Содержание

• Чөҥөчөх оҕото

Чөҥөчөх оҕото

Арай биирдэ өр көрбөтөх доҕорбун көрүстүм. Уйбаан диэн. Дьиҥэр дьахтар иигэ халыйан тиийэр сиригэр, ыаллыы нэһилиэккэ олорор да улаханнык хаан тамайар да төрүөт суоҕуттан дуу, икки нэһилиэк икки ардынан сайын тимир көлө сырыыта суоҕуттан эбитэ дуу, кыһын тымныыга тугу сии барыаххыный, оннук көрсүбэтэхпит син ырааппыт эбит. Бу доҕорум оҕо эрдэҕиттэн киэҥ көҕүстээх эрээри көрүөх бэтэрээ өттүгэр элэс гыммыта эрэ баар ыт атах бэрдэ. Ону таһынан идэтинэн тимири ыллатар, маһы хаамтарар киһи.
Арай киһим олох балык айах буолан олорор. Хайа доҕоор, туох буолан ууну омуртуҥ, кэпсээ? Иэдээн буолла! Туох буолла ол? Дьэ, доҕоор, уол, уолум тиийэн кэллэ…, - дии² сыата бырдаҥалаата. Уолун суох курдуга, тугу, тугу туойдуҥ? Ээ, били улууска тутууга сылдьыбытым. Уонтан тахса сыллааҕыта. Ол саҕана эр бэрдэ буоллаҕым, биир да уһун дьууппалааҕы аһардыбат этим. Ол сылдьан биир үрүҥ дьиэ араҥаччыта, хара дьиэ хараҥаччыта биир кэрэ куону сөбүлээн кэбиспитим. Олох көрөр хараҕым дьүккэтэ, көтүрдэр тииһим миилэтэ киһим буолбута. Ол курдук үөрэ-көтө, үлэлии сырыттахпына дойдубар ыҥыран ылбыттара эмискэ. Суруйсан билсэ сылдьыбыппыт син сыл ордуга кэриҥэ. Онтон суруйбат да хоруйдаабат буолан хаалта. Аны ол кэмҥэ уларыйыы-тэлэрийии буолан, бары-барыта ыһыллан барыы-кэлии кыаллыбат буолан хаалта. Кэлин бэйэм да умна быһыытыйбытым. Онтон бэһис сылыгар ити ойохпун көрсөн ыал буолбуппут. Онтубут ол хаардаммыт чөҥөчөҕүм тиийэн кэлбэтэ дуо?! Умса бырах, тиэрэ бырах, олох мин!.., диэн кутан симэн барда. Ол уол ийэтэ ыалдьан өлбүт үһү. Аҕалааҕын ийэтэ тиһэх күнүгэр кэпсээбитин, кинини булаар диэн такайбытын толорон бу кэлбит. Ситинник син өр кэпсэтэн тарҕаспыппыт.
Кэлин истибитим Уйбаан хотуна уолу ылыммыт үһү, уола суох ыалга уол оҕо буоллаҕа ити. Аны Уйбаан уолун бэлэһигэр силлээбитэ бэйэтиттэн туох да хаалсыбат уус буолбут.

Быһаарыы:

Дьахтар иигэ халыйан тиийэр сирэ - чугас сытар сир
Киэҥ көҕүстээх - холку, ыксаабат
Тимир ыллатар, маһы хаамтарар - уус киһи
Ыт атах - быһый киһи
Үрүҥ дьиэ араҥаччыта, хара дьиэ хараҥаччыта - мааны дьахтар (оҕо)
Көрөр (көрдөрөр) хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ - ордук харыстыыра, таптыыра
Хаардаммыт чөҥөчөк (х) - эр киһи атын дьахтартан оҕото
Умса бырах, тиэрэ бырах - үүт-үкчү
Бэлэһигэр силлээбит - уус киһи эдэр уолу дьарыкка уһуйбут.

Содержание

• “Ити кимий?”

“Ити кимий?”

Хайа баҕар кыра уолаттар ортолоругар - Дэриэбинэҕэ саамай күүстээҕий?- диэн ыйытык турбут буолуохтаах.Сити да боппуруос биһигини тумнубатаҕа,оскуолаттан дьиэлээн иһэн элбэхтэ мөккүөр буолара.

• Маарга саамай ким күүстээҕий? Алик - Дьоппоһук - диир,Уйбаачык - Ньууккай- диир.
• Дьоппоһук боксер
• Ньууккай каратист
• Дьоппоһук луосканы сытыылаан баран истиэнэҕэ тура түһүөр дылы быраҕар,хаайыыттан үөрэнэн кэлбит.
• Ньууккай киэһэ аайы ииктии тахса сылдьан,айан суолунан ааһар курсаттартан биири-иккини эбэһээт дөйүтэн баран дьиэтигэр киирэр.
  Ити курдук бүппэт мөккүөрдээхтэр,хайалара да иннин биэрбэт.Мөккүһэ сатаан баран сакалааттаһаллар,мин туоһу буолан “быһааччы” буолабын.Илии тутустулар да “быһан” иһэбин.Кыайбыт сүүйүүтүн аҥаарын миигин кытта үллэстиэхтээх.Сакалааттаһыылара сырыы аайы уларыйа сылдьар:кэмпиэт,бэчиэнньэ,арагаайка,бүк тутуу быһах уо.д.а.,оччолорго биһиэхэ күндү астар,маллар.Биирдэ эмэ мөккүөргэ кыттыһан - ол киһи күүстээх- диэтэхпинэ,ол киһини таах кыайаллар - дэһэллэр,отой саҥардыбаттар.Онон “быһааччынан” сылдьабын,оннуга да ордук курдук.Кэпсэтии быһыытынан минньигэс ас буоллаҕына,аҥаара миэнэ,туттар мал буоллаҕына- уларсан туһаныахтаахпын.
  Ньууккайы хам-түм түбэһэн көрөбүн,көрдөххө да уолаттартан бастыҥнара,уол да уол.Ханна эрэ соҕуруу сылдьан каратэҕа үөрэммит үһү- диэн истэбит.Дьоппоһугу көрөн билбэппин,сураҕа сопхуоска суоппар үһү.Алик аҕата эмиэ суоппар онон билэр быһыылаах.
  Ол курдук хас сыл мөккүспүттэрэ буолла,кэм улаатаммыт ,мөккүөр тохтоото.“Кыайыылаах” суох буолан “сакалаат” аҥаара тиксибэтэ.
  Сэттис кылааһы тахсыбыт сайыммар Бороҕонтон убайым Һааса уоппускатыгар оҕолорунаан кэллэ.Сайын саҕаланыыта буолан өрүскэ таһаҕастаах баржалар кэлэллэр,онно куруус үлэтигэр дьон бөҕө араас дэриэбинэлэртэн киирэн үлэлииллэр.Ону көрө киирдибит.Үөһэттэн көрүөхпүт диэн ыскылаат кэтэҕэр турар ыскамыайкаҕа бардыбыт.Тиийбиппит,биир киһи олорор,убайбын кытта илии тутуһан дорооболостулар.Һаас кэккэлэһэ олорунан кэбистэ,кэпсэтэн бардылар.Бэрт синньигэс саҥалаах хатыҥыр киһи.Мин кинилэр кэпсэтиилэрин истэ барбатым,хас да бааржа кэлэн сүөккэнэ тураллар.Киһи элбэх,массыыналарга таһаҕас тиэйэллэр.
  Толору тиэниилээх массыыналар сыыры дабайан ыскылааттарга кэлэллэр,сорохтор айан суолунан дэриэбинэ диэки бараллар.Ону көрөн аралдьыйан төһө өр сылдьыбытым буолла.
• Арсен,чэ,дьиэлээтибит- диэн саҥаны истэн хайыспытым,убайым баран эрэр эбит.Матассыыкылга мэҥэстэн иһэн:
• Ити кимий?- диибин
• Билбэккин дуо? Дьоппоһук дии- диэтэ.
  Дьэ,мин соһуйуу бөҕөтүн соһуйдум.Били аатырдар Дьоппоһуктара ити эбит

  дуу- диэн.Өйбөр Дэлиһиэбис Уйбаан ,Ярослав курдук бөдөҥ-садаҥ,улахан саҥалаах буолуо - диэн саныырым таҥнарыта буолан таҕыста.Саатар убайым эрдэ эппэт ээ,итиччэ түбэһэн баран өйдөөн көрүө эбиппин - диэн саныы-саныыбын айаннаһа турдум.

10.11.20 сыл

Арсен Михайло
Маар с.,Ньурба

Содержание

• Ыалдьытымсах ыал.

Ыалдьытымсах ыал.

Тыа киьитин билинни сокуон элбэхтэ да улуус киинигэр тиэьиннэрэр буолла5а, массыына эттэьэн, эбэтэр эриэйсэбэр оптуобуьунан Сунтаарга киирдэххэ, туьуулэнэр, чэйдиир, дьыалан табыллыбата5ына хонон да хаалар тугэннэргэ санаан хоту ыал булан туьэр, сылдьар туьугар табыллыы буолааччы.
Андрианнаахха бастаан 8 саастаахпар, эьэм елен, тереппут а5ам сана ойо5унаан олорор сиригэр хоту Ойуьардаахха баран иьэн сылдьан ааспыппыт. Сарсыарда эрдэ туран Иж Юпитер 4 сана коляскалаах мотоциклынан Сунтаар пордугар,биьигини 4 киьини иккитэ кырынан киллэрбитэ.
Кэлин аба5абынаан сылдьан билсэн, Андрианнаахха бэйэм да сылдьар буолбутум.
Андриан мэлдьи уерэн кетен, кулум аллайан, сутэрэ сылдьыбытын булбуттуу, санаран инэрэн,быыьыгар уерэтэн да ылааччы, оттон санаспыт Галина хара бараан сирэйигэр биир тэн ма5ан тиистэрэ кэчигирээн мэлдьи саната суох мичээрдии олорооччу.
Мин сылдьан хоноьолуурбар, ыалдьыт буолан итии чэйдэрин, минньигэс астарын иьэрбэр Таисия, Георгий, Лена, Степа туспа бараннар Андрианнаах Галя бэйэлэрэ эрэ олорор кэмнэрэ этэ.
Дьиэлэрин эргэ маьын хас биирдиитин устуруустаан, акылаатын урдук гынан сиэмэнтэнэн куттаран, дьып-дьап оностон, кимнээ5эр утуе кестуулээх дьиэ буолан тахсыбыта.
Андриантан бастаан ейбер туьэр гына - Куьур Ыстапаан диэн Тирэ5эттэн теруттээх уопсай ебугэлээхпитин билэбин. Эбэм еттунэн айма5ым буолар эбит Андриан Степанович.
Иккиэйэх бэйэлэрэ мэлдьи толору эбиэт буьараллара, то5о диэтэххэ, булгуччу Хочо еттуттэн, Элгээйи энэртэн хоноьо ыалдьыт баар буолар, сурдээх ыалдьытымсах, дэлэй сэьэннээх, минньигэс астаах чахчы да5аны быстарбыкка - сал5абыл, ыктарбыкка - уоскулан, муммукка - субэьит буолар мааны ыал диибин. Аба5ам Михаил Игнатьевич ыалдьыбытыгар Андрианнаах айманан элбэх киьини, келену ата5ар туруоран самолетка тиийэ арыаллаан, суксэн кетехсен киирбитин се5ен кэпсииллэрэ, биирдэ мин мотоциклым алдьанан Алланаттан кеме кердеебуппэр бортовой УАЗигынан тиэйэ тахса сылдьыбыта. Кэлин саьааннаан дьыала5а тубэьэн, улэтэ суох сылдьар кэммэр, санаьым Галина, таайым Андриан туора турбаккалар туох кыахтаахтарынан ис сурэхтэриттэн кемелеспуттэрэ. Бу маннык ис сурэхтэн тахсар быьыыны, чахчы киьи кыьал5атын ейдуур, кини тургэнник кыьал5аттан тахсарыгар ба5арар киэн дууьалаах дьоннор дьайыылара дии саныыбын.
Киьи оло5о араас, ыраас хонууну туорааьын буолбатах, мелтеен-ахсаан, будуруйэн-айманан да барааччы, онтон олохтон тэмтэрийээччи да баара мэлдьэх буолбатах. Ону барытын туораан, 4 о5ону биэбэйдээн улаатыннаран, угус сиэннэ, хос сиэннэ Андрианнаах

Галина бигэ тирэх буолбуттара саарба5а суох.

• Сылы быьа музыкальнай оскуола5а таспыт-а5албыт хамнаспын хата сиэним 3 солкуобайы биэрдэ,- диэн Андриан Степа кыыьын кулэрэ дьээбэлиирэ бу баарга дылы. Сиэннэригэр барыларыгар ейдетен этэн, сыллаталаан мэлдьи учугэйгэ иитэ такайа сылдьара Андриан.
  Дьэ уонна хас быыбар аайы Андриан халбаннаабат хомуньуус. Ленин, Сталин мэтириэттэрэ хоьугар ыйанан турааччылар. Миигин дьэ эьэн хомуньуус этэ, эн да5аны хомуньуус партия5а киир, норуот туьугар киирис диэн элбэхтэ этэрэ, партия киин кэмитиэтин уураахтарын, аныгы былаас хоруупсуйа, сиэрэ суох быьыыны халбана суох утарара. Охсуьар дьыалатыгар ис сурэ5иттэн бэриниилээх уонна хомуньуустан атын учугэй олох бу дойдуга суох диэн бигэ эрэллээх буолааччы таайым.
  Билигин, хомойуох иьин, Хамсык ыарыы туран, кырдьа5ас аймахтарбар сылдьыбат буолуохпуттан, Сунтаар миэхэ уларыйбыт курдук: Тимир тамыр сирэйдээх, дьыалы куолу дьоно, охтон да тустэххинэ урдугунэн атыллаан ааьыах кэриннээх таас курдук мессуеннээх дьон.
  Туохха эмэ ситиьэн табыллан да ыллаххына уеруугун уллэстэргэ тиэтэйбэт ымыттыбат бодолоох сиэрэй дьон…
  Дьэ оччо5о ейдуугун Андриан уонна Галина хайдахтаах истин, киэн, сырдык сыдьаайынан сыдьаайан биьиги курдук дьоннорго сирдээ5и сырдык тугэннэри бэлэхтээбит кэрэ ыалларын.
  Мэлдьи саныыбын, ахтабын, сылаас дьиэлээх, итии чэйдээх, тотоойу дьикти минньигэс астаах чахчы да сатыы тайа5а буолар, аттаах ойбоно буолар, тонмуту ириэрэр, быстыбыты сал5ыыр, сылайбыкка сэниэ биэрэр, илистибиккэ эрэли са5ар саха мааны ыалын.

  МИЧИЛ Гурьев - СУОЛ.

Содержание

• КЭПСЭЭН. КӨЛҮЙЭ.

КЭПСЭЭН. КӨЛҮЙЭ.

19:00 17.04.2022

Сайыҥҥы куйаас күннэр сатыылааннар, салгын ибир да хамсаабакка, күөх тумарык буолан дьиримнии турдаҕына, улар оҕолоро тиит төргүү мутугар айахтарын атан аҕылыы олордохторуна, тайах кыыл куйаастан, күлүмэнтэн куотан куталаах көлүйэ ортотугар түһэн, даллаҕар кулгаахтарынан сапсына сыттаҕына, биһиги, дэриэбинэ кыра уолаттара, кыракый көлүйэбитигэр сөтүөлээн сөрүүкүүр буоларбыт.   Көлүйэбит барахсан дэриэбинэттэн балтараа килэмиэтир курдук сиргэ, сөмөлүөт түһэр былаһааккатын бүтэр уһугар, дьиэ оннун саҕа сиргэ, дулҕалар быыстарыгар, икки арбаҕар үөтүнэн хаххаланан, ‘’уолаттарым бүгүн тоҕо биллибэтилэр’’ диэбиттии, күн уотугар долгуннарын оонньотон кылабачыйа сытар. Уолаттар буоллаҕына, дэриэбинэ иһигэр сэриилэһэ оонньоон буһа-хата тиритэн боролуйа сылдьан, «сөтүөлүү барыаҕыҥ» диэн ыҥырыыны истээт, бары биир киһи курдук буут быстарынан көлүйэбит диэки сүүрүүнэн түһүнэн кэбиһэрбит. Ким инники тиийбит ыраас ууга умсаахтыырын билэр буолан, куоталаһыы кытаанаҕа буолара. Ортобутугар биир быһый уоллаахпыт үксүгэр инники тиийэн бэскилээх төбөтө ууттан быган күлэн ырбайа олорооччу. Кини түргэнник сүүрдэҕинэ чаачар курдук өҕүллэн, кэтэҕэ чынайан, атахтарын ылара көстүбэт биир кэм көлөһө эргийэрин курдуга. Иннибитигэр түһэн көхсүн эрэ көрдөрөрө. Онон кинини эккирэ тэр туһата суоҕун билэн, бэйэбит куоталаһан тыҥабыт күүгэнэ бара[1]нан көлүччэбитин нэһиилэ буларбыт. Ыксалбытыгар, таҥаспыт дуомун аара сүүрэн иһэн туора-маары тамныырбыт уонна көлүйэбитигэр кэлээт да, кус сыгынньах ууга оройбутунан түһэрбит. Кыра көлүйэбитин атыйахтаах уу курдук ытыйан, ыһыы-хаһыы доҕуһуоллаах уунан чалбааттанан күргүөмнээх сөтүөлээһин саҕаланара. Биһиги үөрэр-көтөр айдааммыт Эбэбит киэҥ ньууругар симэлийэн сүтэрэ. Баҕабыт ханыар диэри уһуннук сөтүөлээн, ууттан тахсан бэрт ыксалынан таҥаспытын булан таҥнар буоларбыт. Өскөтө, бытаардыҥ да күлүмэн обургу сытыы тиистэрэ эккин быһыта ыстаан аһытан куттууллара.

© edersaas.ru сайтан: https://edersaas.ru/kepseen-k-l-je/?readОнтон тыын ыла түһэн атын «түҥ дэһии» оонньууну уһун оттоох дулҕалар быыстарынан сыылла сылдьан оонньуурбут. Бу мөккүөрдээх, этиһиилээх оонньуу буолара. Ким «өстөөҕүн» инники көрөн ыппыта куруутун кэриэтэ мөккүөрдээх этэ. Бу сылдьан ким эмэ илиитин дуу, атаҕын дуу сытыы кылыс окко хаан оҕуолуор диэри быһан биир мучумаан буолара. Аччыктаан куртах курулуйан, сылайан дьиэҕэ барыы буолара. Ол баран иһэн булгуччу чыычаах уйатын булан, кыһыл айахтарын муҥунан аппыт оҕолорун кумаарынан тото аһатан, ийэлэрэ көҥөнөн чырыптыы тула көтөрүн иһин түргэнник

хомунан салгыы барарбыт. Аара ходуһаҕа кииһилэ элбэх үүнэрэ. Сымнаҕас сэбирдэхтэрин хомуйан аһыырҕата-аһыырҕата балайда сиирбит. Ол арааската куртахпытын албынныыр буоллахпыт. Аттыбыттан улахан аһыыҥка көтөн тирилээн тэйиччи баран түһэрин көрөн эккирэтэн тутан ылан утарытаары охсуһуннара оонньуурбут. Ити курдук уһун күн устата аһыырбытын умнан, Эбэбит барахсан киэҥ нэлэмэн, араас эгэлгэ сибэккинэн симэммит күөх ньаассын ходуһатыгар сылдьарбыт, бу санаатахха, айылҕа үөрэҕэр үөрэниибит буолар эбит. Тугу хараххынан көрөрүҥ, кулгааххынан истэриҥ, илиигинэн тутарыҥ, айаххынан амсайарыҥ барыта үөрэх буолан өйгөр хатанар. Ол курдук уҥуоргута тумарык буолан көстөр күөлбүт ньуурун үрдүнэн тыыраахылар, хоптолор ас көрдөөн айманар саҥалара, чөкчөҥөлөр туора-маары көтүүлэрэ, сороҕор үөрүнэн көтөр дьиэрэҥнэр, кураҕаччылар, аһыыҥкалаан сии сылдьар тураахтар, аттыбытыгар мэччийэ сылдьар ынахтар, сылгылар барыта сонун, барыта сэргэх. Отчуттар отууларыттан буруо тыргыйан оттооһун үлэтэ күүскэ бара турарын туоһута.

© edersaas.ru сайтан: https://edersaas.ru/kepseen-k-l-je/?readКэлин улаатан баран, атын сирдэринэн тэлэһийэ сылдьан сөтүөлээн көччүйэр кыракый көлүйэбин түүлбэр көрөрүм. Биир кэмҥэ дойдубар тахса сылдьан оҕо сылдьан сөтүөлээбит көлүйэбин көрө тиийбитим, көлүйэбит барахсан онно да суох буолан соһуп[1]пута. Оннооҕор дэриэбинэ чугаһыгар баар Суор көлүйэтэ диэн ааттаах обургу, күһүн-саас кустанар көлүйэ эмиэ сүтэн, дулҕа саба үүммүт этэ. Дьэ онон, олох уларыйа турдаҕа, айылҕа эмиэ кыралаан уларыйар диэххэ. Арай биир көстүү уларыйбат – урут да, билигин да Эбэбит киэҥ ходуһатыгар күһүөрү кэмҥэ бугул курдук элбэх кэбиһиилээх оттор лагларыһан тураллара хараҕы үөрдэр. Аҕам этэр буолара, «от быйаҥ, от баар буоллаҕына, бары барыта баар буолуо» диэн. Оннук да эбит. Тыа киһитэ быйаҥнаах сайынтан сөп буолар отун от­тоон, кыстыкка бигэтик үктэнэн көхсө кэҥиир, сүргэтэ көтөҕүллэр. Оттон кырачаан уолаттар төрөппүттэрин солбуйан эмиэ буһа-хата оттоон, ынах сылгы иитэн, түбүктээх буолан баран нус-хас олохторо иннин диэки аа-дьуо устан иһиэ буоллаҕа. КУЧАН.

© edersaas.ru сайтан

Содержание

• САХАЛЫЫ КЭПСЭЭННЭР:

САХАЛЫЫ КЭПСЭЭННЭР:

Майгы-сигили

(Дьиҥнээх олохтон)

Сайын 1980сыл.
Нэһилиэктэн биэс көстөөх сиргэ ,алаас баарыгар.Сопхуос сайылыгын аҕыйах дьиэлэрэ көстөллөр. Сайылык түптэтин буруота унаарар.Титиик иһигэр ыаньыксыттар ынахтарын ыыр тыастара тимир ыаҕаска “чуурк"“чаарк"гынан иһиллэр.Электродойка эмиэ баар,үлэлиир курдук даҕаны сорох ыанньыксыттар суоска тиийбэт буолан,эрдэ бүтээри илиилэринэн ыыллар.Сопхуос ыанньыксыттарыгар, эбии көмө диэн эдэр кыргыттары аҕалбыттара.Онно иирэ талахтыы имигэстик хамсанар,сырдык ыраас хааннаах номоҕон дьүһүннээх, Натаа кыыс баара.Кини кыра эрдэҕиттэн үҥкүүһүтүнэн биллэрэ.Ыанньыксыттарга көмөлөһөрүн быыһыгар,ырыа ыллаан киҥинэйэн үҥкүүлээн барыахтыы дьиэрэҥкэйдээн ылара.Кыысчаан сибэккигэ түһээри гыммыт лыахтыы дайара.
Эдэр бостуук уолаттар сэмээр ,кинини уоран кыҥастаһаллара.Тоҕоостоох кэм көһүннэҕинэ, билсиһиэхтэрин баҕараллара.Кыргыттар уопсастыбаннай үлэҕэ,уус - уран тэрээһиҥҥэ көхтөөхтүк кытталлара.Политинформатар лекция ааҕара.Субуотаҕа нэһилиэккэ таансылыы тахсаллара.Сайылыктан үүт таһар массыынаҕа хатаастан,ким уолаттары кытта матасыыкылынан,ким түөрт кыырыктаах мас көлүөһэлээх тэлиэгэлээх атынан,айаннаан тиийэллэрэ.
Биирдэ пиэрмэ үлэһиттэрэ нэһилиэк кулуубугар, кэнсиэрт көрдөрөр буолбуттара.Онно биригэдьиир ким ырыа ыллыыр,ким хоһоон этэр дьоҕурдааҕын ыйыталаспыта.
Дьүөгэлэрэ Натааны үҥкүүһүт диэн эппиттэригэр биригэдьиир көрдөспүтэ.Кыыс сөбүлэнэн үҥкүүлээбитэ.Кэнсиэртэрин толору нүөмэр булан ,нэдиэлэ курдук бэлэмнэнэн үчүгэйдик толорон, көрдөрбүттэрэ.Натаа кыысчаан үҥкүүлүүрүн бары сөбүлээбиттэрэ, хайҕаабыттара.
Натаа биир уол кинини мэлдьи кэтээн көрөрүн сэрэйбитэ.Биирдэ ынаҕын баайаары муоһуттан сурук булбута.Ким эрэ таптыырын билинэн суруйбут, уонна аатын суруйбатах этэ.

Кыһын бастакы хаар түһүүтэ Натаа дьиэтигэр киирэн истэҕинэ ,хаарга ким эрэ сүрэҕи,кубалары уруһуйдуура.
Дьэ итинник Ньукууһун кытта билсибитэ.Уол атыттар курдук билсээт да кууһаары илиитэ сарбаҥнаабат ,уураары уоһа чорбоҥнообот этэ.Көрсүө сэмэй буолан итинник таптыырын эппэккэ, кыбыстан сылдьан баран, биирдэ таансыга эр санаатын киллэрэн,үҥкүүгэ ыҥырбыта .Онтон сыыйа билсибиттэрэ.Натаа ким эрэ кинини кистээн таптыырын билэн,бүтэйдии сэрэйэн саныы сылдьыбыт буолан, уолу киэр аспатаҕа.Ол кэннэ Ньукуус илэ көрөн таптыырыттан санаата көтөҕүллэн.Кыыска күн аайы кэлэр буолбута.Өр сүтэрэ сылдьыбытын булбут киһилии дуоһуйбута.Ньукуус төһүү үлэһит,булчут бэрдэ этэ.
Онтон ыла кинилэр бур,бур буруо таһааран эйэ дэмнээхтик сыһыаннаһан, төрөөн -ууһаан чэчирээн олороллор.Оҕолорун

харыстаан мээнэ үлэлэппэккэ,мөхпөккө дьарыйбакка ,мэлдьи кинилэр санааларын хоту,маастарын табан иитэллэр.Онтулара хойутуу охсуулаах буолбута.Оҕолор улаатан ыал буолан да бараннар ,төрөппүт көрүүтэ-харайыыта суох олорбот курдуктар.Натаалаах Ньукуус оҕолоро улаатан, дьэ оҕоттон сынньанаары гыммыттара,аны сиэннэрин аҕалан куталлар.Ону кинилэр буолуохтааҕын курдук ылыналлар"оҕо дьол"диэн саныыллар.
Тугу булбуттара,үлэлээн хамнастаммыттара барыта оҕолоругар.От оттоон сүөһү иитэн, үүт туттаран ииттинэллэр.Настаа остуораһын ,пуобарын да хамнаһа биллээхтиир буоллаҕа ди.Оҕолорун иитээри икки үлэни үлэлиир.Ньукуус эмиэ тыраахтырынан дьоҥҥо холтууралаан, күһүнүн бултаан,түүлээх туттаран,булбута-талбыта барыта оҕолоругар.Ол оннугар уолаттара үлэлиэхтэрин баҕарбаттар.Саатар дьонноругар оттоһо кэлбэттэр .Биллэн турар кинилэргэ барыта эрэйэ суох, кэлэ турар буоллаҕа ди.Кыһын эт-үүт ыыталлар.Эбиитин улахан уолларыгар харчы мунньан,сороҕун кирэдиит киирэн дьиэ ылан биэрбиттэрэ.Хомойуох иһин уоллара ону атыылаан баран ,ханна эрэ ойоҕунаан дьиэ куортамнаан олороллорун истэн кэлэйбиттэрин иһин ,төһөнү кэлэйиэхтэрэй.Оҕону кыра эрдэҕиттэн үлэлэтэ, бэйэни көрүнэ үөрэппэтэхтэрин иһин бэйэлэрэ буруйдаах курдук санаммыттара.Ньукуус уолаттарыгар мас хайыттарбат,муус киллэттэрбэт буолара.Барытын бэйэтэ үлэлиирэ.Син ол курдук Натаа эмиэ икки кыыһыгар иһит да сууйтарбат,үксүн бэҋэтэ гынара.
Барыта наар аанньа буоларын курдук, кыыстара мас-салаҥ сүрэҕэ суох киһиэхэ тахсан, эмиэ биир туспа эрэй.Биэс оҕолонуохтарыгар дылы күтүөттэрэ дьиэ - уот туттар санаата суох.
Саатаркыыстарын ситэ үөрэп

пэккэ ойох ылан баран ,онно эрэ кыһаммат.Эмиэ бүгүн иһэ тот буолла да бүтэр.Күннээҕинэн эрэ олорор киһи.Кыра кыыстара эмиэ үөрэххэ эмиэ киирбэтэ.
Натаа “туох буруйбар ,маннык табыллыбаппытый"дии санаан,иһигэр муҥатыйар.Буруйдара диэн оҕолорун,бас-баттах ыытан,төбөҕө ытыарбыттар.Кэргэнэ эмиэ иһигэр итинник саныыра буолуо да ,таһыгар биллэрээхтээбэт.
Түөрт оҕону төрөтөн ,төлкөлөрүн түстүү сатыыллар да табыллыбат,түөрэхтэрэ билиҥҥитэ олордьу түспэт курдук.Олох ыараханыттан эбитэ ду,ким эмит ордук санаан кырыыс тыл эппитэ ду дии саныыр Натаа.

Натаа урут эдэр сылдьан, кыргыттартан уһулуччу дьоҕурдаах буолааччы.Бары кинини өрө тутааччылар.Оскуолаҕа даҕаны барытыгар кыттан инники күөҥҥэ сылдьааччы.
Кэргэнин кытта саҥа холбостохторун утаа, кулуупка кэнсиэркэ ыҥырдахтарына үҥкүүлүүр этэ.Кэнники эдэрдэри үҥкүүгэ дьарыктыыра ,уһуйара.“Саһарҕа"диэн үҥкүү бөлөҕө тэринэн биллэн-көстөн барбыта.Онтон кэлин кинини бөлөхтөн

туоратар курдук ,ыҥырбат буолбуттара.Натаа сэрэйэринэн мэлдьи киниттэн иҥнэр,Кэтириис диэн нэһилиэк хобун-сибин хорохоото дьахтар буолуон сөптөөх.
Бука кини “өҥөтүнэн"тугу эрэ өйүттэн оҥорон кэпсээн ,уопсастыбаттан туораттахтара.Дьон мөкү тыла хоноро үчүгэйгэ тиэрдибэт.
Күлэ-үөрэ дьону кытта алтыһа сылдьан ,сыччах биир тыл тамаҕыттан сылтаан туора көрүллэрэ абалаах.
Натаа билигин даҕаны оҕолору үҥкүүгэ дьарыктаан, “хотугу сулус"күрэххэ кытыннартыан баҕарар.
Хомойуох иһин мөкү кэмэлдьилээх дьон баара, барытын атахтыыр эбит.Түөлбэтин дьоно туох иһин туораталларын Натаа ,кыайан өйдөөбөт.Кини дьоҥҥо туох эмит үтүөнү оҥорон,кини куһаҕан буолбатаҕын көрдөрүөн баҕарар.Ыал буолуохтарыттан, дьон сиэринэн олорон кэллилэр.Кими да кытта этиспиттэрэ да суоҕа.
Кэлин биир дьүөгэтиттэн истибитэ, биир киһини кытта көрбүттэр диэн сымыйа сураҕы тарҕатан ырааппыттар эбит.Натаа итини истэн баран өмүрэн саҥа таһаарда,тиэрэ кэлэн түһэ сыспыта.Кыбыстан сирдээн тимириэн сир кытаанах,халлааннаан көтүөн халлаан ыраах.Наай гыннар дьонугар баран күүлэйдээн кэлбитэ.
Дьон итинник оҥорон кэпсиирин сөхпүтэ,кэлэйбитэ.
Оннук сураҕы ыытар киһиэхэ ,этэригэр чэпчэки.Онтон тустаах киһиэхэ олоҕо тосту уларыйан ,таҥнары түһүөн сөп.Итинник сымыйа сурахтан сылтаан эрдэриттэн үлтү кырбаммыт,олохторо алдьаммыт дьахталлар да суох буолбатахтар.
Онон суруйааччы Ородьумаан эйиэхэ олохпун кэпсээбит төрүөтүм.Дьон мээнэ холуннаран оҥорон кэпсээбэтин,онтон сылтаан дьоллоох олохтоох да дьоннор олохторо огдолуйуон сөбүн тиэрдээри,мин курдук буолбаттарыгар баҕаран суруттардым.Сахалар бэйэбит да аҕыйах ахсааннаах омуктарбыт.Онон бэйэ,бэйэни харыстыаҕыҥ,хойох хостоһумуоҕуҥ,дьон олоҕун хобунан-сибинэн хомотумуоҕуҥ.

Ородумаан

09.04.17.

Содержание

• Кыыс аата

Кыыс аата

Сырдык күн анныгар көстүбэт. Арай, хараҥа түүн буолуута, Им балайдыын мөккүһэрэ бүппэт… Киһи санаалара… Олох халлаанын кытта саҕахха силбэһэр ыраас уулаах күөл тэҥэ буоллахтара… Бэтэрээ эҥээргэ, уу түгэҕэр үүммүт салаа от, устан ааспыт балык күлүгэ, бадарааны будулутар чоху, бу баардыы, көстөр. Дьэҥкир уу төһөнөн дириҥиир да, оччонон ньуура киһи хараҕа саатыах күөх өҥнөнөн киэҥник тэнийэр, улам дириҥээн, хараҥаран, умустахха даҕаны дьиҥ түгэҕэ көстүбэт буолан эрдэҕэ… Сөрүүн сиккиэр, уҥуоргу кытылтан уу кырсын сырыһыннаран аҕалан, чэпчэки бэйэлээх долгуҥҥа кубулутан, атаҕыҥ анныгар, эмиэ да уоскутардыы, эмиэ даҕаны аймыырдыы, сабыта биэртэлиир… Кытылга оонньуу сылдьар кыыһыгар Сиимэ, сотору-сотору, хараҕын быраҕар. Арыт уу күөх ньуурун эргиччи көрөр, сороҕор уҥуор, халлааны уонна күөлү икки аҥыы араарар, куула тыатын одуулуур. Саҥа хааман эрэр кыыс оҕо кыһыл кууркатын анныттан былаачыйатын тэллэҕэ быһа сайбайбыт. Онто күһүҥҥү тыалга оҕустаран оҕо атаҕын кыаһылыыр, охтороору моһуоктуур. Кыыс кыһаммат, сайбайбыт таҥаһын өрө тардан, төҥкөйөн, атаҕын анныттан таастары ылан ууга тамныыр, өссө даҕаны сылаас дойдуларыгар көтө илик хоптолору дьиктиргии одуулуур уонна кинилэргэ туһаайан, тугу эрэ саҥаран, дьаһайбыта буолар… Бастакы долгун… — Нохоо, кыыстааххын дуо? Аата ким диэний? — таайа Дьаакып «Урал» массыынатын аппа уҥуор турар бугулларга хаамтаран иһэн Сиимэттэн ыйытар. — Эс! Суох! — диир Сиимэ уонна ойоҕос аан түннүгүнэн быган, массыына көлүөһэлэрэ батыллалларын дуу, батыллыбаттарын дуу манаабыта буолар. Ол аата Дьаакыпка иэдэстэрэ кытарбытын көрдөрүмээри. Дьиҥэр, кубарыйар эрэ кытарар, көр да көрүмэ, синэ биир. Сайыны быһа ходуһаттан тахсыбакка оттообут уол сирэйэ, күҥҥэ харааччы буһан, омунугар көҕөрөн көстөр курдук буолбут. Инньэ гынан, барбах, кэбиинэ иһиттэн харахтара уонна тиистэрэ эрэ килэйэллэр. Быйыл кыһын биир кыыс аата Сиимэ өйүн-санаатын сүүйбүтэ эрээри, уол ону кимиэхэ даҕаны кэпсээбэт. Туох диэҕэй? Ол кыыс Сиимэ бу күн сиригэр баарын даҕаны сэрэйбэт ини. Кини биир сыл балыс, быйыл онус кылаас буоллаҕа. Туйгун үөрэнээччи, спортсмен ааттааҕа. Сиимэ буоллаҕына токур үһүнэн оскуоланы быйыл бүтэрэн сопхуоска тахсыахтаах этэ. Хата, биир үтүө күн иһэ быһыта кымаахтаан таһырдьа туалеттыы тахсыбыта, киин хаһыат ойо тардыллыбыт эмтэркэйэ сытарыгар хараҕа хатаммыта. Онно «Ыччат! Оробуочай идэни баһылаа!» диэн ыҥырыы анныгар, куоракка ПТУ-га суоппар идэтигэр үөрэтэллэрин туһунан биллэриини булан ылбыта. Аармыйаҕа барыах иннинэ туох эрэ идэ дуомун

баһылаатахха сатанар диэн санааттан сонно райкомолга сүүрбүтэ. Хомсомуол сэкирэтээригэр тиийэн ол хаһыат лоскуйун көрдөрбүтүгэр «оробуочай идэҕэ үөрэниэн баҕалаахтары туппаппыт» диэн туран орто үөрэххэ барарга путёвка биэрбитэ. Онон, ый анараа өттүгэр, куоракка киирэн, докумуоннарын ПТУ-га туттарбыта уонна, төннөн кэлээт, от үлэтигэр умса түспүтэ. Кыыһа билигин ханна баарын билбэт. Сэниэ төрөппүттэрдээх кыыс ханна эрэ соҕуруу лааҕырга эҥин сырыттаҕа буолуо. Үөрэххэ барыан иннинэ, саатар ыраахтан көрөрө буоллар, Сиимэ саҕа дьоллоох киһи бу сиргэ суох буолуо этэ… Сураҕа ол кыыһы оскуолаттан Үөрбэ Баанньа атаарар үһү. Ол Баанньа дэриэбинэ кыахтаах уолаттарыттан биирдэстэрэ, Сиимэни сиэтэҕинэ да топпото сэрэйиллэр. Чэ, Сиимэ да, аармыйаҕа баран кииллийэн кэллэҕинэ, син уҥа-хаҥас бэрсэргэ үөрэнэр ини. Иккис долгун… Сиимэ үөрэҕиттэн кыһыҥҥы уһун өрөбүлүгэр дойдутугар кэлэ сылдьан, эр санаатын ылынарга санаммыта. Тастыҥ эдьиийин кытта ыаллыы олорор, «эн-мин» дэһэр, дэҥҥэ тыл бырахсан ааһар кыыһыгар биир үтүө күн сурук сыыһын туттарбыта: — Кыдаана, бу суругу Лияҕа биэрээр эрэ, — диэн көрдөспүтэ. Кыдаана, уол сирэйэ-хараҕа туруммутун сөхтөҕө буолуо, биир-биэс тыла суох, буолуохтааҕын курдук ылан, суругу уктан кэбиспитэ уонна кылааһынньыссатыгар илдьэн биэрбитэ. Хата, уол дьолугар, Лия диэн ааттаах, оскуола үрдүнэн, соҕотох буолан абыраабыта. Сарсыҥҥытыгар Кыдаана эмиэ саҥата суох аҕалан, Сиимэҕэ бүк тутуллубут кумааҕыны туттарбыта. «Сиимэ, дорообо! Суруккун туттум, наһаа үөрдүм, долгуйдум… Арай, ааппын эрэ сыыһа суруйбуккун. Мин Лия буолбатахпын, Лилиябын. Дьонум Лиля диэн ыҥыраллар, эн эмиэ инньэ диир буол. Тоҕо диэтэххэ, Лия — атын аат, мин сөбүлээбэппин, адьас тириим таһынан ылынабын. Чэ, аны биллэҕиҥ дии, онон суруйаар, төлөпүөннүү сылдьаар. Кэтэһэ хаалабын, Лиля». Уол суругу ааҕан баран тугу гыныан билбэт турукка киирбитэ. Дьиэтигэр сүүрэн тиийэн Лиляҕа сонно төлөпүөннүөн баҕарбыта эрээри, аны кыыс дьоно туруупканы ылыахтара, кимин, туох наадатыгар эрийэрин туоһулаһыахтара диэн толлубута. Сарсыҥҥы киэһэтигэр, дьиэтигэр ким даҕаны суоҕунан туһанан, Лиляҕа эрийбитигэр, хата, кыыс бэйэтэ ылбыта. Ол киэһэ иккиэн буолары-буолбаты өр кэпсэппиттэрэ, эбиитин сарсын көрсүһүөх буолан болдьоспуттара. Өрөбүл кэмигэр уоллаах кыыс аҕыйахта көрсүбүттэрэ. Тохсунньу томороон тымныыларыгар уулуссаны төһө өр кээмэйдиэхтэрэй? Аны киинэҕэ сырыттахтарына, кыыс дьоно билиэхтэрэ уонна сөбүлүөхтэрэ суоҕа диэн туттуммуттара. Ол оннугар, уһун өрөбүлүн кэнниттэн сайыҥҥа тиийэ, Сиимэ

нэдиэлэ аайы сурук тутар буолбута. Инньэ гынан үөрэнэр ПТУ-тун уопсайыгар суруксутунан аатырбыта. Үһүс долгун… Сиимэ, эдьиийэ соҕурууттан ыыппыт муодунай ырбаахытын өтүүктэнэн, куораттан бэйэтэ атыыласпыт вельвет ыстаанын кэтэн баран, сэрэниин-сэрэнэн, саннын кэдэччи тардар бэрэбээски баайыытын уһулла. Үөрэҕин бүтэрээри сылдьан хомурҕанын тосту түһэн дойдутугар эмтэнэ кэлбитэ нэдиэлэ буолан эрэр. Бүгүн дискотека буолуохтаах, онно кыыһы кытта көрсүһүөх, бииргэ сылдьыах буолбуттара. Хомурҕана ыарыйдар даҕаны, уҥуоҕун тутар баайыытын устарыгар тиийэр, тоҕо диэтэххэ ол баайыы кини көхсүгэр сүгэһэр курдук олорор. Хайдах Лиля оннук бөкчөгөр киһини кытта сылдьыаҕай? Сатаммат буоллаҕа эбээт… Дьикти баҕайы! Суруйсубуттара, төлөпүөнүнэн кэпсэппиттэрэ син ыраатта эрээри, Сиимэ билигин да кыыһын аатын сатаан саҥа таһааран ааттаабат. Өйүгэр, күн устата, сүүстэ хатылыыра буолуо даҕаны, утары туран аатынан хайдах ыҥырыан билбэт. Эгэ, илиититтэн сиэтэр санаа кэлиэ дуо?! Оннук чугас сыһыаҥҥа тиийэр эрдэтин сүрэҕэ таайар. Сиимэ ырбаахытын кэтэн баран үрдүнэн чараас куурка кэттэ уонна от күөх хаппахтаах, култаҕар бытыылкалаах «О`Жён» одьукулуонунан сотунна. Бу маны киниэхэ Лиля Эргэ Саҥа дьылга бэлэхтээбитэ. Онно Сиимэ эмиэ бэлэхтээҕэ эрээри, киниэнэ судургу соҕус буолаахтаатаҕа… Хаҥас илиитин кууркатын сиэбигэр уктан баран уол кыыһын көрсөөрү дэриэбинэ килбэйэр киинин диэки хаамта. Болдьоспут сирдэригэр тиийэн, кэтэһэн олордо. Арай ким эрэ кэнниттэн кэлэн сымнаҕас илиилэринэн Сиимэ харахтарын саба тутта уонна билэр баҕайы духуутун сыта уол тулатын былыттыы бүрүйдэ. — Лиля… — Өр кэтэстиҥ да? — кыыс күлэ-күлэ уол иннигэр кэллэ. — Хаама түһүөххэ эрэ, дьаарбайыахха, — диэтэ. Уоллаах кыыс уулусса устун ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ өр соҕус хаамтылар, дэриэбинэ кытыытыгар баар күөлгэ тиийэн кэллилэр. Тимир буочукаларынан иһэрдэн оҥоһуллубут болуокка уйдаран турар уу хачайдыыр носуос далаһатыгар кэккэлэһэ олороннор киирэн эрэр күнү атаардылар. — Сиимэ, эн инникитин туох былааннааххыный? — диэн кыыс эмискэ ыйытта. — Аан бастаан аармыйаҕа баран кэлиэм, онтон көстөн иһиэ буоллаҕа дии, — көнөтүнэн Сиимэ хардарда. — Аата дьиибэтин, киһи син биир туох эрэ ыра санаалаах буолара буолуо дии, бэйэҥ тугу да былааннаммаккын дуо? — Лиля атаҕынан бытархай кумаҕы далаһаттан ууга хаһыйар. — Билбэтим ээ, оннук улахан баҕа санаа суох курдук. Эһиэхэ, кыргыттарга, судургу буолуо — аармыйа диэҥҥит суох, төһө баҕараргытынан былааннаныаххытын, ыраланыаххытын син. Онтон биһигини, уолаттары, икки сыл устата

туох күүтэрэ биллибэт. Баҕар Афганистаҥҥа ыытыахтара дии… — Эчи, кутталын! Арай онно бааһыран хаал? Хайдах буолаҕыный, оччоҕуна? — Билбэтим… Баҕар, ити көнтөс атахтаах Киргиэлэй оннугар бу уу носуоһун харабыла буолуом, биэнсийэҕэ тахсыахпар диэри маннык далаһа үрдүгэр олоруом… — Бүт эрэ! Эн наар барытын көр-күлүү курдук аһараҕын, дьиҥэр, олох оннук чэпчэки буолбатах ээ… — Чэ, баҕар, миигин төрүт даҕаны аармыйаҕа ылыахтара суоҕа. — Тоҕо? — Оттон хомурҕаным тостон баран сылдьар дии, баҕар, сыыһа оһон, номнуо быйыл кыһын Көнтөс Киргиэлэй оннугар олорор буолуом… — Оо, дьэ! Бүт эрэ, Сиимэ! — Лиля күлэрэ күөл үрдүнэн ыраахха тиийэ дьиэрэйдэ… Төрдүс долгун… Сиимэ аармыйаттан төннөн кэлэн дойдутугар үлэлии-хамсыы сылдьар. Барыан иннинэ үлэлээбит «Сельхозтехника» тэрилтэтэ эстэн, уол билигин туох үлэ көстөрүнэн хамсанар. Эһиил, баҕар, үөрэххэ туттарсан көрүө. Киэһэ, үлэлээн бүтэн дьиэтигэр баран иһэн, дьон остолобуой киирэр ааныгар үмүөрүһэрин көрөн, «Ок! Бүгүн эмиэ сыбаайба буолар быһыылаах» дии санаата. Ол кэмҥэ остолобуой иннигэр биир мааны массыына кэлэн тохтоото уонна кэлин ааныттан сыбаайбалыыр таҥастаах уоллаах кыыс түстүлэр. Уол кыыһы көтөҕөн ылан киирэр аан диэки хаамта, кирилиэскэ турар дьон күө-дьаа буола түстүлэр, сэлэллэн биэрэн эдэрдэргэ суолу астылар, онтон бары дьиэ иһигэр батыһан киирдилэр. Сиимэ уулуссаҕа соҕотох туран хаалла. Лиля, эригэр көтөхтөрөн ааһан иһэн, кинини аахайбата… Бэһис долгун… «Лиля, дорообо! Бу суругу, баҕар, хаһан эмэ дойдугар кэллэххинэ, миигин санаатаххына, биһиги далаһабыт ордубут дьардьаматыттан булан ааҕыаҥ диэн бүк эрэллээх суруйан эрэбин. Эн билигин мин хайдах да гынан тиийбэт дойдубар олохсуйан олороргун Кыдаанаттан истибитим. Сураҕа, номнуо ыал эбэтэ буолбут үһүгүн… Баҕа санааҥ барыта туоллаҕа… Мин аармыйаҕа сылдьан эн бүтэһик суруккун тутан бараммын эйигин букатынныы сүтэрбиппин олох итэҕэйбэтэҕим. Хайаан даҕаны сирэй көрсөн, быһаарсан бараммын биирдэ тэйиэм диэн санаалаах этим. Онтон сыбаайбалыыр күҥҥэр, кэргэниҥ эйигин мин аттыбынан көтөҕөн ааспытыгар биирдэ, төннүбэт сүтүктэммиппин итэҕэйбитим… «Олох чэпчэки буолбатах» диэбит тылларгын бу отучча сыл устата умнубакка кэллим. Араас моһуоктары туораан, буолар-буолбат эрэйи көрсөн, олохпун бэйэм кыахпынан син оҥосто сатаатым. Онно барытыгар, наар миэхэ тиксибит куһаҕаны эйигиттэн былдьаабыт курдук сананарым. Өскөтүн, ол санаам туолбут буоллаҕына, мин толору дьоллооҕунан бэйэбин ааҕынабын. Кэнники сылларга дьэ киһилии олоруох курдук буолан испитим. Кэргэннэммитим, оҕоломмутум.

Онтон бу сайын, ыарытыйаммын, куоракка киирэн көрдөрүммүтүм. Онно миэхэ үтүөрбэт куһаҕан ыарыыны буллулар. Бу кыһыны туоруур кыаҕым суох. Онон, быраһаай, Лиля! Билсибиппит тухары, саҥа таһааран, тапталбар билиммэтэхпин бырастыы гын… Дьоллоох эрэ буол!» Сиимэ суругун суулаата, кураанах одьукулуон бытыылкатын иһигэр укта уонна от күөх хаппаҕынан бүөлээн баран, күөл кытыытыгар сытар болуот тимир буочукаларын быыһыгар кыбытта. Онтон төҥкөйөн, сиртэн биир хаптаҕай тааһы ылан уу үрдүнэн күүскэ кыыратта. Тааһа, уу ньууруттан тэйэ-тэйэ, хас даҕаны долгуну хайытан, ыраахха диэри дайда, онтон, бүтэһик долгуҥҥа кыайтаран, түгэххэ тимирдэ… Кыра кыыс, таас көтөр кэриэтэ көстүүтүн сонурҕаан, хап-хара харахтарын кэҥэтэн көрө турарын Сиимэ харбаан ылла, көтөҕөн баран ыга кууста уонна оҕотун тыбыс-тымныы быллаҕар иэдэһиттэн сыллаан ылла: — Лиля! Чэ, дьиэбитигэр барыах. Ийэбит сүтэрэн эрдэҕэ буолуо… — диэтэ. Анатолий Слепцов, СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ * * *

©️ edersaas.ru сайтан

Содержание

• БУЛЧУТ

БУЛЧУТ

Үчүгэй булчут бэйэтигэр эрэнэр саалаах уонна дьоһуннаах быһахтаах буолуохтаах. Мин син дьон тэҥэ бултуубун, бултуйарбынан да киһиттэн итээбэппин. Дьэ онон, оҥостон-тэринэн Аллаҥаҕа Лаппарыйа диэн аатырбыт ууска быһах оҕустара бардым. Тиийбитим, оҕонньорум баар. Кэпсэттибит. Сөбүлэстэ: “Үс хонон баран кэлээр, кэһиилээх”, — диэтэ. Болдьообут кэмигэр тиийдим. Киһим икки харыстаах улахан баҕайы кып-кылабачыгас саха быһаҕын ойутан таһаарда уонна: “Тутан кэбис, туһалыаҕа”, — диэтэ. Тутан-хабан көрбүтүм, былыргы батыйа саҕа эрээри, чэпчэки. Миэхэ сөрү-сөп, олус үөрдүм. Кэһиибин туттаран кэбистим. Оҕонньорум быһаҕын тутан туран алҕаата: “Сытыы кылыһым биитэ сыппаабатын, иччитин маанылаатын, — диэтэ уонна, - атыыр оҕус кутуругун тириитинэн кыынна тиктээр”, - диэн эбэн эттэ. Тойбохойго кэлбитим, дьон сөҕүү-махтайыы бөҕө, алҕаатылар, сууйдулар, соттулар.
Биир сарсыарда булчут, тайахсыт табаарыһым Валентин киирэн кэллэ: “Дьэ, Борукуоппаай, бөөлүүн дьикти түүлү түһээтим. Сибилигин мин сайын оттообут сирбэр Тоһоҕолооххо барыам. Онно биир тайах сайылаабыта. Мин уойдун диэн чугаһаабатаҕым. Ити ыттар сайыны быһа төбөлөрө саллайыар диэри үрбүттэрэ, онон ыкка үөрүйэх буолуо, тэһииркиэ суоҕа. Сарсын Сэмэнэп таҥара, онон тахсан дьаһайыахха, миэхэ тайах билиэтэ баар”.
Дьэ, хомунан бардыбыт. Мин табаарыспыттан Миша Федотовтан чычаас баҕайы хара атын уларыстым уонна тайахсыт, киисчит Ураанньык диэн ыппын сэтиилэнним. Тоһоҕолооххо киэһэлик тиийдибит. Уот оттон сирбитин, эһэкээммитин аһатан, ыттарбытын баайталаан баран утуйдубут.
Сарсыарда халлаан сырдыыта туран сып-сап хомуннубут. Валентиным ыттарын ыыталаан баран: «Чэ, мин бу Баҕадьы күөлүн соҕуруу өттүнэн барыам. Эн хоту өттүнэн бараар. Илин өттүгэр улахан өтөх баар, онно көрсүөхпүт», — диэтэ. Ол курдук икки аҥы бардыбыт. Балай да өр айаннаабытым кэннэ, ыраах илин диэки ыттар үрдүлэр. Ыллык омооно баарынан ону-маны көрө-көрө баран истим. Онтон атын сири көрө истэхпинэ, атым өкөгөр мас анныгар киирэн хаалла. Мин мутуктан үөһэ ыйанан хааллым. Атым бара турда. Иэдээн, саам ыҥыырбар иилиллэ сылдьыбыта. Сиргэ ыстанан түстүм уонна аппын эккирэтээри турдахпына ыттарым саҥалара бу тиийэн кэллэ. Мин быһахпын саныы биэрдим, кыыныттан сулбу тардан таһаардым, аттыбар миэтэрэ кэриҥэ уһуннаах суон мутук сытарын көрө биэрдим. Хата, сиэппэр тирбэҕэ быа баарынан быһахпын угуттан мутугун төрдүгэр кытаанахтык эрийэн баайдым уонна биир суон тиит төрдүгэр саһан сыттым. Ыттарым субу “ар-бур” дэһэн тиийэн кэллилэр; иннилэригэр, били лөкөйдөрө баһын

булкуйа-булкуйа, аттыбынан ааһан истэҕинэ, били мутукка баайбыт быһахпынан хаҥас хонноҕун анныгар түһэн кэбистим. Тайаҕым “оох” диэх курдук саҥаны таһааран баран, иннин диэки түһэ турда, ыттарым кэнниттэн сырыстылар. Саҥа өйдөнөн ону-маны көрөн эрдэхпинэ, Валентиным тиийэн кэллэ. Туох буолбутун түргэн үлүгэрдик кэпсээтим. Киһим “атыҥ быатыттан маска иҥнэн турар” диэтэ да тайаҕы сырыста. Мин аппын тутан дьоммун батыстым. Тайахпыт биэрэстэ аҥаара кэриҥин тиийэн охтубут. Киһим, дьэ сөҕөр-махтайар: “Бачча сааспар диэри эҥини көрдүм ини эрээри, манныкка түбэһэ илигим. Ол иһин да дьикти түүлү түһээбит эбиппин”,- диэтэ.
Тайахпытын үчүгэй баҕайытык астаан баран, сороҕун ыырдан, сороҕун сайбалаан баран дьиэлээтибит. Били, быһаҕынан анньыыбар улахан быһаҕым оруобуна сүрэҕин батары саайбыт уонна сүүрэригэр өрөһөтүн дэлби булкуйбут. Ол иһин түргэнник сууллубут. Дьэ, ити курдук дьиибэтик тайахтаан турабын.

Содержание

• Олох барахсан…

Олох барахсан…

Эмискэ уһуктубутум балыыһаҕа сытар эбиппин. Иһим кутаа уотунан умайар. “Туох буоллахпыный?” диэн санаа өйбөр охсуллан ааста. Ону кытары мэйиим глобустуу эргийэн киирэн барда. Куолайым хатаччы кууран кыайан да саҥарбат буолбуппун. Түүнү быһа аһыы утаҕы кэтэрдибитим, тамаҕым куура хаппыт. “Уута” диэн бэрт кыратык иһиллэр-иһиллибэттик саҥа таһаардым даҕаны, аттыбар дьон баара көстүбэт. Бэрт ыарыылаахтык төбөбүн өндөтөн көрбүтүм, иһим барыта бэрэбээски буолбут. Атахпар тура сатаатым да, төбөм ыарыыта ынырык. Сэниэм даҕаны суох. Сотору кэминэн үрүҥ халааттаах сиэстэрэ дьахтар кэлэн инчэҕэй тэрээпкэнэн уоспун сотто. Илиим тымырыгар систиэмэ укуолун анньан баран ханна эрэ барда. Палатабар эмиэ соҕотох хааллым. Бу сытан ааспыт олохпун саныы биэрдим. Сыбаайбам күнүн. Наһаа дьоллоох этибит биһиги. Биһиги барахсаттар. Тапталбынаан Киралыын саамай дьоллоох этибит. Сыбаайбабыт күнүгэр чугас аймахтарбыт, доҕотторбут кэлэннэр бары алгыс маанытын эппиттэрэ, тус олохпутугар дьолу баҕарбыттара. Ол гынан Кирабынаан дьоллоох олоҕу олорботоҕум. Сотору кэминэн киһим наһаа кыыһырар, айманар буолбута. Күн тура-тура ол-бу араас сыыс тылынан киһини сирэй-харах анньар идэлэммитэ. Дьиэ диэхпин дьиэбит баара. Массыына диэхпин массыына эмиэ баара. Үрдүк хамнастаах үлэлээх этибит. Баҕарбыппыт барыта баара. Ол гынан, биһиги этиһэр этиһиибит кыһалҕата атын этэ. Ити барыта биһиэхэ Айыыһыт Хотун оҕо биэрбэтиттэн сылтаан этэ. Хас даҕаны балыыһаны кэрийбиппит. Көрбүөччүлэргэ сылдьыбыппыт. Ол тухары ким даҕаны көмөлөспөтөҕө. Кирам барахсан кыайан оҕоломмот этэ. Кини хаппырыыһын тулуйа сатаан бараммын аһыы утахха ылларбытым. Устунан арыгыга ылларбыппын бэйэм да билбэккэ хаалбытым. Күн тохтоло суох арыгы иһэр буолбутум. Үлэбэр сүтэрим элбээн киирэн барбыта. Ол иһин соторунан үлэбиттэн көтүппүттэрэ. Эҥин араас доҕор-атас бөҕө аттыбар элбии түспүттэрэ. Биир сарсыарда Кирам малын хомунаат ханна эрэ барбыта. Бу иһэрим тухары Кирабынаан биир-икки тылы кэпсэппэт этим. Кира даҕаны тугу да саҥарбата. Хоһугар киирэн аанын хатанан кэбиһэрэ. Кини хас итирдэҕим аайы саҥата-иҥэтэ суох ытыыра. Билигин сэрэйдэххэ, арааһа, бэйэтин буруйданара быһыылааҕа. Чыычааҕым сыыһа билигин ханна тиийбитэ эбитэ буолла? Мин билигин бу быһаҕынан анньыллан бараммын балыыһа иччитэ буолан сыттаҕым. Оо, олох ыарахаҥҥын даҕаны. Кими эрэ дьолунан толороҕун, кими эрэ хара сорунан сордуугун…

Содержание

• Сэбиэскэй саҕана

Сэбиэскэй саҕана

80 сыллардаахха, тэлэбииһэртэн атын мал суох кэмигэр, дьон кулууп аанын саппат буолара. Ол курдук араас кэнсиэртэри, спекталльары кытта холонон оонньоон көрдөрөллөрө. Оннуа биир спектаклҕтан быһа тардан көрдөрөн артыыстарбыт отой ууларыгар-хаардарыгат киирэн оонньуу сырыттылар. Саала иһэ уу чуумпу. Гражданскай сэрии саҕанааҕы кэми көрдөрөллөр. Биир ыал аҕата Хонооһой ревком оруолун оонньуур, билиэн түбэһэр, үрүҥнэр ытаары ампаар таһыгар туруораллар Хонооһой “өлүөн” иннинэ уохтаах-күүстээх тыл этэр. Арай ол кэмҥэ сиргэ олорооччу оҕолорго уола Миисиккэ сарылыы- сарылыы сыанаҕа ойон тахсан, а аҕатын атаҕын кууһар сытан маннык саҥалаах буолат:" Аҕабын өлөрүмэҥ! Кини өллөҕүнэ хотоммутун ким көрүөй?!
Итинник дии дии ытаан ыгыстар, аҕата хайдах да буолуон билбэккэ туран этэр: " Тойуом, Миисиккээ, түс-түс… өлөн бүттэхпинэ баран хотоммун көрүөм. Эмиэ биир оннук бандьыыттаах спектаклга, биир күрүөйэх бандьыыт сүүрэн киирэн оһох ойоҕоһугар саһара көстөр. Ону ирдээн кыһыл байыас хаһытыыр:" Өстөөх ханна саһан сытаҕын? Син биир булуом! Таҕыс! Итинник диэн сарылыырын кытта саалаҕа биир эмээхсин өмүрэн ыһыллан турар:" Оһох кэннигэр, оһох кэннигэр!- диир уонна ыйан көрдөрөр. Биирдэ ньиэмэстэрдээх киинэ буола турар. Бөһүөлэк олохтоохторун ытаары бэлэм тураллар. Ол кэмҥэ электрик Сааска диэн киһи хойутаан киирэн, олорор сир көрдүүр. Онтон сыана кэнниттэн олоппос ыла баран иһэн, хараҥаҕа көрбөккө экран туора тимириттэн иҥнэн сууллан тыас уус бөҕө буолар. Ол кэмҥэ ньиэмэстэр ытыалыыллар, ону көрөн ыксаабыт Маайа эмээхсин хаһыыта иһиллэр:" Илиэһэйдэр электрикпитин эмиэ сиэтилэр!
Ол кэмҥэ дьон хас киинэни барытын сүрэхтэригэр ылынан көрөлөрө. Киинэ буола турар. Икки сөп соҕустук аһаабыт атастыылар көрө олороллор. Бу бириэмэҕэ киинэ героинята роддомҥа төрүү киирэр. Ону көрөн олорон Бүөккэ атаһыгар этэр:" Ээ, ити тётя өр төрүөҕэ, билбит баҕайым, хата били билибитин тэп гыннаран киириэххэ. Үчүгэй киинэлэргэ миэстэ былдьаһык буолара. Биир оннук киинэ буолаары турдаҕына нуучча уолаттара киирэн ханна миэстэ баарын көрөллөр. Ваня таһыгар биир миэстэ баарыгар биир уоллара кэлэн олоробун дуо диэн ыйытар. Ону биһи киһибит хардата маннык буолбут:
Занято здесь Коля живёт!
Урукку кэмнэр быыстарын арыйсан көрбүккүтүгэр махтанабын! Үүммүт күҥҥүт кэрэ эрэ буоллун.
Нөнүөһэ

Содержание

• Хайаан да көрсүөхпүт

Хайаан да көрсүөхпүт

    Бахсыытап Бүөккэни биһиги оскуолабыт кыргыттара бары таптаан сордоноллоро. Ол Бүөккэлиин биһиги кыра эрдэхпититтэн бииргэ улааппыппыт. Этэргэ дылы, биир тиэстэттэн мэһиллибиппит. Куукулалаах да, сэриилэһэ да тэбис-тэҥҥэ оонньуурбут. Ити буолан, сыыҥын-сыраанын алтыс кылааска диэри соһон сордоммут, куруук аттыбар баар, сынтаҕар муруннаах ордуос майгылаах Бүөккэни мин эрэ көннөрү доҕор-атас быһыытынан ылынар быһыылааҕым. Алтыс кылаас кэнниттэн дьоно атын улууска көһөр буолбуттара: аҕатын атын үлэҕэ анаабыттар этэ. Сүөһүлэрин эбэлэрин аахха хааллартаан, биир үтүө күһүн сус гынан хаалбыттара. Бүөккэ барарыгар мас саатын, биир туһаҕы уонна күөх өҥнөөх эрэһиинэ мээчиги, миэхэ, ыкса доҕоругар, өлүүлээн хаалларбыта, харыстаан илдьэ сылдьарбар, оонньуурбар эппитэ. Уонна: «Туйаарыс, эн биһикки улаатан баран хайаан да көрсүөхпүт дии»,— диэбитэ. 
    Мин, саа бэлэхтэтэн, эбиитин ымсыырар күөх мээчикпэр тиксэн, доҕорум барбытын баардылаабатаҕым, хата, улаханнык байбыт-тайбыт саҕа санаммытым.
    Тоҕотун билигин да билбэппин эрээри, Бүөккэни ол кэнниттэн наһаа өр көрбөтөҕүм. Оскуоланы этэҥҥэ бүтэрэн Дьокуускайга пединститут устудьуона буоллум. 
    Оччолорго олоҕум олус интэриэһинэй этэ. Саҥаттан саҥа күн элбэҕи эрэннэрэрэ, эдэрим да бэрдэ, эмиэ дойдубар тахсаары, саҥа таҥас кэтээри сайын ыһыаҕы күүтэрим. Билигин эмиэ бэс ыйа, ыһыах үгэнэ…
    Бастакы кууруһу этэҥҥэ түмүктээн, дьоммун, дьүөгэлэрбин олус ахтан-суохтаан дэриэбинэм ыһыаҕын баттаһа сайылыы кэллим. Ахтыспычча, барыларын кытта биир күн иһигэр төлөпүөннэһэ, билсэ оҕустум. Бииргэ үөрэммит кыыһым Октюшка дэриэбинэ кэккэ сонунун уонна да араас «бэстилиэнэй» бириэмэҕэ буолбут хобу-сиби төрдүттэн баһыгар диэри сиһилии кэпсээтэ; ити быыһыгар Бахсыытап Бүөккэ диэн кылааһынньыкпыт соторутааҕыта аҕай куораттан кэлбитин, «Волга» массыыналаммытын, улаатан, өссө тупсубутун туһунан эттэ. Мин ол хас биирдии кэпсээн аайы: «Айуу чэ, бүттэхпит дии» диэн үгэргии-үгэргии, күлэн саһыгырыы олордум. 
    Аны ол Бүөккэбит нэһилиэстибэ гынан бэлэхтээн хаалларбыт саатын-мээчигин ирдэһэ кэлэрэ буолуо диэн, мүчүк гына-гына, дьээбэҕэ, аҕабыттан ыйытабын. Сааны дьонум былыр үйэҕэ саһаҕа оҥостон умаппыттар; туһах ампаар үрдүгэр баар буолуон сөп курдук, оттон мээчик хоспоххо бөх быыһыгар сытарын бэстилиэнэйин былырыын көрбүттэр. 
    Ыһыах күн маҥан сарапаан кэтэн, ытыахпар диэри ыга киэргэнэн, түһүлгэҕэ киирдибит. “Кыракый оҕолор улааппыттар аҕай” дии-дии ураһа таһыгар кэнсиэр көрө олордохпутуна, биир уол гитаралаах тахсан

ырыа ыллаата. Кыргыттар саҥалара, ыһыылара-хаһыылара өрө кыынньа түстэ, онтон-мантан «О, Петя, наһаа астыктык ыллыы-ыыр…» эҥин диэн курдук этиилэр иһилиннилэр. Оттон мин бу сынтайбыт Бахсыытап турар үһү дуо, ама, диэн атыҥырыы санаатым. Уп-уһун уҥуохтаах, сып-сырдык сэбэрэлээх, уһун чуолкатын «сексуальнай баҕайытык» туора тараан кэбиспит, олус истиҥ куоластаах уолу ис-испиттэн долгуйа, көрө олордум. 
    Киэһэ дэриэбинэттэн тэйиччи баҕайы сиргэ ат сүүрдүүтэ буолар үһү диэтилэр. Октюшкалаах Бүөккэ массыынатынан бараллар үһү, миэстэ хайыы-үйэҕэ туолбут. Октюшкам миигин баар диэн кыбыппатах, эх… дьүөгэм буолуохсут! Мин испэр массыынаҕа баппаппыттан уонна миигин хаалларан баралларыттан улаханнык өһүрэ, «өссө киһи табаарыһын Бүөккэни табаарыс оҥосто охсубут буола-буолалар» диэн күнүүлүү санаатым. Инньэ гынан, сатыы да буоллар, бэйэм курдуктары кытта булсан, дэриэбинэттэн тахсар быыллаах суол устун хааман истибит. Кыһыйыам иһин, били, Бүөккэ массыыната ситэн ааста, эбиитин түннүктэн үөрэн дьабаспыт сирэй бөҕөтө көстөр, биллэн турар, киһиргээбиттэр аҕай. Ат сүүрдүүтүттэн, саатар, биир да матассыыкылга баппакка, санаам бүтэһиктээхтик алдьанан, саамай хойут, дэлби сылайан дьиэбэр кэллим. «Үҥкүүлүү барбаппын-хайаабаппын!» диэн Октюшкабар этэн, утуйаары сууна-тараана сырыттахпына, таһырдьаттан ийэм киирэн: «Эйиэхэ ыалдьыт кэллэ, күүлэҕэ таҕыс», — диэтэ. Хайалара бэһирбит буоллаҕай, син биир ханна да барбат инибин диэн саныы-саныы дьиэҕэ кэтэр, арыы таммалаабыт кыһыл футболкабын, тобуктаммыт, эбиитин онтуката икки сиринэн хайаҕастаммыт күөх ыстааммын кэтэн ыалдьыппар тахсыбытым, били, мааҕын ыһыахха ыллаабыт мааны уолум барыта кулгаах-харах буолан хоройон олорор эбит. Чуут төттөрү ыстаныах киһини уолум: «Туйаарыс-муйаарыс, бэрэбиэт, тоҕо билбэтэҕэ буола сылдьаҕын дыа? Кэпсэтиэ диэн күүтэ сатаан кэбистим, улаатан улахамсыйбыккын быһыылаах, һэ-һэ», — диэн күлэн тохтотто.
    Ол күнтэн ыла мин саныыр-санаам барыта кини, Бахсыытап Бүөккэ эрэ буолбута. Кини миигин көннөрү оҕо сааһын дьүөгэтэ, дьээбэлээх уонна сэриилээх оонньууну сатыыр кыыс курдук сыаналыырыттан, истиҥник, ол эрээри чахчы доҕордуу эрэ сыһыаннаһар дии санаан хомойорум. 
    Бүөккэ сотору-сотору миэхэ ыалдьыттыы киирэр буолбута. Уруккубутун, оҕо сааспытын, биир саастыылаахтарбытын кэпсэтиһэрбит. Була сатыы-сатыы мин киниэхэ төлөпүөннүүрүм. Арааһа, кини эмиэ. Юрий Шатунов саҥа кассетатын истээри миигиттэн магнитофон уларсара, оттон мин киниттэн кассетатын ылар буолбутум. Күнү быһа от үлэтэ үтүрүйэн, киэһэ эрэ көрсөбүт.

Биирдэ туран оҕолору мунньан моонньоҕоннуу бара сылдьыбыттаахпыт. Онно Бүөккэ тигээйи уйатын алдьатан, бары тигээйигэ тиктэрбиппит. 
    Сайын түргэн баҕайытык ааспыта. Атырдьах ыйын ортотугар Бүөккэ, эбэтин ааҕы кытта оттоспута буола сылдьан, аҕата ыалдьыбытыгар куораттаабыт аатырбыта. Бараары эрэ сылдьан төлөпүөнүнэн: «Эн уларыйбыккын аҕай, мин табаарыс оҥосторбун дуу, невеста оҥосторбун дуу быһаарыммакка сылдьабын ээ, Туйаарыс. Чэ, мин ыксаатым. Көрсүөхпүт, хайаан да…» — диэбитэ. Олус да дьоллоох этим. Бүөккэҕэ субу кэргэн тахсан эрэбин диэн үөрбүтүм баара. Дьылҕабыт оннуга эбитэ дуу, Бүөккэ мин дьиэбэр суох кэммэр иккитэ төлөпүөннүү сылдьыбыт сурахтааҕа. Күһүн куоракка киирэн баран, уопсайбар (эмиэ суох кэммэр) хаста да кэлэн барбытын истибитим. Саатар, төлөпүөн да, саппыыска да хаалларбат этэ. Саҥа дьылга, баҕар, Бүөккэ кэлиэ диэн, эмиэ дэриэбинэҕэ таҕыстым. Суоҕа. 
    Онтон Маай бырааһынньыгар болуоссакка кэнсиэр көрө сылдьан Бүөккэбин көрсө түспүтүм. Үөрүүбүттэн уонна долгуйан хааламмын, умса көрөн туран дорооболостубут. Кини эмиэ олус дьолломмут этэ уонна табаарыстарын кытта маевкалыы баран эрэрин, ыксыы сылдьарын туһунан эппитэ. Сарсыныгар болуоссакка күнүс 3 чааска көрсүөх буолбуппут. Дьоллоох сарсыным үүммүт сарсыардатыгар эдьиийим оҕо көрдөрө ыҥыран баран маҕаһыыҥҥа барбыта уонна дьүөгэлэрин барытын кэрийэн, бырааһынньыктаан киэһэ хойут кэлбитэ. Инньэ гынан эмиэ сүтэрсибиппит.
    Эһиилигэр, эмиэ сайын, Бүөккэ эбэтигэр ыһыахтыы кэлбитэ. Соҕотох буолбатах, саҥа кэргэнинээн. Бахсыытаптар уоллара омук тыла үөрэхтээх кийииттэммиттэрин туһунан дэриэбинэҕэ киэмсийэ кэпсииллэрэ. Ол аайы мин хоспох кэннигэр тахсан, мас дьааһык үрдүгэр олорон оту тырыта тыыта-тыыта ытыырым… 
Бүөккэ кэргэнэ үөрэҕин бүтэрбитин кэннэ дэриэбинэҕэ көһөн кэлбиттэр сурахтааҕа. Оттон мин дьиэбэр тиийдэхпинэ даҕаны икки хонуктан өр олорбоппун уонна ол өрдөөҕү сайын кэнниттэн ыһыахтыы иликпин. 
    Октюшка эмиэ кэргэн тахсыбыта, дэриэбинэҕэ олоро хаалбыта. Мин тиийдэхпинэ, киниэхэ хайаан да ыалдьыттыыбын. Араас сонуну истэбин. Таарыйа Бүөккэ хайдах олорорун туһунан сири аннынан ыйыталаһабын. Кини кэлин олус ытыктанар киһи буола үүннэ, аҥаардастыы хайҕааччы да, кириитикэлээн эрэ тахсааччы да баарын истэбин. Бэйэм өйбүнэн-санаабынан, ис дууһабынан кини диэкибин, кини киэнэбин…

---

    Бүөккэҕэ тапталбынан син уһун кэмҥэ олордум. Баҕар, куһаҕан дьахтары таптаабакка ылбыт буоллаҕына, хайаан да арахсыаҕа диэн күүтэ саныыр этим. Акаары баара… Бокулуонньук бөҕө тапталын сиргэ-буорга халтай тэпсэрим,

элэк оҥосторум. Онтум билигин талбыт курдук тойон, чыын-хаан бөҕө буолан олороллор. Кэлин сааспын баттаһа биир преподаватель киһиэхэ, син сөбүлээн, кэргэн тахсыбытым; үс кыыс оҕолоохпут, үһүөн оскуола оҕолоро. Куоракка дьиэлээхпит, даачалаахпыт. Туохпут барыта ситэн-хотон эмиэ да киһи ымсыырар ыала буоллубут. Кэргэммин кытта толору дьоллоохпун диэбэтэрбин да, син олоробут. Ол эрээри, ити сүүрбэттэн тахса сыллааҕы тапталбын бүгүн да кыыс оҕолуу күндүтүк уонна курустук саныыбын. 
    Арай мин Бүөккэҕэ симик тапталбын эппит, бэйэтин көрдөөн булбут буолуум? Куораттааҕы төлөпүөнүн туормастыы олорбокко, эбэтиттэн да ыйыталаһан ылбыт буолуум?.. Эдэр уонна кыбыстанньаҥ майгым мэһэйдээбэтэҕэ буоллар, билигин хайдах олохтоох-дьаһахтаах дьахтар буолуом этэй диэн кистээн таайа саныыбын.
Күөх мээчик хоспоххо бөх быыһыгар сытар буолуохтаах. Мин хайаан да мээчикпин булуом. Тоҕо эрэ мээчикпин буллахпына, Бүөккэбин эмиэ булабын диэн бүтэйдии саныыбын. 
Быйыл дэриэбинэҕэ үбүлүөйдээх ыһыахха ыҥырылынныбыт. Хайаан да көрсөр буолуохтаахпыт. Бүөккэ кэргэнэ эмиэ баар буолуохтаах, оо, дьэ…

---

    Сааһырбыт дьон кыра оҕо курдук тапталлаах оонньуура баар суол. Бастакы тапталы хайдах да умнан суох гынан кэбиспэккин дииллэрин сорох ылыныа суоҕа. Ол эрээри диирбитигэр тиийэбит. Үс улахан, биир эһээкий оҕолоох, дьоллоох Бахсыытаптар дьиэ кэргэннэрэ үс сыл аннараа өттүгэр үөскээбитин хайдах да таайыа суох этигит. Бу ыал ийэтэ Туйаара соторутааҕыта Дьокуускайдааҕы төрүүр дьиэттэн таҕыста.

Светлана ТИМОФЕЕВА