттар туйахтарын тыаһа, анньыыннан кэйэр курдук хоочугуруу турда. Алгыһы дьиэҕэ көтөҕөн киллэрдилэр. Буулдьа хаҥас былчыҥ этин дьөлө көтөн ааспыт. Далга икки аттара тыыллыы тэбэ сыталлар. Чэлгиэннээх улахан кыһалҕаҕа киирдилэр, саппаас ата суох хааллылар. Өлбүт сылгыларын дьаһайан баран сыарҕаларга үллэрэн тиэйдилэр, айаннара лаппа бытаарда. Санаалара биир эрэ этэ, мантан хас күн айаннаах сиргэ баар Тайҕа чугаһыгар баар баай олоҕор тиийдэрбит диэн…
Бу айан улаханнык эрэйдээбитэ, сыарҕаны үрдүк мынааннарга кыайбакка, бэйэлэрэ эмиэ сосуһан тахсар кыһалҕалара үөскээбитэ, мыраантан түһүү биир сор этэ, сыарҕа үтүрүйэн ат оһоллонуох курдуга, аты сыбыдахтаан, олгуобуйатын таҥнары эргитэн, соһуллан түһэллэрэ, солбуйар ата суох аттара лаппа мөлтөөбүттэрэ, ырбыттара дьүдьэйбиттэрэ, олох туран хаалаары куттаабыттарын иһин, биир сэниэлээх соҕус аты сыбыдахтыы мииннэрэн Күлүгү көмө көрдөтө ыыппыта, хата этэҥҥэ үс хонугунан, Күлүк үстүү эттээх аты сэтиилэнэн кэлэннэр өрүһүйбүттэрэ. Икки уол кэлсибит, сып сап эттээх аттары көлүйэн, ырбыттары сэтиилээн этэҥҥэ дьонноох сири булбуттара…
Бахсы баай үөрүүннэн көрүстэ, бу ырбыт дьүдьэйбит, бырдылара быстыбыт дьоҥҥо төһө кыайарынан көмөлөстө…
Абаҕалара арбаҕас бастаах Үрүҥ Айыы ойууна Өксөкүлээх кэлэн Чэлгиэни кытта кырыыга
бэйэлэрэ эрэ кэпсэттилэр…
Чэлгиэн биир тылы утары эппэккэ сиэннэрин сиэмэх кыыллыы ойуунтан күрэтиигэ көмөлөспүтүн иһин төлөммөт иэстээх курдук сананаллара уонна Чэлгиэн киһи быһыытынан көнөтүн, үлэһиттэрин кытта тэҥҥэ сылдьарын, үлэлиирин сөбүлүүллэрэ…
— Чэлгиэн эҥин араас идэлээх дьон элбээн эрэллэр, манна биир кыыс оҕо кэлэр барар, хантан кэлэрин барарын ким да билбэт оҕото быһыылаах, дьэ ол дьикти идэлээх, хаартыннан көрөн олорон, олох бу баар курдук дьон дьылҕатын кэпсээн биэрэр. Дьикти оҕо, эйигин хантан истибитэ буолла, ыйыталаспыт үһү, оннук киһини билэҕит дуо диэн–
Чэлгиэн соһуйа иһиттэ, хантан билэн көрөн туоһуласта.хонон өрөөн сынньаннылар, эбии ат атыылаһан аҕаллылар. Ыбыт сылгылары манна аһылыкка хаалларардыы кэпсэттилэр.
Иккис киэһэлэригэр аһаары ампаалыктаһа сырыттахтарына ыарахан кырыарбыт халҕаны нэһиилэ аһан кыра дьүдьэх таҥастаах кыыс иһирдьэ төкүнүс гынна түстэ, чугас олорор киһи Күлүк өрө тардан туруорда. Кыыс сытыы өйдөөх хараҕынан дьону эргиччи көрдө, Чэлгиэҥҥэ чуо кэлэн өрө мыҥаан туран,
— Өр да эйигин көрөөрү кэтэстим–
— Ол миигин хантан билэн көрөн кэтэһээхтээтиҥ–
— Бэйэм эрэ билэбин, эн абааһы көрбөт буоллаххына бу күнтэн эйигинниин барсабын–
— Тоойуом онтон дьонуҥ, төрөппүттэриҥ?—
Чэлгиэн олох соһуйан бөтө бэрдэрэн олордо.
— Кимим да суох, эбэм тонус эмээхсинэ оннук киһини бул, дьонноох сиргэ тиий, киһи төрдө буолуоҕуҥ, быстыбат ситиммитин салгыаҕыҥ диэбитэ–
Чэлгиэн сөрү диэн сөхтө, аны айан ортотуттан, суол тоҕойуттан кыыс оҕолонон тиийэн дьонун соһутууһу.
Кыыһы аһына да көрдө, сандалыга ыҥыран аһатта,
— Сөп барсаар, манна кэтэһэҕин дуу, айаҥҥа сылдьыһаҕын дуу?—
— Суох барсабын, баҕар көмө да буолуом–
Чэлгиэн иһигэр бу кыра оҕо туох көмөлөөх буолуой, иирбэ таарба эрэ буолуоҕа…
Чэлгиэн санаатын таайбыттыы кыыс,, мүчүк,, гынна…
— Баҕар кыраҕа көмөлөөх да буолуом–
Чэлгиэни сытыы баҕайытык көрдө…
Чэлгиэн хантан билээхтиэй, бу эмиэ биир киһи кэлбэт сириттэн кэлээр диэн Айыылар анаан ыыппыт оҕолоро, киниэхэ дурда, хахха буолуохтааҕын…
Чэлгиэн хара маҥнайгыттан кыыһы көрөн истэн, таҥаһын сабын бэрийбитэ, атын баҕайытык таҥнан кыыспыт, саарба тириитэ саҕынньаҕа, киис чомпой бэргэһэтэ, хара таба тыһа этэрбэстэнэн, бойбойон киһи эрэ таптыах оҕото уоһа боллойон турара, киһи күлүөх курдуга…
Этэргэ дылы,, бириискэ,, эмиэ биир туспа сокуоннаах, суруллубат ыйаахтаах дойду. Манна буоллаҕа дии хараҥа хаан халыйар сирэ, бары даҕаны байар туһугар баардарын суохтарын барытын быраҕан бу ыар тыыннаах, хаан ыллыктаан,халбас харата миҥэлээх сири буллахтара…
Кэпсэтиилээх дьоннор аҕалбыт
эттэрин, арыыларын, ол быыһыгар түүлээхтэрин барытын туттаран, эппиккэ дылы сүгэһэринэн харчы, буутунан көмүһү ааҕыстылар…
Маны харайарга Чэлгиэн сыарҕаҕа сыста анал тимир сундууктаах, күлүүһүн тылын моонньугар иилэ сылдьар. Саха ууһа оҥорбут сундуугун, икки атахтаах аһар да, алдьатар да кыаҕа суоҕа…
Чэлгиэн соһуйуон иһин бу кыра кыыс күнү дьылы сылыктаан билэрэ, инникитин туох улахан уларыйыы буоларын эндэппэккэ этэрэ…
Биир тохтобулга кыыстара, манна икки хонон барыаххайыҥ, хайа үрэҕиттэн тарыҥ уута киирдэ, ол ааһарын кэтэһиэххэйиҥ диэн соһутта…
Элбэх айанньыт ааһа турдулар. Үс хонон баран тиийбиттэрэ сүрдээх көстүү, тааҥҥа тоҥмут сыарҕалар, охтон алдьанан өлбүт сылгылар мууска хам тоҥон адаарыһа сыталлар…
Маны көрөн Чэлгиэн бу үөһээ Айыылар анаан бу оҕону миэхэ сыһыарбыттар эбит диэн ис сүрэҕиттэн махтанна…
19
Чэлгиэн булумньу кыыһын ис сүрэҕиттэн сөбүлээбитэ,,Бэйэтэ дьээбэлэнэн,, Булумньу кыыһым,, диэн күлэрэ, бойбойон баран иҥнэн толлон турбата, саҥата элбэҕэ, урут уһун айан чуҥкук буоллаҕына, билигин көр курдук буолбута, уолаттар хас тохтобул аайы араастаан оонньоон таптыыллара, бу дьикти кыыһы. Чэлгиэн,, Хаарчаана,, диэн аат иҥэрбитэ, бэйэтэ,, Тугутчаанабын,, диирэ. Сороҕор күлэн ыҥырара,, Бойбоончук,, оччоҕо бары күлэн тоҕо бараллара…
Ити курдук син күннэрин сарбыйан этэҥҥэ айаннаан испиттэрин биир кыра мэһэй үөскээн мэһэйдээн тохтоон ылбыттара…
Айаннарыгар таттаран урут хаһан тохтооботох тэлгэһэлэригэр киирдилэр. Мыраантан түһэн иһэн чигдигэ халыйан биир сыарҕалара чөҥөчөххө иҥнэн ылаҕын алдьаппытын оҥостоору тохтоотулар, айаннара лаппа бытаарда…
Ханна да буоларын курдук, табах буруота былыт курдук устар, үс түөрт киһи хаартылыы олороллор. Холуочук да дьон айдаарсаллар. Кэтит наараҕа сорох утуйардыы сыппыт…
Чэлгиэннээх илдьэ сылдьар үтэлэрин, көмүлүөк холумтаныгар сылыта уурдулар. Кытыы муннукка турар төгүрүк остуолга, уу оргутан, чэйдиирдии бэлэмнэнэ олордохторуна, биир оройунан көрбүт, хадаар хааннаах киһи дьон быыһынан кэлэн, тута сылдьар ньуучча кынчаалын остуолга батары саайда…
— Көрөҕүт ити биилээҕи, сэрэйэҕит дуо тугу эрэйэрин, киниэхэ хачыгырас харчы, лыҥкынас көмүс манньыат көрдүүр, ылыҥ эрэ хара хааҥҥытын халыта иликпинэ, илиибин иччилээҥ–
Кирдээх ытыһын нэлэтэн тоһуйда, дьоно хамсаабакка сырайын өрө мыҥаан олороллорун көрөн…
— Билэҕит дуо миигин, эриэн үөнү тыыннаахтыы сиэбит, өлбөт үөстээх, биилээҕинэн быстахха, уһуктааҕынан астахха, хаан оҕуолаабат баардаахха баппатах, киэҥ Тайҕаны хаардыы хаампыт, ааттаах суоллаах Быһахтаах Былатыан диэн буолабын–
Дьиҥинэн бу киһи
өтөҕүттэн өҥөйбөтөх, ыырыттан ырааппатах муҥнаах этэ. Содурунан баппакка, абааһы көрүүгэ сылдьара, охсуһуу, этиһии, хаарты арыгы дьаллыктааҕа. Итинник биир эмэ сэнии көрбүт билбэт дьонугар киэптээн, биир эмэ кыра ычалаахтар ырааһы ыһыгыннара.
Дьиэлээх тойон, олорор быыһыттан тахсан саҥата суох саҥа дьону сонурҕаан көрөн турда…
Быһахтаахпын дэммит киһи кини быһаҕар, бэйэтигэр,, ымыр,, да гымматахтарын көрөн, олорор дьону эргиччи дьэ өйдөөн үчүгэйдик көрдө, кини ыгар ыһыытыгар, ырдьыгынаан ыларыгар олох наадыйбат, өргөс хааннаах дьон чулуулара, тыҥырахтарын кистии тутан олороллорун сүрэҕинэн сэрэйдэ, ол да буоллар кимнээхтэрин ыйытта…
— Айбыттарым Чэлгиэн диэбиттэр, киэҥ эйгэҕэ биллэр аатым,, Холорук,,—
Сибилигин быһаҕынан оонньоон куттуу турбут сордоох, тэбиллибит ыттыы бөтөн,, ньах,, диэн икки атаҕа уйбакка ньахчас гынна. Бу айан аартыгар,, Холорук,, ааты истибэтэх, арааһата аҕыйах буолуо. Хаартыһыт ханыылаах, алгысчыт, олоҥхоһут аргыстаах, дьон дьорҕоотторо арыалдьыттаах,, Холорук,, сырыылаах, эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эр бэрдэ дуо дэтэн, киэһээҥҥи кэпсээҥҥэ киирбит, сарсыардааҥҥы сонуҥҥа сэһэн буолбут киһиэхэ биилээҕинэн оонньоон биллибэт көстүбэт алдьархайы аспытыттан куттанан сатаан саҥата тахсыбакка бабыгырыы турда…
Дьиэлээх сырайа ырбайа түстэ, ымайбытынан Чэлгиэннээххэ кэллэ…
— Ити толоостук оонньообутун санааҕытыгар тутумаҥ, дьиҥинэн сытар ынаҕы туруорбат, мас көнө муҥнаах—
Иһирдьэ таһырдьа хаамыталаата, хамначчыттарын дьаһайда, анаан уотуллубут сылгы ойоҕоһун быһыта сыстылар, итии хааны буһара охсон буруолаппытынан сандалыга уурдулар. Киһи аайы кытыйалаах кымыс…
—Ытык мааны ыалдьыт буолуҥ, кыыһырбыккытын кыйдааҥ, уордайбыккытын уҕарытыҥ, Алы гыныҥ–
Хаптаҥныы хаптаҥныы хаппахчыга түстэ. Уйатыгар улаханнык уу киирбит көрүҥнэннэ, хаартылаан ампаалыктаһа олорбут бэдиктэр, күлүктүүн сүттүлэр, холуочуктуун.
Сарсыарда тыҥ хатыыта туран ылах оҥостоору сырыттахтарына, дьиэлээх саҥа сыарҕа биэрэбин диэн үөртэ. Хонугар, сылгы отугар Чэлгиэн харчы биэрээри гыммытын ылбата…
— Кэнэҕэһин да сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолаар—
Ити курдук иккиэн өйдөһөн, эн– мин диэн эйэ дэмнээх араҕыстылар…
Итини этэн эрдэхтэрэ, киһи киһиннэн олорор, ойуурдаах куобах охтубат диэн…
Дьоҥҥо куруук сылдьарын тухары үчүгэй, куһаҕан диэбэккэ көмөлөһө сылдьарын кулгаахтаах дьон истэллэр, харахтаах көрөр буоллаҕа…
Билигин күн уһаан, үрдүк сирдэр күн көрөр өттө быһыта сиэһэн эрэр. Куоракка уһуур санаалара суох, бидилгэх буолла да сыарҕа суола хаалар. Көмүс кырдьык манна күүстээх, биллилэр да былдьаһа былдьаһа
араас табаары сыанатын түһэрэ түһэрэ атастаһа сатыыллар. Манна кэллэҕинэ быһа ааспат ыалыгар киирэ сырытта, үөрэ көрүстүлэр гынан баран дьикти хомолтолоох сонуннаах буоллулар…
Лэгэнтэй кинилэр нэһилиэктэригэр хаста да тахса сылдьыбыт, ойох кэпсэтэбин диир үһү. Чэлгиэн сүрэҕин ыттарда…
Көрбүттээҕэр сүрэҕинэн да сэрэйдэ, кимиэхэ тахсарын. Түргэн үлүгэрдик хомунан айаҥҥа туруннулар.
Ньургуһун арыый буоларын кытта, убайа Дохсун кэлэн ылан барбыта. Ийэлээх, аҕатыгар хоннорон баран бэйэтигэр илдьэн олохтообута. Ньургуһун сыттаҕына Лэгэнтэй кэлэн барбытын истибитэ. Киллэрбэтэхтэр, биир дьахтар кистээн эппитэ. Ол эдэр дьахтар Ньургуһун уонна Лэгэнтэй икки ардыгар илдьит, сонун тиэрдээччи буолбута. Бииринэн эттэххэ Чэлгиэн Ньургуһуну оҕолуурун, кыһалларын абааһы көрөрө, күнүүлүүрэ…
Ньургуһуҥҥа кыыс оҕо кыһалҕата эмиэ киирбитэ. Хайдах да Лэгэнтэй сымнаҕас илиитэ этин сиинин имэрийэрин умнубатаҕа. Ону санаатаҕына ис иһиттэн итийэн кэлэрэ, ахтатыгар тиийэ илийэрэ. Бу эмиэ сиппит кыыс оҕоҕо биир улахан кыһалҕа этэ. Ол иһин былыр былыргыттан, өбүгэ саҕаттан,, таптаа да тайахтааҕы, сөбүлээ да сүгэһэрдээҕи ,, диэтэхтэрэ. Ньургуһун Чэлгиэни аҕыйах күн көрбөтөҕүнэ суохтуура, ахтара, ис сүрэҕиттэн таптыыра. Кини эрэллээх илиитигэр көтөхтөрө сылдьыан баҕарара. Ыһыахха курдук, аны оннук кэрэ күн көрсөрө дуу, Чэлгиэн тоҕо эр киһи быһыытынан, сылаас истиҥ тыллары эппэтий.атыны баҕар таптыыра дуу. Куруук киниэхэ хобу сиби таһар дьахтар Чэлгиэни куоракка дьахтардаах диэбитэ, өссө онтукатын Тайҕаттан бэйэтэ аҕалбыт үһү. Ону кытта айаҥҥа сылдьан көрсөн эрдэхтэрэ. Лэгэнтэй кинини кытта ыал буолуон баҕарар үһү. Ньургуһун күн аайы утуйан турдаҕын аайы, түҥ таҥ санаата уларыйан иһэр. Биир күн Чэлгиэни саныыр, иккис күн Лэгэнтэй илиитэ имэрийэ сытыан баҕарар…
Биир күн эргэлээх харахтаах Эрилиги, Чэлгиэни уодьуганныырга ыйан ыыппыт дьонноро кэлэн хабарҕатын туттулар.
— Ыт сырай, олчоччу көрөн бараҥҥын кимиэхэ ыйан ыыппыккын билэҕин дуо, эн тускуттан Тайҕа диэкки үктэммэт буоллубут, ханнык да Тайҕа улуу ороспуойдара, түүҥҥү түөкүттэрэ күлүгүн быһа хаампат киһилэригэр уган биэрбиккин—
— Мин буолбатах ити Лэгэнтэй үлэтэ, кини эппитэ–
Кутталыттан эппэт кэлэҕэй буолбут киһини тиэрэ анньан кэбистилэр. Лэгэнтэй барар кэлэр ыырын манаатылар. Эрилик икки уот икки ардыгар кыбыллан, утуйар да уута көттө. Хайдах бу хабалаттан төлөрүйэрин саныы сырытта….
Чэлгиэннээх этэҥҥэ кэлэн эмиэ сааскы түбүктэригэр түһэн утуйар да иллэҥэ суох сырыттылар. Кыыс оҕо батыһыннарыылаах кэлбитигэр дьоно соһуйуу бөҕөтүн соһуйдулар.
Сорох хоп сип хорохоотторо бэйэтин оҕото үһү диэн сурах тарҕаттылар. Хаарчаана ынахтары көрөн улаханнык куттанна, харахтарын күлтэччи көрөннөр, эчи муостара уһунун, эбиитин уһуктаах, киһини хабах курдук тэһэ анньыыһылар. Атыыр оҕустан олох да сүрэҕэ хайда сыста, мөҥүрүү мөҥүрүү буору сүргэйэн сүүрбүтүгэр, сарылыы сарылыы куотта. Чэлгиэн кэлэн көтөҕөн ылла…
Чэлгиэн барытын истэ билэ сылдьар, Лэгэнтэй Ньургуһуҥҥа кэлэрин барарын, ону хайыыр да кыаҕа суоҕуттан кыһыйа саныыр. Ньургуһун бэйэтин дьылҕатын бэйэтэ талан оҥостор буоллаҕа дии, ойоҕоһуттан орооһор санаата суох сырытта…
Аны Ньургуһуҥҥа Чэлгиэн көссүүтүн оҕотун көтөҕөн кэлбит үһү диэн киэргэтиилээх сонун тиийдэ…
Ону истэн Ньургуһун ытыы сытта,, атын дьахтардаах эбит, онтон миэхэ тоҕо чугаһаабатый, сиргэнэрэ, сирэрэ оччо дуу,,
Дохсун эмиэ буккулла сырытта, Чэлгиэни кини ытыктыыр, киэҥ холку уһун өйдөө киһиннэн ааҕар, Ньургуһун ыалдьыбытыгар, сүүрэн көтөн аҕай биэртэ, бэйэтин дьиэтигэр илдьэн, онно сытыаран эмтэппитэ. Айаҥҥа барарыгар, арыый буоллаҕына кэлэн ыллын диэн илдьиттээбит этэ. Айантан кэллэҕинэ, кэлэ сылдьара дуу диэн күүтэ саныыра, отукайа хата Лэгэнтэй сыбыытаата…
Биир күн Чэлгиэн кэлбит диэбиттэрэ, ол гынан баран оҕолоох үһү диэн буолта. Бастаан Лэгэнтэй кэлэрин абааһы көрөрө, үүрэн да ыытыах курдук буолара. Онтон Чэлгиэн оҕолоох кэлтин истэн туорайдаспат буолбута. Дьылҕалара эбит дии санаабыта.
Биир күн үрүҥ күүгэнинэн бүрүллүбүт, үс аттаах киһи ыал туруута, Дохсуннаахха өрө мэҥитэн кэлбиттэрэ. Саҥа туран сахсаҥнаһан эрэр ыалга көтөн түстүлэр. Киирбит дьону көрөөт да Лэгэнтэй сырайа ньолҕойон түстэ. Киирбит дьон ыар тыыннаахтара, ала чуо көстөр. Лэгэнтэйгэ ,, бардыбыт,, диэн кылгастык быһа бааччы эттилэр…
Ньургуһуну көрөн биирдэстэрэ,, Кыысчаан эн бу туос албын киһини ойох ылыа диэн кэтэһимэ, эйигин, Чэлгиэни саакка суукка эрэ ыытар хара санаалаах,,
Уонна Лэгэнтэйи иннилэригэр уктан ылан таҕыстылар…
Бу туох дьон кэлэн бартарын ким да билбэт, барыта хараҥа былыт курдук. Ньургуһун сырайа кубарыйан, быыһын иһигэр киирэн сытта. Дьэ өйдөөтө хайдахтаах сыыһаны оҥостубутун…
Саҥа кэлбит кыыс оҕолоро, көрө нара сытыыта, дьиэ иһээҕилэри дэлби сэргэхситтэ, чугас сиргэ Чолбон ханна барар да кутурук маһын курдук батыһа сылдьар..
От мас саҥа тыллан, сир дойду уһуктан, көтөр сүүрэр саҥата киһи эрэ үөрүөх көтүөх курдук. Биир күн тылланан, туох эрэ наадаҕа барар дьахталлары кытта, Дохсун олоҕор барыста, дьахталлар кэпсэтэр кэмнэригэр Ньургуһун Хаарчаананы көрөн олордо, кыыһа эмиэ утары көрөн олорон…
— Эн кутуҥ муна сылдьар эбит,
үс кутуҥ ыһыллыбыт, онон сэрэнэ сылдьыыһыган, абааһы аҥардаах киһилиин булсар эбиккин. Ол киһиҥ аньыыта харата ааҕылла сылдьар, сотору оннун туойун булларыахтара–
Истэн олорор дьон, Ньургуһун да улаханнык соһуйа иһиттилэр.
Биир күн иккиэйэҕин сылдьан, Чэлгиэҥҥэ өтөрү батары эттэ…
— Эн тоҕо бэйэҥ дьолуҥ тапталыҥ туһугар кыһаллыбаккын, олох иккистээн үһүстээн бэриллибэт, кылгас кэм–
Чэлгиэн итинник тыллары маннык кыра оҕоттон истиэм дии санаабатах буолан, мух мах барда. Кыыс сырайын өҥөйөн көрдө, онтон күлэ түһээт, кыыһы өрө көтөҕөн ылаат Чараҥ устун сүүрдэ…
20
—-Хааннаах ыт, туох хара сорбор төрөөҥҥүт, ити өйө суох уолгун кигэн кырдьар сааспар кырыыска киллэрэн эрэҕит, Оо хара сордоох маннык муҥу сору көрбөккө эрдэ ииннэммитим буоллар, кырдьар сааспар кыһалҕаны билбэккэ, ыччаттарым ыксаларыгар сылааска сытан, олохтоох сирбэр сырдыкка дууһабын ылыахтара дии санаабытым, хара аньыыга анньан эрэҕит–
Таһыырдаах биир күн уотун көрөн олорон уолун Уордааҕы ыҥыран ылан ыар тыллары ыһыгынна…
— Бөөлүүн кыргыс кыыла эмиэ үөлэспитин өҥөйөн ааста, ити эриэн кыыллары эһигини сэрэтэр, үһүс кэлиитигэр үөлэспитин өҥөйөн, холоруктуу ытыйан, холумтаннары, өһүөлэри ыһан ааһыаҕа. Били өйө суох уолгун сылгылата дьон ыыппытым.—
Уордаах айбытын утары биир тылы быктарбата, акаары киһи буолбатах, уотунан оонньоон алдьархайы аҕалан эрэрин дьэ өйдөөбүтэ.
Таһыырдаахха ылгын киһитэ туох быһыы майгы буоларын барытын тиэрдэн иһэрэ, кырыйдар да билигин көрөр харахтаах, истэр кулгаахтаах олордоҕо. Өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан бачча сааһыгар дылы кэллэҕэ, төһө да ,,Таһыырдаах,, аатырдай, ол иһин,, Холоругу,, кытта хатааннаһан харсыһыан баҕарбатаҕа, үөһэттэн үттэриилээх, айыылартан айдарыылаах киһини кыайбатын, бэйэтин төрдө, төбөтө кэлэр кэнчээритэ кэхтэрин билэрэ…
Кырдьык даҕаны ити аҕыйах от хаата сүөһүнү, сиик буолан симэлийэр сылгыны харыһыйан, кэлэн иһэр кэнчээрилэрэ кэхтииһи, тоҕус үйэ тухары толук буолууһулар, аҕыс үйэ түхары аана аһыллар алдьархайга бэрик буолан барыыһылар…
Өбүгэлэр барахсаттар сөпкө да эттээхтээбиттэр,, уу оломун билбэккэ эрэ кииримэ,, кинилэр Чэлгиэни сэнээн, иннилэрин кэннилэрин хайынан көрбөккө эрэ, сэнээбиттэриттэн сэттэлэрин ылан эрдэхтэрэ…
Бардам санаалара баһыйан, кинилэргэ да үйэлэрин тухары үмүрүйбүттэрэ, көлөһүннэрин аҕаан муспуттара, баар ахан ээ. Чэлгиэн былдьаан талаан барбатах, акаары уоллара иҥсэтин кыаммакка, бэйэтэ тыҥкырайы үктээн биэрдэҕэ . Чэлгиэҥҥэ бэйэтинэн баран быйылгы ыһыаҕар, үҥэн сүктэн көрдөһүөххэ, алдьархайы аҕалбаттыы, сор суолун хааннаах ыллыгын, кэлэр өттүгэр
күөх кэнчээри тэлгэтэн, кэскил тэринэрдии…
Быйыл хайа да дьыллааҕар сааһа эрдэ кэллэ, саха киһитигэр саас эрдэ кэлэрэ туохтан да күүтүүлээх, кэрэ түгэн буоллаҕа, ус кыһын хотоҥҥо хааллан турбут сүөһүлэр, таһырдьа тахсан өҥнүүн түүлүүн сырдыыллара, синньилэрин, өттүктэрин кирэ, хаҕа иҥмит сааҕа, иигэ түһэн, мааны бэйэлээхтик, алаастарыгар, сыһыыларыгар хааман, тот истэрэ тэйгэҥниирэ.
Сылгылар сыһыыга, аларга тахсаннар, күөххэ көччүйэллэрэ, кырачаан кулуннар, кутуруктара хоройо хоройо сырсаллара, атахтарын мэнигилээн өрүтэ тэбэллэрэ…
— Нохоо дьаххаһыйа сытыма, сир үрдүгэр силис тардан силигириир кэмиҥ кэллэ, күөххэ үүнэр үнүгэстэриҥ үгүс сыллар тухары ураа муостааҕы ууһатар, сыспай сиэллээҕи сиэллэрэр, кэмэ кэрдиитэ кэлбит курдук көрөбүн. Күн сирин көрсүһэр, Айыы сирэ анаабыта, хоонньоһо сытар холооннооҕу, кэккэлэһэ сытар кэскиллээҕи, алаһа модьоҕотун атыллатан, Аал уотуҥ алгыһынан, торҕо буруо унаардан, ааккын суолгун ааттатар кэмиҥ кэрдииһиҥ кэлбит курдук–
Чэлгиэн түһээтэҕинэ, Ааттаммат Эбэтин үрдүгэр турар курдук, онно ким эрэ сөҥ саҥатынан этэн тыынан сиккиэр тыал буолан ааста…
Уһуктан туох дьикти түүлэй дии санаан тойонуу сатаата, туох да тобулар өй киирбэтэ…
Манна бэҕэһээ эрэ кэлбиттэрэ, сири, уоту саҥалыы баһын, атаҕын сирийэн көрөөрү. Били күлэр,, Бойбооҕо,,харыс да хаалбакка, манна эмиэ кэлсибитэ. Сымнаҕас акка олордон сэтиилэнэ сылдьар. Оҕону оҕо курдук, оонньоо диэн дьонноох сиргэ хааллара сатаабытын олох буолумматаҕа, дьэ дьикти оҕо, тугу барытын иҥэн тоҥон билиэн көрүөн баҕарар.
— Бу дойдуга куһаҕан кыыл баар эбит, хара тыата кымньыылаабыт, көрбүтүн көмүллүүр, сиппитин сиэтэлиир. Сааҕытын сэпкитин хаалларымаҥ, чөкө тутта сылдьыҥ–
Чэлгиэҥҥэ аттанаары турдахтарын, кыыстара сибис гынна…
Уолаттарын соруйда, сэби сэбиргэли бэлэм тута сылдьалларыгар.
Күн арҕаалаан эрдэҕинэ биир чоҥолох алааска киирэн, көрбөтөхтөрүн көрөн үөстэрин таттара түстүлэр. Улахан маҥан атыыр, кыа хаан буолан, сиэлэ кутуруга субаллан,үөрүн биир сиргэ чөмөзтөөн баран тула көтө сылдьара…
Кылана кылана кыыла турбут адьырҕа, атыыр үрдүгэр түһэ сатыыра. Уолаттар сааларын бэлэм туппутунан аттарын кыпчыйан кэбистилэр. Хааҥҥа хараҕа бүөлэммит кыыл дьон да кэлбитин билбэтэ, кэтит тыҥырахтаах баппаҕайынан, атыыр сиһин батары тутан соһулла сылдьара, көрөргө дьулаан суол. Кэнэҕэс дьэ көрөн, часкыйбытынан икки атаҕар туран истэҕинэ саалар бүтэҥи тыастара битигирии түстэ да тас иэнинэн барда. Өссө да үнүөхтүү сытар кыылы тыынын салҕаатылар, үрдүгэр мас чөмөхтөөн уот астылар.
Өйдөөх сылгы барахсан дьоно кэлбиттэригэр
утары кэлэн,, бу айылаах оҥордо,, диэн үҥсэргээбиттии, эбэтэр тыыннаах хаалбыт үөрүүтүттэн дуу кистээн дьурулатта. Чэлгиэн икки уолу хаалларда, уоту маната, атыттар атыыр үөрүн таһааран далга хаайдылар. Ыпсылҕаҕа хаайан атыырдарын бааһын үүтүн көрдүлэр…
Манна да кыыстара сүбэ ама буолла, араас оту үргээн аҕалан,, бааһыгар маны тутуҥ, маны ууга оргутан бааһын ыраастааҥ,,
— Эн итини барытын хантан билэҕин?—
Чэлгиэн сөҕөн ыйытар
— Эбээлиин тыаҕа көһө сылдьарбыт, Табаһыттары батыһан, онно эбээ арааһы бары кэпсиирэ, көрдөрөрө, манна өссө,, бөрө,, ото үүммэт эбит. Хааны тохтотор, бааһы түргэнник оһорор.—
Чэлгиэн бу кыыс дьикти айылҕалааҕын, айаҥҥа сылдьан билбитэ. Дьылҕам араас айдарыылаах дьону сыһыаран, харысхал, көмүскэл буолан эрдэҕэ дуу диэн санаата…
Ньургуһуннаахха Чэлгиэн ылгын уола Көкөт кэлэн барда, быйылгы самаан сайын ыһыаҕар ытык ыалдьыт буолан тиийэллэригэр, нэһилиэгин дьонун ыҥыртыы сылдьар эбит. Дьэ этэн баран кэлээр диэбит эрэстииннэрэ быһыылаах, хас ыалга үктэннэҕин аайы көрдөөх нардаах араас эгэлгэни барытын туойар. Алгыс тылын анаталыыр…
Ньургуһун ыҥырыыны истээт, көтүөн кыната суох сылдьар. Хайдах эрэ ис иһиттэн чэпчээбиттии, утуйан уһуктубут киһилии көрө истэ чэмэлийэ сырытта…
,, Таһыырдаах,, бу ыһыахха хайаан да бараары баар дьонун ууга уокка түһэрдэ. Бэйэтэ баран,,Холорук,, хайдах дьүһүннээх, дьаһыҥнаах буоларын, бу өтөр наар саха дьонугар кэлэн ааспат, кыргыс үйэтин кылааныттан үөскээн ааһар киһини көрөн, тылын, өһүн истээри. Инникиттэн инники эйэ дэмнээх олорого илгэ төрдун олохтоору. Төрүт сиригэр түстэҕинэ, аньыытын харатын ааҕыахтара, онно дурда хахха буолуоҕа.
Хата бу киһилэрэ ыҥыыр акка кыайан олорор кыаҕа суох буолан, нууччалардыы көлөһөлөөх сыарҕа оҥоттордулар. Чугас эргин боруобаҕа диэн атын көлүйэн талыгыратан көрдүлэр. Бииргэ кырдьан эрэр миҥэтэ барахсан, иччитэ мөлтөөн иһэрин билэрдии, аадьуо айаннаахтыыр. Сылгы барахсан өйө диэн, саҥарбат эрэ…
Дьэ силиктэрэ ситэн айаҥҥа туруннулар, барар да сирдэрэ ыраах, айаннара да бытаан. Таһыырдаах чаҕара, кулута элбэх, уола Уордаах эмиэ барыста. Хас хонон тиийиэхтэрэ биллибэт. Иннигэр хонук сири бэлээмниир, илии атах үлэһиттэрэ иһэллэр.
Чэлгиэн кинини ааттаан суоллаан, атын улуус ааттаҕа, аарыма кырдьаҕас иһэрин истэн. Түһэр сирин түһүлгэтин, ойуу оһуор киэргэтэн, анал сэргэ туруортарда…
Бу эмиэ улахан суолталааҕа былыр былыргаттан, өбүгэ үйэтин саҕаттан.
Кэлэр кэскил тэриниигэ, уһун модьу таҕа далаһа буолан, ситим салҕанан барыахтааҕа.
21
Саха киһитин биир улуу сыдьаана, ааттаан суоллаан айаннаан
иһэрэ, аартык аайы айаатаата, ыллык аайы ыһыытаата. Улаҕата көстүбэт унаарар сыһыылар, аата ахсаана биллибэт алаастар. Сүүрүктээх үрэхтэр, бу барыта айылҕа барахсан, анаан айбыта, икки атахтаах үөрэн көтөн кэлэн ааһар олоҕор, күн кыһалҕатын көрбөккө билбэккэ, сүөһү ас ииттэн олордун диэн Аан Алахчын ойуу оһуор түһэрбитэ, отун маһын киэргэтэрэ киһи эрэ үөрүөх көтүөх курдуга…
Таһыырдаахха уһун айаҥҥа араас санаалар киирэ тахса, өйүгэр санаатыгар эриллэн ааһаллар. Бу муҥур үйэтигэр, ыырыттан ырааппакка, булбутун эрэ барытын муннун анныгар мунньан испитэ, байар туһугар, түүн күнүс олорор турар суох, оҕо туһа дии дии умса төннө түс да түс. Ханна баарый онтуката, баар эрэ туйахпытын хатарыа, ааппытын суолбутун аҕыс улууска аатырдыа, тоҕой аайы туругурдуо дии санаабыта…
Сылдьыбыт сирин аайы, өһүллүбэт өһү сааһы эрэ хаҥатарга сылдьар, уһун киэн өй санаа киирбэтэх дууһата, дьэ ити хантан билэн көрөн киһи кылааннааҕын кытта хатыста, өбүгэттэн эрэ хаалан бэриллэр,, кылах,, гынан ааһар кыымын билбэккэ…
Таһыырдаах бу үллэр үйэтигэр, иҥин араас дьону көрдө ини, көрбөтө ини, кини да киһи бэрдэ күнэ тахсар кэмигэр кылбайан күннээн күөнэхтээн аастаҕа,, кырдьар кырыыс,, кэллэҕэ. Тыыннааҕар, ити тыыннаах ыттар түөрэ үктээбит түөрэхтэрин төннөрөр туһугар, бу атыырданан аттанан айаннаан истэҕэ…
Чэлгиэн бу ыҥырыылаах ыһыаҕын эдьиийигэр Кыыс Хотуҥҥа уонна абаҕатыгар көлбөрүйбүтэ, кинилэри эрэнэн ыһыах тэрээһинигэр көрөр истэр дьоннору тэрийэргэ көрдөспүтэ. Бэйэтэ да илии атах буолан көмөлөһөрө элбэх этэ. Ыанар биэлэри, ыһыахха туутуллар сүөһүлэри Күлүк дьаһайара. Түһүлгэлэри киэргэтии, оҥоруу Көкөккө сүктэрбитэ, тарбахтаах мас уустарын мунньан арааһы бары симээбиттэрэ, сэргэтигэр тиийэ…
Чэлгиэни иһигэр биир санаа аалара, Ньургуһун кэлэрэ дуу, суоҕа дуу. Кини эрэ кэллэҕинэ күн сирэ күндүтэ, айыы сирэ аһыллара, ото маһа тупсара…
Ойуур иһэ хараҥа диэбиттии, хайдах да кини туора киһи сүрэҕин өҥөйөн көрөр кыаҕа суох этэ, саатар кыра ,, Бойбоох,,
— Эн таах муҥнанаҕын, атын киһиэхэ аныммыт дьылҕалаах киһиэхэ, кэтэс бэйэҕэр да кэлиэҕэ, кэтэспэтэх киһиҥ–
Уонна идэтинэн күлэн сырайа, күлэ турар күн күрдук мэлтэйбитэ…
Ити кыра кыыс оонньоон эппитэ дуу, кырдьыга дуу биллибэт, бэйэтэ да таабырын курдук оҕо, ылбычча киһи өйдөөбөт…
Таһыырдаах анаан оҥоһуллубут сыарҕатыгар тиэрэ түһэ сытан, арааһы барытын саныы истэ. Бу халлааҥҥа дьиримниир күөрэгэй, дьурулуура киһи эрэ истэ сылдьыан курдук, ханна эрэ кэҕэ,, куккуттуура,, айылҕа анаан да оҥортуур эбит. Бу киэҥ дуолан дойдуга баппакка, бэйэ бэйэни үтүрүйсүү хабырыйсыы,
киһи да бэркиһиир. Киһи барахсан биир киинэ түспүт өтөҕүттэн ыыра ыраапакка олоҕун моҕоохтуур . Дьэ бу кини кыһалҕа бөҕө кыһарыйан кырдьар сааһыгар, оҕолорум ыччаттарым туһа диэн, үҥэн сүктэн көрдөһө айаннаан иһээхтээтэҕэ…
Кырдьаҕас төһө да бүдүрэ кырыйдар, эһэтэ оҕонньор этэн хаалларбытын умнубат…
—,, Саха улуу уустарыгар, биир эмэ сырдык кыым курдук, ырааҕы тойу ыйдаҥардар, инникини өтө көрөн сырдатар биир эмэ киһи төрөөн үөскээн ааһар,Олортон биирдэстэрэ Дыгын Дархан төрөөн үөскээн аастаҕа, олоҕун усталаах туоратыгар, сахалары биир сомоҕо гынар сыаллааҕа, кини илин сылдьар боотурдара, бүтэй Бүлүүнү өҥөйбүттэрэ, Ааллаах үүнүнэн айаннаабыттара, Дьэһиэй сиригэр тиийтэлээбиттэрэ, онно манна аҕа уустарын олохсута атаартаабыта. Сор суолугар, быстар быатыгар баар суох өбүгэни өйүөхтээх, быстан хаалар күннэригэр быыһыахтаах баар суох киһилэрин Таас Уллуҥаҕы суох гыныылара, улахан охсууну оҥорбута, ким да билбэт ол хараҥа былыр үйэҕэ ааспыт кэмнэри, үһүйээн эрэ курдук хааллаҕа…
Оҕом эрэ буолларгын, ,,дьолоҕойгор,, хатыы сырыт,, Холорук,, суон сураҕын иһиттэххинэ, кини суолун- ииһин быһа хаама сылдьыбат буол. Ол быстыбат ситими быһа хааман балаҕайга былдьатыаҕыҥ, имниин күдэҥҥэ көтүөххүт,,—
Ону оччотооҕуга тыал тыаһын курдук истэн аһарбыта, кэлин кыргыс кыыла үөлэстэрин өҥөйбүтүгэр, биирдэ ,, бабат,, дии түстэҕэ…
Сиэнэ кыыс эһэтин көрөр истэр,оҕолуур. Эһээ, эбээ ииппит оҕото, сиэнэ ыал буолан бардаҕына, дьэ ким кинини сиэн курдук көрөр. Кыыс оҕо омук анала буоллаҕа, ханна дьылҕата тиэрдиэ биллибэт…
Ыһыытыыр ыраахтан, иһэр аарыма кырдьаҕаһы көрсөөрү, Чэлгиэн иһигэр ытырыктата саныыр, бачча ыраах мээнэҕэ, олоҕуттан уллуҥах уларыйбатах, сылдьар сирэ сыаналаах, хас хардыытын үйэлээх сааһыгар халы мааргы оҥорботох киһи. Урукку ыһыахтары бэйэлэрин истэригэр, аҕа уустарынан оҥороллорун, тыаһа сыма суох үөрэ, көтө атаараллара. Баар дьонун сэргэтин санааларын көтөҕөөрү, алгыстаан, арчылаан ыыттарара. Кыһалҕалаах кыһыны атааран, күөх сирэмҥэ үктэммит үөрүүлэрэ, аҕыйах күнүнэн сынньанаат кэлэр кыһыннарын бэлэмнэнии, оту, маһы үмүрүтүү, хаһаас бэлэмнэнии, эмиэ үргүлдьү күөрчэхтии ытыллыы…
Туох да диэбит иһин киһи барахсан үллэр үйэтин, саллар сааһын, тот сылдьарын, таҥас бүрүнэ сылдьарын туһугар олуктаах олоҕун барыыр быһыылаах…
Эрдэттэн этиллибит кэм инниттэн, ыһыах түһүлгэтигэр дьон мунньустан, бэйэлэрин истэригэр, оһуохай , кыралар кус, куобах оонньуутунан аралдьыйан, алаас иһигэр биир кэрэ бэлиэ түгэн үөскээтэ. Манна күөх оту тосту үктээбэтэх нарын кыыс оҕо уолан уолу кытта сиэтиһэн,
оһуохайга дьиэрэҥкэй тэбэрэ…
Чэлгиэҥҥэ кэлэр дьону көрсүһүү, аттарыы, түүн күнүс иллиҥэ суох сырытта. Араас ханна барыаҕай, сорох дьон түһэр сирдэрин сөбүлээбэккэ кыҥкыйдаан ылаллар. Төбөлөөхтөр, төрдө суохтар тус туһунан түөлбэлэнэн тэринэллэр. Хайдах да дьон санаатын табарга, хомоппот, хоргуппат,аат суол барбат гына тэринии, тэрээһин…
Манна дьэ Көкөт мааһа табыллар, кини обургу кыҥкыйдыы олорор дьону сэргэни уус тылынан ону маны уус тылынан уһааран, ыллаан, туойан күллэртээн тыл аҥардаһан үөрэ көтө арахсаллара…
Үгүс билбэтэх, көрбөтөх дьонноро Чэлгиэн бэйэтэ тэһиин тутан түһүлгэҕэ көрсөрүн күүтэллэрэ. Онно хайдах тыллаах өстөөх киһитин сылыктааһын буолара. Кырыллыбытынан кыргыттар кистии саба кийиит буолан, куустара сыппыт киһи диэн, туолбат баҕа санааларыттан үөһэ тыынан ылаллара.
Ыһыахха ааттаан араас киһи үөйбэтэх ахтыбатах дьоно бары кэллэлэр.,, Буордаах Булгунньах, Сыгынах, Кынат, Түүрэ харбыыр сыдьаана, Бобо Тутар уола,, атын да ааттаахтар, саха киһитин хараҕа туолар, киэн туттар күүстээхтэрэ, быһый дьоно күөнтүү хаамтылар…
Таһыырдааҕы көрсүһүү, сахалыы сиэринэн туомунан, силигин ситэрэн көрсүбүттэрэ. Сүдү киһини балаҕаҥҥа түһэрбиттэрэ. Чэлгиэни билигин да уоттаах,сытыы уота күөһэ өһө илик хараҕынан баһыттан атаҕар дылы батыһыннара көрбүтэ, бу киһи тас албын таһаатыгар, күүстээх көрүҥ, быһый быһыы, эрдээх санаа кистэнэ сылдьарын, мындыр өйүнэн быһаарбыта…
Дохсун эрдэ эмиэ кэлбитэ аймаҕынан, Ньургуһун тэһиинин Чэлгиэн тутан тоһуйбута да хом санаа кууспута, Ньургуһун илиитин уумматаҕа, мичилийэ кыыспатаҕа, атыттан чэпчикитин ыстанан, анал ураһатыгар дэгэйэ турбута, Чэлгиэн кэпсэтиэн баҕарбыта да дьон баарыттан туттунан саҥарбатаҕа…
Чэлгиэн күнү кытта тэҥҥэ туран, алааһын эргийэ, анал атын үөскэ өртөөбүтүн ыла баран иһэн, хатыҥ чараҥҥа кыыс оҕо курбачыйа сылдьарын көрбүтэ, хатыҥтан хатыҥҥа сүүрэрэ, кууһара, тугу эрэ ботугуруур курдуга. Эргичиҥнээтэҕин аайы уһун хойуу өрүүлээх баттаҕа тэҥҥэ тэлээрэн ылара. Бу дьикти кыыс хантан кэллэ, Чэлгиэн хаһан да көрбөтөх, куба мааны кэрэтэ көтө дайа сылдьарын, сонурҕаан көрөн турда. Кыыс киһи турарын көрөөт утары дэгэйэн кэллэ, сонурҕаабыттыы унаарыччы көрөн туран…
— Эн кимҥиний?—
Ис иһиттэн имэрийэн эрэр курдук минньигэс бэйэлээхтик ыйытта…
— Чэлгиэммин—
— Ээ эһэм үҥэр таҥара оҥостон, уоһуттан түһэрбэт, сэһэн–кэпсээн оҥостор киһитэ буоллаҕыҥ дии–
Чэлгиэн тугу саҥарыай, иэҥиэттэн эрэ кэбистэ, саҥарбата.
Кыыһа кини мух мах барбыт сырайын көрөн күлэн лыҥкынатта,
Сырайа эбии кытарда, киһи атаҕын тыаһын истэн хайыспыта, Ньургуһун дьиктиргээн кэҥээн хаалбыт хараҕын муҥунан көрөн турара…
Татыйык Ааҕыыта аудио
🎵 1 чааһа
🎵 2 чааһа
🎵 3 чааһа
🎵 5 чааһа
🎵 6 чааһа
🎵 7 чааһа