Аудиота:

Содержание

• Татыйык Ааҕыыта аудио

1

Чэлгиэн хаһан да түбэспэтэх алдьархайын көрөн соһуйан ыҥыырыгар олоро түһээт атын соруйан кыпчыйан кэбистэ, туос бөтөрөҥүнэн ойутан кэлэн онно манна ыһылла сытар сылгылар сэмнэхтэрин көрөн турбахтаат, иһиттэн ыар санаатын ынчык курдук ыган таһаарда…
— Туох аньыыбар харабар атаҕастаатыгыт, бу уһун сыллар тухары күлүккүтүн быһа хаампыт суоҕа, мин үрдүк ааппар ыар ыалдьыт буолан аастыгыт, хааннаах илгэ бырахтыгыт–
Атын баһын кууһан туран хараҕын уутун туора сотунна, ата барахсан өйдүүр курдук, кырыарбыт муннун санныгар сууралаата…
— Дьэ ити буоллаҕына ир суолгутун ирдиэм, тоҥ суолгутун туордуом, сэрэппэккэ сиэтэ диэйэххитий–
Хааннаах хаарга тобуктаан туран кими эрэ саанан ыар тылынан андаҕайда.
Өбүгэлэр үгэстэринэн сиэмэх кыыл хаалларбыт собулҕатын биир сиргэ мунньан хаппыт куруҥах кэрдэн ону үрдүгэр мунньан кутаа уот отунна. Түөкүттэр икки биэни истэрин тоҕута тыытан хаалларбыттар, сүлэ хайыы барбатахтар, тириилэри быһыта сынньан ылбыттар. Улахан тибии түһэ турдаҕына сылдьыбыттар, суол иис көстүбэт, Чэлгиэн суордар аһаан сиэн ыһыахтыы сылдьалларынан булла…
— Миигин туох иһин бар дьонум ,, Холорук,, диэн сүрэхтээбиттэрэй, дьэ тыалынан оонньообуккутун,, Холорук,, буолан ытыйыам. Миигин атаҕастаан ааспыккытын, бэйэҕититтэн буолбатаҕына, бэдэргититтэн ситиһиэм–
Умайа турар кутааны көрөн туран кимнээх эрэ ааттарыгар уот оноҕос тылы утаарда…
Тугу эрэ өйдөөбүт курдук кутурук төбөтүттэн быһан ылла, кичэйэн суулаан этэрбэһин оһугар угунна. Ыаллыы алааска олорор кинээс уолаттарын күтүрүү санаата, ол үс бииргэ төрөөбүт ини биилэр иимэргэ баппатах дьон төрөөн үөскээн сылдьаллар. Бары да лиһигирэһэн бардам майгылаах, хадаар соҕус хааннаах, аҕаларын ууһугар күүстээх көрүҥнээх, быһый быһыылаах дьон төрөөн үөскээн сылдьаллар. Арай биир куһаҕан кыдьыктара, түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥах буолар диэн бар дьонноро күтүрүүллэр да ким да маны уордулар талаатылар диэн туоһу быһыытынан тута иликтэр. Барыта сурах хоту үһүйээн.
Бу уолаттар күннээххэ көрбүттэрэ, оһоҕос төрдө ийэлээх, аҕаларын баар суох сүрэхтэрин көмүс чуораанчыга, саҥа силигэ ситэн, аар айылҕата анаан минээн айбыт Айыы куота сибэккилии симэхтэнэн, саҥа тыллан эрэр балыстаахтара. Элбэх кыахтаах баай ыал уолаттара ыйытан көрөллөрө да, кыыстара кыккыраччы аккаастаан иһэрэ. Ийэлээх, аҕата оҕолорун дьылҕатын бүк баттаан күүстэринэн ыал гынан санаалара суоҕа. Инилэрэ да балыстарын ытаппытынан ыытыахтарын баҕарбат этилэр. Ньургуһун барахсаны хайа киһи таптаабат буолуоҕай? Өрүүлээх уһун суһуоҕа такымыгар охсуллан, хааман сиимэн долгулдьуйан

аастаҕына, киһи эрэ таптыы көрөн хаалара. Чэлгиэн да биир биллэр аҕа ууһун ыччата буоллаҕа, сэнээбиттэрин сэттэлэрин биэрэр киһи. Тура күүһүнэн икки атахтаах утары көрөн туран санаммат дуолана. Илин күүстээх, быһый быһыылаах, хатарыылаах чокуур таастыы…
Дьиэтигэр тиийэн аҕатыгар туох буолтун сиһилии кэпсээтэ, үс ини биини күтүрүүбүн диэбитигэр аҕата сүр улаханнык көрө түстэ. Оҕонньор билигин да тэтиэнэх киил киһи буоллаҕа…
— Олбу араас буолан тэллэхтии олорор ыалларгын онон манан күтүрээмэ, төһө да ити уолаттар Дохсун, Албан, Сэгэттэй халыан соҕус хааннаахтарын иһин, итинник дьүһүлэммэттэр. Ытык дьон ыччаттара, үтүө дьон үнүгэстэрэ, атахтарыгар бары турбут дьон, быстахха быһыыланан ааттарын суолларын ыыппаттар. Төһө дьон сэргэ араастаан самалыктаан ааттаабыттарын иһин. Ити барыта Үөннээх Өлөксөй өстүйэн, илин кэлин былдьаһан аат суол ыытар–
— Чэ ол да буоллар абаҕабар Хоноһоҕо бара сылдьыам.—
— Чэ сырыт даҕаны, туора дьоҥҥо биир да тылы быктардыма, өс саас буолуоҕа–
Чэлгиэн абаҕатыгар аттанан иһэн Ньургуһуну санаан ылла, бу сайын кулуба ыһыаҕар, оһуохайга сиэтиһэн киирбиттэрэ, наһаа да истиҥник мичээрдээбитэ, илиитэ сылааһа сымнаҕаһа, тарбаҕа намчыта, дьиэрҥкэй тэппитэ киһи эрэ умсугуйа сүрэҕэ долгуйара, айылҕа биир кэрэ мааны кыталыга этэн тыынан лыҥкынатан иһэрин курдуга…
Ол ыһыахха Чэлгиэнтэн ордук дьоллоох киһи суоҕа, эдэр туран эрэр уолаттар ымсыыра да санаабыттара, үрүҥ түүн алгыһыгар иккиэн сиэтиһэн турбуттара, саҥа күнү көрсүбүттэрэ. Онно Чэлгиэҥҥэ хатыылаах харахтар хатаммыттара, ону кини хантан билэн сэрэйиэй…
Абаҕатыгар тиийбитигэр кырдьаҕаһа аҕатын курдук этэн баран эбии сэрэтэрдии сүбэлээтэ…
— Ити кэйээрин эҥин туһунан тыл аҥарын да быктарыма, ити эйиэхэ хааннаах бэлиэ хаалларбыттар, мантан инньэ иннигин кэннигин мананан көрүнэ сырыт. Ити мээнэ дьон буолбатах, ыар тыыннаах, хаан олбохтоох, иннилэрин кэннилэрин илбиһинэн иҥэриммит улуу урдустар , улаҕалаах өйдөөхтөрү күлүктэрин быһа хаампыккын. Аны ыраах айаҥҥа барыма кэлимэ, киһилээх сырыт…
Хайдах ус кыһыны быһа дьиэҕэ хаайтара сытыай, баайын дуолун бөрөөтөҕүнэ сатанар, аҕата сааһыран ырааппат, онон тэйиччи сылгыларын бэйэтэ көрдөҕүнэ сатанар. Аны сүөһүтэ аһа, ол ото маһа, барыта кини моонньугар. Хата быйыл икки ыал дьукаахтаһан абыраатылар, аны сайын күөххэ үктэннэхтэринэ биирдии ыанар ынаҕы ньирэйдэри ылыахтаахтар, ону таһынан тугу булбуттарын тэҥҥэ аһаан олороллор. Хата икки дьиэ иһэ толору оҕо киириитэ тахсыыта, обургу оҕолор көмө бөҕөлөр.
Чэлгиэн күн уһаатаҕын аайы кэлэрэ барара элбээн иһэр, барытын

бары үмүрүтэн баран сыарҕа суола хаала илигинэ эт арыы туттара барыахтаах, аны кыанар соҕус дьон көмүстээх тайҕаҕа баран кэлэр буоллулар, хас да сыарҕаннан кыттыһан барыаххайыҥ диэн Атыыһыт Арамаан тыл көтөхтө. Кини бэйэтэ барсыбат, эрэллээх дьонноох. Көтүппэт уонна Ытыс Уйбаан диэн үс күлүктээх күүстээх быһый харабыллардаах, сылдьа үөрүйэх дьон. Чэлгиэн барсабын диэбитин үөрүүннэн ылынна. Ол курдук биир сарсыарда Атыыһыт алааһыттан элбэх сыарҕалаах ат дьыбары бүрүнэн, тыыннара туманынан бурҕайан айаҥҥа турдулар. Айанньыттары Көтүппэт дьаһайар, уруккуттан сылдьа үөрүйэх киһи. Хаһан да буоларын курдук, хас тохтоон хонор сирдэригэр киһи лыык курдук тобус толору, баран иһээччилэр, төннөөччүлэр. Айанньыттар солбуһа сылдьан малларын, аттарын маныыллар. Оо дьэ тайҕаҕа чугаһаан истэххэ амырыын дойду тыына биллэн барда. Хас хонор сир арыгы, хаарты. Ол быыһыгар этиһии, охсуһуу. Чэлгиэн биири өйдөөн көрдө иһиттэ, манна эбит хас биирдии киһи байа эрэ охсор баҕалааҕын, киһи киһиэхэ ыт, бөрө буоларын. Көтүппэти олох үчүгэйдик билэллэр быһыылаах, тоҕо эрэ наллаан кэпсэтэллэр. Сэнээбиттэрин олох сиэх аһыах курдук көрөллөр истэллэр. Тайҕа чугаһыгар биир киэҥ куоҥ уораҕайга түстүлэр.манна өрөөн аттары бэйэлэри сынньанан өрөөн ааһарга сүбэлэстилэр. Арай күнүс дьиэлээх тойон тустар киһи баар дуо диэн дьикти ыйытыылаах буолла. Ким тустан кыайбыкка икки мөһөөх уу харчы уурабын диэбитигэр, баҕалаахтар баар буола түстүлэр, ол икки мөһөөҕү ылаары. Аны хотторбут арыы, эт төлөбүрдээх үһү. Дьиэлээх тойон бэйэтэ атыыр оҕуһу таҥнары туппут курдук сымарыттыбыт тустууктаах эбит. Тустууга ким сири таарыйбыт хотторор дэстилэр. Ол киһини утары көрөн туран ким да киириэн баҕарбата, дьиҥинэн икки мөһөөх элбэх харчы, бэйэтэ түөрт биэс ынах сыаната. Арай Көтүппэт туран дьиэлээххэ биһиги уолбут тустар диэн тыл көтөхтө. Чэлгиэн соһуйан чынас гыммытыгар…
— Хотторор түгэҥҥэр бэйэбит төлүөхпүт, от атах тэбэн кыайдаххына байа түһэҕин кытаат–
Киһитин санаатын көтөҕөн эгди буолла.
Үөһээ өттүлэрин сыгынньах тустар буоллулар. Түһүлгэҕэ киирэн дьиэлээх киһи ,, чээй,, диэн хаһыытыырын кытта, ким да өйдөөбөккө да хаалла, били сымарыттыбыт киһи тас уорҕатынан чигдигэ таралыйа түстэ, ким да Чэлгиэн хайдах хамсанан киһитин охторбутун өйдөөбөтүлэр. Дьиэлээх киһи бэйэтэ да соһуйда, хайыай тыл барда да бардаҕа, икки мөһөөҕү туттаран кэбистэ. Баар дьон Чэлгиэни саллыбыттыы көрдүлэр иһиттилэр. Аатын ыйыппыттарын Көтүппэт…
— Сиригэр дойдутугар Холорук, аатынан биллэр–
Сөпкө да ааттаабыттар дэстилэр.
Итинтэн ыла иннилэригэр Холорук

аат урут аартык аанын аһан айаатаата. Урут кимтэн да бүдүрүйбэтэх бөтөс, аатын суолун Холорук ылан ааста диэн киэҥ кэпсээн, сарсыардааҥҥы сонун, Холоругу бэйэтин да көрө сатааччы элбээтэ.

2

Тайҕа кыра ычалаах киһи кута сүрэ тохтообот, өйө мэйиитэ ыһыллар сирэ эбит. Манна эбит араас күн сиригэр көстүбэтэх сырайдаах харахтаах дьон арааһа, үрүҥэ , харата, аны бу киһитэ элбэҕин, кыараҕас алааска кыбыллан үөскээбит киһиэхэ сөбө суох дойду, Чэлгиэн дьонун батыһа сырытта, анараа обургулар Атыыһыт эрдэ кэпсэтиилээх дьоно эттэри,арыылары түргэнник туттаран бүттүлэр,барыта уу харчы. Хата Чэлгиэн аҕалбытын эмиэ туох да мундуйдааһына суох ыллылар. Үйэтигэр туппатах үгүс үбүн илиитэ тутан салыбыраата,уҥуоҕа халыр босхо барда…
Чэлгиэн бу дойдуга улаханнык кута сүрэ тохтообото, дьиэтигэр түргэнник төннүөн эрэ санаата. Дьонун батыһан туохха наадыйарын барытын атыыласта, курупчаакы бурдук, кииппэлээх сиидэс, бэйбириэт,туттар сэп сэбиргэл, ол быыһыгар булчуттар улаханнык наадыйар тимир хапкаан, туһах. Саа сэбин да ылла, буорах, доруоп. Аны ол сылдьан хаһан да харахтаан да көрбөтөх, кып кылгас чэпчэки дьоппуон омук саатын көрдө, хайдах эрэ саарбахтыы турдаҕына атыылааччы бэдирээччик, сыал ыттарга, анал сирдээхтэр эбит. Дьэ доҕоор чаҕылыннаран тыаһа хатана, аны көнөтө, алдьатар күүһэ сүрдээх эбит. Аатын туох эрэ,, бэнчиэстэр,, диэтэ дуу, аны мантыкабыт уон иккитэ ытар эбит, кырылас арыылары сылдьар кыра дьааһыктаах буулдьа биэрдэ ону кытта иитэр малларын. Чэлгиэн дьэ үрүҥ тыынын өрүһүйэр сэптэнэн үөрэн дэгди буола түстэ…
Бу дойду Чэлгиэн үөскээбит киэҥ алаастарыгар, сыһыыларыга, хочолоругар, хара тыатыгар, суугунуур чараҥар тэҥэ суох атын дьүһүннээх, бодолоох сир эбит. Сыгынньах халлааҥҥа харбаспыт хаардаах хайалар, түргэн кыһыннары тоҥмот хайыр таастаах сүүрүктээх үрэхтэр, маһа ото бөдөҥө хайдах эрэ атын эйгэҕэ үөскээбит киһи атыҥырыы көрөр.
Дьонун сэргэтин быһыыта майгыта да атын, араас иттэ барыта үмүөрүһэр эбит, ойуун, удаҕан, арыгы, дьахтар, ол быыһыгар хайаан да хаарты оройо аһыллыбыт сирэ эбит, арыгы атыыта көҥүллэммэт да көмүс ухханыгар ылларбыт дьон онтон иҥниэхтэрэ дуо, араас албаһынан аҕалаллар, көмүсчүттэр көмүс көлөһүннэрин супту уулаан ылаллар, ол амырыын аптаах умайар ууннан…
Дьоно ыксыыр быһыылара суох, сороҕор олох да сүтэн хаалаллар, ханна сылдьалларын, тугу гыналларын айбыт таҥаралара бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Чэлгиэн ыксаан күн дьыл уһаан тэнийэн бартын иһин икки аргыс дьонун айанныаххайыҥ диэн хаайда. Атыыһыт ындыыһыттара Көтүппэттээх хаһан эттэхтэринэ эрэ барардыы

хааллылар. Уонча аттарын сурурутан айаҥҥа турдулар. Син этэҥҥэ аара кыра арааспаал да буоллар айаннаан сыннаран истилэр. Айан аргыстаах, суол тоҕоостоох диэбиттии, аргыс дьон эбиллэн истилэр. Аара сороҕор сорумар, киһини дьиксиннэрэр сурах садьык иһиллэн ааһар. Ороспуойдар онно дьону өлөрбүттэр, манна дьону халаабыттар, кыргыбыттар, киһи куйахата күүрэр сонуннар иһиллэн ааһаллар. Син этэҥҥэ айаннаан тустууннан үлүһүйбүт сирдэригэр үктэнэн хонордуу тэриннилэр. Дьиэлээх тойон Чэлгиэни үрүҥ дьиэтигэр ыҥыран мааны ыалдьыт курдук көрүстэ. Ас эгэлгэтэ сандалы тухары тардылынна. Хотун да толуу мааны Далбар Хотун эбит. Икки эмдэй сэмдэй уолаттар, үс кыыс оҕолоохторо киэһээ аһылыкка олорустулар. Дьиэлээх тойон Чэлгиэнтэн дьонун сэргэтин ыйыталаста, ыал буолбатаҕын истэн, хайдах эрэ хараҕа үөннээхтик кылаҕачыйда, кыргыттарын диэкки көрөн ылла…
— Туох да диэбит иһин икки атах өйүгэр санаатыгар баппат быһыы майгы элбээн иһэр, дьон өйдүүн санаалыын булкуллан эрэллэр. Урут муҥкук саха муннуттан ырааҕы көрбөт эбит буоллаҕына байар туһугар ханна ханна тиийэн түгэнэн сылдьыбаттарый. Чэ ол үчүгэйинэн сылдьаллара син даҕаны, ити дьон бөҕөтүн түөкэйдээн, кырган, дууһатыгар туран байар баар ээ ыарахан суол.—
Дьиэлээх киһи сыыйан ону маны кэпсии олордо, аны таһырдьаттан биир аарыма кырдьаҕас киирбитин, икки илиитинэн көрүстэ. Хаттаан сандалыны тартылар, көмүлүөк сырдыгар.
— Холорук көр, бу баар суох биһиги ытык кырдьаҕаспыт, аҕа ууһа тумус туттар киһибит, ааттаах суоллаах, арбаҕас бастаах Үрүҥ Айыыттан үттэриилээх. Үөһээ Дойду Халлаанын хататтарыгар ханыылаах Өксөкүлээх Ойуун буолар.—
Кырдьаҕаһы тоҕо эрэ анаан минээн Чэлгиэни кытта билсиһиннэрдэ.
Кырдьаҕас Чэлгиэни үөрэтэрдии сымнаҕас хараҕынан көрдө…
— Үнүр бүдүрүйбэт бүлгүннээн, тэмтэрийбэт тирэхтээх, буулаҕа буҕатыырбытын буору булларда диэн ыччаттарым, көрөр хараҕым дьүккэлэрэ, истэр кулгааҕым сарыылара, омун төлөн бөҕө буолбуттара, ону мин көрдөрөөрүҥ диэн көрдөспүтүм, кини киһи тэлгэһэттэн тэһииннээх, мэнээх киһиэхэ бүдүрүйүө суохтаах этэ–
— Тоойуом Мин саҥа сүһүөхпэр туран иһэн олоҥхолуурбун ордорор этим, бэйэм да билбэппинэн, олоҥхо тыла Иэйии куттаан иһиллэрэ, Айыы тыллаан аһыллара.тыл уҥуоҕа суох диэбиттии үөһэттэн кутуллара, ситимнэнэн этэр тылбар эриллэрэ. Оннук олоҥхоһут буолуом эбитэ буолуо, ону баара түөрэҕим түҥнэри эргийбитэ, босхоҥ ыарыы буулаан үс сыл суорҕан тэллэх киһитэ буолан сыппытым. Ону кимэ биллибэт кэриим киһитэ, түүннээх күн хонуктуу сытан, чып кистэлэҥинэн, иэгэйэр икки атахтаахха иһитиннэрбэккэ, уу

харахтаахха көрдөрбөккө, түүнүн эрэ көмүлүөк уотун сырдыгар, аал уотун аһатан кутуран куллугуратар этэ. Мин оччоҕо ханна эрэ көтөн иһэр курдугум. Ол кэннэ үһүс түүнүгэр ханна да барбыта биллибэккэ сүтэн хаалбыта. Кэлин бэйэм сэрэйдэхпинэ, үйэ анараа өртүгэр олорон ааспыт улуу киһи тыына, орто дойдуттан арахсаары миигин булан ылан хомуһуннаан ааспатаҕа дуу дии саныыбын.—
— Киһи бу Орто Дойдуга түһэригэр, айылҕаттан анааһыннаах буолар, Холобур эйигин Күн сирин көрөргөр Чэлгиэн диэн мээнэҕэ ааттаабаттар, ону кытта хас биирдии оҕону таба көрөн сылыктаан, хос аат иҥэрэллэр, холорбур эн сыҥаһалаан тураргар Холорук диэбиттэр, ити эн иҥиир ситииҥ киһиттэн эрэ уратытын туоһулуур. Кырдьык да кыайыах киһи кыайбыккын,хотуох киһи хоппуккун.
Ити гынан баран эйиэхэ биир хара санаа иҥмит, хааннаах илгэни хаалларбыттар. Илбис кыыһын иҥэрбиттэр, өлүү суолун аспыттар. Итини барытын бэйэҥ бэркэ диэн билэр киһиҥ тэрийбит, эн атын дьону күтүрүү сылдьыбыккын, хаһан баҕарар уһуну киэҥи толкуйдаан көрөр буол, быстахха былдьатыаххын сөп…
Хата мин оҕобун, бачча үтүө саха үөскээн эрэр ыччатын арчылыам, хойутун хойут үтүө киһи үөскээн, маннык киһи баар этэ диэн кэнчээри ыччаттаргар кэпсээн оҥостоор–
Ити курдук биир аарыма кырдьаҕас алгыстаах айаҥҥа турдулар. Айан буолан баран эрэйдээх, араас моһоллоох, тарыҥнаах үрэхтэргэ да хаайтаран ылаллар. Ат охтон атаҕын тоһутар, атын сэтии атынан солбуйан аттарын салҕаан баран ааһа тураллар ол аайы киһи дьэ хайдаҕа барыта көстөн тахсар, дойдутугар айахтааҕы атыппат Хабах кэлсибитэ, Чэлгиэн иһигэр сөбүлээбэтэҕэ да наһаа харайарын иһин илдьэ кэлбитэ, бастаан айаҥҥа сүрдээх этэ өрөһөлөнөн, кэлэн баара суоҕа биллибэт, били үллүбүт Хабах курдук бэйэтэ тыына тахсан, эппиккэ дылы харбыйан, атаҕын тумсуттан иҥнэн охто сылдьар буолла, дьэ буолар да эбит, киһи хайдаҕа манныкка биллэр эбит. Аны биир түһэр сиргэ, хаартыһыт бөҕө мунньустан куруускалаан имитэ олордохторуна түбэһэн хоннулар. Чэлгиэн көрдөҕүнэ тыа дьоно эрэйдээхтэри көрдөрөн олорон балыйаллар. Аны онно Чэлгиэннээх утуйа сыттахтарына Хабахтара туран хаартылаан биир сыарҕа таһаҕаһы сүүйтэрэн кэбиспитэ, сарсыарда биллэн айдаан бөҕө буолла, бу түөкүн олох да туора дьон сыарҕалаах таһаҕаһын сүүйтэрбит. Аны ону быһаарсыыга дуолан охсуһуу буола сыста. Биир өрө көрбүт бөтөс биир бииргэ быһаарсыахха диэн ыһыытаан, оннук бэрт дэстилэр. Хабах олох купчус гына түстэ, кутталыттан барыта бары сап салыбырас. Биир күүстээх көрүҥнээх киһи саҕатыттан өрө ыйаан таһааран баран атаҕар туруорбута, атаҕа уйбакка сууллан чигдигэ,,

күр,, гына түстэ. Дьоно үөхсүү бөҕө буоллулар. Ыксаан Холоругу быһаарыс диэн көрдөстүлэр. Анараа урдустар аатын ыйыттылар, көнөтүнэн,, Холорукпун,, диэбитигэр уу чуумпу буола түстэ. Бу ааты айан аартыгар олорор, кэлии барыы дьон сурах хоту бары истэн билэн сылдьаллара. Тайҕа аатырбыт бөҕөһүн бүдүрүппүт киһини илэ көрөн чыпчырынан эрэ кээстилэр. Ким да иннинэн сырайдаах, утары уунар санаата киирбэтэ, хата киирэ тахса сонурҕаабыттыы харахтарын хатыы сырыттылар. Ити айдаан тугунан дьиэлийэн тахсыа биллибэт этэ, хата эйэ дэмнээхтик араҕыстылар. Хабах олох тэбиллибит ыт курдук кириҥнии сырытта…
Бу айан тухары Чэлгиэн элбэх хааны сиини көрдө, бу маннык айаҥҥа төһөлөөх киһи көмүс уҥуохтара көтөҕүллүбэккэ сир халлаан икки ардыгар кырамта буолан хаалтын айбыт Айыы таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Дойдуларыгар чугаһаан тус туһунан алаастарыгар тарҕастылар. Чэлгиэн үс сыарҕалаах атын субурутан, биир сулумах аты ыҥыырдаан, ылааҥыга утуктуу истэ, уһун айаҥҥа сылаата да таайдаҕа, арай үрдүгэр хара суор субу түһүөх курдук хааҕырҕаан кэлбитигэр соһуйан атыттан ыстанан түстэ. Ону кытта саа эстэр дорҕоонун кытта, утары суон тииккэ буулдьа түһэн хатырыга ыһылла түстэ. Кэлин иһэр уолаттара сырсан кэллилэр, соһуйан дьиктиргээн эргим ургум көрдүлэр.

3

Төһө да ылааҥҥы буолан хаары быһыта сиэстэр, Чэлгиэн үнүр тоһуурга түбэспит сирин үчүгэйдик чинчийэн көрөргө сананна, уолаттарга олох ханна да кэпсээн оҥостумаҥ диэн ,,чып,, кистэппитэ…
Дьоно аймахтара ыраах айантан уоллаттар этэҥҥэ туох да улахан моһоло суох эргиллэннэр, аҕата мааны сандалы тардан, малааһын тэрийбитэ. Чэлгиэн аны күһүҥҥү хаһаас арыыга, эккэ диэн дьоҥҥо аҕалбыт саатын сэбин, тимир хапкааннары, туһаҕа, таҥаһы сабы, уонча куул бурдугу түхэппитэ, бар дьоно махтал бөҕө буолтара, үөрүү диэн туохха тэҥнэниэй, арай Атыыһыт ону истэн иһигэр өһүрэ санаабыта, кини эрэ бу түөлбэҕэ аҥардастыы айаатаан, соҕотохтуу мөҥүрээн,, бөө,, диэн олоруон баҕарар этэ, атын киһи туора түһэн малы салы чэпчэкитик ыһарын иһигэр сөбүлээбэтэҕэ, да таһыгар үөн хаата таһаарбаҕа, өс баайбыта…
Эттээх ат дьигиһэ, атаҕын үрдүгэр үҥкүүлээн эрэр курдук дьигиһитэн, ол быыһыгар сэгэйэ сиэлэн өр гыныа дуо, хайа хайысхаттан буулдьа кэлтин суоллаан икки аттаах киһи сылдьыбыт сирин булла, ыраах да сиртэн ыппыттар, ити аата олох үчүгэй сэптээх дьон эбит дии санаан суоллаата, үнүр кинини өлөр өлүүттэн өрүһүйбүт суор хааҕыргыы хаҕыргыы, ол быыһыгар таҥалайын тыаһатан, манан бар диэбиттии кинээс олорор түөлбэтин диэкки тэлиэс былаас дайбыы турда.Холорук кыра сааһыттан

суолу ииһи хайа үөрүйэх буолан, дьиктиргии саныыта, хайдах бу дьон төһө да суол хайалларын билэ билэ , оҕунан ыппыттыы тоҕо кинээс олбоҕор бардылар…
Араас санаа барыта киирдэ таҕыста, буккулунна. Кинээһи да, ыччаттарын да кытта бу үйэҕэ кырыы харахтарынан көрсөн, ар– бур дэһэ иликтэр этэ, дьэ дьикти…
Эниэни өрө сүүрдэн тахсаат быһыта сиэспит халдьаайыга ньургуһуннары көрөн атытан түстэ,, чээн,, диэн тоҕо эрэ имэрийэн ылла, Ньургуһуну санаан сүрэҕэ дьикти сылаастык, тугу эрэ кэтэһэрдии, эрэнэрдии ньүөлүйэн ылла…
Бу аҕыйах ыйга ахтыбыт да эбит, төрөөбүт төрүт сирин уотун, хайдах эрэ санаатыгар салгынныын ыраас курдук. Анараа дойду лүҥкүрэн киһи кутун сүрүн баттыыр буоллаҕына, манна кутуҥ сүрүҥ чэпчээн, көтөр кыната эрэ суох буолаҕын. Үнүр ыар дьылҕалана сыспытын санаан күйахата күүрдэ, иэнэ кэдэҥнээтэ, ыҥыырыгар олоро түһээт кинээс олорор алааһын диэкки салайан атын чупчуруйаат быһа кыпчыйан кэбистэ, дьөһөгөй оҕото барахсан иччитин ис санаатын таайбыттыы, торҕо сэлииннэн түстэ. Кинээс дьиэтигэр баар эбит,дьэ кырдьык түс бас тыллаах саха саарына, көстөр да дьүһүнэ киһи сирбэт киһитэ, хотуна биир оннук, киэҥ куоҥ көҕүстээх, улаҕалаах өйдөөх, хааман сиимэн долгулдьуйан бардаҕына, чараас чараастык мичээрдээн ыллаҕына хайа да бэйэлээх эр бэрдин сүрэҕин сүүйэр кыахтаах. Чэлгиэн киирэн кэлбитигэр, кэтэҕириин ороҥҥо кэтэх тардыһан сыппыт дьиэлээх тойон бэттэх кэлэн көмүлүөк оһох иннигэр талах олоппоско олордо. Соһуйбут курдук тонолуппакка одуулаата. Чэлгиэн таһыттан киирбит киһи быһыытынан дьиэлээхтэргэ төбөтүн нөрүтэн эҕэрдэ биэрдэ…
— Сонуҥҥут, туох кэпсээн?—
— Суох эйиэхэ буоллаҕа дии киэҥ сиринэн тэлэкэчийэр киһиэхэ–
Кинээс иһигэр улаханнык дьиктиргии олордо, хаһан да бу үйэҕэ кини балаҕанын модьоҕотун атыллыы илик киһи, туох эрэ улахан наадалаах буолан үктэннэҕэ диэн иһигэр сэрэйэ олордо…
Бу балаҕан үс турбут уолаттара бэйэлэрэ олохторун булан туһунан олохтоох ыаллар, чугас чугас олороллор. Хаппахчыттан Ньургуһун тахсыбытыгар, саҥара олорбут ыалдьыт кэлэҕэйдээн ылбытын, дьиэлээх тойон кыраҕы хараҕынан бэлиэтии көрдө…
Дьиэ иһинээҕитин, таһынааҕытын ону маны кэпсии олорон, тыл даҕаттаран Чэлгиэн кимнээх кэлэллэрин баралларын туоһуласта…
— Билигин суол былдьаһыктаах кэмигэр ыраахтан ким кэлиэй, барыай, арай үнүр үс хонуктааҕыта Көтүппэт, Ытыс сылдьан ааспыттара. Саҥа айантан кэлбит курдук кэпсииллэрэ.—
Чэлгиэн төннөн иһэн, барытын эргитэн, тоҕо манан суолу муннаран аастахтарай дии санаата. Көтүппэттээх кэннилэригэр хаалан баран, суолу ииһи үчүгэйдик билэр дьон ол аата курдары түспүт

буоллахтара…
Дьиэлээх да тойон Чэлгиэн мээнэҕэ кэлэн барбатах буолуохтаах диэн сэрэйэ олордо. Кини кулгааҕа, хараҕа киэҥ буолан барытын истэ билэ олороро. Төһө да Чэлгиэн,, чып, кистэппитин иһин айаҥҥа бииргэ сылдьыспыт ырааҕынан сурдьа баара, ону кистээн ыҥыттаран үрүүмкэннэн айах тутан олорон хайдах сылдьыбыттарын түөрэ барытын истибитэ. Өссө эбиитин Чэлгиэни улахан киһи арчылаабытыгар тиийэ. Кини кыыһын атыыһыт аах маах иимэргэ баппатах уола ыйыттарбытын кыыһа да уонна убайдара муос таас курдук аккаастаабыттара, кыыһа Чэлгиэҥҥэ сүрэҕэ чугаһын, эрдэттэн сэрэйэр этэ да туох да диэн хатыылаах биир тылы оҕотугар этэ илик. Икки хас сыллааҕыта, Атыыһыт өлбүгэ сир көрдөөбүтүн нэһилиэк мунньаҕар кыккыраччы аккаастаабыта. Ол айдааннаах мунньах буолбута, Атыыһыт нэһилиэк ордор сирин өр сылга түүлээн ылаары тыл көтөхпүтэ. Кулуба бэйэтинэн өйүү сатаабыта сири бэрдэрээри, Атыыһыттан элбэҕи аһаатаҕа дии, кини бэлэһигэр мэҥиэ хаптаран онтукатын сири буору аннынан иэстээн эрдэҕэ. Кинини кинээһиттэн уһултараары хаста да тыл көтөҕө сатаата да нэһилиэгин дьоно хаалларан иһэллэрэ. Холорук биэлэрин уоран бартарын истибитэ уонна кинилэри күтүрэтэ сатыылларын эмиэ. Бу икки улахан аҕа уустара ииристэхтэринэ, Атыыһыт өрө күөрэйэн тахсара чуолкай, иһэ истээх иирсээн төһө дириҥээн иһэрэ өссө да биллибэт, бу сыа быыһыгар былчырхай курдук кини оҕотун кыбыппыттара баар ээ абата. Холорук халыҥ аҕа ууһун ыччата, төрүт киһи төрүөҕэ буоллаҕа, инньэ былыр хос хос эһэтин саҕаттан, арай оҕобор тыл көтөхтүн, оҕом,, ээх,, диэн иннинэн буоллаҕына, икки улахан аҕа ууһа уруурҕастахпытына улууһу да өрө тутар кыахтанабат…
Кинээс ону маны ыра санаа оҥостон, тиэрэ түһэн утуйан хоҥоруута тыаһаан барда…
Ньургуһун Чэлгиэн киирэн кэлбитин, хаппахчыга сытан саҥатыттан билбитэ. Сүрэҕэ доҕуурга иҥнибит туллук курдук толугуруу мөхсүбүтэ, кыбыста кыбыста тахсан ас бэлэмнээбитэ, аҕатын кытта аһыы олорон ону маны кэпсэтэллэрин истэн, туохха кэллэҕэй диэн сэрэйэ сатыы олорбута. Тахсан барбытыгар хайдах эрэ хомойо санаабыта, аны хаһан көрсөбүт дии санаабыта. Ити Атыыһыт уола Тиэрбэс чүүччү курдук кыараҕас үөннээх хараҕынан көрөн барар сиригэр маныыр, кэлэр сиригэр кэтиир, олох туох да улахан наадата суох хайаан да тугунан эрэ сылтаҕыран көрсө сатыыр. Ыйыттарбытын олох аккаастаабыта да, кэһэй буолбат быһыылаах…
Ол аата Көтүппэттээх эбиттэр, тоҕо айаҥҥа сылдьан ити ыар санааларын оҥорботохторой, баҕар манна кинээһи түһэрээри, кини уолаттарын дуу, оччоҕо икки аҕа ууһун ыһаллар. Ити туохтан киниэхэ Атыыһыт ыарахан нүһэр

санааны ылыммытын кыайан өйдөөбөккө истэ…
Абаҕатыгар Хоноһоҕо туораата, кэлэн баран сылдьа илик, үнүр үлэһит уолунан тугу аҕалбытын ыыппыта, атын сэргэҕэ баайа турдаҕына абаҕата балаҕантан утары таҕыста…
— Хайа оҕом бэйэтинэн көтөн мөҕөн кэллэ, чэ налыччы иһирдьэ киирэн сонуҥҥун кэпсээ–
— Туох улахан сонун кэлиэй, сылгыларбын бөөччүйэ сылдьабын, төрүөх буолан ол дьаһала, манабыла. Аны сайылыгы саҥардабыт, өрүтэ тардабыт, быйыл дьыл эрдэлээн сыарҕа суола эрдэ хаалла, онон сорох сылгылары чугас өттүн үрдүгэр от ыһан аһатабыт. Аны кыһын айан аартыга эрдэ аһылынна да бараары, дьону кытта хаһаас эттэрин, арыыларын кэпсэтэбин, дьон хото үөрэ көтө арыы эт кэпсэтэллэр, онон эбии аны күһүн илдьэ барарга сыарҕа ылаҕа иэхтэрэн бэлэмнэтэн эрэбин. Бөҕө таҕа гына. Аны сылгыһыт уолаттарга хас ат айааһата сылдьабын, сыарҕаҕа үөрэтэн, онон Абаҕа үлэ хамнас элбэх, барыны барытын саба тута сатыыбын да иирбэ таарба итэҕэс элбэх.—
Күннээҕи сонуннарын бэйэ бэйэлэригэр кэпсии, сонуннарын хардары таары атастаһа олордулар–
Чэлгиэн абаҕатыгар туох баар сылгыларын, ким дьаһайбытын айаҥҥа хайдах сылдьыбытын, дойдутугар кэлэн, быстахха былдьата сыспытын, барытын түөрэ кэпсээтэ…
— Ол улуу киһи туох Айыы санаата киирэн эйиэхэ күн ый буолбутай. Дьиҥинэн атын быһымах киһи эбитэ буоллар, аҕа ууһун баар суох бөҕөһүн бүдүрүппүт киһиэхэ айа тардыахтаах этэ, дьоллорун оонньотор гына, ону уһун киэн толкуйдаах, чахчы да үрүҥ Айыыттан айдарыылаах, Күн Айыы киһитин сүөһүтүн араҥаччылыырга анаммыт Айыыһыттаах эбит дуу дии санаатым.—
Чэлгиэн тугу да саҥарбата, санаата Атыыһыкка иэҕиллэ турар. Ону сэрэйбиттии
— Эн ити санааҕын олох бырах, эдэр киһигин, арааска олох умньаныма, өстөн ордук куһаҕан суох, бу күн сиригэр туох барыта кэрдиистээх кэмнээх, барыта иэстэбиллээх, ирдэбиллээх, ыйытыктаах. Онон чуумпутук сырыт, Айылҕаттан айдарыылаах буоллаххына уу да ылбат, уот да сиэбэт. Оннук тоойуом,итини мин сыта тура сыаналаан көрүөм, Атыыһыт иннин кэннин хайаммын бэйэм билгэлээн бигээн ыйаан куттарын көрүөм истиэм, олох орооһума.—
Бэргэн төннөн иһэн абаҕатын этиитин ыараҥнатан көрдө, кырдьык даҕаны олох көрдөрөн иһиэ диэн иһигэр санаата…
Атыыһыт даҕаны хара санаата туолбакка киҥэ наара алдьана сылдьар. Иһигэр Көтүппэттээххэ кыһыйар абарар, итиччэ үчүгэйдик түбэһиннэрэн баран, сыыһа тутуннахтарына көр, итиннэ боҕотуннарбыттара буоллар ити барыта кинээскэ сыбаныахтаах этэ, Көтүппэттээх айаҥҥа сылдьыбыттара диэн куотунуохтаахтара, барыта күппүлүү барда, абатыгар остуолун сутурҕалаан ылла…
— Тойон кэл эрэ манна–
Хамначчыт уолун

дьоло ыһыытаан ылан илдьиккэ ыытта…
— Түүн үөһүн ааһыыта аанын үстэ тоҥсуйдулар, олууру төлөрүппүтүгэр, икки саар тэгил уҥуохтаах, быһый быһыылаах, түргэн туттуулаах, хотой курдук эрилкэй харахтара уотунан киһини дьөлө көрөр кимнэрэ туохтара биллибэт түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥахтар киирэн кэллилэр…
— Туох өлүүтэ алдьархайа буолан биһиги ыар тыыммытыгар бэһирдиҥ–
Киирбит дьонтон биирдэстэрэ быһаччы ыйытта.
— Биир бас быата суох барбыт соноҕоһу күн сириттэн күрэтиэхпин баҕарабын. Төлөбүрэ бу баар —, кыра соҕус мөһөөччүгү остуол сырайыгар лис гына уурда.
— Биһиэхэ ким да буоллун, биһиги үҥэр таҥарабыт кылахачыйар кыһыл көмүс–
Бу икки ким да билбэт, киэҥ ыырдаах, такымнарыгар дылы кыа хааны кэспит, тайҕа ааттаахтара этэ. Хаһан эрэ дьон курдук дьон, оҕо курдук оҕолор, биир алаастан атах балай барбыттара. Атыыһыт бу уолаттар халбас харата сырыыларын билэр буолан, хам түм ыксалга туһанар этэ, ол гынан баран бэйэтэ бу дьэбир дьонтон этэ тардар, хаан иҥмит дьоно туох санаалаахтарын ким билиэй. Дууһаларын көмүскэ атыылаабыт аньыылаахтары.
Ити курдук Чэлгиэҥҥэ тэнтик бырахтылар. Атыыһыт кини дууһатын көмүскэ атастаста…

4

Бу икки кимнэрэ туохтара биллибэт икки урдус Туймаада туонатыгар киирэн, көрүлүү нарылыыр сырыттылар, көрдөөх көстүүнэйи да тумнубатылар, үс күлэр эмэгэттэригэр, хаарты маатыскаҕа хараҥа түүннэри атаардылар, ол сылдьан биир күн Көтүппэттээҕи көрсө түстүлэр. Сиэмэх сиэмэҕи,бөрө бөрөнү ыраахтан чуҥнаан көрөрүнүү, бэйэ бэйэлэрин улаханнык эн мин дэһэн эйэргэспэтэх эрэттэр этэ. Бары даҕаны үһүктааҕынан дугунан, хааннаах быһах биитин өрө салаабыт дьон буоллахтара. Көтүппэт супту хааман кэлэн утары олорунан кэбистэ, Ытыс быар куустан турда…
— Дьэ уолаттар бу тухары хара күлүк буолан сыыһа халты туттара сылдьыбыт бэйэҕит, сатаммат санааны ылыммыккыт, бэйэ бодоҕутун өрө тардымматаххытына, силлибэт сиргититтэн сиэтиллэрдии сиэнэҕит, сэрэппэтэҕэ диэйэххитий, эһигини ити Атыыһыт Арамаан акаарылары өлүү айаҕар угаттаан биэрээри сылдьар–
Туох да иҥнигэһэ суох быһаччы суон куолаһынан көөҕүнээтэ…
— Нойоон эн тугу туойдуҥ,туох хатыылаах тылынан халаардыҥ, хатылаа эрэ–
Биирдэрэ кыыннаах быһаҕын харбыалаан көрдө…
— Наһаа өтөрү батары көрүмэ, көнөтүнэн эһигини сэрэтээри гынабыт, ити Холорук биһиги айахпытыгар баппат киһи, сананымаҥ даҕаны.—
— Кини ол тугуй, сүүрэр хааннаан, быстар тымырдаах ини, оччону баччаны көрөн кэлиллибитэ–
— Биһиги эмиэ инньэ дии саныыр этибит, тоһуурга турдахпытына халлаантан хара суор хааҕырҕаабытынан түспүтэ, онтон биирдэ көрдөхпүтүнэ икки кынатын саратан күнү ыйы

бүөлээн сүрдээх улахан Ийэ Кыыл уоттааҕынан көрөн турара, саабыт чыыбыһын төлө тутаат атахха биллэрбиппит. Кэннибититтэн хойукка дылы туох эрэ маныыр батыһар курдуга, биһиги ол иһин Атыыһыкка кыккыраччы аккаастаабыппыт, онон эһигини да сэрэтэбит.—
— Эһиги ол биһигини тоҕо сэрэтэ сатаатыгыт–
— Билэргит буолуо Тайҕаҕа,, бөө,, диэн олорор Тордуох баары–
— Билэн да ол улуу киһи удьаратын ырааҕынан тумнан сылдьабыт, киниэхэ төлөрүйбэт иэстээхпит–
— Ол киһи күөн туттар, бүтүн күүстээх бухатыырын Холорук тустан хара буору харбаппыта–
Утары олорор икки бэдик сырайдара, харахтара уларыйа түспүтэ
— Ол Сымара Тааһы дуо, кинини туох инчэҕэй эттээх киһитэ, иннинэн сирэйдээх утары уунан, бүлгүрүйбэт бүлгүнүн, сымара таас сототун сыҕарытыай? Хайа омун ини–
— Омун төлөн буолбатах, биһиги уу харахпытынан көрөн турбуппут, онно Тордуох баай уола бүдүрүйэн өһүрэрин оннугар, хата киһиҥ аатырар арбаҕастаах ойуунунан,, арчылатан,, алгыс бөҕө анаан атаарбыта–
Сотуруо уонна Харбас Хара улаханнык соһуйа иһиттилэр да бардамнарыгар оҕустаран дьолоҕойдоругар киллэрбэтилэр…
— Чэ улахан эбит, биһиги ылынныбыт да ыһыктыбаппыт,, ээх,, диэтибит да энчирэппэт үгэстээхпит, эһиги курдук куттанан купчуйбат дьоммут–
Харбас саҥара саҥара бэлэһигэр күллэ.
— Хайа нохоо хантайан туран,, хаахтаабытыҥ,, хаанынан өҕүйээрэй–
Ытыс удьурҕай уктаах, икки харыс уһуннаах быһаҕын харбаан ылла…
Быһыы майгы сытыырхайаары гыммытын Көтүппэт намыын саҕата тохтотто…
— Чэ биһиги үүннээх тэһииннээх этиибитин дьолҕойгутугар тохтоппотугут, дьылҕаҕыт билиэ, туох күүтэн турарын–
Уонна саҥата суох арыгы, хаарты, дьахтар содур быһыы олохтоммут уораҕайыттан тахсан бардылар…

Күөх сирэмҥэ үктэнии,киһи эрэ үөрүөх көтүөх курдуга, киһи эрэ буолуо дуо, үөннүүн көйүүрдүүн, көтөр- сүүрэр , айбыт айылҕалара уһуктан суугунуур ырыата, оттуун мастыын таҥнан симэнэн, араас өҥнөөх сибэккинэн көбүөр курдук тэлгэммитэ көрүөхтэн кэрэ да эбит…
Чэлгиэн бүгүн дьонун сэргэтин сайылыктарыгар көһөрөн баран үргүлдьү онно тохтообокко алаастарын кэрийэ барда. Кэнники кэмҥэ кинини ким эрэ дуу, туох эрэ дуу кэтиир маныыр курдук буолла, куруук кэнниттэн көхсүн хараҕын тобулуу одуулуур …
Ол иһин тыын харабыла диэн били бара сылдьан атыыласпыт саатын илдьэ сылдьар, чэҥкээйи гынан. Урукку дьыллар курдук буолбатах, сааланан сэптэнэн уолаттара куһу, хааһы син добуоччу кыайдылар. Аны андыга сыталлар. Быйыл сайылыгар бэйэтэ ыһыах ыһар санаалаах, эрдэ абаҕатын кытта кэпсэппитэ, бар дьонугар биллэрбитэ. Эппиккэ дылы ат атаҕа тиийэринэн ыалдьыт, хоноһо ыҥырбыттара. Эрдэттэн ыанар биэлэри хаайбыттара,

кымыс бэлэмниир дьонун булбута. Күн дьыл күүппэккэ ыһыах күнэ чугаһаатар чугаһаан испитэ…
Кинээс аҕатын ууһун эмиэ ыҥырбыта, Ньургуһун кэлиэ диэн иһигэр кэтэһэн күнүн ааҕара. Эмиэ да баҕар кэлиэ суоҕа диэн иһигэр кутуйах хаамара. Халыҥ тыаны курдары барардыы, атын күүскэ соруйда, киэһэрэн халлаан сөрүүн. Бу түүн отчуттар сайын отууланар балаҕаннарыгар хонон ааһар былааннанна. Бу улахан алааска былыр сыта байбыт муҥ баай олоро сылдьыбыта үһү. Билигин ол баайтан биир да силис мутук хаалбатах. Төрдө төбөтө барыта буруо буолан ураа устун көппүттэр. Имири эстибиттэр. Араастаан үһүйээн кэпсииллэр, өтөр наар күн сирэ көрбөтөх, Айыы сирэ айбатах, икки атахтаах көрбөтөх, кыыс оҕото күн сирин көрбүтэ үһү. Бу оҕо айылҕаттан эрэ атын айдарыылаах, аҕыс алааһы айах тутан, тоҕус туруйа уолаттары, кыргыттары кытта оонньоон көрүлээн улаатан испитэ дииллэр. Туох сор суоллаах кыраабыта дуу, өйө бааллыбыта дуу. Ол муҥ баай оҕотун ыраас тапталын ылыммакка, кыыһын ытаппытынан атын аҕа ууһун уолугар холбоору халыым, энньэ бөҕөтүн эрэйбитэ дииллэр. Кыыс оҕо көҥүл сүрэҕин ким хаайа тутуой, биир алааска улааппыт уолугар сүрэҕин туттарбыт, иэйиитин иҥэрбитэ дииллэр. Кыыстаах, уол ол арҕаа баска көстөр үрдүк эмпэрэттэн куустуспутунан, уутун иһэн улааппыт эбэлэрилэр ыстаммыттара үһү. Өр көрдөөн иккиэннэрин булан биир хоруоптаан, икки атах сылдьыбат сиригэр кистээбиттэр.
Үһүйээҥҥэ араас кэпсээн баар да ким да аньыырҕаан кэпсэл оҥосто сылдьыбат. Кырдьык да бу улахан Эбэ быһыыта таһаата нэлэһийэн киһи эрэ кута сүрэ тохтоон таптыах айылҕалаах. Тула өттүгэр былыр дьон сэргэ төбүрүөннээн олохсуйбут өтөхтөрө элбэҕин, араас самнайбыт балаҕаттар, иҥнэйбит сэргэлэр, элбэх киһи олорон ааспыта көстөр. Эбэ илин баһыгар кырдьык да баай киһи олоро сылдьыбыт түөлбэтэ көстөр. Бу тутуулара бөдөҥүн, чиҥин. Сайын отчуттар хонуктуур таныктаах соҕус кыра балаҕаныгар хонордуу тэриннэ. Буор муосталаах , көмүлүөгүн куруук өрө тарда сылдьар буоланнар. Кэм туруктаах. Бу улахан Эбэҕэ андыһыттар суохтарын дьиктиргии санаата. Бу кэрэ айылҕалаах дойдуттан тоҕо дьон олорбокко тэскилээбиттэрин, кэлин даҕаны ким даҕаны маннык сир баар диэн мантан сир көрдөөн эрэрин өйдөөбөт. Кырдьык нэһилиэк уопсай мунньаҕар быйыл бу сири аҕыйах сылга түүлэһэн көҥүл ыллахха сатаныыһы, оттоон баран манна үрдүгэр сылгы аһатар гына…
Ону маны буолары буолбаты саныы сытта, кэҕэ саҥата, күөлгэ кус, тыыраахы, хопто барыта холбоһон киһи кыайан утуйбат да курдук, аны хараҥарбат үрүҥ түүннэр саҕаланан, күн умсан иһэн күөрэйэр…
Арай утун быыһыгар

иһиттэҕинэ кимнээх эрэ саҥарсаллар, кыыстаах, уол. Кыыс күлэн кычыгырыыр, уол хоһооно суох тугу эрэ ботугуруур…
Арай иһииттэҕинэ уол,, кэбис кутаама, үчүгэй айылҕалаах уол эбит,,
Кыыһа кыралаан бычыгырайан күлэр. Чэлгиэн наһаа диктиргээтэ, онтон арай биирдэ көрбүтэ, олох аттыгар кыыстаах, уол сиэтиһэн тураллар.иккиэн бастарыттан атахтарыгар дылы үп үрүҥ таҥастаахтар. Туох да симэх тайма диэн суох. Кыыһы көрдөҕүнэ дьэ айылҕа барахсан нарылаан имигэс илиитинэн, уус тарбахтаах уһаммытын курдук чочуйбут, уол даҕаны саха киһитэ сирбэт, арыы саһыл хааннаах, кыыс кэрэ киһи эбит…
— Бу биһиги төрөөбүт күн сирин көрөн, кыратык да буоллар Орто Дойду олоҕор олорон аастахпыт дии. Наһаа да кэрэ кэмнэр эбиттэр оҕо саас, ийэ, аҕа таптала, күнү күннүктээн сайын буолла даҕаны көтөрү сүүрэри кытта тэҥҥэ уһуктар. Туохтан да кэрэ маҥнайгы ыраас таптал, кир хах иҥмэтэх, биһиги оннук ыраас тапталбытын киргэ буорга тэпсэн айбыт аҕам, хаһан да харахтаан көрбөтөх, туора сир урдуһугар миигин умса анньан биэрбитэ, төһөлөөх ис испиттэн иэйэн айбытым атаҕын кууһа сытан ытаабыппыный, кини мин оннубар от хаата сүөһүлэрин аһыйбыта,харыһыйбыта. ,,Тыл барда да бүттэ,, дии дии үөл талаҕынан таһыйбыта, онтон хомойон хоргутан, ыраас тапталбытын илдьэ сарсыардааҥҥы күнү көрсө төрөөбүт үөскээбит Эбэбитигэр дууһабытын тыттарбыппыт–
Кыыс барахсан сатамматах ыраас тапталын кэпсээн Чэлгиэн диэкки унаарыччы көрөн ылла. Уол тугу да саҥарбата…
— Манна хонуктаан өрүү хайыы сытыма аккын ыҥыырданан, арҕаа аартыгынан эргийэн дьиэлээ, эн ыраас куттаах үчүгэй киһигин, эйигин ир суолгун ирдээн икки хара бэкир иҥмит илбис иирэр дууһалааҕа иһэллэр. Кытаат–
Уол инньэ диирин кытта турар сирдэригэр буруо курдук сүтэн хааллылар…
Чэлгиэн Итиччэни истэн баран утуйара кэлиэ дуо атын ыҥыырдаан арҕаа аартыгынан тахсан барда.
Чэлгиэн көстүбэт буоларын кытта, тыаттан икки хара күлүк балаҕаҥҥа тыаһа суох чуҥнаан үөмэн кэллилэр, биирэ саатын бэлэм тута сылдьар, иккиһэ кыра батыйалаах, сытыы биитэ кылбаҥныыр.
Өр өтөр буолбатылар балаҕантан көтүөккэлээн тахсан, арҕаа аартык диэкки хайыһан үстэ суордуу кыланнылар, батыйаларын өрө ууннулар.
Чэлгиэн суордуу хаһыыларын иһиттэ, иһигэр быстах балаҕайга былдьата сыспытын санаан, ити үөр буолбут кыыстаах уолга улаханнык махтана санаата. Ити сиэмэхтэри утары киирсиэн, саха киһитин үгэһинэн улаханнык аньыыргыы санаата, киһи дууһатыгар турарга илиитэ да барыа суоҕа. Улахан санааҕа түстэ. Хайдах да ити дьон илиититтэн төлөрүйдэҕинэ сатанар. Туох эрэйигэр кыһалҕатыгар бу маннык кэтэбилгэ манабылга тиийдэ,

аһыыр аһа да, утуйар уута да барыта алдьанна, алларыйда. Кырдьаҕаска баран иккиттэн биирин быһаарыстахха сатаныыһы…
Чэлгиэн туох баарын барытын сыыска буорга түһэрбэккэ кэпсээтэ. Оҕонньор өр соҕус олорбохтоон баран, Чэлгиэни уоттаах хараҕынан тобулу көрөн олордо…
— Ол барахсаттар Айыы санаалара киирэн эйиэхэ дурда хахха буоллахтара, былыр дьон сэргэ тоҕуоруйан олорор кэмигэр мин сылдьан турардаахпын, олох илэ сылдьвр үөр буолбуттар эбит этэ, барахсаттар бар дьонноруттан хомойбуттара, хоргуппуттара оччо буоллаҕа. Арай мин ыалга киирэн саҥа чэйдээн эрдэхпинэ сүрдээх улахан тыас уус бөҕө буолбутугар таһырдьа ойон тахсыбытым доҕоор, сүрдээх улахан холорук уҥуоргу кытылтан уулары, оттору үлтү ытыйан эбэни хабыллар хаба ортотунан тиийэн урут муҥ баай олорбут өтөҕүн отун маһын үлтү садаҕалаан баран үөһэ көтө турбута, онно мин уу харахпынан көрбүтүм кыыстаах, уол куустуһан баран кулахачыйа сылдьалларын. Онтон аньыырҕаан сылдьа иликпин. Олохтоох дьоно бары көспүттэрэ, ол да ордубуттара биир эмэ.—
Чэлгиэн истэн олорон улаханнык салынна, бэйэтин кыһалҕатын хайдах гынарын ыйытта.
— Чэ бээ ону сыта олоро сыаналаан көрүллүө, уоту уотунан умуораллар. Тугу эрэ тобуллахха сатанар. Ол хара бэкирдэр ааһар дьоннор, Атыыһыт хаһан баҕарар тэҥсик быраҕа сылдьыа, ону уодьугуннуохха, кылыытын сарбыйыахха, манна эн хаалларбыт кылларыҥ баар буолуохтаах, ону туттан көрөрүм дуу–
Кырдьаҕас Чэлгиэнниин үгэ тамаах курдук кэпсэтэн хаалла, тугу да киниэхэ быһаарыылааҕа эппэтэ…
Аҕыйах хонон баран Чэлгиэн иһиттэ, Атыыһыт улаханнык ыалдьыбытын, бэйэтин күлүгүттэн кытта куттанан хаппахчыга хатаммытын. Наар хааннаах айахтар, сиэри сырсаллар дии дии саһа сатыыр буолбут дииллэр. Ол быыһыгар Холорук кэлэн көрсөн бардын диэн илдьит ыыппытын Чэлгиэҥҥэ тиэртилэр…
Чэлгиэн бүгүн ол ыҥырыкка баран иһэр, саараан баран икки уолу илдьэ барда.

5

Чэлгиэн бу уолаттары эркин курдук эрэнэр…
Күлүк– киһиттэн эрэ ураты дьоҕурдаах, кэлбитэ барбыта көстүбккэ сылдьан барыны барытын бүтэрбитэ оһорбута эрэ баар буолар, атаҕынан кус быһый да онтукатын дьоҥҥо бу баар диэн көрдөрө илик, арай ыраах чугас сорукка ыыттахтарына атаҕынан сылдьан бара охсон кэлбитэ эрэ баар буолар. Улахан саҥата суох, Чэлгиэни ис сүрэҕиттэн убаастыыр ытыктыыр, саастарынан үөлээннээхтэрэ да улахан убайыттан атыннык санаабат, бар дьоно Күлүк Көөччүн диэн ааттыыллара. Быһаччы Күлүгэ эрэ хаалбыт…
Иккис уол биир эмиэ киһи киһилээхпин дэнэр киһитэ, сахаҕа үрдүк уҥуохтаах, быыппастыбыт былчыҥнаах да буолбатар, иҥиир ситии киһи, кистэлэҥ ис күүстээх, эмиэ соруннаҕына

кэлэн баран элэстэнэн ытыс үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эрэ. Бу уолаттар бииргэ төрөөбүт инилэр, кыраларыттан тулаайах хаалан эрэйи эҥэрдэринэн тыырбыт ыччаттар. Чэлгиэн уску тэскил сылдьар улар саастаах оҕолору сөбүлээн, доҕор, атас оҥостон тулаһатыгар аҕалан бииргэ улааппыттара, Ийэлээх, Аҕата туора оҕолору тоҕо аҕаллыҥ диэбэккэ барыларын бииргэ тэҥҥэ туппуттара, кэлин эмиэ бэйэлэрин курдук туга да суох тулаайах кыргыттары холбообуттара, өлбүгэ сирдээн, сүөһүлээн астаан туһунан чугас алааска олохтообуттара, хата Чэлгиэннээххэ куруук кэлэ бара көмөлөһө сылдьаллара, күүстэрэ төһө кыайарынан. Кыһынын сүөһүлэрин бииргэ тутан кыстаталлара, кыстык балаҕаннара чугас чугас тураллара, хата уолаттарыҥ хастыы да оҕолоно оҕустулар, улахаттара хайыы үйэ тылланан Чэлгиэн дьонун эһээ– эбээ диэн түөкэйдиир буолбуттар. Дьонноро да аҕыйах күн көрбөтөхтөрүнэ суохтаан бара кэлэ сылдьаллар. Уолаттар төһө да Чэлгиэнниин бииргэ улааталлар, кыраларыттан кини түс бас олохтоох тылыттан өһүттэн тахсыбат этилэр. Билигин даҕаны Чэлгиэни Атыыһыт ыҥыттарбытын истэн күүстэринэн кэриэтэ барсан иһэллэрэ, ол киһиттэн киһи үөйбэтэх ахтыбатах өттүн барытын күүтүөххэ сөбө…
Атыыһыт атыыһыт курдук, киэҥ куоҥ уораҕайдаах, нууччалыы ат эккирэтэр хабарҕа дьиэтэ, ампаардара, бөҕө таҕа тутуулаах үрдүк түөрт мастаах үүт сүллүгэһинэн сүүрдүбүт бүтэйэ, хаһаата, хара дьиэҕэ олорор хамначчыттара, киһи хараҕа халтарыйар көстүүтэ…
Атыыһыты көрөн баран Чэлгиэн,, сык,, гына түстэ, бу аҕыйах кэмҥэ киһи билбэт киһитэ буолбут, ырбыта дьүдьэйбитэ, хараҕын уота олох өһөн хаалбыт, таҥаһа саба барыта харбыйан, тоһоҕоҕо ыйаабыт курдук тэлибириир. Бэйэтэ олох сап салыбырас, Чэлгиэни көрөн ,, ымах,, гынан күлбүтэ буолаахтаата да, онтуката айаҕа эрэ,, ырдьах,, гынаахтаата…
— Холорук мин эйигин көрсөөрү кэпсэтээри ыҥыттарбытым, мин аньыым харам элбэҕиттэн хара сорго түбэстим, төлкөм түҥнэстэн түөрэккэй түөрэхтэнним, төһө уһуурум, хас хонукка хаахыныы сылдьарбын айбыт таҥарам дуу, миэхэ баайбыт абааһы кыыстара дуу дьылҕабын быһаарар буоллулар. Күн түүн эппин хааммын супту уулаан, бэйэҥ да көрөҕүн дьүһүммүн бодобун–
— Өлөн иһэн өйдөнөр диэн маны этэн эрдэхтэрэ, бэйэм кэммэр, дьону тэҥнээбэккэ сэнээн, дьонтон эрэ байа сатаан дьүһүлэнэр этим. Ити баайбыт дуу, быалаабыт абааһы кыыһа бэйэбин эрэ ылан бардар диэн санаалаахпын, ыччаттарбар,оҕолорбор хара мэҥ буолан тиийбэтэй. Эйиэхэ аньыым харам элбэх, сылгыларгын да уордарбытым, бэйэҥ да үрүҥ тыыҥҥар өһүрэн өлөттөрө сатаабытым, өбүгэлэр сөпкө эппиттэрин, дьолоҕойбор оҕустарбатахпын…
,, киһи

кыраабыта томторго, таҥара кыраабыта оҥхойго,,…
Миигин таҥара кырыыһыгар бардым быһыылаах, аньыыбын аччатаары таҥара дьиэтэ туттаран эрбин. Тутуллан бүтэригэр тиийбит киһи.
Уонна биир сылгы оннугар биэс сылгыны биэрэбин, сылгыһыт уолаттар илдьиэхтэрэ.
Уонна иһит атыыһыт, эргиэмсик буолуоххун баҕарар буоллаххына, кыра да үөрэхтээх буол. Ити билигин,, Судаарыскайдар,, диэннэри сыылкаҕа аҕалтаан эрэллэр. Ити үөрэх тайма бөҕө дьон, олорго үөрэн–
Атыыһыт Холорукка арааһы барытын уруккуну хойуккуну кэпсии сытта, онно да сылааргыыр быһыылаах…
Бу аҕыйах ый анараа өттүгэр сүүрэ көтө, эргийэ урбайа сылдьыбыт киһи хотторбутун көрөн Чэлгиэн улаханнык салынна…
Төннөн иһэн улахан санааҕа ылларда. Киһи күннээҕи олоҕор икки хараҥаны ыпсаран муҥнанара кылгас да кэм эбит. Ыһыах күннэрэ бу кэллилэр, истэр тухары сонун сир ыһыаҕар киһи бөҕө кэлээри сылдьар сураҕа иһиллэр…
Ыһыах тэрээһинэ эбит сүүрүүтэ көтүүтэ, аҥардас түһүлгэтин эрдэттэн тэрийиитэ, Абаҕаларын аҕа ууһун кырдьаҕаһын Хоноһону аҕаланнар, ыһыах туоната буолар сиргэ түөрэх кээстэрбиттэрэ. Кырдьаҕастара Үрдүк Айыылартан ааттаһан туран, кэнчээри кэскилин тэрийэргэ, Үрүҥ тунах ыһыаҕы арчылаан аһалларыгар аар айылҕаттан, атын да айыылартан көрдөһөн, аал уотун айах тутан алгыс тылынан, анаан минээн көрдөһөн кымыстаах чороону көтөхпүтэ…
Дьэ ол кэнниттэн хара тыаттан хас да сыл эрдэттэн таҥастанан бэлэмнэммит, баараҕай тиит мастартан сэргэ арааһын оҥоруу саҕаламмыта. Бу барыта туох баар сиэрин туомун барытын абаҕалара дьаһайара…
Аны бөҕөстөрү, быһыйдары,араас көрүҥ элбэх да буолар эбит, сүүрэр аттары баайыы. Ол аайы барыта анал дьону сыымайдаан булуу. Аҕа ууһа барыта айманна, сүүрдэ көттө. Ааттарын суолларын ыытымаары. Былыр былыргаттан сахаларга төрүт буолан хаалбыт аат суол былдьаһыыта, ол быһыы майгы сорох сорох аймахтары уһун сыллаах өстөһүүгэ да ыытара…
Чэлгиэн көнө муҥутаан, Атыыһыт этиитин хайдах баарынан өйдөөбүтэ, оҕотук санаатыгар, дьон улаҕалаах санаатын оноотун быһааран өйдөөбөт этэ. Атыыһыт элбэхтик эриирдээх олоххо муоһа туйаҕа туллан, элбэхтик сир дойду бэртэрин эн мин диэн эҥэрдэһэн, хара хааны да халытан, ытыллыбыт бөрө сиэмэҕэ буоллаҕа дии. Чэлгиэни кыл тыынын быстаҕына эрэ, атаҕар турарын, бу буулаабыт хара кырыыстан төлөрүйэрин чуолкай билэр этэ, ол иһин Чэлгиэн сэргэҕин сүтэрээри, кэтэммэтин манамматын диэн ыҥыран кэпсэппитэ. Иһигэр киһитэ ыраас мууска ылынан барбытыгар күлүгэр имнэммитэ. Урдустарын ыҥыран бу ыһыах иннигэр барытын оҥороллоругар кытаанахтык соруйда…
Чэлгиэн хантан билиэй дьон иһин эриэнин, кэлин кырдьык

кэтэнэрин да тохтотто, уолаттарын хаалларан соҕотоҕун кэлэр барар…
Биир күн тоҕо эрэ аата ааттаммат Эбэҕэ барар санаа көтөн түстэ, тэйиччи сир хонон кэлэрдии эттээх атынан сиэлии хаамыы аҥардаан айаннатан истэ, хонугар эрдэ тиийэрдии иһигэр киҥинэйэн ыллыы истэҕинэн эмискэ ойоҕоһугар саа тыаһа хабылла түһэрин кытта, ата ойон иһэн хоолдьугунан барда, кыайан өрүһүнэн иҥэһэттэн атаҕын ылбакка хаалбытын ата баттыы түстэ, ойуур иһигэр икки сырайдара сабыылаах хара бэкир таҥастаах сиэмэхтэр суордуу кыланан баран сырсан иһэллэрэ көһүннэ.

6

Бүгүн ыһыах күнэ… хара сарсыардаттан алаас иһэ кэлии барыы,киһи аалыҥнас, үгүс дьон ордук эдэр өттө утуйбакка үргүлдьү сылдьар, эмиэ да сөп ээ, саха барахсан түбүктээх уһун кыһынын этэҥҥэ аһаран, күөх сирэмҥэ үктэммит үөрүүтэ муҥура суох буоллаҕа, ону кытта үрүҥ илгэ дэлэйэн, кыһыҥҥы хаһаастаах аһыттан, саҥа байылыат олоххо үктэммит үөрүүтэ, бу маннык көрсүһүү өбүгэ саҕаттан бэйэ бэйэни ытыктаһыы,олоххо саҥа сүүрээн киирэн, ол быстыбат ситимэ буоллаҕа…
Манна этиллэр истиҥ таптал иэйиилэрэ, кымыстаар чороону туппутунан кыыс оҕо түһүлгэҕэ, атаҕын төбөтүнэн чэпчэки чэпчэкитик аһылҕа айбыт көрөрүнүү дугуйан киирэн, сүрэҕин сыысчаана сөбүлүү көрбүт Уолан уолугар утары уунара…
Ол кэрэ кэми ким билбэтэҕэй,көрбөтөҕөй. Ханна эрэ кыараҕас хаарынан бүрүллэн турбут кыстык угун саҕа балаҕантан, киэҥ сайылыкка киирии, билбэтэххин билэҕин, көрбөтөххүн көрөҕүн. Ол саамай күүтүүлээх долгутуулаах кэмэ күөххэ үктэммит үөрүүлээх ыһыах үүммүт күннэрэ…
Саха барахсан былыыр былыргыттан, үтүмэн үйэ умнуллубат улаҕаларыгар, араас айылҕа аттарыыларын көрөн истэн, күнүн дьылын билгэлээн, ону араас ааттаах таҥара күннэринэн аттаран, ааҕан суоттаан, сылын этэҥҥэ тахсан, кэлэр кэм кэрдиистэринэн бу ыйын хонугун талан ылбыт эбит.,, Үрүҥ Тунах Ыһыах,, аатынан. Үрдүк үҥэр таҥаралара, Сирин Дойдутун күөх сирэмин, силигилии үүннэрэн, түһэн көҥүл күүлэйдиир,Аан Алахчын аҕастарын, иитэр Иэйиэхсит Ийэлэрин, Арчылыыр Алгыстыыр Айыыһыттарын үөрэн көтөн күндүлээн, күнүн уотуттан күүс ылан, көмүскэл күрүөлэнэр, харысхал хаххаланар эбиттэр…
Ити курдук ону маны саныы саныы Чэлгиэн атара сэлииннэн истэ, мааҥыын тыҥ хатыыта туран Атыыһыт алааһыгар айаннаабыта, дьиҥинэн ыҥыртаабыта да Атыыһыт аймахтара кэлэн ыһыахха кыттан оонньоон көрүлээн барар санаалара суох этэ. Ону эдьиийдэрэ Кыыс Хотун тылын быһа гыммакка иһэр, кини этиитин тиэрдээри. Соҕотох буолбатах, үнүргү быһылаан кэнниттэн икки күлүк курдук уолаттара батыһа сылдьаллар, туох да диэбит иһин аны хаалан бэрт…
Атыыһыттар саҥа

туран өҥдөҥнөһө сылдьаллар эбит, Чэлгиэннээҕи көрөннөр харахтара оройдоругар таҕыста, чахчы улаханнык соһуйдулар өмүрдүлэр, кэлбиттэрэ да эрдэтин…
— Арамаан мин эйиэхэ эдьиийбит Кыыс Хотун илдьитин тиэрдэ кэллим, даххаһыйа сыппатын, бүгүҥҥү ыһыахха дьонун сэргэтин илдьэ кэлэн, мааны ыалдьыт буоллун, Ытык тылбын ылыннын, халлааҥҥа хаалларбатын, алаастары аймаабатын диир.
Кырдьыга мин кэлиэм суоҕа этэ да, эдьиийбит Кыыс Хотун тылын быһа гыммакка кэлэн илдьитин тиэртим…
Өссө өскөтүн тылбын тыалга ыстаҕына,күлэ күлэ күлүн таптайыам, ала холорук буоламмын үөлэһин таҥнары даҕсыйыам, унаарар буруотун умуруорум , Ыал аатыттан аһартыам,тоҕус үйэ тухары үнүгэстэрин үргүөҕүм, кэнчээрилэрим кэрбиэҕим диир…
Чэ итинник мин эттим, эн иһиттиҥ уонна тахсан бардылар…
Хайа киһи үөрбэт көппөт буолуой, айылҕа барахсан тыллан турар кэмигэр, ыллаан туойан, алгыстанан арчыланан оһуохайдаан ойон тэбэн сылдьара…
Ыһыаҕы абаҕалара Хоноһо алгыс тыллаан аста. Ол кэнниттэн саха буолар үгэһинэн түһүлгэ бөҕө тэрилиннэ, манна араас сиртэн кэлбит, ааттара суоллара биллэр биллибэт бөҕөстөр илии күүһүн билистилэр. Аатырбыт кус быһыйдар курпааскылыы көттүлэр, хары былдьаһан харбыаластылар, биир тылынан эттэххэ бэрт үөһэ бэрт көһүннэ…
Чэлгиэҥҥэ бу ыһыах биир кэрэ бэлиэ түгэнинэн, Ньургуһуннуун сиэтиһэн киирэн Аал Луук маска салама ыйаатылар, таптыыр сүрэх көрүүтүгэр кини Ньургуһунуттан ордук күн сиригэр суоҕун кэриэтэ этэ…
Бар дьон биир хаһан да умнуллубат дьиктини көрдүлэр, Хотун Эдьиийдэрэ күнүн көрсө ытык Томтор үрдүгэр тахсан алгыы алгыы былаайахтаах илиитин ууммутугар үс күн баар буолан соһутта, биир турар дьон оройдорунан оонньоон ааста, биир эбэ уутугар киирэн күлүгүн көрүммүтүгэр кубалар түһэн устубуттар, биир тахсар күн күлэ үөрэ күлүмнээбит. Бу эбит дьэ дьиҥнээх айылҕаттан айдарыллыбыт күүһэ уоҕа, аба хомуһа диэн. Баар дьону арчылаан ааспыт күн эргийэн, эбэ уутугар сүөтээлээбит күннүүн тахсан эрэр күҥҥэ көппүттэр…
Бу ыһыах кырдьык даҕаны аакка суолга киирбитэ. Урут бэйэ бэйэлэрин икки ардыгар бэрт былдьаһан, хараҥа да дьыаланы оҥороллорун харыстаабат да буолан ылар буоллахтарына, Кыыс Хотун барыларын түмэн, ыраастаан, арчылаах алгыһынан аттаартаабыта…
Суорҕан тэллэх киһитэ буолан көтөҕүллэн кэлбит Атыыһыт бу үс күннээх ыһыахха сылдьан, бэйэтэ аттанан дойдулаабыта, дууһалыын чэпчээбитэ, куруук хам баттыы сылдьыбыт хара санаатыттан босхоломмута…
Ыһыаҕы бүтэрэн, бар дьоннорун этэҥҥэ атааран баран, Чэлгиэннээххэ биир улахан түбүктээх, иннэ кэннэ биллибэт, эмиэ да киһи эрэ толлор куттанар соруга турбута. Ол Аата

ааттаммат Эбэҕэ үөр буолбут уоллаах, кыыс кырамталарын булан, киһилии ийэ буордарыгар булларыы этэ. Чэлгиэн Кыыс Хотунтан көрдөспүтүн, биирдэрэ уһуннук олорбохтуу түһэн баран…
— Ол үтүмэн түгэҕэр, үгүс үйэ ааспытын кэннэ, Эбэлэрэ Хотун көҥүл биэрэн көтөхтөрө дуу, суоҕа дуу, ээр сэмээр бэлэх туһах биэрэн туран көрдөһүөххэ сөп.—
Оннук сүбэлэһэн, хас эр бэртэрэ, Чэлгиэн, Хоноһо уонна Кыыс Хотун Ааттаммат Эбэҕэ бэлэх туһах биэрэн туран, кыыстаах, уол көмүс уохтарын көтөҕөргө көҥүл көрдөөн, кулуһун тула Кыыс Хотун кыыран илгиһиннэ…
Удаҕан кыырар кэмигэр түүн оройугар, олорор дьон көрдөхтөрүнэ Эбэлэрин уута субу тыаҕа тахсан барыахтыы үс төгүл өрө үллэ сырытта. Хантан эрэ тойон кыыл икки кынатын сараппытынан кэлэн, хаһан эрэ турбут сэргэ үрдүгэр сахсас гына олоро түстэ, уоттаах хараҕынан олорор дьону эргиччи көрө көрө чардырҕаата, даллах гынаат өрө көтөн таҕыста да эргийэ эргийэ үөһээ халлааҥҥа тахсан киһи хараҕын дала ылбат сиригэр көтө турда…
— Бэйэлэрэ да, Эбэлэрэ да көҥүллээн, онон сып сап киһилии күн сиригэр кэлэн барбыттарын бэлиэтээн оҕолорун көмүс уҥуохтарын көтөҕөргө сөбүлэстилэр–
Тутта үөрүйэх уолаттар өр гыныахтара дуо, маһын бэлэмнээн, сиҥнибит араҥастарыттан олох сэрэнэн, былыр туоска сууламмыт кырамталарын, чөмчөкөлөрүн хомуйан, ииҥҥэ түһэрдилэр. Барытын бары силигин ситэрэн, ампаардаан, чочуобунатын туруордулар. Итини барытын ситэрэргэ үс хоннулар. Ол кэннэ түөрт уон хонугар кэлэн бардылар. Чэлгиэн түһээтэҕинэ наһаа үөрбүт кыыстаах, уол кэлэн тураллар, онтон сып сырдык уот тыкпытыгар онно уйдаран көтө турдулар.
Ону абаҕатыгар кэпсээбитигэр
— Барахсаттар баҕалаах сирдэригэр бардахтара–
Диэн үөһэ тыынан ылла.
Саха сирин кылгас сайына өр буолуо дуо, дьыбардаах халлаан бу тиийэн кэллэ. Түүҥҥү хаһыҥнар, өксүөннээх ардахтар кыһын кэлэн иһэр ыар тыына биллэн барда. Кыстык бэлэмэ, көһүүтэ сайылыктан барыта түбүк үөһэ түбүк, күн кылгаан барыта былдьаһык…
Аны Чэлгиэн Атыыһыт эппитин ылынан сыл аҥара, биир соҕурууттан үүрүллэн кэлбит,, судаарыскайы,, олордон онно ааҕарга, суруйарга үөрэнэ сатаата, хайыы үйэ сыл аҥара аҕыйах тылы ааҕар өйдүүр. Хата син кэнники балкыһан, сороҕун тарбаҕынан да буоллар быһаарсар буоллулар. Быйыл айаҥҥа бу киһитин кинээстэн көҥүллэтэн, ылан барар санаалаах.
Аны кумааҕы, суруйар тэрил ылларан, кимтэн тугу ылыахтааҕын, ким төһө иэстээҕин, этин, арыытын толоттордо. Киһи күлүөх, кумааҕыга нэһилиэгин дьоно хос ааттарын киирдэ. Өйдүүргэ дэбигис.

7

Быйыл Чэлгиэн сыарҕа хаара түстэ да айанныыр былааннаах сылдьар, ол санаатын Атыыһыты кытта баран үллэһиннэ,

кини да бэркэ сэҥээрэ иһиттэ. Былырыын хойутуу бараннар суолга быстара сыспыттарын кэпсэттилэр, ол көмүстээх тайҕаҕа олунньу ыйтан күн уһаан ылааҥҥы күннэр буолалларын манна олорон хантан билиэхтэрэй, туохха барытыгар эрэй үөрэтэр буоллаҕа икки атахтааҕы. Атыыһыт дьоно сырыыга сылдьа үөрүйэх дьон, айан аартыгын да билбэхтииллэр, арай быйыл саамай тарбахха баттанар сылдьыбыт икки урдуһа атын киһиэхэ ындыыһыт буолан бараллара улаханнык хомотто. Көтүппэттээх сытыылара кыахтара, тугу да көрөн турбат, эппиккэ дылы эрбэххэ эргийэр эрэттэр буоллахтара, онон атыыһыт Чэлгиэн этиитин үөрүүннэн ылынна, кини киһи лааппылаах буолан иэһин күүһүн хомуйуута да элбэҕэ сыттаҕа. Ол быыһыгар түүлээх хомуйтарар. Чэлгиэн түүлээхситтэри быйыл саҥа кэпсэтэн, бултуур сир ылан ыраах тыаҕа тэрийэн эрдэ таһаартаабыта. Хас да сиргэ үүтээн туттарбыта. Ыраах сир, аны онно сорох сиргэ сылгы тиийбэт, хайыһар эрэ, үрдүк мырааннар, түһүүлэрэ тахсыылара. Ат тиийэр сиригэр, от оттоон хаалларбыттара,дала, кыбыыта. Чэлгиэн сирин дойдутун көрө таарыйа бэйэтэ сир харатыгар барсан кэлбитэ. Кырдьык да икки атах улаханнык үктэммэтэх, ыһыытыыр түгэх сир буолан булда аһа киһиттэн улаханнык тэһииркээбэт эбит этэ. Ол сылдьан биир дьикти сири көрөн ааспыттара, кыра буолуо күн туллар күөллээх, икки атах үктэммэтэҕэ ырааппыт бэлиэтэ сэтиэнэх, лабыҥха, муох былдьаан хаарыан бэйэлээх дойду хаалан сытарын курдуга. Омос көрдөххө айылҕатын кэрэтэ, арыы тыаннан тулаламмыта,суугунуур хатыҥ чараҥа, аны үрдүк мыраан диэккиттэн кэлэн ааһар кэтит сүүрүктээх үрэҕэ, соҕуруу баһыгар бэс быыстаах үрдүк тукалааннара, аны үс хас сиргэ үрдүк өтөхтөрө, хаһан эрэ дьон сэргэ олорон ааспытын туоһулуур…
Чэлгиэн бу саҥа билбэт көрбөт сиригэр тыалыы тахсаары гынарын эдьиийиттэн Кыыс Хотунтан ыйыппытын, көрүү көрүүлэнэн баран, сирин уотун ыйан ыыппыта. Бу дьоло тохтубут түҥ тыа быыһыгар баар алааска олох тохтуу сылдьаайаххытый диэн муос таас курдук боппута. Хайыахтарай эдьиий эппитин быһа гыныахтара дуо ааһа турбуттара, уолаттара чахчы соһуйбуттара. Айаннарын тухары сыарҕалаах ат бата сылдьар гына суол солообуттара,чэҥкээйи охсубуттара. Былыр өбүгэлэр саҥа сиргэ кэлэн ойдуо охсоллоругар, ыһыытаан ылаллара үһү. Чэлгиэн аньыырҕаан оннук гыннарбата уонна киһи сүөһү бөҕө алтыһан ааспыт үйэтэ буоллаҕа дии. Туруору үүтээннэри өр гыныахтара дуо, хас да сиргэ оҕустулар, үрдүгэр хатырыгы тэлгээн, халыҥ даҥ куттулар, симии буор оһохтору туруордулар. Көмүлүөккэ майгынныыр. Титиригинэн нааралыыллар. Үс хас киһи батан хонор гына бэлэмнииллэр…
Ити сылдьалларын тухары санааларыттан биир түгэн арахсыбат санаа буолла. Туга ханныга биллибэт ити күн туллар күөлүттэн тахсан истэхтэринэ чуолкай баҕайытык киһи кыланар саҥата иһиллэн ааспыта, ону кытта хара суор ыраатыахтарыгар дылы,, холуп–халып–хаах–хуух,, диэн куһаҕан баҕайытык саҥара саҥара иннилэринэн кэннилэринэн элиэтии сылдьыбыта. Ити дойдуну ырааҕынан тумнар суол көрүммүттэрэ. Чэлгиэн эдьиийтэн өйдөөн төйдөөн ыйыппакка хаалбытын кэмсиннэ,маннык кэрэ сир мэнээк хаала сытара көрүөххэ сүөргү. Тиийдэҕинэ анаан эдьиийгэ бара сылдьар санааланна, абаҕата билэрэ дуу, суоҕа дуу туох кистэлэҥнээх дойдутун.
Дьэ кырдьык өлгөм бултаах сири таба тайаннарылар да, аара суол модьоҕото буолан мэһэйдиир улуу күөлтэн эттэрэ тардан, олох ырааҕынан сырыттылар…
Чэлгиэн кэллэ кэлээт абаҕатыгар бара сырытта, туох сири дойдуну көрөн кэлбиттэрин кэпсээтэ. Дьикти күөлү көрбүттэрин, Кыыс Хотун кыккыраччы ол сиргэ үктэнимэҥ диэн боппутун, киһи кыламмытын, суор батыспытын барытын сиһилии кэпсээтэ…
— Мин былыр күөгэйэр күммэр оннук сир баарын истэн турабын, сири буору аннынан иһиттэххэ илэ сылдьар сибиэннээх сир дииллэрэ, дэриэтинньик эҥин буолбатах. Ким да билбэт үһүйээн эрэ хааллаҕа, саха боотурдара уонна тигиилээх сырайдар,ол ким туох дьоно биллибэт, ити улуу Эбэ кытылын былдьаһан, элбэх кыа хаан тохтубута дииллэр. Ол дойду дьоло соргута ол кэннэ тостубута, хараллыбакка хаалбыт боотурдар илэ сылдьар сибиэн буолтара дииллэр. Хайдах эбитэ буолла, сирин дойдутун көрөр киһи быһаарыа этэ, манна олорон курдары билэр суох, арай эдьиийгэ бара сырыт, ол Хотун эдьиий туох диирин иһит. Кырдьык бүтэйдии, дьулайан кириҥнии сылдьар, соро да бэрт буолсу.—
Эдьиий диэ, дьон араастаан ааттыыллар– Кыыс Хотун, Удаҕан Кыыс, Хотун Эдьиий, ким хайдах сатыырынан, улаханнык убаастанар киһи. Эдьиий көмөлөспүт , өлөр өлүүттэн өрүһүйбүтэ элбэх, омос көрүүгэ саха биир мааны Далбар Хотуна, такымынан охсуллар уһун суһуоҕа, көбүс көнө уҥуоҕа, биир тылынан саха киһитэ ханан да энчи булбат барахсана, олох оҕо сааһыттан хомуһуннааҕа биллэн барбыта дииллэр. Дьонугар араастаан күнү дьылы, ким кэлэрин барарын, атын да арааһы кэпсээн дьонун соһуталыыра үһү. Уонуттан саҥа тахсан эрдэҕинэ, улахан муҥ баайдар баар суох туйах тэбэр уоллара, улаханнык ыалдьыбытын аҕалбыттар, араас бэйэлээх ойууттарга,удаҕаттарга илдьэ сылдьыбыттар да туһа тахсыбатах, муҥур уһукка оннук оҕо үөскээн эрэр диэни истэн кэлээхтээбиттэр. Кыыстара киэһэ дьону көрсүҥ диэн ийэлээх аҕатын ууга уокка түһэрбит. Оҕолорун тылын быһа гыныахтара дуо, уоттарын

күөдьүтэн, ас үөл бэлэмнээн олордохторуна, чигдигэ сыарҕа тыаһа сырылаан кэлбит. Дьиэлээх тойон утары көрсө тахсыбыт. Сотору аан туманы кытта обургу оҕо көтөҕүүлээх киһи киирбит аҕаларын кытта. Оҕону сыгынньахтаан уҥа сытыарбыттар. Туох кыһалҕаҕа ылларан кэлбитин оҕо аҕата хараҕыттан уу хаар тахса тахса кэпсээбит…
Оҕону уот таһыгар аҕалтаран, эһэ тэллэх үрдүгэр сытыаттарбыт. Ол кэннэ аҕатыгар,, оҕоҕут кутун көтүппүттэр эбит, ойуурга оонньуу сылдьан былыргы үйэтээҕи сиэмэх ойуун уҥуоҕун таба хаампыттар, онно улахан тыҥырахтаах көтөр буолан эһиги оҕоҕун кутун көтүппүт,,
Ол оҕону хайдах эмтээбитин ким да билбэт, барыта сурах хоту, арас үс хонон баран оҕо бэйэтэ хааман сыарҕалаах акка олорон, аҕатынаан барсыбыт. Онтон ыла Кыыс Хотун аарыра сырыттаҕа. Хата киһи сэргиирэ бэйэтин курдук саха саарыныгар ойох тахсан, ньир бааччы олохтоох ыаллар, уоллаах, кыыс оҕолоохтор…
— Оо оҕом Холорук Холорук курдук, кэлэн баран, көрөн- истэн тиийбитэ түгэммитэ эрэ баар–
Эдьиийкээн миигин күлэ үөрэ көрүстэ, туох да үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох…
— Улааҕата көстүбэт улуу Эбэни ыйытаары гынаҕын быһыылаах, ити дойдутун үчүгэйдик көрдүгүт ини, соҕуруу баһыгар киэҥ өтөхтөрү.—
— Көрөрүн көрбүппүт да киһи хараҕар быраҕыллар баарын көрбөтөҕүм–
— Хантан өйдөөн дьүүллээн көрүөххүтүй,ол ааспыт үйэ уһуктарыгар кыргыс саҕана буолан ааспыты, ити эбэни сөбүлээн, сүөһүлэнэн астанан олорбут, олохтоохторун кыргыс дьоно кырган баран ураһалары баҕастары уоттаан ааспыттара.—
Чэлгиэн киһи кыланарын, суор батыспытын кэпсээбитин…
— Билэбин, ол кыланыы өлбүт дьон куттара сүрдэрэ, уокка умайан буруо буолан унааран көтөр ыһыылара.—
— Ити дьоло соргута тохтубут сиргэ, кэлин иэгэйэр икки атахтаах үктэнэ илик, улаханнык аньыыргыыллар.—
— Итини улахан үөһэттэн үттэриилээх, айдарыылаах алгысчыт, дьон кута көппүт сирин ыраастыан сөп. Ойуун, удаҕан сибиэн буолбут тумаҥҥа муммут куттарга улахан көмөлөрө суох. Онон кэлинтэн кэлин сылдьыам дии саныыр буоллаххына, Айыы тыыннаах Алгысчыты була сатаар.ол ыраастыаҕа, сирин уотун арчылыаҕа.—
Дьикти буолар эбит дии санаата Чэлгиэн, ,,алгысчыттар,, диэн атын сиртэн айдарыылаах дьон буолаллар эбит дуу…
Чэлгиэн ис санаатын сэрэйбиттии Эдьиий күлэ түстэ…
— Бу эн хаһан ыал буолар санаалааххыный. Ийэлээх, Аҕаҕар оҕо сытын сыллатаҕын? Санааҥ барыта саҥа сирдэри көрөөрү, айан аартыгын арыйтаары,ол дуо эн дьэллик олоҕуҥ–
— Хайа ити сылдьан кыыскыттан матаайаххыный?—
Чэлгиэн сырайа кыттарбытын көрөн Эдьиий күлэ түстэ…
— Олуона да буоллар, оҕобун билэрдии дьээбэлээтим–
Уонна үчүгэй баҕайытык күлэн мичилийдэ.
—

Эн миигин Чэлгиэн, дьону үтүктэн онон манан ханарытан ааттаабат буол, ытык дьонум иҥэрбит ааттарынан ааттыыр, ыҥырар буол, Күннэйинэн–

Сыарҕа хаара түһүүтэ, айанньыттар, аан туманы бүрүнэн, сыарҕалаах аттар хотоҕостуу субуллан биирдии биирдии алаастарыттан тахсан ойуурга киирэн сүттүлэр. Хаалар дьон өргө диэри көрөн алгыы хааллылар. Ким билиэй көрүөй, аара суолга туох күүтэн турарын…

8

Айан да араастаах буолар, билигин күн кылгаһа, тымныыта, тумана күҥҥэ төһө ыраах сири өтүөхтэрэй, тымныыга ат тыына кылгыыра,муннун, таныытын мууһунан бүрүйэн, аны кыра да тохтобулга кырыарбыт аттар тип титирэс буолаллар. Чэлгиэн айанньыттартан үөрэнэн, аттарын дэлби кырыаччылаан баран тулуубунан саба бүрүйэ быраҕаллар, хонуктарыгар хомуутун киллэрэн куурда уураллар. Санаатахха эрэ дөбөҥ, тымныыга айан улахан сылаалаах, эрэйдээх, дьон дьорҕоотторо эрэ сылдьаллар…
Чэлгиэн күнүн дьылын кыайан аахпакка бардам санаатыгар дуу, олоххо, айаҥҥа эриллэн муоһа, туйаҕа чэрдийэ илигиттэн дуу, улаханнык сыыспытын кэлин өйдөөтө…
Ый аҥара айаннаатылар да дуоннаах сири өппөтүлэр. Маннык айан улахан охсуулаах, ороскуоттаах буолсу, сылгы да тымныыга түргэнник быһа түһэр эбит, сорох аттара билиҥҥиттэн бугуйан туран хаалаары гыналлар…
Хас хонуктар аайы кинилэри дьон аһыммыттыы тыл кыбытан ааһаллар, бу кэмҥэ айан олох аҕыйах буолар эбит, күһүн сүөһү үүрэн барбыт дьон эрэ төннөн иһэллэрин көрсөн ааһаллар, тайҕа диэкки барааччы олох аҕыйах, ол да дьол көрдөһө барааччылар, ускул тэскил сылдьааччылар, элбэх харчыны сомсон ыла охсор баҕалаахтар…
Чэлгиэннээххэ улахан сыралҕаннаах айан буолла, биир хонуктарын, биэс күн айаннаан уһун киэҥ сырыы. Атыыһыт өйүн өйдөөх Дьоллоох Дьокуускайы булан чаардаабыт…
Быйыл дьыл маннык күүскэ кыһайан туран тымныйарын билбит курдук. Аны хаар халыҥа, буркуна, тибиитэ. Таас үрэхтэр тааҥнаан, тымныы туманынан бургучуйан, үрэх үрүн талахтара мастара муус кыаһаан буолан чоҥкуйа кырыардылар. Чэлгиэннээх айан ыараханын көрүстүлэр. Сорох күн хонук сири булбакка, кулуһуҥҥа да хонон турдулар. Дьэ уйан хатан биллэр күнэ дьыла үүннэ. Санааларыгар наар сылгыларын харыстыы сатыыллар, биир эмэ сылгы оҕуттаҕына иэдээн, суолга быстараллар…
Тымныы хаардаах дьыл үрэхтэр тарыҥнара күүскэ ыгыллан, тоҥмот тааҥ элбиир эбит.
Улахан илистиилээх айан буолла, хаста да үллэ турар тарыҥнаах үрэхтэри кыайан туораабакка төннөн, тааҥа суох сири көрдөөн, хастыы да көһү тоҥуу хаары хайытан, суол бөҕө солонон тахсаллар. Ол сылдьан,, дьол хараҕа суох диэбиттии, олохтоох эбээннэри көрсөн аастылар. Ол барахсаттар айылҕа оҕолоро,

суолу ииһи биэс тарбахтарыныы билээхтиир буоллахтара. Чэлгиэннээҕи сирдьит биэрэн олох улахан айан суолугар курдары таһаардылар…
Элбэх киһи кэлэн баран тиэстибит суола чигдитийэн айаннара да судургутуйда, суххай соҕустук курдурҕаххы айан буолла. Чэлгиэн быйыл илдьэ сылдьар уолаттарын эркин курдук эрэнэр, бары да талыллыбыт курдук эр бэртэрэ. Тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт, былчыҥнаах бэртэрэ , иҥиирдээх үтүөлэрэ. Арай,, бэһиэччик,, диэн сүрэхтэммит Николайдара барыта бырдьа бытык буола сылдьара. Уолаттар иһирдьэ харах, таһырдьа мурун диэн күлүү гыннахтарына, сахалыы дьээбэлээх тылларынан билбэт дьоннорун улаханнык соһутара. Сылдьарын тухары айаннарын күнүн дьылын, тугу көрбүтүн истибитин, дьон сэргэ хайдах туттан олорорун, итэҕэлин кумааҕыга тиһэн иһэрэ. Чэлгиэн ыйыттаҕына, бу кумааҕыга түспүт сүппэт өспөт диэн сүбэлиирэ…
Этэҥҥэ хас да күн сыннаран били тустан кыайбыт бөҕөһүн , муҥур баай тулаһатын биир үтүө күн хонуктарыгар булан, дууһалыын сынньаннылар. Чэлгиэн кэлбитин истэн дьиэлээх тойон төрөппүт оҕото кэлбитинии үөрдэ, үрүҥ дьиэтигэр ыҥыттаран ыллан киэҥ сандалы тэриттэрдэ…
— Дьэ киһи бэрдэ, аҕыс кырыылаах дьон бэртэрэ буолаҥҥыт бу икки саар икки ардыгар, айан суолун тыыраҥҥыт аартык аһа сырыттаххыт.—
Чэлгиэн сарсын өрөөн сынньаныҥ, көлөлөргүт да сынньанныннар, улаханнык илистэн кэлбит көрүҥнээхтэр, бэйэҥ дьонуҥ да сынньанныннар. Били аҕа ууһун кырдьаҕаһа, били оҕо кэллэҕинэ биллэрээриҥ диэн бакааттаабыта, иһиттэ да сарсын кэлэр киһи–
Кэпсээн ипсээн көрө көрө күлэн күһүгүрүү олордо…
— Дьэ кырдьык да окко түһэр оҥоһуугар,, Холорук,, диэн холбуу ааты сыһыарбыттар эбит. Айбыт айыылаахтарыҥ сыыһыахтара баара дуо–
Дьиэлээх тойон ис иһиттэн үөрэн көтөн ыалдьытын, хоноһотун маанылыы олордо…
Сарсыарда тойон Чэлгиэни бэйэтин эрэ ыҥыран кэпсии олордо
— Чэлгиэн мантан чугас саҥа бириискэ аһыллан киһи бөҕө сиртэн сибииртэн мунньустан эрэллэр, хата эн уот харахха кэллиҥ, буоларын курдук үгүс киһини аһатар, таҥыннарар кыахтара кырыымчык, хараҕа улаханнык олуттаран олороллор. Онон эккин, арыыгын онно туттар, ырыыс көмүһүнэн аахсан ыл, аны ону тутар,, бааннаахтар,, харчыннан ууран биэрэллэр. Наадыйар малгын хантан баҕарар атыылаһыаххын сөп уу харчыгар.—
Чэлгиэн улаханнык соһуйа үөрэ да иһиттэ, кистээбэккэ эттэххэ бу айантан улаханнык саллан иһэрэ, салгыы бардахтарына туох туох буолара биллибэт этэ…
Уолаттар өрөөбүччэ, сыарҕаларын абырахтаннылар, хас да сыарҕаны тааҥнаах үрэхтэргэ соһон таартаары ылахтарын,сыҥаахтарын алдьатан, мэнээк ыксалынан үүйэн аҕалбыттарын оҥордулар.

Онно эрэйдэммиттэрэ сытара дуу, турара дуу. Аттары сыбыдахтаан таһаарбыттара сиэтэн, сыарҕаҕа аҕыйах эти, арыыны тиэйэ тиэйэ соһуу күүһүнэн дьүккүйэллэрэ. Оннук элбэхтик кырыммыттара, анал уу киирбэт этэрбэстэрэ абыраабыта. Онно тахсан сискэ кутааҕа хоммуттара, ааспытын кэннэ саныахха ыарахан…
Бары да санаа күүһүгэр сылдьар эрэттэр, кыраҕа кыһаллыбат, улахаҥҥа уолуйбат уола хааннар…
Холорук кэлэн хоно өрүү сытарын истэн, чугас эргиннээҕи барыта суккулунна,соҕотох сулумах сылдьарын истэн, кыахтаах кыргыттар киэргэнэ, киэргэнэ кэллилэр, билбэтэх, көрбөтөх өттө таас көрүҥүнэн көрөн сорохтор аатыгар суолугар тиийбэт тас көрүҥнээх эбит диэн мыына санаатылар . Аны Арбаҕас бастаах улуу киһи олоҥхолуур үһү диэн киһи бөҕө киирдилэр…
Киэһэлик кырдьаҕастара биир туран эрэр кыыс оҕону батыһыннаран киирдэ. Кэлин һуу һаа буолан истибиттэрэ, ити оҕо олоҥхо этэр диэтилэр, дьон хайдах эрэ хомойбуттуу суугуна түстүлэр…
Кыыстара онно кыһаллыбакка, уот иннигэр талах олоппоско оллонноон олороот, эҕирийэ эҕирийэ эппитинэн барда. Маны этэн эрдэхтэрэ, сэнээбиккиттэн сэрэн диэн. Бу тыла өһө баайын талымаһын, этэр саҥата иччилээҕин, аллараа дойдуну ойуулаабытыгар,хараҥа муннукка олорооччулар бары уот диэкки үмүөрүстүлэр, санааларыгар хас муннук аайыттан, харбаан ылыах курдук сараҥнаата,үөһээ үрүҥ сиргэ тиийбитигэр, бары онно барар баҕа буоллулар. Оонньоон көрүлээн улаатар орто дойду олоҕо, ото, маһа олус күндү буолан көһүннэ. Оо дьэ кыыс оҕо кылыһахтаах куолаһа, этэн баран кэлээр диэбит оҕолоро быһыылаах…
Олоҥхо бүтэн дьон тарҕаспытын кэннэ, кырдьаҕас Чэлгиэҥҥэ сиэнин көрдөрдө…
— Бу мин туйахпын хатарар оҕом, сиэним кыыс. Оҕобун күн сиригэр баарым тухары уһуйуом, көрүөм, истиэм. Бүгүн эйиэхэ көрдөрөөрү аҕаллым, урут дьон иннигэр этэ илик, бастакы тахсыыта. Соруйан эн бааргар аҕаллым. Одун хаантан оҥоһуулаах, Чыҥыс хаантан ыйаахтаах,Өҕүллүбэт өргөс уһуктаах, кылаан кылыс сырыылаах, кыргыс үйэтин биир Боотур хаанын удьуора көрдүм иһиттин диэн. Эн бэйэҥ да билбэккин Өбүгэттэн удьуоргун,арай биһиги билэбит көрөбүт, атын сир айдарыылаахтара–
Чэлгиэни эмиэ ааспытын курдук кырдьаҕас алҕаан араҕыста…
Саҥа аһыллыбыт бириискэҕэ сирдэтэн тиийдилэр, аара хонуктаах сир эбит. Кырдьык астарынан тутахсыйан олорор буоланнар эти, арыыны ытыс үрдүгэр түһэрдилэр. Дьэ манна Чэлгиэни,, Бэһиэччик,, күүскэ абыраата, үөрэхтээх киһи ууга киирбит сордоҥнуу барытын түөрэ билэр эбит. Кини обургу кэпсэтэн ипсэтэн, киэһээ аһыырдаах киһи киирэн биэрбэт киһитэ эбит. Аҕалбыт малларын туттаран, көмүһү ылаат, төттөрү уу харчыннан ааҕыстылар…
Өссө бириискэни кытта аһаҕас дуогабар оҥоһунна, бу сыанаҕа эт, арыы туттарарга. Төһөнү аҕалара, хаһан кэлэрэ бэйэтин көҥүлэ…
Санаалара көтөҕүлүннэ, уолаттарын кытта кэпсэтии курдук хамнастарын ааҕыста.ким тугу ыларын бэйэтэ билэрдии. Хаһан да, түһээн да көрбөтөх харчыларын тутан бары үөрдүлэр. Ол гынан баран биир ыар сураҕы истэн улаханнык харааста санаатылар. Манна суолга хаста да халаабыттар, тыыннаах туоһу хаалларбаттар үһү. Чэлгиэннээх сэрэнэн сарсыарда эрдэ айаннаатылар, сулумахтыы айаннара судургу. Хонуктарыгар тиийэрдии. Арай суолларын ортотугар суор кыланна. Чэлгиэн саатын ороон чугас тутта.
Бастакы ат тохтообутугар көрбүттэрэ, суолга үс ыҥыыр аттаах дьон тураллар, бары саалаахтар,сырайдара туос сабыылаах.

9

Чэлгиэни хайдах эрэ бу үс киһи холкутук туттан тураллара өссө дьулатта, тоһуйан ытыалаабакка, тоҕо айан суолугар тоһуйдулар, эбэтэр бэйэлэрин билинэллэрэ оччо дуу, харса суохтара итиччэ эбитэ дуу. Биир ааттаахтара утары кэлэн,, кимнээхтэргитий?,, саҥа туос сырай иһигэр бүтэйдии лүҥкүнээтэ…
— Холорукпун, дьэ уолаттар бэйэ бодоҕутун тардыныҥ, оннооҕор кутуйах үктээтэххэ,, чыып,, диир, мэнээк хаана бааһа суох халаан ааһыахпыт дии санаамаҥ–
Чэлгиэн саатын утары туппутунан туран кэллэ.
Эмискэ киһи өйдөөбөт быһыыта таҕыста, ыҥыыр аттаах дьонноро сааларын саҥата суох ноторуускалыы сүгээт да тоҥуу хаарынан ойоҕолуу эттээх аттарынан куобахтатан аастылар, кутуруктара хоройо хоройо, иһэхтэрэ ыраах эһиллэрин көрдөххө, үһүөн да сэниэлээх кыахтаах атынан сылдьаллара көстөр…
Хаарга аттара олоро түһэ түһэ ойуолаан ылбыттара, омуна суох ыллар уончалыы хаамыы. Дьиэлээ тойоҥҥо кэпсээбиттэрин, улахан санааҕа түстэ…
— Мин өйдүүрүм тухары оннук сылгылаах дьон баарын көрө, истэ да иликпин. Ол туруктаах атынан сылдьар буоллахтарына чугас эргиннээҕилэр буолуо уонна дьиҥнээх ороспуойдар дьон аатын суолун ыйыта турбат өрүөллэр буолуо ээ. Кинилэр истэр тухары, утуйа сытар дьону, эбэтэр суол тоҕоостоох сиригэр тоһуйан халаабыт, кыргыбыт буолаллар. Дьэ кырдьык киһи дэбигис өйдөөбөт быһыыта эбит.—
Улахан мунаахсыйыы да буоллулар, тайҕа үөһүн диэкки, онно бэйэтигэр да араас киһи куйахата күүрэр кэпсээн элбэх,ыалы ыалынан кырган ааһыы, араас сидьиҥ быһыы ол диэкки , киһи үөйбэтэҕэ ахтыбатаҕа толору сирэ…
Бэттэх оннук наһаа киһи дьулайар соһумардаах сурахтар биир эмэ буолааччы, бу айан суолугар аһаҕастык буола буола, бу сэрэтии, аны бу диэкки үктэнимэҥ диэн тэҥсик бырахпыттара буолуо дуо, арааһынай ээ…
Чэ буоллун биһиги да баарбыт, көрөн иһиллиэ,оҕо курдук онтон куттанан айаным суолун саппат

инибин, Чэлгиэн иһигэр араас санаа кииртэлээн ааһар. Биир элбэх киһи тохтуур сиригэр, улахан өрүһү туоруох иннинэ, куруук арыгы, хаарты түбүлээбит дойдутугар, Чэлгиэннээх улахан айдааҥҥа кыбылла сыстылар. Арай тэлгэһэҕэ кыыкырдатан киирээт соһуйан үөстэрин таттара түстүлэр. Биир сордооҕу хас да киһи кырбаан түнэлии сылдьаллар эбит, таҥаһыттан сабыттан көрдөххө тыа муҥнааҕа быһыылаах. Олох киһи аатыттан аһарардыы мас хаҕдаҕаһынан эттээн биллиргэтэллэр, көрөн турааччы элбэх да,, тохтооҥ,, диэччи суох. Чэлгиэн ыксаан сүүрэн тиийэн үһүөннэрин түҥнэритэ анньыалаата…
— Хайдах буола сылдьаҕыт, киһини өлөрөөрү гынныгыт дии,—
— Сүөһү хаартылаан сүүйтэрэн баран иэһин төлөөмөөрү гынар, эһиги туох буолан орооһоҕут–
Өргөйүү бөҕө буоллулар, субу сиэх аһыах курдук.
— Бээ тохтооҥ киһилии кэпсэтиҥ, оннооҕор киһи сүөһүнү итинник эттээбэт–
Чэлгиэн уолаттара бары сыарҕаларыттан түһэн дьирэҥнэһэн кэлбиттэригэр, били өргөйө турар дьон уоскуйарга дылы буоллулар.
— Бээ бу тохтооҥ эрэ айан дьонун аһартааҥ, кэлин быһаарсаарыҥ–
Дьиэлээх киһи тахсан барыларын уҕарытта, бу кэлэр барар дьону түһэрэр, улахан ньуолбар өйдөөх, улаҕалаах мэйиилээх, хаан аҥардаах, кимэ да биллибэт, дьон быһа ,, Ыһыыт,, диэн сүрэхтээбиттэр. Сахалыы диэн устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах, элбэх киһи тохтоон ааһар сирэ, айдааннаах диэбэттэр. Айан дьонун чэпчэкитик аһатар икки анал үлэһиттээх, ол быыһыгар арыгы туруорар. Хаарты диэн оройо аһаҕас. Аны сорох дьон кэпсииринэн, сири буору аннынан кыргыттары биир түүҥҥэ атыылыыр дииллэр. Араас кэпсээн элбэх да дьон сөбүлээн тохтуур сирэ…
Чэлгиэннээх аттарын сойутан, далга ыыталаатылар, кыбыыттан от аҕала сырыттаҕына
— Ити дьоннор сыарҕалаах аппын эмиэ былдьаатылар, иэскэр дииллэр, онон мэнээк туран хааллым–
Чэлгиэн улаханнык соһуйда, бу тымныыга киһини сир халлаан икки ардыгар хаалларар диэн дьиикэй быһыы буоллаҕа.
— Ол тоҕо ? —
—Арыгы иһэн баран харчылары, аттары барытын сүүйтэрбит үһүбүн–
— Тыый онтон куоракка эккин ,арыыгын туттаран баран, наадыйар малгын тоҕо ылбатаххыный?—
Чэлгиэн тугу да өйдөөбөккө киһитин сырайын хараҕын көрдө.
— Биһиги кинээспит оннук гыннахха ол дойдуга аны олордубат, тыыннаахтыы сиир ини. Уола эргиэмсик, ол лааппытыттан ону маны иэс ылан олоробут, салҕанабыт. Биири ыллаххына бырыһыана биэс буола үрдүүр. Хайдах гыныахпытый, ойохпунаан иккиэн тулаайах дьон холбоһон, кини хотонугар, сылгытыгар сылдьабыт. Кини иитэн олорор курдук саҥарынар.бу сырыыга аҕыйах эти, арыыны чорботунан аҕалан туттаран, биэс солкуобай ылан үөрбүтүм. Таҥас, орооһооспоҕо хааһылаан сииргэ

биир эмэ ытыс бурдук оҕото, ордуга иэспитигэр, аны бу сыарҕалаах ат тойон бас билиитэ, дьэ хайдах олохтоох ыал буоларым биллибэт–
Бу уол сырайа хараҕа сытыы хотуу, тыла өһө олохтоох, Чэлгиэн сөбүлүү иһиттэ.
— Чэ бээ сыта тура толкуйдуохпут, дьиэҕэ киириэххэ–.
Дьиэ иһэ лыык курдук киһи, хас да остуолга хаарты буола турар, ким эрэ ыытан ыһыытыыр, ким эрэ,, баар,, диэн остуолу охсор. Табах уста сылдьар буруота, туман курдук устар…
Чэлгиэн маннык көрү нары иһигэр киллэрбэт уолаттара эмиэ, арай Күлүктэрэ кэлэн баран сундулуйар.Тэһииркээбит курдук хаартыһыттары баран көрөр истэр. Ханна да буоларын курдук, тыа сиригэр хаарты эмиэ оонньонор, улахан да харбааһыннаахтар бааллар. Үксэ бырыы курууска буолар, курууска дьэ сатайан сайдан турар. Күлүк дьээбэҕэ оонньоон көрөөччү, хата хаарты көстүбэккэ сордуур. Бу кыһын Барыс Барыыһаптан биир буукка ылбыта, онтун ырытан көрө сылдьааччы.
—Чэлгиэн мин ити дьону кытта биир эмэ солкуобайга оонньоон көрүүм эрэ, баҕар от атах тэптэҕинэ ити уол иэһин төннөрүөм.—
Чэлгиэн соһуйан хараҕа тахса сыспыта, саҥата суох оонньуу олорор дьону одуулаата,, кырдьык да абата да бэрт, кыс хаба ортотугар киһини кыыллыы суолга хаалларар диэн,,
— Чэ сөп да буоллун, од гынан баран быры биирдии солкуобайы биэрэбит, ол бүттэҕинэ бүтэҕин, наһаа дириҥээн барбаккын–
Киһитин сэрэттэ…
Бу дьиикэйдэр Тайҕаттан иһэр дьон кураанах буолбатахтара чуолкай дии санаан Күлүк оонньуубун диэбитигэр бары чөрбөҥнөһө түстүлэр. Кыра ычыах бычыах муҥнаахтары улаҕаҕа үүртэлээтилэр. Сотору хантан эрэ ыҥырыллан дьиҥнээх адьырҕалар киирдилэр. Бары даҕаны чугас эргин биллэр көстөр бэйэлэрин тустарыгар,, бөө,, диэбит дьоннор…
Күлүгү утары үс киһи олордулар, көрөн истэн ыарахан тыыннаах уолаттар, арай биир арыы саһыл хааннаах, күллэҕинэ көмүс тииһэ килэҥнээн көстөр, ньалҕаарыйбыт иэдэстээх бэйэтин сыанатын билиммит киһи көстөр. Атыттара даҕаны үс күлэр эмэгэккэ, уон тарбахтааҕы утары ууннарбатах урдустара этилэр…
Дьиэлээх тойон дьэ үчүгэй тыастаах оонньуу тахсан эрдэттэн торуой ылбыт саҕачча сананан сүүрдэ көттө. Бараһыайдааһын буолан Күлүк бааннанар буолла. Илии билсиһиитэ диэн үс сокуобайы бырахта. Кыра харчы диэн улаханнык баардыылаабакка, эбэтэр киксэн бастакыттан күүскэ оонньуур санааланан, үһүөн,, кургуом,, диэтилэр…
Күлүк хаартытын сыымайдаан ырыаларын көрө олорон аатын ыйыттылар. Киһилэрэ көнөтүнэн
— Бар дьоммор биллэр аатым Күлүк–
Утары олорор киһи быспытыгар Күлүк хаартытын сыыбырҕатан, уҥа хаҥас уурталаан таһааран барда. Аҕыйахтара таһаарарын кытта үһүөн утуу субуу бардылар. Көрөн турааччы

дьон үөстэрин таттара түстүлэр. Үс кургуому ыытар манан дьыала буолбатах…
Мантан ыла сыана балысханнык барда, Күлүк кэнники дьиэлэргэ сибиэттэри,бэтириктэри, маастары, араас өҥнөөн эргитиини, куустары өҥнөрү барытын ыыталаата…
Дьиэлээх хаһан биир бааҥҥа бачча элбэх торуой киирбэтэх буолан сырайа ырдьайыар дылы үөрдэ…
Чэлгиэн уолаттарын кыра дьиэҕэ таһааран утуталаата, бэйэтэ сылгыларын көрө таарыйа, Күлүгүн манаата, чахчы даҕаны киһитэ хаарты эмэгэтин күүскэ баһылаабыта көстөр. Ырытыыта диэн хаарты хаартыга бэйэтэ сыстан эргичийэр урбачыйар курдук. Хас да киһи уларыйда, бүтэр бүтэһигэр били үс киһи киирдилэр, бу үһүөн кирдээхтик оонньуур тойооскулар этэ, хаартыны хос тардан, арыгыннан албыннаан, үөннэрэ күрдьэҕэлэрэ элбэх этэ, ол иһин Чэлгиэн соруйан…
— Мин киэн Тайҕаҕа биллэр аатым ,,Холорук,, диэн, уолбун онон мана күрдьэҕэлээн балыйдаххытына, сэрэппэккэ сиэтэ диэйэххитий–
,, Холорук,, киэҥ айа суолугар хаптаҕай кулгаахтаах, араастаан сүүрдэн көтүтэн, омуннаан төлөннөөх истибит аата буоллаҕа. Ону истээт бу үс үөдэттэр ыстааннарыгар ыыта сыстылар. Кинилэр сүүлүктээн сүүйэр дьоно буолбакка, киэҥ айахтаах амырыын дьоҥҥо киирэн биэртэриттэн кэмсинэн да хайыахтарай, куттара-сүрдэрэ тостон, өр буулуохтара дуо, угунньалара тахсыар дылы сүүйтэрдилэр…
Били кырбамыкка оонньоммут харчытын иэһин, атын барытын төннөрдүлэр.ону таһынан ааҕан бырыһыан биэрдилэр. Киһилэрэ төрөөн баран туппатах харчытын тутан, уҥуоҕа халыр босхо барыар дылы үөрдэ…
— Чэлгиэн кэргэним биһиккини дойдугар илдьэ барыаҥ дуо? Манна хаалан өнүйбэппит чуолкай, баҕар саҥа сиргэ дьолбут билиэ–
Чэлгиэн мунааран баран, төһө ыраах олорорун ыйытта. Айан суолуттан туора да буоллар ылан барыахха диэн уолаттарын кытта сүбэлэстилэр…
Дьэ кырдьык кинээстэрэ хаҕыс киһи эбит, онон манан куоһурданан сүрдээх, манна эмиэ,, Бэһиэччик,, абыраата, кини обургу саҥаран иҥэрэн, нууччалыы, сахалыы, уокурукка тиийэ үҥүсүөм диэн куттаан саҥата суох ыыталаата. Улахан тойон сылдьар дии санаан тоҥхоҥноһо түстүлэр…
Куоракка киирэн Улахан Сарайга түстүлэр…
Манна Николай сүбэтинэн, сорох көмүһүн илдьэ кэлбитэ. Үөрэхтээх киһи манна көмүс харчытааҕар күүстээҕин өтө сэрэйэн билэр этэ. Улахан атыыһыт лааппытыттан ыраас көмүскэ атыылаһабыт диэбитигэр сырсыакалаһа түстүлэр. Тойон көмүһү бэйэтинэн кэлэн тутта,сыанатын кэпсэтэн бачча оччо диэн быһаарыстылар. Кырдьык киһитэ эппитинии манна көмүс биэс төгүл барыстаах эбит…
Уолаттара хамнастарын харчытыгар наадаларын ылан үөрдүлэр көттүлэр. Чэлгиэн хас да аты эбии сыарҕалары аттыыласта, бу сырыыга хаһан да ылбатах

эгэлгэтин тиэнэн дойдулаатылар…
Эбиитин табаар, таҥас, сап туттар тэрил төлөөн, ыскылаакка уурдарда, бу икки ардыгар уолаттара кэлэн ылыахтара…
Ити курдук аара суолтан биир ыалы көһөрөн илдьэ бардылар…
Туох күүтэн турара биллибэт, Дьол дуу, Сор дуу…
Эдьиийдии- балыстыылар…

10

Киһи барахсан тус туһунан Эйгэлээх, айылҕаттан дуу, айыылартан дуу аныммыт кута–сүрэ атын атын аттарыылаах,хайысхалаах анаан түспүт айдарыылаах буолар эбит, Чэлгиэн ыҥыырдаах атынан сылгыларын көрө баран иһэн арааһы саныы истэ. Саха оҕуһун мииннэ да ырыаһыт диэбиттэринии, кини эмиэ киҥинэйэн иһигэр бу көстөр айылҕатын, алаастарын хоһуйан тойуктуу истэ.
Ороһооспо кэнниттэн, күн уһаатаҕына, эмиэ кыратык айанныыр санаалаах да кыаллар дуу, суоҕа дуу, тымныы оҕус бастакы муоһа тоһуннаҕына, күн лаппа уһаан, айаҥҥа туох да моһол мэһэйдээбэтэҕинэ дьылы баттаһа кэлиэхтэрин сөп ээ. Ол гынан баран биир моһуоҕа диэн баар, ынах төрөөһүнэ саҕаланар, чэ ол улахан мэһэй буолбат, отун эрэ тиэйиитэ эрэйдиэҕэ да онно анаммыт уолаттар эрэл дьоннор. Сылгылар бааллар, төрүөх иннигэр аһылыкка киллэриэххэ, таһаарыахха, ырыганнаан эрэр биэлэри эрдэ үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрии, манна улахан олох киһи бэйэлээх бэйэтин курдук эрэллээх киһи наада. Ити саҥа уол Лэгэнтэй баар да, хайдаҕын киһи билбэт киһитэ…
Ойоҕо барахсан ыарахан эбит,, үнүр Ийэм олох ыарахан үлэҕэ сылдьыбатын,, диэбитэ…
Быйыл хабарҕа улахан дьиэ туппута үчүгэй да эбит. Түөрт ыал онно дьукаахтаһан кыстыыллар. Бэйэтэ Ийэлээх, Аҕатын кыттар кыра балаҕаннарыгар олороллор, ол да кинилэргэ сөп. Киниттэн атыттар бары ыал буолан атын сиргэ, сорох кийиит, сорох күтүөт…
Кэлин кэмнэргэ Чэлгиэн ытырыктата саныы сылдьар. Сурах хоту иһиттэҕинэ Ньургуһуҥҥа кулуба үөрэхтээх уола сыбааттары ыыта сылдьыбыт үһү. Туох түмүктээх кэпсэтии тахсыбытын ким да билбэт. Быйыл сайын сатаннаҕына ыһыах саҕана тыл көтөҕүөм дии санаабыт, тохтууругар тиийэр буоллаҕа, кулуба мааны уолугар тэҥнээбэттэрэ чуолкай…
Кулуба ыһыаҕар көрөн турар, дьоҥҥо сэргэҕэ улаханнык сыстыбакка, бэйэтин курдук баай ыччаттарын кытта сылдьара…
Төрүт дьон төрүөхтэрэ буоллаҕа, Чэлгиэн да халыҥ аймах, ол гынан баран ким да сытыйа байбатах, бары орто ыал сиэринэн олороллор…
Кулуба үнүр кинээскэ кэлэ сылдьан дэлби Чэлгиэни ыйыталаһан, иннин кэннин хайан барбыт этэ, туох айатын тардаары гыннаҕай. Кулубаны кытта иирсэн уһун оту оттооботуҥ чуолкай. Хайдах гынан Ньургуһун ис санаатын билэбин, улаханнык эн мин дэһэн билсибэтэх аймахтар…
Аны үнүр саатар Хабыас кырдьаҕас,,нэһилиэккэ кинээһинэн Чэлгиэни туруоруохха,, диэбитэ киэҥ айдааны

тарта, аат оҕонньорун туох тэһэ кэйэн тылласпытай. Чэлгиэн кинээстээн кылбайар санаата суох, буолуммат даҕаны, бэйэтин баҕа санаата толору. Төһө кыах баарынан сылгыны, сүөһүнү элбэтии, ол барыта үп харчы эрэйэр.сырыыны кыайар эрдэҕинэ, сылдьымахтаан хаалар санаалаах…
Аны кинээс кинини аҥар да хараҕынан көрбөт ини, иннибин быһа түһүө диэн санааҕа сырыттаҕа…
Киһи барахсан туолбат баҕа санаата элбэх буолаахтаатаҕа, үллэр үйэтин тухары, аһыыр таҥнар туһугар, түүн күнүс мөҕүс да мөҕүс. Кэннигэр хәалары…
Үҥүр Күлүк куоракка ыыппатаҕар хомойдо быһыылаах, Чэлгиэн иһигэр ытырыктата саныыр, ити хаарты үчүгэйгэ тиэрпэтэ биллэр. Иҥин араас урдустарга түбэһиэ. Хааны да халыталларын,хабырҕаны да быһалларын харыстаабат хараҥа ыырдаах сиэмэхтэргэ түбэһэн сэймэктэниэ диэн куттанар…
Сотору ыраах айанныахпыт диэн,, алы,, гыммыта, онно хомойбут сырайа үөрэн сырдыы түһээхтээбитэ, киһиэхэ кыра да истиҥ сыһыан үчүгэй…
Хата били тыаҕа ыыппыт уолаттара, түүлээх бөҕөнү аҕалан тэлгппиттэрэ. Байанайдара үчүгэй хараҕынан,, мичик,, гынаахтаабыт. Кылааннааҕы кыайбыттар, Чэлгиэн күлүгэр имнэммитэ, уолаттар туох таптыылларын ылбыттара. Аны ыраахтааҕы түһээнэ диэн хомуур саҕаламмыт, хайыай киниэхэ баар дьонун,, түһээннэрин,, төлөөн кэлбитэ…
Сорох кыаммат ыаллар кыайан төлөөбөккө, кыс хаба ортотугар сүөһү өлөрөн туттарбыттар, санааҕа ыарахан суол тустаахха. Ити кинээс тэбэр туйахтара, охсор илиилэрэ,, чаччыыналар,, сүрдээх киэптээх дьон буолаллар эбит. Ыалы аһымматтара,баламаттара дохсуннара. Барыны барытын туура тутар эрэ өй иҥмит дьоно…
Туох баары барытын эргитэн саныы саныы алааска киирэн истэҕинэ, үрдүнэн суор хааҕырҕаан ааста. Чэлгиэн этэ тардан,, дьик,, гына түстэ, суортан улаханнык дьулайар. Мээнэҕэ халаахтаабат киһи. Сэрэйбитин курдук, хаары оймоон халыҥ бөрө суола ааспыт. Өбүгэлэр аньыырҕаан,, аһыылаах,, диэччилэр. Тоҕо эрэ сүнньүлэрэ көнөтө сүрдээх эбит. Куртах иһигэр турар сылгыларга туоруу да сылдьыбатахтар, улахан дьикти кыыллар ааспыттар, суолларыттан көрдөххө Атыыһыт олоҕун диэкки ааспыттар…
Киэһэ хонугар уолаттарын ыҥыртаан бөрөлөр кэлбиттэрин сэрэттэ…
Сарсыныгар киэҥ айдаан таҕыста, алаастан алааска тилийэ көттө, Атыыһыт алааһыгар тиийэн сылгы бөҕөтүн сэймэктээбиттэр, үөрү үөрүнэн тутан ааһаллар үһү. Этин, тириитин тыыппакка охторо охторо барбыттар. Атыыһыт атыыһыт курдук, барытын түөрэ хоммуттара, дьаһайтаран үөс диэкки утаартаата.
Дьон тылын иһиттэххэ, Атыыһыт хара аньыытыгар, ардай аһыылаахтар кэлэн аастылар дииллэр. Туох барыта иэстэбиллээх, туох барыта ирдэбиллээх, бу орто дойдуга

үчүгэйи, куһаҕаны оҥорбутуҥ барыта ааҕыллар буоллаҕа…
Мантан саас уолаттарын булка таһаарбат, билигин кылааннаахтар айылҕалара уһуктан, бэйэ бэйлэрин көрдөһөн хаамар кэмнэрэ, онтон төрөөн үөскээн тарҕаныахтара,ону төрдүттэн эһэр аньыыта да бэрт, бэйэҥ инникигин да сарбынаҕын,кэлэр сыллар эмиэ бааллар…
Чэлгиэн аралдьыйаары ону маны саныы сатыыр да өйө санаата Ньургуһуҥҥа иэҕиллэ турар, ыһыахха туус маҥан атынан кэлбитин, тэһиин тутан түһэрбитэ. Нарыннык истиҥник да сэгэйэ мичээрдээбитэ. Илиитин сылааһа сүрэҕэр кытта ньүөлүйбүтэ, сып сылаас биллибэт сүүрээннэр киирбиттэрэ. Ньургуһуну атын киһи сылаан,кууһан имэрийэ сытыа диэн санаа өйүн санаатын аймаата…
Саха аатырбыт ууһугар айаҥҥа сылдьан Ньургуһуҥҥа анаан үрүҥ көмүс симэхтэри куттарбыта, уус тарбахтаах киһи Чэлгиэн хайдах көрдөспүтүн хоту дьэрэкээн ойуулаан оһуордаан оҥорбут этэ, өссө алтанынан кыра ону таһынан уга сылдьарга кыра сундууктаах. Дьэ мындыр оҥоһук этэ. Сундуук үрдэ, тула өттө барыта айылҕа, көтөр сүүрэр ойуута…
Чэлгиэн бастаан кыһыл көмүһү санаабытын,, харах уута,, диэн тохтоппута. Өбүгэ саҕаттан үрүҥ көмүс уонна алтан оҥоһуктарга саха киһитэ сүгүрүйэр диэбитэ, ол аатырар уус тарбах…
Чэлгиэн хайдах да анаабыт киһитигэр тиэрдэр санааланна. Бэйэтэ бара сылдьыан, ол дьоно туох санаалахтарын билбэт этэ. Онон онно чугастыы олорор истиҥник саныыр абаҕатыгар биэрэр санааланна…
— Оҕом сөпкө санаммыккын, ананан оҥоһуллубут киһитигэр тиийэрэ үчүгэй, туох да буолтун иннигэр, киһи ырааһы үчүгэйи санаан ис сүрэҕиттэн анаабыта.
Мин аадьуо наҕылыччы бара сылдьыам, ону маны араас сонун билэ, наһаа ыксаама хойутуу кэлэ сылдьаар, быһаарыммыт буоллаҕына ыксаан да туһа суох, хата үлэҕин хамнаскын үмүрүү. Ии бэлиэр түөһэйээри, арба ити саҥа аҕалбыт уолуҥ төрдүн төбөтүн билэҕин дуо?—
— Хантан ону ирдэһэ сылдьыамый, күн дьыл былдьаһа сылдьан, тулаайаҕын эрэ билэбин–.
—Ити уолуҥ улахан тыллаах өстөөх, Айыы Куттаах, айдарылаах аҕа ууһуттан бүтэһик умуллубат кыымнара эбит. Ситтэҕинэ ханнаҕына өбүгэтин үтүөлэрэ, төрүттэрэ түөрэхтээн айар кутун аһыахтара, иэйэр кутун арчылааннар,улуу тыл иччитин иҥэриэхтэрэ.оччоҕо уолуҥ алыптаах тыллаах алгысчыт, ааттаах олоҥхоһут буолуохтаах–
Чэлгиэн чахчы улаханнык соһуйа иһиттэ. Чахчы оннук буоллаҕына бэйэлэрин аҕа ууһугар, алгысчыт, олоҥхоһут баар буолара дьол буоллаҕа дии…
Ити курдук абаҕатынан Ньургуһуҥҥа илдьит курдук, ис санаатын, тапталын, олоҕун, дьолун туһунан кэрэһилээн кэпсиир кэһиитин ыытан баран күнтэн күн кэтэһиилээх буолла…
Атыыһыт ити бөрөлөр кинини таарыйан ыар ыалдьыт буолан, сылгыларын

ый ыһыаҕа, күн күдэҕэ оҥорон ааспыттарыгар Чэлгиэни буруйдуу санаата. Кини кыыллаан ыыппытын курдук.
Аҕыйах хонон баран истибиттэрэ, аар саарга сиэмэҕинэн аатырбыт, мэнээк киһи ыҥыран ыалласпат киһитэ, сылдьыбыт сириттэн өттүк харалаах, илии тутуурдаах, тыын салгыыр, тыыннаах дууһаны толук туттан туһанар, аллараа дойду адьырҕаларыгар…
Хара санаа хааламмыт, үтүө санаа үөскээбэтэх ойууна түүннээх күн кыырбыта иһилиннэ…
Аньыырҕаан аатын ааттаабат киһилэрэ. Чэлгиэн этинэн хаанын айа тарпыттарын,, кэйээрин кээспиттэрин сэрэйбитэ. Эдьиийдээтэр эдьиийигэр Кыыс Хотуҥҥа тиийэн күн буолан көмүскүүрүгэр, ый курдук хаххалыырыгар көрдөстө…
,,Өлөр хаалар күммэр өрүһүй, бар дьоммун балаҕайга былдьатыма, кэлэн иһэр кэнчээрини кэҕиннэримэ,,
Айылҕаттан айдарыллыбыт, икки улуу иччилээх иирсээннэрэ, илбис кыыһа илгиһиннэ, сур бөрө буолан сундулустулар, хагдаҥ эһэ буолан хаһыырдылар, хара суордар хааҕырҕастылар,күөрт ыттар күлүкүччүйдүлэр…
Кыс хаба ортотугар алааска атыыр оҕустар айаатаан, сири буору сүргэйдилэр…
Саха киһитэ санаабатах, күн киһитэ көрбөтөх үлүгэрэ буолла…

11

Бөрө– былыргы дьыллар быыстарыгар,урукку сыллар улаҕаларыгар, кыргыс үйэтин кыа хаанынан илгистэр кэмигэр,өбүгэ үҥэр сүктэр кыргыс таҥарата дииллэрэ. Кыргыс боотурдара бөрө саҕынньаҕы бүрүнэн өлөр өлүүнү утары киирэллэрэ, бу кинилэр куттарын сүргэтин бөҕөргөтөрө, иирэр илбиһи иҥэринэллэрэ…
Саха киһитин санаатынан бөрө икки атахтаах олорор ыырыгар, туох да улахан өлүүтэ алдьархайа суох киирбэт дииллэрэ. Бу сырыыга Атыыһыт алааһыгар ыалдьыттаан ааһыылара мэнээк түбэлтэ буолбатах диэн сири буору аннынан дьон кистээн сипсиһэллэрэ…
Айдарыылаахтар харсыһыылара,алаастары аймаабыта, дьоннор балаҕаннарыгар кутуйах курдук бүкпүттэрэ, бары дьигиҥнии куттана кэтэнэ сылдьаллара. Киэһэ хараҥа буолла да халлаан кырсынан, дүҥүр тыаһа лүҥсүйэрэ, кутурар саҥа куллугуруура. Тымныы дьыбарга халлаан чыпчырхай тыаһын курдук тыһыргыыра. Хараҥаҕа ким да быкпат буолбута…
Чэлгиэн бэйэтэ да ытырыктата саныыр, аһыылаахтар туох сыаллаах соруктаах, Атыыһыкка ыалдьыттаан ааспыттара, таайыллыбат таабырын буолла, абаҕатыттан баран ыйыта сылдьыбытын…
— Өбүгэлэрбит хас биирдии, кыргыһыыга кута сүрэ көппүт боотур,бөрө тыына тыыннанар дииллэрэ, ити мээнэҕэ кэлэн ааспатахтара чахчы, ону ким ыраҥалаан өйдүөй.—
— Арба тардыллыбыт айаны, иитиллибит кэйээрини тэйитэргэ, айдарыылаахтар былыр былыргыттан, Алгыс тыла күүстээх, тыл сэттээх сэтиилээх, дьоллуур туруктаах дииллэрэ.Күүстээх тыл көмүскэллээх күрүөтэ, аҥаабыллыыр айа атырдьаҕын, төттөрү эргитэн, кэйээрини кэннинэн

тэбэр гынара дииллэрэ, тыл күүһэ–күдэҕэ. Ону ойуун, удаҕан да кыайбат. Эн ити уолуҥ төһө буһан хатан эрэрэ буолла–
Аҕыйах хонон баран, айаҥҥа бараары сээкэйдэрин тиэнэ тэринэ сырыттахтарына, ыҥыыр аттаах киһи алаастарыгар өрө мэҥитэн иһэрэ көһүннэ, чугаһаан кэлбитэ кинээс кыра уола эбит…
— Чэлгиэн эйиэхэ илдьиккэ кэллим,эдьиийиҥ Кыыс Хотун ыытта, алгысчыт уоллааххын, ону илдьэ бара охсор үһүгүн–
— Туох буолла,?—
Чэлгиэн атын эргитэн баран эрэр киһиттэн ыһыытаан ыйытта…
— Балтыбыт Ньургуһун–
Уонна эбии туох диэбитин истибэккэ хаалла.
Били уолун дьөлө ыһыытаан ылла да, көлүллэн турар сыарҕалаах аты төлө тардан кэбистэ. Бугуһуйан турар сылгы бастакы уоҕар олоро олоро ойуолаата,туйах тэппит хаара, иһэхтэрэ ырыалаахтык ыһылынна…
Аҕыйах көстөөх сири өр гыныахтара, тоҥ күөс курдугунан өрө мэҥитэн кэлэн чигдитийбит сэргэҕэ астардылар. Аттарын көнтөһүн эрийэ тардаат дьиэҕэ көтөн түстүлэр…
Дьон киирдилэр диэн ким да улаханнык кыһаллыбата, бары ыарахан санааҕа баттатан күлүк курдук сүөдэҥнииллэр…
Сотору хаппахчыттан Эдьиийэ тахсан кэллэ, Чолбонооҕу көрөөт…
— Хайа бу оҕолор кэлбиттэрэ түргэнин,тоҕо бу дьиэлээхтэр ыҥырыылаах дьоммутун киһилии көрсүбэккит–
Эдьиий дьиэлээхтэри хомуруйан ылла, аадьуо устан уот иннигэр кэллэ…
Баар дьоннор дьэ ,, һуу–һаа,, буоллулар. Киирдилэр, таҕыстылар. Чэлгиэн Ньургуһуну көрдөөн тула көрүтэлээтэ да көстүбэт, дьиктиргии санаата, туох эрэ куһаҕан быһыы тахсыбытын сэрэйэ санаата, дьонтон ыйытыан тыла тахсыбата…
Эдьиий сэрэйбит курдук, Чэлгиэҥҥэ хайыһан…
— Ньургуһун сыппыта үс хонно, кутун–сүрүн үргүтэн дуу, ылан дуу ааспыттар. Кимэ туга биллибэт, суол хайан көрдүм да көстүбэтэ. Ол иһин бу оҕону ыҥыттардым. Аал уотун алҕаан, арчылаан көрдүм диэммин.—
— Ол улуу дьон кыайбатаҕын бу оҕо тугунан көмөлөһөр–
Дьиэлээх кинээс умса туттан олорон сөбүлээбэтэхтии сөҥөдүйдэ…
— Сахалары төрүт төрүөхпүтүттэн, Аал уоппут, хонноҕор хоннорон, сылааһыгар сыһыаран, сылаас тыынынан илгийэн иринньэх сааспытыттан иитэн кэллэҕэ–
Бу кыра хачаайы уолу хайдах эрэ итиэҕэйбэтэхтии көрөллөр истэллэр. Ньургуһуну көтөҕөн таһааран уот таһыгар сытыарбыттарыгар, Чэлгиэн хараҕыттан уу ыгыллан тахсан иэдэһин устун сүүрдэ. Бу кини баар суох Күнэ–Ыйа, киһини билбэт буола сытарыттан. Күлэн–үөрэн мичилийэ көтөн дайар бэйэтэ, сырыйа кубарыйан, такымынан охсуллар суһуоҕа ыһыллан, тыыннааҕын туоһулаан үрдүк түөһэ эрэ хамсыыра…
— Хайа тоойуом бэлэмҥин дуо?—
Уол саҥата суох Эһэкээнин көрөн туран тоҥхох гынна…
Атын дьон курдук сөһүргэстээбэтэ, талах олоппоско да олорбото…
Икки илиитин Аал уотугар нэлэччи уунан туран, бастаан симик

соҕустук, онтон уутугар хаарыгар киирэн, этэр тыла эрчимирэн, тыынар салгынын өрө эҕирийэ эҕэрийэ этэн тыынан доллоһутан барда…
Маны этэн эрдэхтэрэ,, сэнээбиккиттэн сэрэн, сэттэҕин ылыаҥ,, диэн төрүттэрбит түөстэхтэрэ,тарбаҕар кыбытан турар үс кылын, сөҕүрүйэн эрэ чох үрдүгэр уурбутугар, олорор дьон көрдөхтөрүнэ үс кыла уот субурҕа буола хатыллан, этэ тыына турар айаҕынан киирдэ, олорор дьон үөстэрин таттаран уһуутаһа түстүлэр, сотору сырдык буруо буолан сытар кыыска уһунна, бу тухары уол оҕото этэр тыла өссө иччилэнэн, саҥарар саҥата ураа устун үөһээ куйаарга уһунна, дьон олох тыыммат да буоллулар. Чахчы улаханнык киэптэттилэр,аны Эһэкээнтэн киһи сырайа илиилэри быкта, сытар кыыһы имэрийэр курдук үрдүнэн имэрийдэ, төттөрү чоҕор түһэн сөҕүрүйдэ…
Уол этэн тыынан бүтэрин кытта, Эдьиий дүҥүрүн туппутунан туран, сытар кыыс үрдүгэр кыра кыратык тыаһатта, хоботун лыҥкынатта…
Ньургуһун хараҕын көрөн кэллэ, эргим ургум олорор дьон диэкки өйдөөбөтөхтүү көрдө. Кыыһы сиэтэн Эдьиий хаппахчыга киллэрдэ…
Чэлгиэннээх аны тугу да ганаллара суох буолан, тыаһа сыма суох тахсан, аттарын аартыкка салайа туттулар…
Тоҥон дагдайан турбут ат атараннан түстэ…
Чэлгиэн иһигэр кутуйах хаамар сэрэхэчийэр, тоҕо Ньургуһун итинник турукка тиийдэ, ити туох дьикти ыары дуу, таарымта дуу. Саатар кимтэн эмиттэн ыйытыан, ити балаҕан иһигэр Чэлгиэни бары туора көрө сылдьаллара аһаҕастык көстөр. Санаа ымыыта оҥостон бу үгүс сылларга сүрэх, быар ыарыта гыммыт Ньургуһуна атын киһи анала, туора киһи таптала буоллаҕа. Төрүт дьон төрүөхтэрэ, ытык дьон ыччаттара кинини бэйэлэригэр тэҥнээбэттэрэ биллэр…
Оо олох олус да оҥкуллаах, олуурдаах хараҥа дьайыылаах, барыта ырыаҕа ылларыныы, хоһооҥҥо хоһулларыныы, олоҥхоҕо ойууларыныы буолбат эбит…
Кинээс уонна киниэхэ кыыһырара чуолкай, уһун сылларга,, бөө,, диэн олорбутун нэһилиэги былдьаһан туруо диэн. Киһиэхэ кыра да сылтах наада. Сыл аайы буолар түмсүүгэ үгүс дьон Чэлгиэн этиитин өйүүллэрин сөбүлээбэт…

Барыта эрдэттэн бэлэмнэммит буолан, судургу айаҥҥа туруннулар. Эт, арыы таһынан, түүлээҕи тиэнэн бардылар. Бииргэ сылдьар уолаттара, Чэлгиэн ис санаата уларыйбытын көрө сылдьаллар, урут күлэ үөрэ наҕыллык быһаарсар буоллаҕына, билигин дьэбир дьүһүннээх, быһыттаҕас санаалаах, дохсун сырыылаах. Өһөхтөөҕүнэн көрбүт, хадаар хааннаах киһи курдук, куруук туох эрэ санааҕа баттата сылдьар…
Күн уһаан, суол иис чигдитийэн судургутук айаннаан, куруук түһэр сирдэригэр дэбигистик тиийдилэр. Чэлгиэни куруук буоларын курдук үөрэ көрүстэ, ол да гыннар кыраҕы хараҕынан, киһитэ уларыйбытын сыныйан

көрдө. Киэһэ хойутуу хонуктарыгар ааттаах суоллаах кырдьаҕастара киирэн кэллэ…
— Тоойуом туох ыарахан хара санааҕа баттата сылдьаҕын? Ити икки улахан киһи хатыһыылара, эйиэхэ улахан охсууну оҥороору гыммыт. Бэйэ бодоҕун тардына сырыттаххына сатаныыһы уонна бу хара дьайы иҥэрбиттэрин, эйигиттэн илбийэн ис куккун ыраастаан көрүөм, онон хонон өрөөн бар,—
Кырдьаҕас олохтоох түс бас саҥатыттан уоскуйан бастакы түүнүн этэҥҥэ киһилии утуйда, түүнүн аайы тута сатыыр ыттар, тыатааҕылар кэлбэтилэр…
Этин ууллубут сылгы сыалынан сото сото алҕаан, сылгы кылын кэриэрдэн ону төбөтүн оройунан эргитэн, ол быыһыгар кыратык дүҥүрдэнэн да ылла, үс кып кыра хобо чуораан биэрдэ, тиийдэххинэ дьиэ ааныгар ыйыы сырыт,куһаҕан тыыннартан харыстыахтара…
Чэлгиэн олох эттиин сиинниин атын киһи буола түстэ, санаалыын сырдаата,бириискэҕэ айаннаатылар…
Аны,, бэһиэччигэ,, суох, атын сиргэ утаарбыттара, бэйэтэ син додо курдук нууччалыы добдугуруур, аахсар суруйар буолла…
Саҥа бириискэ олох атын сырайдаах харахтаах көрүстэ, киһи аалыҥнас, онно манна атыы эргиэн дьиэтэ бөҕө аһыллыбыт. Көмүс обургу тугу хамсаппатаҕа баарай, этин, арыытын кэпсэтиилээх дьонугар кэбэҕэстик туттарда, кылааннааҕы сыаналыыллар эбит, түүлээх матаҕатын биир улахан лааппыга киллэрбитигэр, көмүстээҕэр күндүтүк туттулар…
Мантан тугу да ылбатылар айана ыраах, аараттан ылар санааланнылар, сулумах айан диэн бу күн уһаан турдаҕына олох оҕунан ыппыттыы түргэнэ сыттаҕа, аны дабааннары дабайыы, тарыҥнаах үрэхтэри, тааҥнары кураанах сыарҕа иҥнибэт, аара туох да моһол мэһэйдээбэтэҕинэ…
Хонуктарыгар этэҥҥэ түһэр сирдэрин буллулар. Уолаттарын кытта хара дьон түһэр сиригэр хоноору олордоҕуна, улахан дьиэттэн Чэлгиэни ыҥыра киһи киирдэ…
Хайыай төһө да айантан сылайдар тахсарыгар тиийдэ.
— Хайа Холорук биһиги эйигин манна күүппүппүт ээ , антах хоноору олороргун истэн ыҥыттардым–
Дьиэлээх күлэн күһүгүрэттэ, Хотун эмиэ ис киирбэхтик мичилийэн ылла, аһылыкка арай хаҥас хаппахчыттан хаһан да Чэлгиэн санаан көрбөтөх, мааны куота устан таҕыста…
— Бу биһиги муннубут бүөтэ, оһоҕос төрдө оҕобут, эбээлээх, эһээтиттэн кэллэ, Нарыйа–
Чэлгиэн саҥата суох айаҕын атан олордо, онтон дьэ өйдөнөн умса туттан аһаабыта буолла.
— Чэлгиэн эйигиттэн улахан көрдөһүүлээхпит, эйигин эркин курдук эрэнэбит, онон бу оҕобутун Туймаадаҕа тиэрдэн кулу, бэйэтэ анал аттаах, сыарҕалаах, эн муоһалаан тиэрдэн кулу–
Көһүппэтэх көрдөһүүнү истэн Чэлгиэн саҥата суох олорбохтоото, айан арааһынай ээ, киһи үөйбэтэҕэр да түбэһэр. Дьиэлээхтэр ыксаан сырайын хараҕын кэтээтилэр. Чэлгиэн кыыһы,, кылап,,

гына көрөн ылла, кыыһа кип киэҥ хараҕынан кини диэкки эрэммиттии тэрбэччи көрөн олорор эбит…
— Сөп–
Биир тылынан быһа бааччы саҥарда, дьиэлээхтэр үөрэн,, һуу,, дэһэ түстүлэр. Куоракка түһэр сиригэр тиэрдэн эрэ биэрэр эбит, аттары бэйэлэри.
Сарсыарда тыҥ хатыыта аттаахтар туманы бүрүнэн, субуруһа турдулар, кыыстарын дэлби сыллаан уураан атаардылар.

12

Бу чэпчэки анал оҥоһуулаах сыарҕа, чигди суолга сырылаччы барар, таһаҕас тиэйэр сыарҕаларга ханыыта суох.сыҥааҕын аннынан тимир илиистэх.халыҥ тэллэх үрдүнэн имиллибит эһэ тириитин тэлгэтэн, ол үрдүгэр кыыстара , бөрө саҕынньаҕы бүрүнэн, чөкөллөн олорон иһэр. Чэлгиэн кыыс тоҥуо диэн субу субу эргиллэн көрөр . Ата даҕаны айаҥҥа аллаах көлө быһыылаах, биир кэм дьигиһийэн олорор. Таһаҕаска сылдьар сылгылартан чахчы атын. Туйаҕа анал оҥоһуулаах, боккуоптаах…
Чэлгиэн мунчаара истэ, бу тоҕо хара тыаҕа үөскээбит таҥара табатын курдук кыыстарын, үөс сир диэкки үтэйбиттэрин.
— Чэлгиэн биһиги туох эрэ түөрэккэй соҕус быһыыга кыбылынныбыт быһыылаах, бэйэлэрэ илпэккэ тоҕо биһиэхэ кыбыталлар?—
Биир тохтобулга, Күлүк бэйэлэрэ эрэ истэрдии Чэлгиэҥҥэ сипсийдэ…
— Кырдьык кистээн уолаттары сэрэппит киһи дуу, бэйэ бодоҕутун өрө тардынан, сэргэхтик айаннааҥ диэн–
Хас да сиргэ хонон син этэҥҥэ айаннаан истилэр, ол гынан баран кыраҕы харахтаах киһи Күлүк үс–түөрт киһини уорбалыы саныырын кэпсээтэ…
— Чэпчэки хасаыпка сыарҕаннан сылдьаллар, атыыһыттар да, хаартыһыттар буолбатахтар, тугу эрэ кэтиир маныыр курдуктар—
Кыыстаммыты кыһайбыт курдук, үрдүк мыраантан түһүүгэ биир аттара мөҕөн, халтарааҥҥа сыарҕалары төкүнүйдэ,ону үөһэ аллара төттөрү таары таһан хойутаан, урут дьонтон истэр дьулааннаах сирдэригэр хонор буоллулар. Манна хаһан да тохтуу илик сирдэрэ, истэр тухары хаарты, арыгы оройо аһаҕас сирэ дииллэр. Айан дьоно хата тохтууллар, хас да балаҕан, биир хабырҕалыы тутуулаах улахан дьиэ…
Биир дьирэлдьийбит уһун киһи утары таҕыста, кэлэр барар дьону көрсөр, түһэр сирдэрин бэрээдэктиир, сылгыларга от хантан ылалларын ыйан биэртэлээтэ. Чэлгиэн хас да ыҥыыр ат баарын көрөн дьиктиргии санаата…
Айан дьоно толору сирэ эбит, уолаттар сорохторо, балаҕаҥҥа түстүлэр. Күлүк, Чэлгиэн, Көкөт уонна кыыстарын улахан дьиэҕэ ыҥыран киллэрдилэр. Дьиэ киэҥ куоҥ уораҕай эбит, ортотунан быыстаах, онно кыыһы аһардылар. Үс остуолга хаартылаан имитэ олороллор. Биир уһун остуолга ас тардыллан турар. Ол төлөбүрдээх аһылык, өссө хас да бытыылка төбөтө хоройор. Чэлгиэн билигин да айан уһун, ол иһин төлөөн уолаттарын аһатта,үс уолун эмиэ ыҥыран киллэрдэ. Айан арааһынай, бэйэлэрин астара

хаһааска хааллын. Аһатааччы арыгы сыҥалаан көрдө да чугаһаабатылар. Таһыттан үс дьирэспит, саар тэгил уҥуохтаах, көрдөххө күүстээх көрүҥнээх, быһый быһыылаах эрэттэр киирэн кэллиллилэр.,, Һуу–һаа,, буолан өргөҥнөһө олорбут дьон бу дьон киирэрин кытта олох хаптас гына түстүлэр, өссө сорохтор таһырдьаны былдьастылар. Чэлгиэннээх соһуйан эрэ хааллылар…
Көмүс тииһэ ырдьайбытынан, дьиэлээх тойон тахсан киирбит үс киһини уруйдуу көрүстэ, арыы сыа иҥмит, тот соҕус истээх үөстээх, үөн албын сырай харах. Чэлгиэннээҕи дьон бааллар диэн хайыһан да көрбөтө, киирбит үс киһини иһирдьэ ыҥырда…
— Ити тайҕа аатырбыт түүҥҥү сырыылаах түлүрбэхтэрэ, туохтан да иҥнэн толлон турбат дьон. Туох буолан бу диэкки халыйдылар. Туох эрэ улахан сорукка кэллэхтэрэ. Ити үүннээн тэһииннээх илдьэ сылдьааччылара,, Быһахтаах,, атыттара,, Супту, Хааннаах,, сүрэхтээх ааттарын ким да билбэт.—
Чэлгиэннээҕи кытта асаһа олорон биир киһи сырдатан иһитиннэрдэ…
Өр өтөр буолбатылар түгэх хостон Нарыйаны ортолоругар утуйбутунан киирбит үс киһи тахсан кэллилэр, айаҥҥа барардыы таҥныбыттар. Дьиэлээх киһи атаара ньалҕайан таҕыста…
— Нарыйа бу ханна барардыы тэринниҥ,биһиги кэпсэтии быһыытынан эйигин куоракка тиэрдэбит–
Чэлгиэн туран тахсаары гыммыттарын суолларын туора турунна, уолаттара эмиэ турдулар, ,,Быһахтаах,,диир киһилэрэ сэнээбиттии таҥнары көрдө…
— Саах үөннэрэ биһиги суолбутун туора тураары гынаҕыт дуо? Бу кыыһы күрэтэн иһэргитин,хаһаайыныгар төннөрөбүт, кэпсэтии оннук, суолу мэһэйдээмэҥ, туорааҥ–
Кыыныттан икки харыс уһуннаах быһаҕын ороон таһаарда. Кыра бүк алаас бэртэрэ уонна тайҕа хааннаах түөкүттэрэ, өргөстөөҕүнэн утарыта көрсөн турдулар…
Улахан тыҥааһыннаах чуумпуруу буолла, биэс алта киһи баара таһырдьа куоттулар. Дьиэлээх ыксаан сап салыбырас буолла, саҥатын кыайан саҥарбакка сыҥааҕа эйэҥэлии турда…
,, Быһах,, кырдьык да улаханнык соһуйда, кинилэрэ үс бараа күлүктэрин быһа хаамар суох этэ. Иннилэрин бүөлүү туруохтааҕар, аҥардас ааттарын суолларыттан салаллара…
— Эн кимҥиний?—
Утары кэлэн ыйытта…
— Бар дьоҥҥо биллэр аатым,, Холорук,,—
Ити ааты истээт,, Быһахтаах,, чинэс гына түстэ, бу аат киэҥ Тайҕа үрдүнэн, атыыр оҕус буолан айаатаабытын, атыыр үөрэ буолан кистээбитин, илэ бэйэтин да көрбөтөр, сүрдээн киэптээн кэпсииллэрэ. Тэгил сиртэн тэҥнээҕэ, икки бэртэн биирдэрэ бу уораҕайтан тыыннаах тахсарын, инчэҕэй этинэн сэрэйдэ…
Төһө да дохсун сырыылааҕын иһин, акаарыта суох киһи этэ. Икки тайҕа биллэр көстөр баайдара, ала чуо бу икки бэртэри харсыһыннардылар. Бу иннигэр турар, бэйэтин туһугар мин дуо дэммит киһи, хаана

бааһа суох туораан биэрбэтэ көстөр…
Бу да ыктаран турдар, дьэ ыйдаҥардан өйдөөтө, кинини бу киһи илиитинэн уодьуганнаары гыналларын, эмискэ эргиллэ түстэ да дьиэлээҕи уолугуттан харбаата, быһах биитин хабырҕатыгар тирээтэ…
— Ким манна кытыктааҕый?—
Дьиэлээх кэлэҕэйдии кэлэҕэйдии, тайҕа биир саҥа туран иһэр баайын ааттаата…
,, Быһахтаах,, бу киһи туһугар элбэхтэ сүүрбүтэ–көппүтэ, хараҥа да дьыалаҕа сылдьыбыта, Быһата охсор илиитэ, тэбэр туйаҕа этэ. Ол бэйэтэ аны кини тыыныгар санаммыт. Абатыгар хабырынан ылла…
Илиитин Чэлгиэҥҥэ биэрдэ, саҥата суох тахсан бардылар. Нарыйа хаалла, дьиэлээх киһи Чэлгиэни саҥа көрбүттүү, олох хаптаҥныы түстэ. Урут маннык киһи баар этэ диэн хантан истэн билэн көрүөҕэй. Киэҥ Тайҕа үрдүнэн дьыбардаахха тыыммыт, өй дуораана буолан дьиэрэйбит икки атахтаах бэртэрэ, бу киһини тумнан ааспыттарын көрөн, кута сүрэ тоһунна, өйдүүн санаалыын көттө. Бэрт үөһэ бэрт баарын илэ хараҕынан көрдө…
Таһырдьа тэскилээбит ыалдьыттар, хоноһолор биир биир мас үөнүн курдук былтаҥнаһан киирдилэр. Уруккуларын курдук күө дьаа айдаарбакка, Чэлгиэн диэкки уоран көрө көрө букунайа сырыттылар…
Сарсыарда дьыбарга дьиэлээх бэйэтинэн тахсан атаарда, кэннилэриттэн уһуннук көрөн турда. Бу орто дойдуга киһи үөйбэтэх ахтыбатах араас да дьонноро баар буолаллар эбит…
Ити киэҥ кэпсээн буолан, сэттэ төгүл үллэн баллан айан аартыгын устун, хас айанньыт уоһуттан түспэт, сарсыардааҥҥы сонуҥҥа, киэһээҥҥи кэпсээҥҥэ киирдэ…
Аны хаһан эрэ Күлүк хаартылаан ааспыт, Көкөт кырбанан ылбыт сиригэр тохтоон хонордуу тэриннилэр…
Истибэт бэйэлээхтэр буолуо дуо, кэтэһээччи да элбээбит, көрөөччү да мунньустубут…
Хаартылаары ханньаҥнпһыы бөҕөлөр. Хата ону күлүктэрэ ол кыһаллыбат. Чэлгиэн аһаан бүтэн дьиэлээх кулгааҕар тугу эрэ сибис гынна. Көмүлүөк иннигэр үс атахтаах кыра төгүрүк сандалыны кытта, талах олоппос уурдулар, кымыстаах чороону сардалы ортотугар хааллардылар…
Чэлгиэн туран
— Биһиги айан дьоно аартыкпытын алҕааммыт,саҥа туран эрэр уолбут аҕыйах тыллаах олоҥхотун этиэҕэ–
Дьон сэргэхсийэн суугунаһа түстүлэр. Таһыттан эбии оҕо, дьахтар бөҕө эбилиннэ…
Олоҥхону да истибэтэхтэрэ ырааттаҕа, хаһаан эмэ биир эмэ сыл баһыгар атаҕар кэриим олоҥхоһута ааһара…
,, Көкөт,, талах олоппоско оллонноон олордо, кымыһыттан кыра хамыйаҕынан аал уотугар кутта, бэйэтэ кыра кыратык ыймахтаан ылла…
Дьэ уонна киирии тылын, сирин, уотун ойуулаан этэн тыынан доллоһутан барда…
Икки атахтаах барахсан уус тыллаах булар да эбит. Бу этэн тыынан эрдэҕэстээн эрдэҕин. Хантан ити хааһахтан хостуур курдук хотоҕостуу субуйарый,ойуу гынан оһуордууруй…
Бары даҕаны бииртэн биир уратылаах, урааҥхай удьуордара аартыктаах айаҥҥа сылдьаллара өтө көстөр. Дьэ булсар да буоллаллар эбит, бэрт үөһэ бэрт…
Дьиэлээх тыҥ хатыыта хонолоһорун атаара туран санаата.

13

Саас кэлиитэ саха киһитигэр, саамай үөрүүлээх түгэнэ. Устар кыһыны быһа балаҕаҥҥа хаайтаран тыыннара быардара ыгыллыбыт дьоҥҥо, кыстыгы туоруур хаһаастарын кымыстаан аһыы олорбуттара, үрүҥ илгэ үүт, суорат атын да ас эгэлгэтэ буолан сандалыны киэргэтэллэрэ дьол буоллаҕа. Кымыс, быырпах өлбөт мэҥэ уулара, утаҕы ханнарар. Кыраларга ытык, күөрчэх салааһына бэйэтэ биир былдьаһык. Бастакы харалдьык быһыта сиэһэн хараарбыт сиригэр Ньургуһун тэтэрэ тыллара, кырпай хаар кыырпаҕыныы туллук халыҥ үөрэ тэлгэһэннэн,күрдьүллүбүт балаҕан үрдүнэн, сылгы хаһаатынан тэлээрэ көтөрө, илдьит курдук буоллаҕа. Туллук кэлиитэ, кыра дьон үөрүүтэ, күнү күннүктээн таһырдьа ону сырсыы…
Саха киһитигэр саас кэлиитэ барыта сонун кэпсээн, турааҕы көрбүт кэпсээҥҥэ сылдьар, маҥнайгы көҕөнү бултаабыт уос номоҕо, кэҕэ этэрэ биир кэрэ бэлиэ күн…
,, Сааскы киһи салбаммытынан,, дииллэрэ, аһылыкка тотон салбанара буолуо, уоһун тииһин ыраастанан. Аччык тугун салбаныай…
Куоракка кэлэн кыыстарын түһэр сиригэр илдьэн биэрбитэ. Эрдэттэн кэтэһэ сылдьаллара, кэлэрин кытта ытыс үрдүгэр түһэрэн ылбыттара.
Айан суолун тухары, утуйбуттуу ээл дээл сылдьыбыт кыыстара, куоракка киирээт атын сырай харах буолан, биир кэм сибилигин көтөн,, тырып,, гынан хаалыыах чыычаахтыы, мичилийэ көппүтэ…
Чэлгиэн эрэ буолуо дуо уолаттара да соһуйбуттара. Чэлгиэни ыҥыран кыыс таайа дуу, абаҕата дуу бэйэтигэр кэпсээбитэ, антах Тайҕаҕа үрэх баһын бүрүүкээн олорор, сахалар ааттыылларыныы, сиэмэх,, тоҥус,, ойууна, саҥа туран байан тайан эрэр уолун кыыска холбоору тыл көтөхпүтүн,кыыс кыккыраччы аккаастаабыт. Киэҥ оҕуруктаах өйдөөх ойуун ити дьону кытта уруурҕастаҕына, Тайҕа кыһыл көмүһүгэр илиитин угарын билэр буоллаҕа дии. Кыһыл көмүс тутулуга суох былаас, кыах, күүс…
Аккаас ылан уордайан кыыска абааһы уолун сөрөөбүт. Кыыс,, ээх,, диэн тыл көтөхтөҕүнэ эрэ төлөрүйүөхтээх эбит…
Ону Улуу Байҕал тардыылаах улахан өрүһү эрэ туораатаҕына, ол баҕайы Улуу өрүс тыынар чааныттан чаҕыйан сөрөммүтэ хаалар туораспат диэн көрүүлэнэн, оҕолорун күрэтэргэ санааламмыттар да ону толорор, сөптөөх киһи түбэспэтэх, көстүбэтэх. Муҥур уһукка тиийэн олордохторуна, Чэлгиэн кэлтин истэн абаҕалара ааттаах ойуун күлүгэр имнэммит. Айдарыылаах киһи көрүүтүнэн, илин кэлин түһэр илбис тыыннаах иччилэрэ этиилэринэн, бу Чэлгиэн куту–сүрэ былыргы өбүгэ саҕана ууга–уокка уһаарыллыбыт,

быстахха былдьаммат, хараҥа күүс хамсаппат кута сүрэ эбит…
Ону билэн оҕобутун кини эрэ балаҕайга былдьатыа суоҕа, өйөөн убаан, хаҕыс тыалтан хаххалаан, үргүөргэ үрдэрбэккэ, чысхааҥҥа хаарыйтарбакка тиэрдиэ диэн эрэммиттэр…
Киһи эҥин эҥини истэр ээ, тоҕо эрдэ сэрэппэтэх бэйэлэрэй, толлуо, куттаныа диэтэхтэрэ…
Чэлгиэн Ньургуһун туһунан тугу эрэ сибикилээн истиэн баҕараахтыыр да, кинээс уонна кини олоҕун икки ардыгар туох эрэ биллибэт, көстүбэт күүс быыс тарпытын курдук сонун кэлбэт барбат.
Былыр да, быйыл да аҕа уустаһыыта баарын тухары, биир санааҕа кыайан түмсүө суохтар. Нэһилиэк аайы,, судаарыскайдары,, ыытар буоллулар, сураҕын иһиттэххэ үөрэх тайма бөҕө дьон, Күн судаары кытта өй былдьаһан үүрүллэн эрдэхтэрэ. Чэлгиэн билиҥҥи кэмҥэ үөрэхтээх эрэ киһи, ынах курдук маҥыраһан, сылгы курдук кистээн, чууп–чаап кэпсэтэр кэмэ кэлтин, сахалыы мындыр өйүнэн быһаара сылдьар. Үөрэҕэ суох, икки хараҕа суохтуу барыттан бары иҥнэҕин. Кэлин кэлбит,, бэһиэччиги көрсөн кэпсэтэ сылдьыбыта, аҕыйах оҕону үөрэттэрээри. Аны онно кинээс көҥүлэ наада үһү, бүгүн ол иһин,, быраабаҕа,, баран иһэр кинээһи көрсөөрү. Ол тойон хайдах көрсөр, эһэ тириитин кэтэн олороро дуу…
Хата кини үөрүөн дуу, дьиктиргиэн дуу иннигэр кини киирбитигэр үөрэ көрүстэ. Нэһилиэк бас көс кырдьаҕастара бааллар. Бары хайдах эрэ санааҕа баттатан олорор курдуктар…
— Чэлгиэн хата эн уот харахха түбэһэ кэллиҥ, сибилигин ахта олорбуппут.—
— Ол оннук туох үлүгэр улахан ыйаах дуу, уураах дуу–
— Суох доҕор быйылга ыһыаҕы ханна ыытабыт, ол мөккүөрэ, ким да ылынан күнүн дьылын ыытыан баҕарбат, аны ороскуота. Эйигин хайыыра буолла диэн түмүккэ кэллибит.—
Чэлгиэн барыларын эргиччи көрдө, кырдьык үксүлэрэ сүөһүннэн, сылгыннан ,, һай–һат,, диэн сытыйа байан эрэр дьон, ол гынан баран ыһыах туһа диэн, мүһэлээҕи бүлгүрүппэт, сиэллээҕи сиэбэт дьон буоллахтара…
— Миэхэ маннык этии баар оччоҕуна, ити,, судаарыскайы,, көҥүллээ оҕо үөрэттэрэрбэр, дьиэтин уотун, атынын бэйэм дьаһайыам, көрүөм истиэм.
Уонна ыһыытыыр үрэх баһыгар сытар Улахан Эбэни көҥүллээ, хас сылын быһаарсыахпыт. Икки атахтаах үктэммэтэҕэ үйэ буолла. Баҕар туох эрэ туһаҕа таһаарыахпыт. Кэлин нэһилиэк да наадыйыа, чычырбас сылларга–
Олорор дьон, кинээс ол Эбэ аатын истээт,, Кирис,, гына түстүлэр, кырдьаҕастар тугу эрэ ботугураатылар.
Олорбохтуу түһэн баран кинээс…
— Чэ ол оҕолору бэйэҥ тэрийэр буоллаххына үөрэттин даҕаны, ортон ити Улахан Эбэ туһунан этэр, быһаарар кыаҕым суох, кистээбэккэ эттэххэ,, аньыыргыыбын,, онно манна сөрөнүөм диэн, арай бэйэҥ биллэҕиҥ дии, туох ханнык быһыы майгы

буоларын–
—Оннук ээ киһи, сүөһү үктэммэтэҕэ, тэйбиттэрэ ырааттаҕа дии ол өлүү айаҕа аһыллыбыт сириттэн–
Нэһилиэк биир аарыма кырдьаҕаһа бытыгын имэринэ олорон нүһэрдик сөҥөдүйдэ…
— Чэ сөп ол Эбэҕэ бара сылдьан, туох быһыылаах майгылаах дойдутун көрүөм.
Онтон,, ыһыаҕы,, үөрүүннэн ылынабын. Хата хас Күнүн болдьоһуҥ, биллэрэээриҥ–
Олорор дьон,, һуу,, диэн чэпчии түстүлэр.
Чэлгиэн иһигэр киҥинэйэн ыллыы истэ, хайдах эрэ барыта сатаныах курдук. Күннээх түүн санаа ымыыта оҥостубут Ньургуһунун көрөрүттэн, сып сылаас илиититтэн сиэтэн ойуохайга дьиэрэҥкэй тэбиэхтэрэ. Билигин дьонун кытта сүбэлэстэҕинэ сатанар буолла. Быйыл сайылыкка чөкө бэйэлэрэ эрэ ыһыахтыыр санаалаахтара. Бу ыһыах санаа да сатаммат, улахан түбүктээх , сыралаах. Үс хонуктан итэҕэс буолбат, манна бар дьону аһатарга, тэрийэргэ үлүскэн үлэ барар…
Соһуйуон иһин дьоно үөрүүннэн ылыннылар. Кимнээх, хайдах ыһыаҕы тэрийэн ыытарын сөбүлэстилэр…

Ыһыах саамай дьоллоох Күнүнэн буолла Чэлгиэҥҥэ, туус маҥан аты мииммит Ньургуһун кубалыы устан кэлбитин тэһиин тутан тоһуйда…
Ньургуһун икки илиитин ууммутугар, көтөҕөн ылла, бу таптыыр чыычааҕын көтөхпүтүнэн тура түстэ, кинээс дьонун кытта тугу да көрбөтөҕө буолан түҥнэри хайыста.
Ньургуһун ис иһиттэн мичилийэ сырдаан, киэҥ ууламмыт арылхай хараҕа, уһун кыламаннара сапсынан, синньигэс хааһа өрө тэрбэйэн мичээрдээн ылла…
Чэлгиэнтэн ордук дьоллоох киһи суох этэ, бу ыһыах күннэригэр. Бэйэтэ олох атын Эйгэҕэ киирэн, Ньургуһунун сылаас илиититтэн сиэтэ сылдьарын эрэ өйдүүр…
Кинээс да киһи буоллаҕа, бэйэтэ уу хараҕынан көрө сырытта, Ньургуһун Чэлгиэни хайдах хараҕынан көрөрүн, истиҥ сылаас тыллары сипсийэрин. Кини улаханнык оҕотун дьылҕатыгар орооһон кулуба уолугар,, ээх,, диэбитин кэмсинэ олордо…
Былыр былыргаттан өбүгэ саҕаттан, аҕа баһылык эппит тыла төлөрүйбэт үгэстээҕэ…
Ону кэһии улахан сааттаах сууттаах буолара ыал аатыттан ааһыахха да сөптөөҕө…
Бу ыһыахха кини үөрбэтэ көппөтө,кыыһын инники дьылҕатын санаата,суох соҕотох күҥҥэ көрбүт көмүс чыычааҕын, ытаппытынан соҥоппутунан сүрэҕэ сөбүлээбэт киһитигэр умса анньан биэрэр ыарахан этэ, салгыы туох туох иннигэр кэтэһэн турара биллибэт…

14

Кыыс оҕо–былыр былыргыттан, чысхаан дьыбар үйэ улаҕаларыттан, төрүт уус төрүөҕэ түөрт саханы төрөппүт, үс саҥаны үөскэппит кэмиттэн, кыыс оҕону ,, омук анала,, диэн ааттыыллара…
Оннугун да иһин баарын суоҕун, оһоҕос төрдүн, кэтэһиилээх кыыһын, ытаппытынан таптаабат киһитигэр биэриэн ис сүрэҕиттэн баҕарбат этэ. Кыыһын ис сүрэҕин кистэлэҥин билбэккэ эрэ, кулубаны кытта уруурҕаһан, онон күөн туттан байан тайан бараары,

оҕотун инники дьылҕатын быһа хаампытын, кулубаҕа,, ээх,,диэн баран биирдэ өйдөммүтэ. Ол кэнниттэн чыычааҕа өлөр тиллэр икки ардынан сытан турбута. Ол кыыс оҕо ыраас тапталын, истиҥ иэйиитин атын киһи анала буолан киргэ хахха буорга сыыска тэбистэриэн баҕарбакка, ыар санааҕа баттатан турдаҕа. Былыр былыргыттан төһөлөөх элбэх кыыс истиҥ иэйиилэрин илдьэ сор суолламмыттара буолла…
Быйылгы ыһыахха бэйэтэ илэ хараҕынан көрбүтэ кыыһа Чэлгиэҥҥэ хайдах ис санаалыын, дууһалыын таттарарын…
Билигин кэлэн төттөрү түстэххэ, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барар, киһилиин, сүөһүлүүн түҥнэри хайыһаллар. Бу олорор олоҕо төрдүттэн эһиллэн, ыт үрбэт, ынах маҥыраабат киһитэ буолар. Оҕолорун да олоҕо огдолуйар. Кинээс улахан санааҕа ылларан, бу күннэргэ түүл бит курдук сылдьар. Утуйар уута да ыһылынна. Оҕотун, чыычааҕын эмиэ аһынар, олоҕун ыһыан эмиэ баҕарбат. Сыарҕа хаара түстэҕинэ илии охсуһа кэлиэхтээхтэр. Хара накаас да буолар эбит. Кинээс абатыгар хабырынан ылла, кини ис санаатын билэрдии, Далбар Хотуна кэлэн, олорор киһини көхсүттэн кууста, үөһэ тыынна…
Хаһан да хайыахтарай, бу күннэргэ төннөр суолу сыта тура сааһылаан, тура олоро толкуйдаан көрдүлэр да, быыс хайаҕас булбатылар…
Сатахха үнүр уолаттар кэлэн аҕаларын, олох хоруо курдук саҥаран барбыттара. Ордук улахан уол ыарахан тыллары эппитэ…
Сөп ээ кыратыттан балтын кини курдук көрбүт суох, кыыс да убайыгар сүрдээх этэ. Убайа ханна эрэ бараары гыннаҕына, онньойбут этэрбэһин кэтэ сатаан киэҥ айдаан буолара. Ардыгар чугас тиргэ көрө балтын сүгэн киирэрэ. Күһүн кыстык хаар түспүтүн кэннэ көр онно буолара. Бойбоччу таҥыннаран баран, өтөхтөрүн тула кытыаннарга токутарга ииппит уонна куобах тоҥуутун эргийэн кэлэллэрэ, ол тухары балтын матаҕаҕа уган төбөтүн быктаран сүгэ сылдьара. Биирдэрэ төбөтө лэкээриҥнээн чаҕаарыы бөҕө буолара. Балтылара билигин да ачаалыыр,ыксыы да сылдьыбыттара оҕолоро сыппытыгар…
Кинээскэ уйатыгар уу киирэн, хайдах гынан бэйэтэ киирэн биэрбит хабалатыттан босхолонорун толкуйдуу сытта…
Урур аҕа киһи эппитэ, төлөрүйбэт буолара, үйэбит уларыйан истэҕэ, кырытыннардахтара…

Чэлгиэн ыһыытыыр үрэх баһыгар бараары хомуна сырытта, билигин атын Чэлгиэн, кыаллара буоллар халлааны да хастыа этэ билигин, ыһыахха Ньургуһуннуун бииргэ сылдьыахтарыттан атын киһи…
Хантан билээхтиэй Ньургуһуна атын киһиэхэ анаммытын.
Ол дойдуга уонча буолан бараары тэринэллэр. Абаҕаларын илдьэ. Арай биир күн Эдьиийдэрэ ыҥыыр атынан долгуйан кэллэ, барсаары…
Чэлгиэн да утарсыбата, Эдьиийи утары көрөн туран ким,, эн барсыма,, диэн тыла тахсыай…
Икки

күн суолга хоно хоно айаннаатылар, туох да садьыабата, моһоло суох, үһүс күнүгэр бөрө диэтэххэ бөрө буолбатах, лаппа улахаттар, модьу көрүҥнээх икки күөрт дьүһүннээх ыт баар буола түстүлэр, суол хайар курдук үөһэннэн, аллараннан сытырҕалыы сытырҕалыы илин кэлин сырыстылар. Аны өр өтөр буолбата күнү ыйы бүөлүү барыйан, тойон кыыл саҥаран чагдыргыы чагдыргыы иннилэрин хоту халыйда.
Айаннаһан иһэр дьон эттэрэ тарта, эргим ургум көрүнэллэр, тулаларын.улахан сэрэхэдийии буолла. Эдьийдэрэ айан тухары тугу да айах атан кэпсэппэтэ, арай айаҕын иһигэр ботугуруур эрэ. Былыргы оспут айан ыллыгар тохтотон, улахан кутаа отуннарда.аттарын тэйиччи баайталаан баран, туох салгыы буоларын көрөн турдулар. Манна Кыыс Хотун уокка ас кээһэ кээһэ эргиччи көттө, кутура кутура былаайаҕынан кыра кыратык дүҥүрүн охсо охсо тохтуу тохтуу илиитин үөһэ уунар, ол аайы түүтэх уот халлааҥҥа көтөн тахсар, Эбэни эргийэ көтөн иһэн буруо буолан унаараллар. Ол аайы халлаан кырсынан хатан часкыыр иһиллэн ааһар, ону кытта дьон ытаһар саҥалара иһиллэргэ дылы гынар…
Сотору улахан өтөххө тахсаллар, манна урут ураһалар манан турбуттара диэн Эдьиий ыйбыт сиригэр, уот отуннулар…
— Чэ тоойуом хайдах этигиний, бу муммут дьон куттарын, олохтоох сирдэрин булалларыгар алгыс тылынан арчылаан көмөлөс эрэ.—
Үгүс сылларга уу чуумпу иһийэн турбут үрэх баһа сир биирдэ араас эгэлгэннэн туола түстэ, удаҕан кутуран куллугуруура, халлаан диэкки хайыһан икки илиитин өрө уунан, алгыс тылынан анааран, тойук туолуута, ону кытта кылыһахтаах хомус тыаһа холбоһон бу улуу Эбэ үрдүнэн, үүт туман дуораана буолан тарҕана уһунна…
Сотору хойуу тумарык халлааҥҥа эриллэн таҕыста, онно тарҕанан сүттэр сүтэн барда, ньуу ньаа буола турбут салгын уу чуумпу буола түстэ, күөл үрдүнэн биир сиккиэр тыал сүүрэлээн ылбата, тугу эрэ иһиллээбит курдук им ньим хара чуумпу сатыылаата.
Айдарыылаахтар этэллэринэн, туох баар иҥмит, куһаҕан тыыны маҥан туман илдьэ көтөр үһү…
—Быстыбат быйаҥнаах, уостубат уйгулаах, улаҕата көстүбэт улуу Эбэ дуо дэтэн, кэнэҕэһин кэнэҕэс, кэлэн ааһар кэнчээриҥ кэпсээн гынан киэргэтэр, сонун гынан соргутар,кэлбити кэһиилээн көрсөр, барбыты быйаҥнаах атаарар. Быстан бараммат баайдаах, сомсон бараабат уулаах. Ураа муостаах ууһууругар, уунан төһүү буол, сыспай сиэллээҕиҥ сиэлэн сэгэйдин, сыһыыҥ, хонууҥ устунан…
Кэнчээри ыччаты кэскиллээ, төрүүр оҕону төлкөлөөн түөрэх кээһэн эрэбин ДОММ, ДОММ, ДОММ…—
Кыыс Хотуннара түөрэх кээстэ, сэтиилэнэн кэлбит баайтаһыннарын үөс тардан, хаанын халыттылар, иһин быардары, сүрэхтэри барытын Эбэлэригэр бэлэх,

туһах биэрдилэр.
Хомуһун быыһа үллэҥнэс собо сэмсиир, икки түргэн туттуулаах уолаттар иирэ талаҕынан өрөн, туу курдук сүрэхтээн хомус быыһыгар бырахпыттара, омуннаатахха олорор оҕо саҕачча соболор киирбиттэр…
Чэлгиэннээх түргэн тутуу муҥутааннар, өр гыныахтара дуо, биир туруору балаҕаны бүтэрэ охсон, симии оһохтоон,аал уоту алҕаан, торҕо буруо унаарда…
Биир атыыр үөрүн дойдуну иччилээтин диэн ыыппыттара, бу эмиэ туһугар сахалыы итэҕэл этэ. Сирин уотун собүлээбэтэҕинэ атыыр күнүнэн төттөрү дойдулуохтааҕа, сөбүлээн, бу дойдуга үөскээн төрөөн тэнийэр буоллаҕына эрэ тохтуохтаах…
Сэмээр кэтээн көрдүлэр, атыырдара үөрүн үүрэн түрүйэн, Эбэтин баһын атаҕын барытын кэрийэн көрдө, олохсуйар санааланна быһыылаах. Аны онно кыбыы, хаһаа туттулар. Эдьиийи эрдэ абаларын кытта киһилээн төттөрү ыытаары гыммытын кыккыраччы аккаастаан кэбистилэр. Хата Чэлгиэни кыратык сэмэлээн ыллылар. Чэлгиэн бу үлэҕэ, түбүккэ да баттата сырыттар Ньургуһунун санаабатах диэн күнэ суох буолуо. Бу сайыҥҥы ыһыахха өгүрүк төгүрүк көрөн, төбөтүн кыҥначчы соҕус туттан, сып сымнаҕас сылаас тарбахтарынан таарыйан, оһуохайдаан дьиэрэҥкэй тэбэрэ хараҕар бу баар, икки илиитин уунан атыттан көтөхтөрөн түспүтэ, бу этэ хаана сылааһын, чэпчэкитин, сибилигин ,, тырып,, гынан көтөн хаалыах курдук күөрэгэйи санатара…
Ол гынан баран кини үрдүгэр биир хара санаа түмүллэн эрэрин сэрэйбэт этэ…
Кулубаҕа хобу сиби тиэрдэр хос моонньохторо элбэх этэ, олор Чэлгиэн илиитин атаҕын кыраҕытык кэтииллэрэ. Кулуба Чэлгиэнниин утары харсыан ньуолбар өйдөөх буолан, оннукка тиийэ сатаабат этэ. Хапкаан тыҥкырайын төлө үктүүрүн кэтэһэ сылдьыбыта…
Ньургуһуну Чэлгиэнтэн тэйитэр суолу тобула сатыы сылдьыбыта, ол быыһыгар кинээһи ыкпыта түүрбүтэ,, Өбүгэ үгэһин кэһэн эрэҕин,, диэн…
Сыарҕа хаара түстэ да, кэпсэтии төлөрүйбэт, тыл барда да бас барар…
Өнү өйдүү сырыт диэн хаста да сэрэттэ, кэпсэтиини кэстэххинэ бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар, саанан да ылбыта…
Кинээс икки уот икки ардыгар кыбыллан, барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолбута. Хайдах да Ньургуһунугар, хайаан да кулуба уолугар таҕыс диэн тыла тахсыбатаҕа. Ньургуһун Чэлгиэн ыыппыт симэҕин нарын тарбахтарынан имэрийэн ылара. Үрдүгэр хара күлүк барыаран эрэрин түһээн да баттаппат этэ…

Хаһан да буоларыныы үгэс саҕаттан,,улуу добдурҕа,, дэнэр күһүҥҥү тоҥокко, саха барахсан санаата хара тыата этэ. Баай Байанайтан тугу эрэ,, дук,, гыннаран, кыһалҕалаах кыһыҥҥы күннэргэ таҥсык гынарга биир эмэ кырбас эт көстөөрөй диэн хара тыаны харахтаналлара. Чэлгиэн уолаттара тыалыы тахсыахтарын иннинэ

сылгыларын көрө таҕыстылар, өр өтөр буолбатылар, түөстэрин тылларыгар түһэрэн, эппэт кэлэҕэй дьон өрө мэҥитэн кэллилэр…
Кэлин быһаарсан улахан алааска киирбиттэрэ, дьулаан көстүү этэ. Хас да сиргэ өлбүт биэлэр сыталлара, тулаайах кулуннар кистии кистии төттөрү таары сырсаллара. Бу уоруйахтар да, түөкүттэр буолбакка анаан оҥостон өлөртөөбүттэрэ көстөрө, сорох биэлэри батыйаннан систэрин быһа охсубуттар, сорохтору истэрин тыыра тардан ааспыттар. Сорохтор тыыннаах кэлин өттүлэрин кыаммакка тура сатыыллар, хаһан да манныгы көрбөтөх билбэтэх киһи Чэлгиэн улаханнык дьулайда,салынна амырыын көстүү, икки атахтаах манныкка тиийиэ диэн санаабат даҕаны…
Хайыай буолар буолтун кэннэ, дьонун мунньан өлбүт сылгылары дьаһаттарда…
Бу аһаҕастык саныы, сэрэтии этэ.
Аны тыл уус тарҕанна, ким да тарҕаппыта биллибэт. Кинээс Чэлгиэн сылгыларын дьаһайтарбыт диэн. Тыл уҥуоҕа суох, араас сурах барыта тарҕанна…
Бу буолбут амырыын сурах Кинээскэ эмиэ тиийдэ.
Ньургуһун истэн ытыы сытта…
Саха былыр былыргыттан Дьөһөгөйгө үҥэрэ, сүктэрэ, Таҥара оҥостон. Ону итинник сэймэктээн ааһыы, киһи өйүгэр баппат улахан аньыы этэ.
Сүтүктээх сүүс аньыылаах, Чэлгиэн кими да күтүрүөн булбата…

15

Бу сурах садьык тыаллааҕар түргэнник тарҕаммыта, алаастарынан, сыһыыларынан сиккиэр тыал буолан сипсийбитэ. Хаһан даҕаны саха киһитэ өйүгэр санаатыгар, кыайар баппат быһыы майгы, хааннаах суолу хаалларан барбыта, бу улахан ирдэбиллээх, иэстэбиллээх буолара.
Өбүгэ саҕаттан өйөбүл буолан кэлбит сиэри туому итэҕэли сиргэ буорга тэпсэн кэһии, үрдүк Айыылартан айдарыылаахтарга алдьархай аанын аспыттарын, өлүү суолун өҥөйбүттэрин туоһута этэ…
Онно манна бүгэн олорор кыра кыаммат өттүлэрэ, кыһалҕаҕа киирбиттэрэ, ахсааннаах сүөһүлэрин, биир эмэ миинэр миҥэлэрин, эмиэ түүҥҥү сырыылаах, хаан олбохтоох, хара суордар хааны көрдөөн кинилэр олорор чоҥолох алаастарын өҥөйөн ааһыахтара диэн хааннара хамсыыра, ыар баттык буолара…
Чэлгиэҥҥэ биир күн муна тэнэ олордоҕуна, ааттаан суоллаан эдьиийдээтэр Эдьиийэ Кыыс Хотун хоно өрүү кэлбитэ.,, Кыыс Хотун киэһэ көрүү көрүүлэнэр,, үһү диэн им сүппүтүн кэннэ, чугас алааһынан олорооччулар тоҕо сууллан кэллилэр. Киһи барыта билиэн көрүөн баҕарар этэ, хайа хара санаалаахтар хааннаах суолу хаалларан, ыар ыалдьыт буолан ааспыттарын.
Чэлгиэни бу иннинэ Эдьиийэ сэрэппитэ,, —Эн туохха да орооһума, дьону буоларынан буолбатынан күтүрүү санаама, мэнээк ону маны тыллаһыма, тыл сэтэ сэлээнэ диэн баар, эппитиҥ эҕэрийиэҥ иннинэ эргийиэҕэ, саҥаҥ силлиэ буолан салаллыаҕа, уотунан оонньообуттарын, оҕобун сир буор сырайдаан

атаҕастаан ааспыттарын, ир суолларын ирдээн иэстэспэтэхпинэ мин буолуом…—-
Киэһэ олорор дьон соһуйуохтарын иннигэр, Кыыс Хотун кыырар таҥаһа суох, халадаай ырбаахылаах уот иннигэр, суһуоҕа субуллан, көбүс көнө бэйэтэ кынтайан, уотун иннигэр чэпчэки чэпчэкитик дугуйан кэллэ…
Уҥа илиитигэр былаайаҕын, хаҥас илиитигэр хара сылгы сиэлин чөмөхтүү тута сылдьар…
Уҥа илиитинэн көмүлүөк холумтаныгар үс алаадьыны тэлгэттэ, кытыйаттан хамыйаҕынан баһан үс сиргэ кымыс кутта…
Уот иннигэр соһүргэстээн туран, икки илиитин уунна, баттаҕа сырайыгар саба түстэ, бүтэҥи уларыйан хаалбыт куолаһа, чуумпурбут балаҕан иһигэр бүтэйдии лүҥкүнээтэ, өй дуорааныныы дуорайда…
—Истэр кулгаахтарым, көрөр харахтарым, хайа диэкки хайыстыгыт, баар буоллаххытына бэттэх кэлиҥ, ыллыктаах ыыры ыраастары, сор быалаах суолу сонордоору ыҥыртаатым…
Илбис иирээн төрдүн иччилэрин, ириэнэх суолларын ирдээри, тоҥ суолларын тордоору…
Ардай аһыылаахтарым, сүүрэр атахтарым…
Тоҕус халлаан улаҕатыттан, Аҕыс халлаан арҕаһыттан…
Атын сиртэн айдарыылаах, Үрүҥ Айыы үттэриилээх Аҕаскыт, хааннаах ырба кыбытыылаах, илбистээх илдьити ыытабын…—
Олорор дьон өйдөөн көрдөхтөрүнэ, уот иннигэр икки кынатын саратан, хараҕын уота санаадар сүрдээх киэптээх, кыыл дуу, көтөр дуу турар…
Хаҥас илиитигэр тутан турар кыс сүүмэҕин, кытарар чоххо уурбутугар хара буруо буолан үөлэһиннэн уһунна, ону кытта, хантан кэлтэрэ биллибэккэ үс хара суор хааҕырҕаһа түһээт, эмиэ буруону батыһа үөлэһинэн көттүлэр…
— Атаҕастаан ааспыккыт атырдьахха атылыннын, сэнээбиккит сата буоллун, оонньообуккут оҕус буолан сүргэйдин, саҥарбытым, холорук буолан үөлэскитин таҥнары дапсыйдын…
Аанай туонай абам да буолар эбит, Дьөһөгөй Айыытыттан арчыламмыт, өбүгэ саҕаттан өйөөн убаан, күн диэкки көрдөрөн, баччаҕа дылы баар суох, үҥэр таҥара оҥостубут, сылаас куттаан сыһыарбыт тыыммытын, кыыллыы сэймэктээн ааспыккыт иэстэбиллээх буоллун.—

Бу улуу алааска уордаах кулуба уораҕайа, барыара дагдайан, мин баарбын диэбиттии, күнү, ыйы бүөлүүрдүү багдайан турар…
Уордаах Кулубаттан куттанан, иэгэйэр икки атахтаах, алааһы арҕааннан ааһаллара, соҕурууннан суолланаллара, хараҕар таба көрбүтүн хайаан да хара хаанын уулаан, эппиккэ дылы сатыыттан тайаҕын, аттаахтан атын, умнаһыттан хараҕын уутун ылан хаалара. Арҕахтаах эһэ диэн буолуо дуо, кулубаҕа холоотоххо сытар ынаҕы туруорбат, сымыыттааҕар бүтэй барахсан буоллаҕа…
Кулубаны көрбөтөх, билбэтэх дьон сырҕан эһэ курдук суостаах суодаллаах буолуо дии саннаан эрдэхтэрэ…
Тот истээх, үөстээх баай дьону ойуулаан көрдөрөллөрүн курдук, хаһата халыйбыт, мардьайбыт

сырайдаах…
Суох бу кулуба ол дьоҥҥо ханан да майгыннаабат, кыра хачаайы, умса тутта сылдьар, өкчөйбүт киһи этэ. Үөннээх, сымнаҕас харахтаах, саҥата ньуолбара, имэрийэн эрэр курдук эйэҕэс бэйэлээх…
Ол гынан баран ити тас хаҕа, иэдээнэ иһирдьэ сыттаҕа дии, эппиккэ дылы ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр…
Бу куура хаппыт ас иҥмэтэх көрүҥнээх Кулуба киһи киэнэ кыыбаҕата этэ, чугас ыалларын чордообута, ыраахтыры ыраастаабыта. Бараммат иэһинэн бараабыта. Саас быстарыкка биир эмэ түүтэх отунан салҕаабыта, биэс сыллаах кур иэскэ киллэртиирэ. Сөбүлүү көрбүт кыыһын, дьахтары кур иэһинэн куттаан сыалдьыйаларын сулбурутара…
Кини билигин оҕуруктаах өйүнэн, Кинээһи төлөрүйбэт илимигэр сөрөөбүтэ. Кинээс күн сиригэр көстүбэтэх кэрэ кыыһын, акаары аҥардаах, бас баттах барбыт баламат уолугар холбоору. Нэһилиэк сирин уотун барытын апчарыйаары түүн күнүс утуйбат буола сылдьар…
Бэйэтэ уһун сайын бүппэт түбүктээх күүлэйэ, отчуттарыгар сутаан өлбүт собулҕаны харалыыра, биир эмэ биэ кулуннаатаҕына ону да кээстэрбэт буолара, отчуттарга сиэтэрэ. Дьэ кырдьык амырыын арбаҕастаах аллараа дойду абааһытыныы айдарыылааҕа…
Ньургуһун Чэлгиэҥҥэ үчүгэй сыһыаннааҕын истэн,Айыыны барыны умнан Дьөһөгөй оҕолорун дьаһаттарбыта, айылҕа ханнык да кыыла кини курдук ыар аньыыны ылынан итинник дьүһүлэммэтэ буолуо, онно эрэ кини наадыйбат, дьолоҕойугар оҕустарбат даҕаны, бу улахан сэттээх сэмэлээх быһыыны оҥоһуннум диэн…
Тоҕо эрэ бүгүн, туох эрэ тэһитэ кэйэн, ким эрэ таһырдьа ыҥырар саҥата баарыны истэн, хамначчыттарын иннигэр тарбачыһан таһырдьа таҕыста…
Эргим ургум көрө сатаата да саҥа сырдаан эрэр им сырдыгар туох да көстүбэт. Онтон эмискэ хараҕа Тойон Сэргэтигэр хатанна, туох эрэ батары сааллан хоройон турарын курдук. Уордайбыт уоҕар кыбдьырына кыбдьырына онно өкөҥнөөн тиийдэ, хааннаах ырба ытырыылаах батары сааллан турарын, сулбу тардан ылаары харбаабытыгар, Сэргэтэ ынчыктаан ылла, улахан хара күлүккэ кубулуйда…
Айаҕын атан турар Кулубаны кууһар курдук гынна…
Тоҕус Үйэ тухары, Кырыыс, Кырыыс, Кырыыс…
Кулуба ырбаны туппутунан сууллан түстэ…
Сарсыарда эрдэһиттэр туран былыр үйэҕэ көһүйэн хаалбыт Кулубаны Тойон Сэргэ таһыттан буллулар.
Сүрэх кыбытыылаах хааннаах ырбаны тута сытарын…
Бу сурах уоттааҕар түргэнник бүтүн улууһу тилийэ көтөн, кулгаах, харах тиийэринэн бардылар. Сорох дьулайда, сорох иһигэр үөрдэ, Кулуба хам тутар хабалатыттан төлөрүйэн. Улуустарыгар улахан сүпсүлгэн буолла, кулубалыан баҕалаах нэһилиэк кинээстэрэ баалларын биллэрдилэр. Өрө таҥнары туруу бөҕө, хата өй хаата муҥутаан Ньургуһун аҕата кыттыбата,

оҕонньорго дьиэ да иһинээҕилэр кыайтарбат буолан эрэллэр, сырыыта, айана да кыараата. Аҕа ууһунан арахсыылаах айдааҥҥа кыттыан баҕарбат…

Чэлгиэн бу күннэргэ үлэтэ хамнаһа элбээн, онно ыктаран күнүн дьылын былдьаһыытыгар сылдьар. Кыстыкка киирдилэр, убаһа араарыыта, тыаҕа барааччылары тэрийэн ыыталаата. Эрдэ тиийэн онно хаалбыт атыыр үөрүн кулуннарын араарыахтаахтар, өссө биир үөрү үүрэн бардылар…
Икки уол онно оттуу таарыйа сайылаабыттара, сылгылары көрөн, хата ол дойду куһугар, балыгар уойан молооруйан хаалбыттар этэ…
Кыстык хаар үллүктээн, сир дойду маҥан куобах суорҕанын бүрүннэ. Кинээс Кулуба уолугар кыыһын биэрэрин кыккыраччы аккаастаабыта, кырыыска барбыт дьону кытта уруурҕаһыан баҕарбатаҕа. Билигин уонна атын эдэр үөрэхтээх киһи Кулубалаан олорор. Бу эмиэ ытык киһи ыччата, төрүт киһи төрүөҕэ, аҕыйах сыллааҕыта кулуба ыһыаҕар Ньургуһуну сөбүлүү көрбүтэ, айылҕа анаан айбыт тыыннаах кубата, былдьаһыкка сылдьар бырта сыата буолбута…
Ол киһи нэһилиэктэрин кэрийэр сылтаҕыран Кинээскэ хаста да хоммута. Ньургуһуну кытта ирэ хоро кэпсэтэрэ. Кинээс бу киһи ис санаатын өтөрү батары таайбыта, сэрэйбитэ. Саҥа Кулуба үөрэхтээх киһи өй хаата муҥутаан, Ньургуһун өйүн санаатын бэйэтин диэкки иэҕэрдии санаммыта…
Чэлгиэн өлүү түбэлтэлээх дьонун түһээнин кэпсэтээри Кинээскэ кэлбитэ, мааны таҥастаах саптаах киһи сандалыга Ньургуһуну кытта кэккэлэһэн чэйдэһэ олороро, Чэлгиэн киирбитигэр туран саҥа Кулубабын диэн билсибитэ, Чэлгиэни истэн билэр эбит…
Ону маны наадатын быһаарсан баран Чэлгиэн тахсан барда, соһуйуон иһин Ньургуһун биир тылы быктаран кэпсэппэтэ…
Нэһилиэккэ да араас сурах садьык тарҕанара түргэн ээ, саҥа Кулуба Кинээскэ кэлэн хонуктуура, сири буору аннынан иһиллэ охсубута. Ньургуһуҥҥа иҥээннээн сылдьар диэн Ньургуһуну сиилээбиттэрэ, Чэлгиэннэрин аһымматтара. Чэлгиэн кулгааҕар ол хоп ыарылаахтык тиийбитэ…
Кинээс уолаттара ону истэн аҕаларын кэлэн дэлби саҥаран бардылар. Урут улахан убайа кэллэ да балтын чанчыгыттан, сүүһүттэн сыллаан ылара, бу сырыыга балтын сөбүлээбэтэх хараҕынан көрөн ылбыта, тугу да саҥарбатаҕа, Ньургуһун соһуйан эрэ хаалла, кэҥээн хаалбыт ууламмыт хараҕынан убайдарын көрөн олордо…

16

Кыыс оҕо кылгас санаатыгар, саҥа Кулубаттан ордук суох курдук санаата, урут Чэлгиэни санаан утуйар, уһуктар буоллаҕына билигин атын киһи күлүктээн Чэлгиэн ахтыллыбат буолбута, Ньургуһун сүрэҕиттэн сүппүтэ…
Бу быстах иэйии, кыыс оҕо айылҕата аһыллан, этэргэ дылы холун этэ хойдон, буутун этэ буһан, Айыыһыта анаабыт, Иэйиэхситэ иҥэрбит, Ийэ Кута ситэн, эр киһи имэҥнээх илиитэ имэрийэн,

айылҕаттан анаммыт ахтатын аһан көрдөтөр күүһүн сөҕүрүтэн, таптал истиҥ Иэйиитинэн имэрийэн ыларын түүн, күнүс күүтэр буолбута…
Бу саҥа анаммыт Кулуба таһыырдаах Кынаачай сиэнэ уордаах Уоһук уола Лэгэнтэй омос саха киһитэ көрдөҕүнэ, мааныта, көстөр дьүһүнэ кыыс дьахтар сирбэт киһитэ этэ. Кини кыра сааһыттан Дьоллоох Дьокуускайга улааппыта, ол дойду үөнүн күрдьэҕэтин, киириитин тахсыытын барытын сүлэн ылбыта. Тот оҕото дохсун, Баай оҕото бардам дииллэририи бу эмиэ кинини тумнубатаҕа, кистээн хаартыны, арыгыны батыспыта, сөбүлүү көрбүт куорат чэпчэки, сэлээр дьахталларыгар кыыбаҕатын таһаарар этэ…
Ньургуһуну көрөөт да бу ситэн ханан симэммит, иирэ талах курдук быһыылаах, таһаалаах кэрэ барахсаны анныгар баттаан ыынньаҕалата сыппыт киһи диэн санаатын ситиһээри, араастаан албаһыран хонон өрөөн ааһара, ол сылдьан хаста да уоран ким да суоҕар Ньургуһуну тутан хабан көрдө, хата биирэ өһүргэнэрин оннугар ыбылы сыстан ыт оҕотунуу ыйылаан ылара…
Бу киһи ис санаатын Далбардаах өтө сэрэйбитэ, киһитигэр хаста да этэн көртүн,биирдэрэ хата ыбылы күргүйдээн биэрбитэ. Кыыһа улахан саакка суукка киллэрэ илигинэ, олоҕун быыһаары улахан уолун ыҥыттара киһи ыыппыта…
Уол кэлбитигэр барытын ыраас мууска ууран биэрбитэ, кэпсээбитэ. Ньургуһуну саҥа Кулуба, хайдах кууһарын,тутарын хабарын көрбүтүн ахтыбыта…
Аҕаларыгар эппитин кыаллыбатын эмиэ. Уол хаана оргуйан хаһан да балтыгар күргүйдүөхтээҕэр буолуох, илиитин да көтөхпөтөх бэйэтэ, балтын холуттан ылан сахсыйан биэрдэ…
— Тыһы ыт баара ити киһи ньургунун сирэҥҥин, сиргидэх, ити ньыламан маҥан сырайдаах, туос албын дууһаҕа, кэлэ бара ииктиир иһитэ буоллуҥ дуо? Таҕылга таралыйар тэстэр иһитэҕин дуо?
Хомун сэлээрчэх, бу күнтэн миэхэ баран хотон көрөөччү буолан, саах күрдьэҕин тутуоҕуҥ. Алыс аттаахтаан, анныҥ аһыллыбыт быһыылаах…
Онтон бу оҕонньор бу күнтэн кинээстээн бүт, иттэ араас буолан, олох төрөппүт аҕам диэм суоҕа, икки атахтаах сырайын таба көрбөт гынныҥ, биир кыыһыҥ оннун туойун булбакка.—
Ньургуһун саамай ытыктыыр, таптыыр убайа ыарахан тылларыттан салынна этэ тарта, биир тылы эппэккэ хомунар аатыгар түстэ. Ийэтэ хараҕын уута таммалыы таммалыы оҕотун малын салын чөкөтө сатаата…
Аҕалара уолугар биир тылы утары саҥарбата, кыыһын уордаах уолун анныгар уган биэртин дьэ өйдөөн, саакка барбытын, аны кини кыыһын аата суола алдьаммыты ким ылыай, ыал аатыттан ааһар буоллахтара…
Кырдьык убайа Дохсун эппитин курдук балтын хара дьиэҕэ олохтообута, үрүҥ дьиэтигэр киллэрэ да сорумматаҕа. Сүөһүтүн аһын көрөр харайар дьахтарыгар кытаанахтык соруйбута, дьону

кытта тэҥҥэ хотоҥҥо сылдьарыгар…
Ньургуһун ырай олоҕо аһыллыбыта, урут хаска турарын олорорун бэйэтэ билэр буоллаҕына, билигин дьон үүрүүтүгэр киирбитэ…
Акаары санаатыгар Кулубаны кэтэһэрэ, кэлэн ылан барыаҕа диэн күүтэрэ, хайдах кини сымнаҕас сылаас илиитэ, самыытынан, ахтатынан, түөһүн туппахтыы оонньуурун саныыра, ахтара. Күннэр ааһан испиттэрэ да күүтэр киһитэ кэлбэтэҕэ. Кэлин дьэ өйдөөбүтэ, хайдахтаах ыраас иэйиитин, тапталын атын киһи кирдээх атаҕынан тэпсэн ааспытын…
Дьиэҕэ баар үлэһит дьахталлар, кинээс кыыһа диэн аһымматахтара, үлэ ыараханыгар ньаҕайыгар аспыттара, сааҕы состорон таһааран балбаахтаталлара, атыны да элбэҕи соруйаллара, бары дьахталлар, кыргыттар дьиҥинэн санаалара биир этэ, Чэлгиэн курдук сахаҕа өтөрүнэн төрөөбөтөх, киһи дьорҕоотун сирэн, сиргэ буорга тэпсибитигэр, ис истэриттэн абараллара, кыһыйаллара…
Бары көрө истэ сылдьаллара, Чэлгиэн дьоҥҥо үчүгэйи эрэ баҕарарын. Ускул тэскил сылдьыбыт эдэр уолаттары, кыргыттары бэйэтинэн ыҥыртаан, өлбүгэ сирдээн, сүөһүлээн астаан олохтоон, ыал гынаттаабыта, хаһан да дьон көлөһүнүн баттаабакка төлүүрэ. Бэйэтэ тугу да көрөн турбакка барытыгар кыттан иһэрэ, ол ньургун бэйэлээх бу сиргитэххэ кутун сүрүн туттаран, таптал ымыыта оҥостубутун, киэр анньыыта киһи өйүгэр баппат этэ…
Убайа балта урукку бэйэтэ уларыйан, таҥаһа саба илдьирийэн, бэйэтин кыайан көрүммэккэ,күлэ үөрэ туллуктанар бэйэтэ, ыран дьүдьэйэн күлүгэ эрэ хаалбытын көрө сылдьара да аһыммат этэ. Бэйэтэ итинник олоҕу талан ыллаҕа, сырыттын аны кини балта буолбатах…

Чэлгиэн ити бүтүн улууһу аймаабыт, сорох көр күлүү курдук сэтэрээн сиилиирин, сорох билэр өттө кинини аһынарын, сиртэн кэлэн баран истибитэ, соһуйуу бөҕөтүн соһуйбута. Кырдьыгын чахчытын истиэн, кимтэн ыйытыай, бары кинини сиирэ халты көрө сылдьар курдуктара.
Иһигэр улаханнык мунчаарбыта. Кыра сааһыттан иитиэхтээн кэлбит ыраас тапталын ыһан бурайан барар санаатыгар кыаллыбат этэ…
Саҥа Кулуба үрдүк аатыгар, ыарахан санааны ылыммыта. Сир буор сыйадаабытын иэстэһэр санааламмыта. Ситиспэтэҕинэ кини буолуо, сэнээбитин сэттэ төгүл ситиһиэ…
Бастакы уолҕамдьы санааьыгар субу барыах курдук өҥдөҥөлөөбүтэ…
Ону Эдьиий кэлэн быһыта, орута саҥартаан тохтоппута…
— Билигин быстах санааҕа оҕустаран онно манна тиийэ түгэнэ сатаама. Ыйааххыт, дьылҕаҕыт билиэҕэ, оҥоһуулаах түспүт буоллаххытына, куккутун, сүргүтүн биир уйаҕа ситимниэҕэ.—
Чэлгиэн сөп да диэбэтэ, сөтөҕөй да диэбэтэ. Бэйэтэ да буккулла сылдьар киһи…
Суол турарын кытта куораттаата, эт арыы тиэйэн, быстах сээкэй ылына. Урукку күлэ үөрэ сылдьара буолбатах,

хайдах эрэ кэлэрэ барара түргэтээбит, сыыдам сырыыламмыт, кэпсэтэрэ да хоччоххой,, ээх, суох,, бүттэ…
Куоракка киирэн эттэрин, арыыларын туттаран, батакыннан үөрэтэр оҕолоругар туох наадатын ылла. Кэлиини барыыны истээри Нарыйа дьонугар бара сырытта, ол дьон үөрүүннэн көрүстүлэр, аҕалбыт кэһиитин биэрдэ, арыы, эт. Ону маны ыйыталаста, билигин Тайҕаҕа сырыы эрдэ ситэ аһылла илик дэстилэр…
— Арба Чэлгиэн эһиги улууска, ити уордаах уола анаммыт эбит дии Кулубаннан,дьэ содур киһи, хаартыһыта,дьахтарымсаҕа, ити бэҕэһээ киирбитэ да хаартылыы ааспыта. Үс күлэр эмэгэтин аҕыннаҕа. Дьэ хайдах үлэлээх хамнастаах киһи буолаахтыыр…—
Биир аҕамсыйбыт киһи кэпсии тоһуйда.
— Ол оонньуур сирдэрэ биллэр дуо?—
— Чэлгиэн олоруохтааҕар ыйытта–
— Ээ барыта дьон чулуулара мустан оонньууллар, харчылааҕа, биһигинньиктэр ырааҕынан сылдьабыт,Ити Марха үрэҕин күргэтин туораабыт кэннэ, үрдүк олбуордаах дьиэ, уҥа өттүгэр киһи муммат сирэ, ала бэлиэ…—
Чэлгиэн ити сураҕы истэн Күлүгэр имнэннэ, Көкөккө эмиэ, атыттары аттаргытын, малгытын манааҥ диэн хааллартаата…
— Дьэ Күлүк хайдах этигиний, аҕыс күлэр эмэгэккин эргит эрэ, талааннаах тарбахтаргынан, чиэрбэҥ хотуна мичик аллайдын–
— Бээ биһиги ханна бардыбыт–
Үһүөн биир ат сыарҕатыгар одорон чигди суолга халытан истилэр…
— Мархаҕа улахаттар оонньууларыгар, эн бүгүн наар улууһуҥ Кулубатын туруорус, кыаллар буоллаҕына күүскэ ытырыахха, иэскэ күүскэ киллэриэххэ–
Күлүк сырайа хараҕа сырдыы түстэ, эмиэ туһугар биир идэмэрдээх, иччилээх дьарык буоллаҕа…
Олбуору тоҥсуйан астаран киирдилэр. Көрөөччү, истээччи киһи аттарын ханна баайалларын, отторун ыйан биэрдэ. Дьиэҕэ киирбиттэрэ хас да остуол оонньуу олороллор. Сорох аһыы олорор. Бары арыы сыа иҥмит көрүҥнээх дьоно, Чэдгиэннээҕи соччо дьон киирдилэр диэн сэҥээрэ көрбөтүлэр. Чэлгиэн Күлүккэ Кулуба оонньуу олорор остуолун ыйан көрдөрдө, бэйэтэ чугаһаабата. Күлүк ээр сэмээр кэтии маныы сырытта…
Дьэ чахчы харчыннан киэптээн оонньуур дьон эбиттэр. Соччо наһаа маастара тахсыбат, наар элбэх үбүнэн сабыта быраҕаттааһын. Кулуба биир куомуннаах эбит оонньууга, аттыгар эмиэ куустаһар дьоннордоох. Халыҥ харчы бааннара…
— Ким ойоҕоһуттан таайар, кытаатыҥ,бу куотар бааным,харчыттан матымаҥ.—
Кулуба хаарты көрөөччүлэри суустаата. Күлүккэ Чэлгиэн имнэннэ…
Хаартытын ырытан тиэрэ уурардыы бэлэм олорор Кулуба…
Күлүк дьон быыһынан кыбыллан киирдэ, биир хаартыны сыыйа тардан ылла…
— Быһа баан–
Дьон үөстэрин таттара түстүлэр, бу кииппэннэн сытар харчыга быһа барар акаары дуу, дии санаатылар…
— Туруорар харчыҥ?—
Кулуба дьиктиргээн көрөр, Күлүк сырайын хараҕын…
Чэлгиэн Көкөккө куду аспыт мөһөөччүгүн Күлүк илиитигэр туттарда…
— Бу баар–
Мөһөөччүктээх харчыны арыйа тарта…
Дьон оччону көрөн уһуутаһа түстүлэр.
Кулуба хаартытын тиэрэ тутта, оонньооччулар арыйдылар, суонньугун сэрэнэн сэрэнэн тарпыта Күлүк эбиэнин хотуна үүт маас ылан таҕыста…
Кулуба итэҕэйбэккэ чыпчыҥныы олордо. Били мааҥыын харчыннан киэптии олорбута ханна да суох буолла…
Таныктаах киһи хаалбата, биир эрэ остуол оонньоото, Күлүк уутугар хаарыгар киирэн үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөтө…
Бааныгар балачча харчыны уурда, үс киһи эһэрдии эрэнэн кургуомнаатылар…
Чэлгиэн иһигэр,, Оо Кулубаны бүтэһик көрүс,, хаартыттан көрдөһө олордо. Хаарты иһиттим дуу, истибэтим дуу диэбиттии икки киһини утуу субуу ыыталаата. Кулуба сырайа үллэ үллэ кытаран таҕыста, дьэ кыһалҕаҕа кыбылынна, манна бардаҕына, киһи аатыттан аһараллар, хаарты сокуона кытаанах, туох да төлөрүппэт.
— Сыана түһэрсэбит дуо?—
Уларыйан хаалбыт куолаһынан көрдөстө…
— Кулуба ааттаах киһи бу аайы,, ымыр,, да гыммат инигин.—
Күлүк күлүү гына гына хаартыны уурталаата. Кулуба баран таҕыста, харчытын аахпыттара аҥарыгар да тиийбэтэ…
Соторутааҕыта үөрэн көтөн эндэҥэлии олорбута ханна да суох, остуолга бүк түһэн олордо…
— Бу иэскэр үс күнү биэрэбит, бу харчыны үс төгүл эбэн төлүүгүн. Төлөөбөтөххүнэ тоҕус атыыр үөрүн, уоннуу биэлээх, сүүс сүүрбэ мөҥүрүөн ыанар ынаҕы биэрэҕин, атыыр оҕустаан. Кумааҕыта аҕалыҥ илии баттаатын.бары туоһу буолаарыҥ.—
Кулуба хайдах да буолуон булбакка олордо, үөһэ көтүөн кыната суох, сиргэ тимириэн, сүр күүдээх буолбатах…
Кураанах хараҕынан дьону эргиччи көрдө, дьэ Чэлгиэни өйдөөтө, бу турарын кумааҕыны тутан, силлибэт сирииттэн ылларбытын дьэ сэрэйдэ. Баламат быһыытыгар киһи үс кырыылааҕын, күлүгүн быһа хаамаары хаптарбытын…

Түүн ортото түһэр ыалыгар Кулубаны аҕалан бырахтылар, суккуруур тыына эрэ баар киһини, дьиэлээхтэр соһуйан тула көттүлэр. Утуйар кэлиэ дуо бары турдулар…
Үнүргэ дылы күлэ үөрэ сылдьыбыт киһи, хара күлүк буолан суккуруур дууһата эрэ хаалбыта, көрөргө ыарахан суол…
Син кэнники киһи курдук итии үүттээх чэй иһэн бэттэх кэлэргэ дылы гынна, хайдах буолтун ыйыттылар.
— Хаартыга күүскэ түһэрдилэр, үс күнүнэн үс төгүл элбэҕи төлүүр үһүбүн, Ону кыайбатахпына, тоҕус атыыр үөрүн уоннуу биэлээн,сүүс сүүрбэ мөҥүрүөн ыанар ынах биэриэхтээхпин,атыыр оҕустаан. Олох ыал устун ыыттылар. Кыһалҕа да буолар эбит–
— Бээ ол киммитий, оннук баламат быһыылаах, сиэр туом диэни умнубут–
— Чэлгиэн диэн–
— Холорук дуо?!!!—
Дьиэлээх күргүйдүүр курдук хаһыытыы түстэ…
— Ол Холорук ылбычча оннук киһи буолбатах, иннин кэннин хайына сылдьар

киһи,киэҥ өйдөөх санаалаах, быстахха киирэн биэрбэт киһи. Эн туох эрэ аньыылааҕыҥ харалааҕыҥ буолуо, ол иһин эйигин ир суолгун ирдээн киирбит эбит–
Кулуба быстах остох, одоҥ додоҥ Чэлгиэн иннин быһа хааман олоҕор орооспутун кэпсээтэ…
— Оо кэм буолуо ол иһин, кэм ахтаҥ айдааныгар сөрөнө сырыттаҕыҥ, күн сарсын Кулубаттан аккаастан уонна иэскин төлөс, төлөөбөккө онно манна куотуом, мундуйданыам диэн искэр да, таскар да санаама. Холоругуҥ илиитэ атаҕа уһун буолуо…
Оо кэм буолуо Холоругунан оонньуу сырыттаҕыҥ. Аатын суолун да өйдүөххүн, ыйдаҥардар бастаах буоллаххына,, Холорук,, саха киһитэ сатаан санаабат иччилээх тыала. Билэн бар дьоно сүрэхтээтэхтэрэ–

Чэлгиэн куораттан кэлээт, кинээс уолугар Дохсуҥҥа барда, кинини үөҕэр таныыр санаата суох, киниэхэ наадыйбат. Күҥҥэ көрбүт көмүс чыычааҕа, ыараханнык ыалдьан суорҕан тэллэх киһитэ буолтун истэн, сатанар буоллаҕына ылан кэлэрдии барда. Айанын тухары бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйдэ, үөҕүстэ. Тапталын, иэйиитин харыстаан киһилии сыһыаннаһан бара, кэлэ сылдьыбакка, наар айан, байар иһин дуу, туох эрэ туһугар дуу, түүннэри күннэри харбыалас да харбыалас. Түмүгэ ити баар…
Ньургуһун Чэгиэни көрөн хараҕын уута иэдэһинэн сүүрдэ, саҥата суох ытыы сытта. Чэлгиэн көтөҕөн таһааран эһэ тэллэххэ сытыарда, бөрө саҕынньахха суулаата,дэлби хайда,Дохсун балтын тахсан атаарда, сүүһүттэн сыллаата, оҕотун аһынан сүрэҕэ ытыы турда…
Чэлгиэн Ньургуһуну көтөҕөн киллэрэн сытыарда, Эдьиийэ кэлэ охсубут. Чэлгиэни таһааран бэйэтэ кыыһы эргитэ сылдьан көрдө иһиттэ…
Киэһэ көмүлүөгү тигинэччи отуннулар…
Абаҕалара эмиэ кэллэ, Саҥа тыллан тэтэрэн сибэккилии симэммит, киһи эрэ таптыах үрүмэччилии тэлээрэр бэйэтэ, хагдарыйбыт Ньургуһун киһи аатыттан ааһан, ыран дьүдьэйэн сытара көрүөхтэн сүөргү дьүһүннээҕэ…

17

Кыһыҥҥы күн саҥа суһуктуйан, быһах биитинии кылбайа сырдаан эрдэҕинэ, хараҥа халлаантан быстах былыттыы тэлээрэн, багдайбыт балаҕаттар иннилэригэр, биһиги баарбыт маанылар, кыахтаахтар диэбиттии халлааҥҥа харбаһар турар сэргэлэр, саамай бөдөҥнөрүн, суоннарын үрдүгэр сахсас гына олоро түстэ, улуу көтөр түспүт ыйааһыныттан, сэргэ барахсан ыараханнык ынчыктаан ылла. Икки уоттаах сытыы харах, утары турар дьиэни тобулу көрдө, сотору икки кынатын сараппытынан сиргэ ыстанна, даллах, даллах гынан өрө көтөн таҕыста, сотору хараҥа халлааҥҥа сүттэ…
Дьиэ иһигэр утуйа сытар дьону киһи баттатар ыһыыта-хаһыыта барыларын туруортаата. Хаҥас сыппыт хамначчыт, сөҕүрүйбүт чоххо, хаппыт хардаҕастары уурбута, сотору тачыгыы умайан, уот үөрбүт курдук өрүтэ эккирээн, балаҕан иһин сырдатта,

кыыма кытыастан, хараҥа хараҥа халлааҥҥа көттүлэр, урааннан хойуу туман буолан тымныы дьыбарга уһунна…
Бу балаҕан туллар тутааҕа,тойон өһүөтэ ,,Таһыырдаах,, туран анаан оҥоһуллубут өйөнөрдөөх,бастары баҕастары сылдьар, мойбордоох хара эһэ тириитэ тэллэхтээх устуулугар олорон, аал уота оонньуурун көрө олордо…
,, Уордаах,, кэлэн аҕатын аттыгар турда,
— Киирэр тахсар дьоҥҥор эт, халлаан сырдаатаҕына бэйэм тахсан суолу ииһи хайыам, Сэргэлэргэ чугаһаабатыннар–
Билигин да түүлүгэр киирбитэ көстөр, былыр үйэҕэ умнуллан туман буолан көппүт, кыргыс үйэтин иччилээх, илбиһэ тоҕо киниэхэ ала чуо кэлэн хараҕын уотун хатаата. Туох хараҥа аньыыны хараны оҥорбуттарыгар үөлэстэрин өҥөйдө…
,, Таһыырдаах,, икки киһиэхэ өйөтөн сэргэлэри сирийэн көрдө…
Кыыл дуу, көтөр дуу сэргэттэн ыстанарыгар хара сиригэр дылы батары үктэммит, үстэ ойуолаабыт суола көстөр, ону кытта хаарга кынат сурааһыннарын хаалларбытын, хааман көрдүлэр, тоҕус ыллар хаамыылаах эбит, кынат даллайыыта, сөрү диэн сөхтүлэр, бэри диэн бэркиһээтилэр…
Былыр эдэр сааһыгар күннээн күөнэхтээн сылдьан, саҥа ыал буоларыгар туруорбут, ааттарын ааттатар Сэргэлэригэр үс куорсун кыбыллан турарын көрдө, үрдүк буолан уола ,,Уордаах,,ылан биэрдэ. Үһүөн атын атын өҥнөөхтөр. Биир маҥан, иккис эриэн, үһүс хара…
— Оо бу туох аньыыбытыгар кыргыс кыыла , үгүс үйэлэргэ умнуллубут хара бэлиэни быраҕан барда–
Уолун, сиэнин диэкки билигин да уоттаах хараҕынан батарыта көрөттөөтө…
— Аанай туонай абам да буолар эбит, кырдьар кырыыһа киирэн, кылыым кыараан, кыайан эһиги хардыыгытын манаабакка, бу үлүгэр өскө киирдэхпитий. Ыал аатыттан ааһар буоллубут, үс күнү биэрбиттэр, онтон үс сүһүөх сарбыйар сааныыта–
Таһыырдаах мэктиэтигэр мэнэрийэн барда, улуйан да ылбахтаата, кэнэҕэс ынчыктыы ынчыктыы умса түстэ. Хараҕыттан уу таммалаата, үйэлээх сааһыгар киһи буолан төрүөҕүттэн ким да кини үс бараа күлүгүн быһа хаама илигэ, дэлэҕэ,, Таһыырдаах,, диэхтэрэ дуо, ону баара кырдьар сааһыгар, аҥар атаҕынан иинин буорун үктэнэн турдаҕына, тэҥсик быраҕан бардаҕын, икки атах буолбатах, кыргыс кыыла…
— Былыр этэр буолаллара, туохтан да кутталлаах,, илбис,, илдьитэ дииллэрэ. Удаҕан, ойуун кыайбат, атын айдарыылаах, үөһэттэн анаммыт куттаах, сүргэлээх, кыргыс кыыла иччилээх дьоҥҥо баар буолар дииллэрэ.
Хайаларын Боотур тыынар куттаах киһи күлүгүн быһа хаамтыгыт–
Өһөхтөөҕүнэн дьонун эргиччи көрдө, онтон хараҕа сиэнигэр Лэгэнтэйгэ хатанна…
— Туйах хатарар уолланныбыт дии санааббытым, аана суох алдьархайга, иэнэ суох иэдээҥҥэ тэппит эн эбиккин дии, сир быта, уу оломун билбэккэ эрэ, хайаларын

кытта хатыстыҥ, хара суор буолан көхсүбүт хаанын супту уулуохтара,собулҕа гынан соһуохтара…
Омолуйа оҕус эрэй эрдэтинэ, Өбүгэ саҕаттан баччаҕа дылы сурах садьык буолан кэллэҕэ, ханыытыгар хара аньыыны оҥорон иэстээх күүстээх буоллаххына, ити илбис кыыла үөһэттэн түһэр дииллэрэ. Ханнык Улуу киһи удьуоругар иэскэ киирэн, ир суолгун ирдээн кэллилэр?—
Уордаах сиэнэ умса көрөн турда, туох алдьархайга бэйэтэ билбэтинэн киирэн биэртин санаан иэнэ кэдэҥнээтэ, тымныы ууга түспүт киһилии титирээн ылла. Уот иннигэр туран…
— Саҥарыаххын тылгын туох тылбыйда, үөнү оҥороргор өйүҥ санааҥ тобуллар дии–
Лэгэнтэй быстах өстөх туох буолбутун быһыта орута кэпсээтэ. Хаартытын иэһигэр тиийэ…
— Уу үөн хаата тыллаахпын диэн тылыбырыыр ээ, ол туох оннук Улуу киһиний ол–
— Билбэппин Чэлгиэн аата, кыралаан ону маны гынан, көмүстээх Тайҕаҕа да сылдьар быһыылаах–
— Онон бүттэ дуо дьиикэй, киһи икки ааттаах буолар, биир кутун сүрүн бөҕөргөтөр бэриэтчиктээх аата–
— Дьонтон иһиттэхпинэ Холорук дииллэр–
— Туох даа,?!!!—
Ити ааты истээт олорор оҕонньор охто сыста, уҥуох уҥуоҕа тымныы ууну уулаабыт сылгылыы, халыр босхо барда…
Ити мэнээккэ бэриллибэт ааты бу кырдьар сааһыгар, кырдьаҕас эһэтиттэн элбэхтик истибитэ. Былыр кыргыс үйэтигэр ,,Холорук,, диэн өлбөт үөстээх, урааҥхай ууһун илин сылдьар, илбис эҥэрдээх Боотур үөскээн ааспыта диэн үһүйээн курдук кэпсээн хаалбыт,, Мин быстыбат быйаҥнаах буолабын, сир үрдүттэн сүтэн оһон хаалбат ситимнээх силистээхпин.кэнэҕэһин кэнэҕэс, номнуо хойут,, Холоругу,, умнуннарбаттыы мин сыдьааннарым кэлэн ааһыахтара. Онно илбис кыыла аргыс буолуо, атаҕастаабыты аллара үтэйтиэ, ордуҕурҕаабыты оннуларын буллартыа, сата баһа буолан сааллыаҕа, тыалынан киирэн Холоругунан таһаартыа,,
—Ол Улуу удьуору атаҕастаан, акаарыгар тэптэрэн,, Холоругунан,, оонньообуккун.—
— Өлүөхпүт дуо, ыар ыалдьыт үктэнэ илигинэ, иэһи күүһү төлүү охсуҥ…
Суутунан, сокуонунан кииримэ тахсыма, күлэ күлэ күлбүтүн көтүтүөхтэрэ, хабырына хабырына ииммит буорун дьаптайыахтара. Илбиһи иҥнэри үктээн киллэрбиккин, алдьархайы аанын аспыккын–

Чэлгиэн ону маны улаханнык баардыылаабакка сылдьар, кини санаата Ньургуһуҥҥа эрэ. Ис туруга тымныйыыта улахан буолан, абаҕата отунан, маһынан эмтии сатыыр. Эдьиий да кэлэн көрөр истэр. Манна ханнык да абааһы да, айыы да сөрөммөккө, кыыс оҕо ыраас тапталын, истиҥ иэйиитин, түөрэ үктээбититтэн хомойон кэлэйэн, быстах санааҕа киирэн бэйэтин көрүммэт этэ. Дьон истэригэр Чэлгиэни хайгыыллар,, маладьыас киһи эбит, бүдүрүйбүтү да өйүүр, өйдүүр,, кырдьык кистээбэккэ эттэххэ, Чэлгиэҥҥэ сананааччы

кыыс, дьахтар элбэх этэ. Кини сүрэҕэр биир эрэ киһи баар. Онтуката өйө суох, күн–түүн бэргээн суорҕан тэллэх киһитэ буолбута, улаханнык санаатын оонньото. Аны үнүр Таһыырдаахтан илдьит кэлэн барта, били иэһигэр. Чэлгиэн соһуйбута даҕаны, итиччэ улгумнук буолунуохтара дии санаабатаҕа. Арай сурах хоту киһи үөйбэтэҕин кэпсээн ааһаллар, кырдьык эрэ, сымыйа эрэ, ким билиэй.
Отун суоттанан көрдө, сылгыга баар курдук уонна элбэх хаһыылаах сиргэ антах аһарыахтара, ынахтары нэһилиэккэ ким баҕалаахха түҥэттэ, күһүҥҥү хаһаас арыыга. Көрбүт дьон уонна оҕотун ылан хаалаллар, арыыны аҥардаһаллар, ол гынан баран үгүс өттө бэйэтэ баран туттаран, тугу этэллэрин аҕаларга кэпсэттилэр, онон сүөһү былдьаһык буолла. Олох кыаммат аҕыйах сүөһүлээх дьоҥҥо биирдии ынаҕы босхо биэрдэ, отторо тиийбэт ыалга быстарыкка от ылалларын көҥүллээтэ. Киһи барахсан кыраттан да үөрэр ээ…
Чугас нэһилиэккэ,,сыылынай,, отоһут дуу, эмчит дуу баар үһү диэни истээт, өр гыныа дуо аллаах атынан, начаас өрө харбатан тиийдэ, эр киһи буолуо диэбитэ эдэрчи күп күөҕүнэн көрбүт дьахтар эбит, өссө мантыкаҥ үөрдээри сахалыы одоҥ додоҥ саҥаран доҕолоҥнотор, истэргэ көр баҕайы. Чэлгиэн наадатын додо курдук нууччалыы быһаарсар киһи, хата эмчитэ үөрдэ, чугас сирин истэн барыста, ыраах көҥүллээбэттэр үһү…
Суолга улаханнык тугу да кэпсэппэтилэр, Чэлгиэн тиийэ охсоору ыксыыр…
Ньургуһуну эргитэ сылдьан иһиллээтэ, иһин үөһүн баттыалаан көрдө…
Абаҕата хайдах тугунан эмтиирин көрдө, ыйыталаста. Чэлгиэн төттөрү таары тугу саҥаралларын тиэрдэр. Саха дьоно анал үөрэҕэ суох буолан баран, киһи туга ыалдьарын, хайдах тугунан эмтэниэхтээҕин билэллэрин сөхтө, бу айылҕаны кытта алтыһан уһун сылларга отунан маһынан эмтэнэн, бу чысхааннаах, хаар үллүктээх муус дойдуга үөскээн тэнийэн эрдэхтэрэ дии…
,, Ойоҕостоппут,, икки өттүн хам туттаран тыҥата улаханнык тымныйбыт диэтэ. Абаҕалара эмиэ инньэ диир…
Туох эрэ кумааҕыны толордо, Чэлгиэҥҥэ биэрдэ…
— Куоракка саҥа эмтиэкэ аһыллан үлэлээн эрэр, онтон бу эмтэри аҕаллахха көмө буолуоҕа–
Оччону истэн баран Чэлгиэн олоруо дуо, икки чэпчэки сыарҕалаах атынан айаҥҥа туруннулар, биирдии ат сулумах сэтиилэннилэр…
Сир ортотугар аттарын уларытан, сыарҕаҕа кэлбит аттарын ыалга сынньата хааллардылар…
,, Эмтиэкэлэрин,, син ыйдаран булла, манна үөйбэтэҕи, ахтыбатаҕы барытын биэрдилэр. Туох эрэ таас иһиттэри, эмиэ да иннэ курдуктары, олор бары тимир иһиттээхтэр. Барытын сэрэнэн суулаан сыарҕаҕа анал сундуугар угунна, төттөрү дойдуларын быстылар…
Ууну кытта алаадьы хабыалыы сырыттылар.
Урут таһаҕастаах атынан уонча күн

сыннарар сирдэрин, үс түүннээх күнүнэн эргийдилэр.
Ааллаах аттары солбуһуннара сылдьан кытаанах маахтатыы…
Эмчиттэрэ баар эбит, күөх хараҕа төгүрүйүөр дылы соһуйда. Кэлбиттэрэ түргэниттэн. Ыарыһахтан дьону таһаартаата, бэйэтэ эрэ хаалла Лэгэнтэйдиин…
Чэлгиэн олоруо дуо айаҥҥа бараары бэлэмнээтэ дьонун. Барыта саҥа сыарҕалар,модьу таҕа, сыҥаахтара аллараннан тимир илиистээх. Куоракка да атын да сиргэ, анныгар тимир туйахтаах аттары көрбүтэ,, боккуоп,, диэн ааттыыллара, ону үтүгүннэрэн аҕыйах акка туйахтарын түгэҕэр тимир ууһугар оҥотторбута, билээри, көрөөрү, үчүгэй диэтэхтэринэ кэлэр сылларга айан аттарыгар оҥотторуллуо…
Ити курдук биэс алта хонук ааһа оҕуста. Биир күн таһырдьа түрбүнэ сырыттаҕына Чэлгиэни дьиэҕэ ыҥырдылар.
Киирбитэ дьиэ иһинээҕилэр сырайдара харахтара сырдаабыт. Тас таҥаһын устан иһирдьэ киирдэ, Ньургуһун көрө сытар эбит, бу кубарыйбыт, наһаа ырбыт дьүдьэйбит сэгэрин көрөн Чэлгиэн сүрэҕэ хамсаата, аһынан хараҕа ууланна,саҥата суох тобуктуу түһэн доҕорун кууста…
Ньургуһун синньээн хаалбыт илиитинэн, сэниэтэ суох моонньуттан кууста, саҥата суох ытаан, икки хараҕын уута иэдэһинэн сүүрдэ…

18

Дохсун- быһымах санаатыгар, баар эрэ күн сиригэр көрбүт суос соҕотох күн чөмчүүк балтын, быстах санаатыгар оҕустаран, кыратык үөрэтэ түһээри гыммыта, үлэлээн хамсаан эрэйи кыһалҕаны биллин, бэлэмҥэ иһэ тотон, арааһынай буолар, эр көрдөөбүтүн кэһэтиэм диэбитэ, билигин баардара суохтара ити буолан, өлөр тиллэр икки ардынан тыын былдьаһа сытарын санаатаҕына сүрэҕэ ыалдьар, дьон көрбөт кэмигэр хараастан, ис иһиттэн уйадыйан ытаан да ылар. Балта онньоччу үктээбит этэрбэстээх сайыһаан ытыы ытыы арбайа сүүрэн иһэрэ хараҕар бу баар. Оҕолорун биирдэ эмэтэ ис дууһаларыттан аһыллан киһилии кэпсэттилэр дуо? Суох. Барыта бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр иһин түүнү, күнү былдьаһыы. Балта сыппытын истибитэ да саатар киирэ сылдьыбатаҕа, өчөһө сытар, сыттын диэн буолбута. Алдьархай ааҥнаабытын кэннэ биирдэ өйдөөбүтэ, тугу оҥорбутун…
Ис сүрэҕиттэн Чэлгиэҥҥэ махтаммыта, киэҥ дириҥ өйдөөх санаалаах, күннээҕиннэн олорбокко, ырааҕы өтө көрөр, олох хаамыытын, хас хардыытын ыйдаҥардар эбит…
Кинилэр бүгүн ис тотто да бүттэ, ити бүдүгүрэ кырдьан эрэр оҕонньордоох, эмээхсиҥҥэ найылаан балтыларын олоҕор кыһаллыбатахтара ити баар. Өссө туохха туохха тиэрдэр…
Сурдьулара хам түм кэлэн бараллар, убайдарын утары биир тылы быктарбаттар, балтыларын аһыммытарын иһин, бэйэлэрин эмиэ буруйданаллар…

Чэлгиэн айаҥҥа бараары, Ньургуһуҥҥа киирэ сырытта, кыыс имин хаана кэлбит, иэдэһэ тэтэрбит, кубарыйа хаппыта ааспыт…
— Ньургуһун мин бардым, хас ый буолан кэлиэм биллибэт, арыый турар олорор буоллаххына дьонуҥ ылыахтара–
Ньургуһун утары көрө сыппыта, Чэлгиэн саҥатын истээт түҥнэри хайыста, тугу да саҥарбата, үөһэ тыынан ылла…
Олорбохтоон баран Чэлгиэн тахсан барда, кэтэһэн турбут сыарҕалаах аттар, аартык диэкки субустулар…
Чэлгиэн Дохсуҥҥа илдьит ыыппыта, күн уһаатаҕына, балтын ылан оҕолоотун диэн…
Дьиэтигэр тутан олоруон, дьон кирдээх хобо сибиэн буолан киириэ, араас тыллаах өстөөх дьон бааллар. Ийэлээх, аҕа истиҥ иэйиилээх алгыһын ылбакка кыыс оҕо атын ыал модьоҕотун атыллаан киирэрэ былыр былыргыттан, өбүгэ саҕаттан улахан аньыылаах, кыбыстыылаах да буолара. Ааттара суоллара барара…
Чэлгиэн бэйэтин үрдүгэр хара былыт халыйан эрэрин хантан билиэй…

,,Таһыырдаах,, уолугар кэп туонан, ыарахан тыллары ыһыктыбытын,,Уордаах,, улаханнык дьолоҕойугар оҕустарбатара, аҕыс үйэ тухары айаатаабыт, тоҕус үйэ тухары тоҕуоруйан үөскээбит, улуу,, Томторугар,, туга ханныга биллибэт, иннэ кэннэ көстүбэт, бэҕэһээҥҥи бэтэнээски, саах үөнүнүү үрдүлэригэр үҥкүүлээн ааспыта кыһыыта, абата сыттаҕа дии. Хайдах гынан хараҥа хаанын халытан иэстэбиллээх буолары, сыта– тура сыымайдаата, тура олоро толкуйдаата…
Ити хара санаатын уолугар Лэгэнтэйгэ,, чып,, кистэлэҥинэн тиэрпитэ…
— Нохоо дьэ ити Холорук ыт ыамата, үрдүбүтүгэр чохчойон ааспытын көр абатын кыһыытын. Ити эһэҥ оҕонньор ону маны буолары буолбаты аньыырҕаабыта буолан, хаарыан көмүс көлөһүммүтүн, күүс өттүнэн былдьаан үүрэн түрүйэн баттара атаҕастабылын. Биир бэйэм ытыс да хаары утары уунуом суох этэ. Дьэ өлбөт сүппэт сүбэни ыллахха сатанар, балай эмэ куоракка сыбыытыыгын, биир эмэ билсэр, охсор илии, тэбэр атах гынар атастааххын дуо?
Уонна ити сыа быыһыгар былчырхай буолан бу айыылаах оҥорбут тыһы бычаһары, илииҥ сылааһын биллэрэн сыһыппыт буоллаххына умна илигэ буолуо, ити Холорук иннин быһа түһэн ойох ылардыы оҥоһун,, ээх,, диэтэҕинэ ол кэннэ түҥнэри хайыһан кэбиһиэхпит, онно көрүөхпүт сырайдарын харахтарын.—
Лэгэнтэй куоракка киирэн, урут бииргэ иһэ аһыы сылдьыбыт урдустарын булан, ырааҕынан эргитэн, хаан уллуҥахтаах, хараҥа сырыылаах хабарҕа быһааччылары ыйытта. Босхо арыгыны иһэ олорор дьон айахтара аһыллан, кэпсээн үллэҥнэтэ олордулар. Биир хараҕа эргэлээх кыҥаан көрө сылдьар киһи…
— Хачыгырас харчы туһугар, тугу да оҥороллорун кэрэйбэт дьон бааллар. Мин аймаҕым үчүгэйдик билэттиир.—
— Киһи эрэнэр дьоно дуо?—
— Эркин курдук эрэниэххин сөп, кинилэр үҥэр таҥаралара, кыһыл көмүс манньыат,—
Ол дьону бэйэтэ сырай харах көрсө сатаабата, биллиэн көстүөн баҕарбата.

Эргэлээх харахтааҕы бэйэтин ыҥыран чөкө кэпсэттэ. Чэлгиэн ханна хаһан кэлэн ааһарын ыйан, хайан көрдөрүөх буолла…
Эрдэттэн өл хаптаран уонча манньыаты кутан биэрдэ. Анараа дууһа илиитэ сап салыбырас, уҥуоҕа халыр босхо барда. Аҕыйах хонон баран Чэлгини кэлбитин истэн, ыраахтан көрдөрөн биэрдэ, соруга туолбут киһилии үөрэн,, мүчүк,, гынна, икки илиитин мускунна, дьалты хаамта, аны Чэлгиэҥҥэ барар сирин маныыр, кэлэр сирин кэтиир, хас кылыытын ааҕар дьону анаатаҕа…

— Чэлгиэн түүл бит куһаҕан, кэнники кэмҥэ, биһигини ким эрэ кэтиир, маныыр курдук–
Биир күн Көкөт хонук сирдэригэр кыбыыга сылдьан Чэлгиэҥҥэ сибис гынна,
— Оччоҕо хонукка мантан ыла аттарбытын биир биир манаан көрүөҕүҥ. Кырдьык сир халлаан икки ардыгар көлөтө суох хааллахпытына иэдээн үөскүүр—
Алгыс түүн ортото сыарҕа үрдүгэр тулуубу тэлгээн, куобах суорҕаны бүрүнэ сытан иһиттэҕинэ, хайдах эрэ сылгылар тыастарыттан ураты, тыас баарын курдук иһиттэ. Хараҥаҕа ый сырдыгар көрдөҕүнэ, үс күлүк сыбдыйан уһаан кылгаан көстөллөр. Саалаах да дьон диэкки туһаайан ытыан илиитэ барбата,
— Кимнээхтэргитий?—
Ону кытта даҕаспытынан саа тыаһа түүҥҥү дьыбарга бүтүгүрүү түстэ. Алгыс санна,, ньир,, гына түстэ, кыбыыга сылгылар сырыстылар. Дьиэттэн дьон сырсан таҕыстылар, сотору ыраах аттар туйахтарын тыаһа, анньыыннан кэйэр курдук хоочугуруу турда. Алгыһы дьиэҕэ көтөҕөн киллэрдилэр. Буулдьа хаҥас былчыҥ этин дьөлө көтөн ааспыт. Далга икки аттара тыыллыы тэбэ сыталлар. Чэлгиэннээх улахан кыһалҕаҕа киирдилэр, саппаас ата суох хааллылар. Өлбүт сылгыларын дьаһайан баран сыарҕаларга үллэрэн тиэйдилэр, айаннара лаппа бытаарда. Санаалара биир эрэ этэ, мантан хас күн айаннаах сиргэ баар Тайҕа чугаһыгар баар баай олоҕор тиийдэрбит диэн…
Бу айан улаханнык эрэйдээбитэ, сыарҕаны үрдүк мынааннарга кыайбакка, бэйэлэрэ эмиэ сосуһан тахсар кыһалҕалара үөскээбитэ, мыраантан түһүү биир сор этэ, сыарҕа үтүрүйэн ат оһоллонуох курдуга, аты сыбыдахтаан, олгуобуйатын таҥнары эргитэн, соһуллан түһэллэрэ, солбуйар ата суох аттара лаппа мөлтөөбүттэрэ, ырбыттара дьүдьэйбиттэрэ, олох туран хаалаары куттаабыттарын иһин, биир сэниэлээх соҕус аты сыбыдахтыы мииннэрэн Күлүгү көмө көрдөтө ыыппыта, хата этэҥҥэ үс хонугунан, Күлүк үстүү эттээх аты сэтиилэнэн кэлэннэр өрүһүйбүттэрэ. Икки уол кэлсибит, сып сап эттээх аттары көлүйэн, ырбыттары сэтиилээн этэҥҥэ дьонноох сири булбуттара…
Бахсы баай үөрүүннэн көрүстэ, бу ырбыт дьүдьэйбит, бырдылара быстыбыт дьоҥҥо төһө кыайарынан көмөлөстө…
Абаҕалара арбаҕас бастаах Үрүҥ Айыы ойууна Өксөкүлээх кэлэн Чэлгиэни кытта кырыыга

бэйэлэрэ эрэ кэпсэттилэр…
Чэлгиэн биир тылы утары эппэккэ сиэннэрин сиэмэх кыыллыы ойуунтан күрэтиигэ көмөлөспүтүн иһин төлөммөт иэстээх курдук сананаллара уонна Чэлгиэн киһи быһыытынан көнөтүн, үлэһиттэрин кытта тэҥҥэ сылдьарын, үлэлиирин сөбүлүүллэрэ…
— Чэлгиэн эҥин араас идэлээх дьон элбээн эрэллэр, манна биир кыыс оҕо кэлэр барар, хантан кэлэрин барарын ким да билбэт оҕото быһыылаах, дьэ ол дьикти идэлээх, хаартыннан көрөн олорон, олох бу баар курдук дьон дьылҕатын кэпсээн биэрэр. Дьикти оҕо, эйигин хантан истибитэ буолла, ыйыталаспыт үһү, оннук киһини билэҕит дуо диэн–
Чэлгиэн соһуйа иһиттэ, хантан билэн көрөн туоһуласта.хонон өрөөн сынньаннылар, эбии ат атыылаһан аҕаллылар. Ыбыт сылгылары манна аһылыкка хаалларардыы кэпсэттилэр.
Иккис киэһэлэригэр аһаары ампаалыктаһа сырыттахтарына ыарахан кырыарбыт халҕаны нэһиилэ аһан кыра дьүдьэх таҥастаах кыыс иһирдьэ төкүнүс гынна түстэ, чугас олорор киһи Күлүк өрө тардан туруорда. Кыыс сытыы өйдөөх хараҕынан дьону эргиччи көрдө, Чэлгиэҥҥэ чуо кэлэн өрө мыҥаан туран,
— Өр да эйигин көрөөрү кэтэстим–
— Ол миигин хантан билэн көрөн кэтэһээхтээтиҥ–
— Бэйэм эрэ билэбин, эн абааһы көрбөт буоллаххына бу күнтэн эйигинниин барсабын–
— Тоойуом онтон дьонуҥ, төрөппүттэриҥ?—
Чэлгиэн олох соһуйан бөтө бэрдэрэн олордо.
— Кимим да суох, эбэм тонус эмээхсинэ оннук киһини бул, дьонноох сиргэ тиий, киһи төрдө буолуоҕуҥ, быстыбат ситиммитин салгыаҕыҥ диэбитэ–
Чэлгиэн сөрү диэн сөхтө, аны айан ортотуттан, суол тоҕойуттан кыыс оҕолонон тиийэн дьонун соһутууһу.
Кыыһы аһына да көрдө, сандалыга ыҥыран аһатта,
— Сөп барсаар, манна кэтэһэҕин дуу, айаҥҥа сылдьыһаҕын дуу?—
— Суох барсабын, баҕар көмө да буолуом–
Чэлгиэн иһигэр бу кыра оҕо туох көмөлөөх буолуой, иирбэ таарба эрэ буолуоҕа…
Чэлгиэн санаатын таайбыттыы кыыс,, мүчүк,, гынна…
— Баҕар кыраҕа көмөлөөх да буолуом–
Чэлгиэни сытыы баҕайытык көрдө…
Чэлгиэн хантан билээхтиэй, бу эмиэ биир киһи кэлбэт сириттэн кэлээр диэн Айыылар анаан ыыппыт оҕолоро, киниэхэ дурда, хахха буолуохтааҕын…
Чэлгиэн хара маҥнайгыттан кыыһы көрөн истэн, таҥаһын сабын бэрийбитэ, атын баҕайытык таҥнан кыыспыт, саарба тириитэ саҕынньаҕа, киис чомпой бэргэһэтэ, хара таба тыһа этэрбэстэнэн, бойбойон киһи эрэ таптыах оҕото уоһа боллойон турара, киһи күлүөх курдуга…
Этэргэ дылы,, бириискэ,, эмиэ биир туспа сокуоннаах, суруллубат ыйаахтаах дойду. Манна буоллаҕа дии хараҥа хаан халыйар сирэ, бары даҕаны байар туһугар баардарын суохтарын барытын быраҕан бу ыар тыыннаах, хаан ыллыктаан,халбас харата миҥэлээх сири буллахтара…
Кэпсэтиилээх дьоннор аҕалбыт

эттэрин, арыыларын, ол быыһыгар түүлээхтэрин барытын туттаран, эппиккэ дылы сүгэһэринэн харчы, буутунан көмүһү ааҕыстылар…
Маны харайарга Чэлгиэн сыарҕаҕа сыста анал тимир сундууктаах, күлүүһүн тылын моонньугар иилэ сылдьар. Саха ууһа оҥорбут сундуугун, икки атахтаах аһар да, алдьатар да кыаҕа суоҕа…
Чэлгиэн соһуйуон иһин бу кыра кыыс күнү дьылы сылыктаан билэрэ, инникитин туох улахан уларыйыы буоларын эндэппэккэ этэрэ…
Биир тохтобулга кыыстара, манна икки хонон барыаххайыҥ, хайа үрэҕиттэн тарыҥ уута киирдэ, ол ааһарын кэтэһиэххэйиҥ диэн соһутта…
Элбэх айанньыт ааһа турдулар. Үс хонон баран тиийбиттэрэ сүрдээх көстүү, тааҥҥа тоҥмут сыарҕалар, охтон алдьанан өлбүт сылгылар мууска хам тоҥон адаарыһа сыталлар…
Маны көрөн Чэлгиэн бу үөһээ Айыылар анаан бу оҕону миэхэ сыһыарбыттар эбит диэн ис сүрэҕиттэн махтанна…

19

Чэлгиэн булумньу кыыһын ис сүрэҕиттэн сөбүлээбитэ,,Бэйэтэ дьээбэлэнэн,, Булумньу кыыһым,, диэн күлэрэ, бойбойон баран иҥнэн толлон турбата, саҥата элбэҕэ, урут уһун айан чуҥкук буоллаҕына, билигин көр курдук буолбута, уолаттар хас тохтобул аайы араастаан оонньоон таптыыллара, бу дьикти кыыһы. Чэлгиэн,, Хаарчаана,, диэн аат иҥэрбитэ, бэйэтэ,, Тугутчаанабын,, диирэ. Сороҕор күлэн ыҥырара,, Бойбоончук,, оччоҕо бары күлэн тоҕо бараллара…
Ити курдук син күннэрин сарбыйан этэҥҥэ айаннаан испиттэрин биир кыра мэһэй үөскээн мэһэйдээн тохтоон ылбыттара…
Айаннарыгар таттаран урут хаһан тохтооботох тэлгэһэлэригэр киирдилэр. Мыраантан түһэн иһэн чигдигэ халыйан биир сыарҕалара чөҥөчөххө иҥнэн ылаҕын алдьаппытын оҥостоору тохтоотулар, айаннара лаппа бытаарда…
Ханна да буоларын курдук, табах буруота былыт курдук устар, үс түөрт киһи хаартылыы олороллор. Холуочук да дьон айдаарсаллар. Кэтит наараҕа сорох утуйардыы сыппыт…
Чэлгиэннээх илдьэ сылдьар үтэлэрин, көмүлүөк холумтаныгар сылыта уурдулар. Кытыы муннукка турар төгүрүк остуолга, уу оргутан, чэйдиирдии бэлэмнэнэ олордохторуна, биир оройунан көрбүт, хадаар хааннаах киһи дьон быыһынан кэлэн, тута сылдьар ньуучча кынчаалын остуолга батары саайда…
— Көрөҕүт ити биилээҕи, сэрэйэҕит дуо тугу эрэйэрин, киниэхэ хачыгырас харчы, лыҥкынас көмүс манньыат көрдүүр, ылыҥ эрэ хара хааҥҥытын халыта иликпинэ, илиибин иччилээҥ–
Кирдээх ытыһын нэлэтэн тоһуйда, дьоно хамсаабакка сырайын өрө мыҥаан олороллорун көрөн…
— Билэҕит дуо миигин, эриэн үөнү тыыннаахтыы сиэбит, өлбөт үөстээх, биилээҕинэн быстахха, уһуктааҕынан астахха, хаан оҕуолаабат баардаахха баппатах, киэҥ Тайҕаны хаардыы хаампыт, ааттаах суоллаах Быһахтаах Былатыан диэн буолабын–
Дьиҥинэн бу киһи

өтөҕүттэн өҥөйбөтөх, ыырыттан ырааппатах муҥнаах этэ. Содурунан баппакка, абааһы көрүүгэ сылдьара, охсуһуу, этиһии, хаарты арыгы дьаллыктааҕа. Итинник биир эмэ сэнии көрбүт билбэт дьонугар киэптээн, биир эмэ кыра ычалаахтар ырааһы ыһыгыннара.
Дьиэлээх тойон, олорор быыһыттан тахсан саҥата суох саҥа дьону сонурҕаан көрөн турда…
Быһахтаахпын дэммит киһи кини быһаҕар, бэйэтигэр,, ымыр,, да гымматахтарын көрөн, олорор дьону эргиччи дьэ өйдөөн үчүгэйдик көрдө, кини ыгар ыһыытыгар, ырдьыгынаан ыларыгар олох наадыйбат, өргөс хааннаах дьон чулуулара, тыҥырахтарын кистии тутан олороллорун сүрэҕинэн сэрэйдэ, ол да буоллар кимнээхтэрин ыйытта…
— Айбыттарым Чэлгиэн диэбиттэр, киэҥ эйгэҕэ биллэр аатым,, Холорук,,—
Сибилигин быһаҕынан оонньоон куттуу турбут сордоох, тэбиллибит ыттыы бөтөн,, ньах,, диэн икки атаҕа уйбакка ньахчас гынна. Бу айан аартыгар,, Холорук,, ааты истибэтэх, арааһата аҕыйах буолуо. Хаартыһыт ханыылаах, алгысчыт, олоҥхоһут аргыстаах, дьон дьорҕоотторо арыалдьыттаах,, Холорук,, сырыылаах, эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эр бэрдэ дуо дэтэн, киэһээҥҥи кэпсээҥҥэ киирбит, сарсыардааҥҥы сонуҥҥа сэһэн буолбут киһиэхэ биилээҕинэн оонньоон биллибэт көстүбэт алдьархайы аспытыттан куттанан сатаан саҥата тахсыбакка бабыгырыы турда…
Дьиэлээх сырайа ырбайа түстэ, ымайбытынан Чэлгиэннээххэ кэллэ…
— Ити толоостук оонньообутун санааҕытыгар тутумаҥ, дьиҥинэн сытар ынаҕы туруорбат, мас көнө муҥнаах—
Иһирдьэ таһырдьа хаамыталаата, хамначчыттарын дьаһайда, анаан уотуллубут сылгы ойоҕоһун быһыта сыстылар, итии хааны буһара охсон буруолаппытынан сандалыга уурдулар. Киһи аайы кытыйалаах кымыс…
—Ытык мааны ыалдьыт буолуҥ, кыыһырбыккытын кыйдааҥ, уордайбыккытын уҕарытыҥ, Алы гыныҥ–
Хаптаҥныы хаптаҥныы хаппахчыга түстэ. Уйатыгар улаханнык уу киирбит көрүҥнэннэ, хаартылаан ампаалыктаһа олорбут бэдиктэр, күлүктүүн сүттүлэр, холуочуктуун.
Сарсыарда тыҥ хатыыта туран ылах оҥостоору сырыттахтарына, дьиэлээх саҥа сыарҕа биэрэбин диэн үөртэ. Хонугар, сылгы отугар Чэлгиэн харчы биэрээри гыммытын ылбата…
— Кэнэҕэһин да сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолаар—
Ити курдук иккиэн өйдөһөн, эн– мин диэн эйэ дэмнээх араҕыстылар…
Итини этэн эрдэхтэрэ, киһи киһиннэн олорор, ойуурдаах куобах охтубат диэн…
Дьоҥҥо куруук сылдьарын тухары үчүгэй, куһаҕан диэбэккэ көмөлөһө сылдьарын кулгаахтаах дьон истэллэр, харахтаах көрөр буоллаҕа…
Билигин күн уһаан, үрдүк сирдэр күн көрөр өттө быһыта сиэһэн эрэр. Куоракка уһуур санаалара суох, бидилгэх буолла да сыарҕа суола хаалар. Көмүс кырдьык манна күүстээх, биллилэр да былдьаһа былдьаһа

араас табаары сыанатын түһэрэ түһэрэ атастаһа сатыыллар. Манна кэллэҕинэ быһа ааспат ыалыгар киирэ сырытта, үөрэ көрүстүлэр гынан баран дьикти хомолтолоох сонуннаах буоллулар…
Лэгэнтэй кинилэр нэһилиэктэригэр хаста да тахса сылдьыбыт, ойох кэпсэтэбин диир үһү. Чэлгиэн сүрэҕин ыттарда…
Көрбүттээҕэр сүрэҕинэн да сэрэйдэ, кимиэхэ тахсарын. Түргэн үлүгэрдик хомунан айаҥҥа туруннулар.

Ньургуһун арыый буоларын кытта, убайа Дохсун кэлэн ылан барбыта. Ийэлээх, аҕатыгар хоннорон баран бэйэтигэр илдьэн олохтообута. Ньургуһун сыттаҕына Лэгэнтэй кэлэн барбытын истибитэ. Киллэрбэтэхтэр, биир дьахтар кистээн эппитэ. Ол эдэр дьахтар Ньургуһун уонна Лэгэнтэй икки ардыгар илдьит, сонун тиэрдээччи буолбута. Бииринэн эттэххэ Чэлгиэн Ньургуһуну оҕолуурун, кыһалларын абааһы көрөрө, күнүүлүүрэ…
Ньургуһуҥҥа кыыс оҕо кыһалҕата эмиэ киирбитэ. Хайдах да Лэгэнтэй сымнаҕас илиитэ этин сиинин имэрийэрин умнубатаҕа. Ону санаатаҕына ис иһиттэн итийэн кэлэрэ, ахтатыгар тиийэ илийэрэ. Бу эмиэ сиппит кыыс оҕоҕо биир улахан кыһалҕа этэ. Ол иһин былыр былыргыттан, өбүгэ саҕаттан,, таптаа да тайахтааҕы, сөбүлээ да сүгэһэрдээҕи ,, диэтэхтэрэ. Ньургуһун Чэлгиэни аҕыйах күн көрбөтөҕүнэ суохтуура, ахтара, ис сүрэҕиттэн таптыыра. Кини эрэллээх илиитигэр көтөхтөрө сылдьыан баҕарара. Ыһыахха курдук, аны оннук кэрэ күн көрсөрө дуу, Чэлгиэн тоҕо эр киһи быһыытынан, сылаас истиҥ тыллары эппэтий.атыны баҕар таптыыра дуу. Куруук киниэхэ хобу сиби таһар дьахтар Чэлгиэни куоракка дьахтардаах диэбитэ, өссө онтукатын Тайҕаттан бэйэтэ аҕалбыт үһү. Ону кытта айаҥҥа сылдьан көрсөн эрдэхтэрэ. Лэгэнтэй кинини кытта ыал буолуон баҕарар үһү. Ньургуһун күн аайы утуйан турдаҕын аайы, түҥ таҥ санаата уларыйан иһэр. Биир күн Чэлгиэни саныыр, иккис күн Лэгэнтэй илиитэ имэрийэ сытыан баҕарар…

Биир күн эргэлээх харахтаах Эрилиги, Чэлгиэни уодьуганныырга ыйан ыыппыт дьонноро кэлэн хабарҕатын туттулар.
— Ыт сырай, олчоччу көрөн бараҥҥын кимиэхэ ыйан ыыппыккын билэҕин дуо, эн тускуттан Тайҕа диэкки үктэммэт буоллубут, ханнык да Тайҕа улуу ороспуойдара, түүҥҥү түөкүттэрэ күлүгүн быһа хаампат киһилэригэр уган биэрбиккин—
— Мин буолбатах ити Лэгэнтэй үлэтэ, кини эппитэ–
Кутталыттан эппэт кэлэҕэй буолбут киһини тиэрэ анньан кэбистилэр. Лэгэнтэй барар кэлэр ыырын манаатылар. Эрилик икки уот икки ардыгар кыбыллан, утуйар да уута көттө. Хайдах бу хабалаттан төлөрүйэрин саныы сырытта….

Чэлгиэннээх этэҥҥэ кэлэн эмиэ сааскы түбүктэригэр түһэн утуйар да иллэҥэ суох сырыттылар. Кыыс оҕо батыһыннарыылаах кэлбитигэр дьоно соһуйуу бөҕөтүн соһуйдулар.

Сорох хоп сип хорохоотторо бэйэтин оҕото үһү диэн сурах тарҕаттылар. Хаарчаана ынахтары көрөн улаханнык куттанна, харахтарын күлтэччи көрөннөр, эчи муостара уһунун, эбиитин уһуктаах, киһини хабах курдук тэһэ анньыыһылар. Атыыр оҕустан олох да сүрэҕэ хайда сыста, мөҥүрүү мөҥүрүү буору сүргэйэн сүүрбүтүгэр, сарылыы сарылыы куотта. Чэлгиэн кэлэн көтөҕөн ылла…
Чэлгиэн барытын истэ билэ сылдьар, Лэгэнтэй Ньургуһуҥҥа кэлэрин барарын, ону хайыыр да кыаҕа суоҕуттан кыһыйа саныыр. Ньургуһун бэйэтин дьылҕатын бэйэтэ талан оҥостор буоллаҕа дии, ойоҕоһуттан орооһор санаата суох сырытта…
Аны Ньургуһуҥҥа Чэлгиэн көссүүтүн оҕотун көтөҕөн кэлбит үһү диэн киэргэтиилээх сонун тиийдэ…
Ону истэн Ньургуһун ытыы сытта,, атын дьахтардаах эбит, онтон миэхэ тоҕо чугаһаабатый, сиргэнэрэ, сирэрэ оччо дуу,,
Дохсун эмиэ буккулла сырытта, Чэлгиэни кини ытыктыыр, киэҥ холку уһун өйдөө киһиннэн ааҕар, Ньургуһун ыалдьыбытыгар, сүүрэн көтөн аҕай биэртэ, бэйэтин дьиэтигэр илдьэн, онно сытыаран эмтэппитэ. Айаҥҥа барарыгар, арыый буоллаҕына кэлэн ыллын диэн илдьиттээбит этэ. Айантан кэллэҕинэ, кэлэ сылдьара дуу диэн күүтэ саныыра, отукайа хата Лэгэнтэй сыбыытаата…
Биир күн Чэлгиэн кэлбит диэбиттэрэ, ол гынан баран оҕолоох үһү диэн буолта. Бастаан Лэгэнтэй кэлэрин абааһы көрөрө, үүрэн да ыытыах курдук буолара. Онтон Чэлгиэн оҕолоох кэлтин истэн туорайдаспат буолбута. Дьылҕалара эбит дии санаабыта.
Биир күн үрүҥ күүгэнинэн бүрүллүбүт, үс аттаах киһи ыал туруута, Дохсуннаахха өрө мэҥитэн кэлбиттэрэ. Саҥа туран сахсаҥнаһан эрэр ыалга көтөн түстүлэр. Киирбит дьону көрөөт да Лэгэнтэй сырайа ньолҕойон түстэ. Киирбит дьон ыар тыыннаахтара, ала чуо көстөр. Лэгэнтэйгэ ,, бардыбыт,, диэн кылгастык быһа бааччы эттилэр…
Ньургуһуну көрөн биирдэстэрэ,, Кыысчаан эн бу туос албын киһини ойох ылыа диэн кэтэһимэ, эйигин, Чэлгиэни саакка суукка эрэ ыытар хара санаалаах,,
Уонна Лэгэнтэйи иннилэригэр уктан ылан таҕыстылар…
Бу туох дьон кэлэн бартарын ким да билбэт, барыта хараҥа былыт курдук. Ньургуһун сырайа кубарыйан, быыһын иһигэр киирэн сытта. Дьэ өйдөөтө хайдахтаах сыыһаны оҥостубутун…

Саҥа кэлбит кыыс оҕолоро, көрө нара сытыыта, дьиэ иһээҕилэри дэлби сэргэхситтэ, чугас сиргэ Чолбон ханна барар да кутурук маһын курдук батыһа сылдьар..
От мас саҥа тыллан, сир дойду уһуктан, көтөр сүүрэр саҥата киһи эрэ үөрүөх көтүөх курдук. Биир күн тылланан, туох эрэ наадаҕа барар дьахталлары кытта, Дохсун олоҕор барыста, дьахталлар кэпсэтэр кэмнэригэр Ньургуһун Хаарчаананы көрөн олордо, кыыһа эмиэ утары көрөн олорон…
— Эн кутуҥ муна сылдьар эбит,

үс кутуҥ ыһыллыбыт, онон сэрэнэ сылдьыыһыган, абааһы аҥардаах киһилиин булсар эбиккин. Ол киһиҥ аньыыта харата ааҕылла сылдьар, сотору оннун туойун булларыахтара–
Истэн олорор дьон, Ньургуһун да улаханнык соһуйа иһиттилэр.

Биир күн иккиэйэҕин сылдьан, Чэлгиэҥҥэ өтөрү батары эттэ…
— Эн тоҕо бэйэҥ дьолуҥ тапталыҥ туһугар кыһаллыбаккын, олох иккистээн үһүстээн бэриллибэт, кылгас кэм–
Чэлгиэн итинник тыллары маннык кыра оҕоттон истиэм дии санаабатах буолан, мух мах барда. Кыыс сырайын өҥөйөн көрдө, онтон күлэ түһээт, кыыһы өрө көтөҕөн ылаат Чараҥ устун сүүрдэ…

20

—-Хааннаах ыт, туох хара сорбор төрөөҥҥүт, ити өйө суох уолгун кигэн кырдьар сааспар кырыыска киллэрэн эрэҕит, Оо хара сордоох маннык муҥу сору көрбөккө эрдэ ииннэммитим буоллар, кырдьар сааспар кыһалҕаны билбэккэ, ыччаттарым ыксаларыгар сылааска сытан, олохтоох сирбэр сырдыкка дууһабын ылыахтара дии санаабытым, хара аньыыга анньан эрэҕит–
Таһыырдаах биир күн уотун көрөн олорон уолун Уордааҕы ыҥыран ылан ыар тыллары ыһыгынна…
— Бөөлүүн кыргыс кыыла эмиэ үөлэспитин өҥөйөн ааста, ити эриэн кыыллары эһигини сэрэтэр, үһүс кэлиитигэр үөлэспитин өҥөйөн, холоруктуу ытыйан, холумтаннары, өһүөлэри ыһан ааһыаҕа. Били өйө суох уолгун сылгылата дьон ыыппытым.—
Уордаах айбытын утары биир тылы быктарбата, акаары киһи буолбатах, уотунан оонньоон алдьархайы аҕалан эрэрин дьэ өйдөөбүтэ.
Таһыырдаахха ылгын киһитэ туох быһыы майгы буоларын барытын тиэрдэн иһэрэ, кырыйдар да билигин көрөр харахтаах, истэр кулгаахтаах олордоҕо. Өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан бачча сааһыгар дылы кэллэҕэ, төһө да ,,Таһыырдаах,, аатырдай, ол иһин,, Холоругу,, кытта хатааннаһан харсыһыан баҕарбатаҕа, үөһэттэн үттэриилээх, айыылартан айдарыылаах киһини кыайбатын, бэйэтин төрдө, төбөтө кэлэр кэнчээритэ кэхтэрин билэрэ…
Кырдьык даҕаны ити аҕыйах от хаата сүөһүнү, сиик буолан симэлийэр сылгыны харыһыйан, кэлэн иһэр кэнчээрилэрэ кэхтииһи, тоҕус үйэ тухары толук буолууһулар, аҕыс үйэ түхары аана аһыллар алдьархайга бэрик буолан барыыһылар…
Өбүгэлэр барахсаттар сөпкө да эттээхтээбиттэр,, уу оломун билбэккэ эрэ кииримэ,, кинилэр Чэлгиэни сэнээн, иннилэрин кэннилэрин хайынан көрбөккө эрэ, сэнээбиттэриттэн сэттэлэрин ылан эрдэхтэрэ…
Бардам санаалара баһыйан, кинилэргэ да үйэлэрин тухары үмүрүйбүттэрэ, көлөһүннэрин аҕаан муспуттара, баар ахан ээ. Чэлгиэн былдьаан талаан барбатах, акаары уоллара иҥсэтин кыаммакка, бэйэтэ тыҥкырайы үктээн биэрдэҕэ . Чэлгиэҥҥэ бэйэтинэн баран быйылгы ыһыаҕар, үҥэн сүктэн көрдөһүөххэ, алдьархайы аҕалбаттыы, сор суолун хааннаах ыллыгын, кэлэр өттүгэр

күөх кэнчээри тэлгэтэн, кэскил тэринэрдии…

Быйыл хайа да дьыллааҕар сааһа эрдэ кэллэ, саха киһитигэр саас эрдэ кэлэрэ туохтан да күүтүүлээх, кэрэ түгэн буоллаҕа, ус кыһын хотоҥҥо хааллан турбут сүөһүлэр, таһырдьа тахсан өҥнүүн түүлүүн сырдыыллара, синньилэрин, өттүктэрин кирэ, хаҕа иҥмит сааҕа, иигэ түһэн, мааны бэйэлээхтик, алаастарыгар, сыһыыларыгар хааман, тот истэрэ тэйгэҥниирэ.
Сылгылар сыһыыга, аларга тахсаннар, күөххэ көччүйэллэрэ, кырачаан кулуннар, кутуруктара хоройо хоройо сырсаллара, атахтарын мэнигилээн өрүтэ тэбэллэрэ…
— Нохоо дьаххаһыйа сытыма, сир үрдүгэр силис тардан силигириир кэмиҥ кэллэ, күөххэ үүнэр үнүгэстэриҥ үгүс сыллар тухары ураа муостааҕы ууһатар, сыспай сиэллээҕи сиэллэрэр, кэмэ кэрдиитэ кэлбит курдук көрөбүн. Күн сирин көрсүһэр, Айыы сирэ анаабыта, хоонньоһо сытар холооннооҕу, кэккэлэһэ сытар кэскиллээҕи, алаһа модьоҕотун атыллатан, Аал уотуҥ алгыһынан, торҕо буруо унаардан, ааккын суолгун ааттатар кэмиҥ кэрдииһиҥ кэлбит курдук–
Чэлгиэн түһээтэҕинэ, Ааттаммат Эбэтин үрдүгэр турар курдук, онно ким эрэ сөҥ саҥатынан этэн тыынан сиккиэр тыал буолан ааста…
Уһуктан туох дьикти түүлэй дии санаан тойонуу сатаата, туох да тобулар өй киирбэтэ…
Манна бэҕэһээ эрэ кэлбиттэрэ, сири, уоту саҥалыы баһын, атаҕын сирийэн көрөөрү. Били күлэр,, Бойбооҕо,,харыс да хаалбакка, манна эмиэ кэлсибитэ. Сымнаҕас акка олордон сэтиилэнэ сылдьар. Оҕону оҕо курдук, оонньоо диэн дьонноох сиргэ хааллара сатаабытын олох буолумматаҕа, дьэ дьикти оҕо, тугу барытын иҥэн тоҥон билиэн көрүөн баҕарар.
— Бу дойдуга куһаҕан кыыл баар эбит, хара тыата кымньыылаабыт, көрбүтүн көмүллүүр, сиппитин сиэтэлиир. Сааҕытын сэпкитин хаалларымаҥ, чөкө тутта сылдьыҥ–
Чэлгиэҥҥэ аттанаары турдахтарын, кыыстара сибис гынна…
Уолаттарын соруйда, сэби сэбиргэли бэлэм тута сылдьалларыгар.
Күн арҕаалаан эрдэҕинэ биир чоҥолох алааска киирэн, көрбөтөхтөрүн көрөн үөстэрин таттара түстүлэр. Улахан маҥан атыыр, кыа хаан буолан, сиэлэ кутуруга субаллан,үөрүн биир сиргэ чөмөзтөөн баран тула көтө сылдьара…
Кылана кылана кыыла турбут адьырҕа, атыыр үрдүгэр түһэ сатыыра. Уолаттар сааларын бэлэм туппутунан аттарын кыпчыйан кэбистилэр. Хааҥҥа хараҕа бүөлэммит кыыл дьон да кэлбитин билбэтэ, кэтит тыҥырахтаах баппаҕайынан, атыыр сиһин батары тутан соһулла сылдьара, көрөргө дьулаан суол. Кэнэҕэс дьэ көрөн, часкыйбытынан икки атаҕар туран истэҕинэ саалар бүтэҥи тыастара битигирии түстэ да тас иэнинэн барда. Өссө да үнүөхтүү сытар кыылы тыынын салҕаатылар, үрдүгэр мас чөмөхтөөн уот астылар.
Өйдөөх сылгы барахсан дьоно кэлбиттэригэр

утары кэлэн,, бу айылаах оҥордо,, диэн үҥсэргээбиттии, эбэтэр тыыннаах хаалбыт үөрүүтүттэн дуу кистээн дьурулатта. Чэлгиэн икки уолу хаалларда, уоту маната, атыттар атыыр үөрүн таһааран далга хаайдылар. Ыпсылҕаҕа хаайан атыырдарын бааһын үүтүн көрдүлэр…
Манна да кыыстара сүбэ ама буолла, араас оту үргээн аҕалан,, бааһыгар маны тутуҥ, маны ууга оргутан бааһын ыраастааҥ,,
— Эн итини барытын хантан билэҕин?—
Чэлгиэн сөҕөн ыйытар
— Эбээлиин тыаҕа көһө сылдьарбыт, Табаһыттары батыһан, онно эбээ арааһы бары кэпсиирэ, көрдөрөрө, манна өссө,, бөрө,, ото үүммэт эбит. Хааны тохтотор, бааһы түргэнник оһорор.—
Чэлгиэн бу кыыс дьикти айылҕалааҕын, айаҥҥа сылдьан билбитэ. Дьылҕам араас айдарыылаах дьону сыһыаран, харысхал, көмүскэл буолан эрдэҕэ дуу диэн санаата…

Ньургуһуннаахха Чэлгиэн ылгын уола Көкөт кэлэн барда, быйылгы самаан сайын ыһыаҕар ытык ыалдьыт буолан тиийэллэригэр, нэһилиэгин дьонун ыҥыртыы сылдьар эбит. Дьэ этэн баран кэлээр диэбит эрэстииннэрэ быһыылаах, хас ыалга үктэннэҕин аайы көрдөөх нардаах араас эгэлгэни барытын туойар. Алгыс тылын анаталыыр…
Ньургуһун ыҥырыыны истээт, көтүөн кыната суох сылдьар. Хайдах эрэ ис иһиттэн чэпчээбиттии, утуйан уһуктубут киһилии көрө истэ чэмэлийэ сырытта…

,, Таһыырдаах,, бу ыһыахха хайаан да бараары баар дьонун ууга уокка түһэрдэ. Бэйэтэ баран,,Холорук,, хайдах дьүһүннээх, дьаһыҥнаах буоларын, бу өтөр наар саха дьонугар кэлэн ааспат, кыргыс үйэтин кылааныттан үөскээн ааһар киһини көрөн, тылын, өһүн истээри. Инникиттэн инники эйэ дэмнээх олорого илгэ төрдун олохтоору. Төрүт сиригэр түстэҕинэ, аньыытын харатын ааҕыахтара, онно дурда хахха буолуоҕа.
Хата бу киһилэрэ ыҥыыр акка кыайан олорор кыаҕа суох буолан, нууччалардыы көлөһөлөөх сыарҕа оҥоттордулар. Чугас эргин боруобаҕа диэн атын көлүйэн талыгыратан көрдүлэр. Бииргэ кырдьан эрэр миҥэтэ барахсан, иччитэ мөлтөөн иһэрин билэрдии, аадьуо айаннаахтыыр. Сылгы барахсан өйө диэн, саҥарбат эрэ…
Дьэ силиктэрэ ситэн айаҥҥа туруннулар, барар да сирдэрэ ыраах, айаннара да бытаан. Таһыырдаах чаҕара, кулута элбэх, уола Уордаах эмиэ барыста. Хас хонон тиийиэхтэрэ биллибэт. Иннигэр хонук сири бэлээмниир, илии атах үлэһиттэрэ иһэллэр.
Чэлгиэн кинини ааттаан суоллаан, атын улуус ааттаҕа, аарыма кырдьаҕас иһэрин истэн. Түһэр сирин түһүлгэтин, ойуу оһуор киэргэтэн, анал сэргэ туруортарда…
Бу эмиэ улахан суолталааҕа былыр былыргаттан, өбүгэ үйэтин саҕаттан.
Кэлэр кэскил тэриниигэ, уһун модьу таҕа далаһа буолан, ситим салҕанан барыахтааҕа.

21

Саха киһитин биир улуу сыдьаана, ааттаан суоллаан айаннаан

иһэрэ, аартык аайы айаатаата, ыллык аайы ыһыытаата. Улаҕата көстүбэт унаарар сыһыылар, аата ахсаана биллибэт алаастар. Сүүрүктээх үрэхтэр, бу барыта айылҕа барахсан, анаан айбыта, икки атахтаах үөрэн көтөн кэлэн ааһар олоҕор, күн кыһалҕатын көрбөккө билбэккэ, сүөһү ас ииттэн олордун диэн Аан Алахчын ойуу оһуор түһэрбитэ, отун маһын киэргэтэрэ киһи эрэ үөрүөх көтүөх курдуга…
Таһыырдаахха уһун айаҥҥа араас санаалар киирэ тахса, өйүгэр санаатыгар эриллэн ааһаллар. Бу муҥур үйэтигэр, ыырыттан ырааппакка, булбутун эрэ барытын муннун анныгар мунньан испитэ, байар туһугар, түүн күнүс олорор турар суох, оҕо туһа дии дии умса төннө түс да түс. Ханна баарый онтуката, баар эрэ туйахпытын хатарыа, ааппытын суолбутун аҕыс улууска аатырдыа, тоҕой аайы туругурдуо дии санаабыта…
Сылдьыбыт сирин аайы, өһүллүбэт өһү сааһы эрэ хаҥатарга сылдьар, уһун киэн өй санаа киирбэтэх дууһата, дьэ ити хантан билэн көрөн киһи кылааннааҕын кытта хатыста, өбүгэттэн эрэ хаалан бэриллэр,, кылах,, гынан ааһар кыымын билбэккэ…
Таһыырдаах бу үллэр үйэтигэр, иҥин араас дьону көрдө ини, көрбөтө ини, кини да киһи бэрдэ күнэ тахсар кэмигэр кылбайан күннээн күөнэхтээн аастаҕа,, кырдьар кырыыс,, кэллэҕэ. Тыыннааҕар, ити тыыннаах ыттар түөрэ үктээбит түөрэхтэрин төннөрөр туһугар, бу атыырданан аттанан айаннаан истэҕэ…
Чэлгиэн бу ыҥырыылаах ыһыаҕын эдьиийигэр Кыыс Хотуҥҥа уонна абаҕатыгар көлбөрүйбүтэ, кинилэри эрэнэн ыһыах тэрээһинигэр көрөр истэр дьоннору тэрийэргэ көрдөспүтэ. Бэйэтэ да илии атах буолан көмөлөһөрө элбэх этэ. Ыанар биэлэри, ыһыахха туутуллар сүөһүлэри Күлүк дьаһайара. Түһүлгэлэри киэргэтии, оҥоруу Көкөккө сүктэрбитэ, тарбахтаах мас уустарын мунньан арааһы бары симээбиттэрэ, сэргэтигэр тиийэ…
Чэлгиэни иһигэр биир санаа аалара, Ньургуһун кэлэрэ дуу, суоҕа дуу. Кини эрэ кэллэҕинэ күн сирэ күндүтэ, айыы сирэ аһыллара, ото маһа тупсара…
Ойуур иһэ хараҥа диэбиттии, хайдах да кини туора киһи сүрэҕин өҥөйөн көрөр кыаҕа суох этэ, саатар кыра ,, Бойбоох,,
— Эн таах муҥнанаҕын, атын киһиэхэ аныммыт дьылҕалаах киһиэхэ, кэтэс бэйэҕэр да кэлиэҕэ, кэтэспэтэх киһиҥ–
Уонна идэтинэн күлэн сырайа, күлэ турар күн күрдук мэлтэйбитэ…
Ити кыра кыыс оонньоон эппитэ дуу, кырдьыга дуу биллибэт, бэйэтэ да таабырын курдук оҕо, ылбычча киһи өйдөөбөт…

Таһыырдаах анаан оҥоһуллубут сыарҕатыгар тиэрэ түһэ сытан, арааһы барытын саныы истэ. Бу халлааҥҥа дьиримниир күөрэгэй, дьурулуура киһи эрэ истэ сылдьыан курдук, ханна эрэ кэҕэ,, куккуттуура,, айылҕа анаан да оҥортуур эбит. Бу киэҥ дуолан дойдуга баппакка, бэйэ бэйэни үтүрүйсүү хабырыйсыы,

киһи да бэркиһиир. Киһи барахсан биир киинэ түспүт өтөҕүттэн ыыра ыраапакка олоҕун моҕоохтуур . Дьэ бу кини кыһалҕа бөҕө кыһарыйан кырдьар сааһыгар, оҕолорум ыччаттарым туһа диэн, үҥэн сүктэн көрдөһө айаннаан иһээхтээтэҕэ…
Кырдьаҕас төһө да бүдүрэ кырыйдар, эһэтэ оҕонньор этэн хаалларбытын умнубат…
—,, Саха улуу уустарыгар, биир эмэ сырдык кыым курдук, ырааҕы тойу ыйдаҥардар, инникини өтө көрөн сырдатар биир эмэ киһи төрөөн үөскээн ааһар,Олортон биирдэстэрэ Дыгын Дархан төрөөн үөскээн аастаҕа, олоҕун усталаах туоратыгар, сахалары биир сомоҕо гынар сыаллааҕа, кини илин сылдьар боотурдара, бүтэй Бүлүүнү өҥөйбүттэрэ, Ааллаах үүнүнэн айаннаабыттара, Дьэһиэй сиригэр тиийтэлээбиттэрэ, онно манна аҕа уустарын олохсута атаартаабыта. Сор суолугар, быстар быатыгар баар суох өбүгэни өйүөхтээх, быстан хаалар күннэригэр быыһыахтаах баар суох киһилэрин Таас Уллуҥаҕы суох гыныылара, улахан охсууну оҥорбута, ким да билбэт ол хараҥа былыр үйэҕэ ааспыт кэмнэри, үһүйээн эрэ курдук хааллаҕа…
Оҕом эрэ буолларгын, ,,дьолоҕойгор,, хатыы сырыт,, Холорук,, суон сураҕын иһиттэххинэ, кини суолун- ииһин быһа хаама сылдьыбат буол. Ол быстыбат ситими быһа хааман балаҕайга былдьатыаҕыҥ, имниин күдэҥҥэ көтүөххүт,,—
Ону оччотооҕуга тыал тыаһын курдук истэн аһарбыта, кэлин кыргыс кыыла үөлэстэрин өҥөйбүтүгэр, биирдэ ,, бабат,, дии түстэҕэ…
Сиэнэ кыыс эһэтин көрөр истэр,оҕолуур. Эһээ, эбээ ииппит оҕото, сиэнэ ыал буолан бардаҕына, дьэ ким кинини сиэн курдук көрөр. Кыыс оҕо омук анала буоллаҕа, ханна дьылҕата тиэрдиэ биллибэт…

Ыһыытыыр ыраахтан, иһэр аарыма кырдьаҕаһы көрсөөрү, Чэлгиэн иһигэр ытырыктата саныыр, бачча ыраах мээнэҕэ, олоҕуттан уллуҥах уларыйбатах, сылдьар сирэ сыаналаах, хас хардыытын үйэлээх сааһыгар халы мааргы оҥорботох киһи. Урукку ыһыахтары бэйэлэрин истэригэр, аҕа уустарынан оҥороллорун, тыаһа сыма суох үөрэ, көтө атаараллара. Баар дьонун сэргэтин санааларын көтөҕөөрү, алгыстаан, арчылаан ыыттарара. Кыһалҕалаах кыһыны атааран, күөх сирэмҥэ үктэммит үөрүүлэрэ, аҕыйах күнүнэн сынньанаат кэлэр кыһыннарын бэлэмнэнии, оту, маһы үмүрүтүү, хаһаас бэлэмнэнии, эмиэ үргүлдьү күөрчэхтии ытыллыы…
Туох да диэбит иһин киһи барахсан үллэр үйэтин, саллар сааһын, тот сылдьарын, таҥас бүрүнэ сылдьарын туһугар олуктаах олоҕун барыыр быһыылаах…

Эрдэттэн этиллибит кэм инниттэн, ыһыах түһүлгэтигэр дьон мунньустан, бэйэлэрин истэригэр, оһуохай , кыралар кус, куобах оонньуутунан аралдьыйан, алаас иһигэр биир кэрэ бэлиэ түгэн үөскээтэ. Манна күөх оту тосту үктээбэтэх нарын кыыс оҕо уолан уолу кытта сиэтиһэн,

оһуохайга дьиэрэҥкэй тэбэрэ…
Чэлгиэҥҥэ кэлэр дьону көрсүһүү, аттарыы, түүн күнүс иллиҥэ суох сырытта. Араас ханна барыаҕай, сорох дьон түһэр сирдэрин сөбүлээбэккэ кыҥкыйдаан ылаллар. Төбөлөөхтөр, төрдө суохтар тус туһунан түөлбэлэнэн тэринэллэр. Хайдах да дьон санаатын табарга, хомоппот, хоргуппат,аат суол барбат гына тэринии, тэрээһин…
Манна дьэ Көкөт мааһа табыллар, кини обургу кыҥкыйдыы олорор дьону сэргэни уус тылынан ону маны уус тылынан уһааран, ыллаан, туойан күллэртээн тыл аҥардаһан үөрэ көтө арахсаллара…
Үгүс билбэтэх, көрбөтөх дьонноро Чэлгиэн бэйэтэ тэһиин тутан түһүлгэҕэ көрсөрүн күүтэллэрэ. Онно хайдах тыллаах өстөөх киһитин сылыктааһын буолара. Кырыллыбытынан кыргыттар кистии саба кийиит буолан, куустара сыппыт киһи диэн, туолбат баҕа санааларыттан үөһэ тыынан ылаллара.
Ыһыахха ааттаан араас киһи үөйбэтэх ахтыбатах дьоно бары кэллэлэр.,, Буордаах Булгунньах, Сыгынах, Кынат, Түүрэ харбыыр сыдьаана, Бобо Тутар уола,, атын да ааттаахтар, саха киһитин хараҕа туолар, киэн туттар күүстээхтэрэ, быһый дьоно күөнтүү хаамтылар…
Таһыырдааҕы көрсүһүү, сахалыы сиэринэн туомунан, силигин ситэрэн көрсүбүттэрэ. Сүдү киһини балаҕаҥҥа түһэрбиттэрэ. Чэлгиэни билигин да уоттаах,сытыы уота күөһэ өһө илик хараҕынан баһыттан атаҕар дылы батыһыннара көрбүтэ, бу киһи тас албын таһаатыгар, күүстээх көрүҥ, быһый быһыы, эрдээх санаа кистэнэ сылдьарын, мындыр өйүнэн быһаарбыта…

Дохсун эрдэ эмиэ кэлбитэ аймаҕынан, Ньургуһун тэһиинин Чэлгиэн тутан тоһуйбута да хом санаа кууспута, Ньургуһун илиитин уумматаҕа, мичилийэ кыыспатаҕа, атыттан чэпчикитин ыстанан, анал ураһатыгар дэгэйэ турбута, Чэлгиэн кэпсэтиэн баҕарбыта да дьон баарыттан туттунан саҥарбатаҕа…

Чэлгиэн күнү кытта тэҥҥэ туран, алааһын эргийэ, анал атын үөскэ өртөөбүтүн ыла баран иһэн, хатыҥ чараҥҥа кыыс оҕо курбачыйа сылдьарын көрбүтэ, хатыҥтан хатыҥҥа сүүрэрэ, кууһара, тугу эрэ ботугуруур курдуга. Эргичиҥнээтэҕин аайы уһун хойуу өрүүлээх баттаҕа тэҥҥэ тэлээрэн ылара. Бу дьикти кыыс хантан кэллэ, Чэлгиэн хаһан да көрбөтөх, куба мааны кэрэтэ көтө дайа сылдьарын, сонурҕаан көрөн турда. Кыыс киһи турарын көрөөт утары дэгэйэн кэллэ, сонурҕаабыттыы унаарыччы көрөн туран…
— Эн кимҥиний?—
Ис иһиттэн имэрийэн эрэр курдук минньигэс бэйэлээхтик ыйытта…
— Чэлгиэммин—
— Ээ эһэм үҥэр таҥара оҥостон, уоһуттан түһэрбэт, сэһэн–кэпсээн оҥостор киһитэ буоллаҕыҥ дии–
Чэлгиэн тугу саҥарыай, иэҥиэттэн эрэ кэбистэ, саҥарбата.
Кыыһа кини мух мах барбыт сырайын көрөн күлэн лыҥкынатта,
Сырайа эбии кытарда, киһи атаҕын тыаһын истэн хайыспыта, Ньургуһун дьиктиргээн кэҥээн хаалбыт хараҕын муҥунан көрөн турара…

Татыйык Ааҕыыта аудио