Содержание

• Бастакы түгэн.
• Иккис түгэн.
• Үһүс түгэн.

Биһиэхэ , Сунтаар Уһун-Күөлүгэр бэрт дьээбэлээх , бэһиэлэй дьоннор аҕыйах сыллаахха диэри баар буола сылдьыбыттарын туһунан , өссө сорохторо билигин биһиги аттыбытыгар сылдьан кэпсээн-ипсээн көрө-көрө “сатарытан” күлэр , дьон санаатын өрө көтөҕөр , тарбахха баттанар ахсааннаах дьоннорбут тустарынан тэттик -кэпсээннэри истибиппин суруйан кэпсиэм.

Бастакы түгэн.

Бэрт өрдөөҕүтэ , Ефремов Бииктэр оҕонньор сүүрбэ сыл анараа өттүнээҕи кэмҥэ , “Бочооной” үрэҕэр сылдьан кэпсээбититтэн.

1955 сыллар саҥаларыгар , күһүн баччаларга холкуос саламтатын сорудаҕынан “түүлээххэ” диэн дуогабардаһан , “булчут үөрэнээччитэ” диэн ааттаах , табаннан көлөлөнөн , сүүрбэтин туола илик бэрт эдэр киһи ыраах “Бочооной” үрэҕэр бултаһа тахсар.

Манна наставнигынан бэйэтин лаппа кыанар , булка улахан дьаныардааҕынан , байанайдааҕынан биллибит , кытаран-наҕаран бэрт толуу көрүҥнээх , сирэйин олоруута кавказ омукка майгынныыр , сүүрбэ биэс саастаах , бэйэтин түөлбэтигэр кытыгыраһынан баппатах уонна ууһутунан аатырбыт , оһуохай-олоҥхо тылынан хоһуйан элбэх дьон кутун-сүрүн туппут , норуокка биллибитинэн Олой - Ньукулай диэн ааттаах киһи эбит.

Бастакы күннэргэ наставник- Ньукулай уолун сырыһыннара сылдьан хайдах тииҥнииргэ үөрэтэр-такайар. Маннык сылдьаннар арай… биир улахан үрүйэ төрдүн хаҥас сирэйигэр эһэ арҕаҕар кэтиллэ түспүттэр. Сатаатар ыттара ыраах ханна эрэ тииҥ суолун тиҥсирийэ сылдьар кэмнэрэ курдук буолан тахсыбыт. Көрдөхпүнэ арҕах айаҕа аҥайан улахана , хаара… кырыалаах курдуга… устунан уордаах эһэ часкыйбытынан субу ойон тахсан иккиэммитин тырыта-хайыта тыытан кэбиһиэх курдугун ойуулаан көрөн , саллан олох букатын куттанан кутуйах иинин кэҥэтэн , ханан куотарбын көрүөлээн киирэн бардым… диир. Өссө сөҕүөн быатыгар: киһитэ туоһапкатын санныгар сүкпүтүнэн , тоһоҕоҕо майгынныыр мас ылан арҕах үөһээтинэн дьөлүтэ сууралаан аһаҕас оҥорбут.Кэл манна , диэн илиитинэн өссө сапсыйан ыҥырардааххын… диэн…

Табатын миинньибитинэн Бииктэр уол куттанан , саллан киһитин диэки мээнэннэн көрөн баран олорбут. Салгыы киһитэ олох даҕаны сыгынньахтанан , таба тириитэ саҥыйаҕын тэбээн баран арҕах аҥайар айаҕар бүөлүү быраҕан баран харытын ньыппарынан , аҥаар илиитин дьөлөҕөһүнэн уган булкуйан киирэн барбыт!

Туох ааттаах кыыла саһан сытарыҥ буолла… атыыр бэрдэ буолаҕын дуу , дьахтар ааттааҕа сытаҕын дуу… диэн саҥа таһааран ыйытара үһү. Киһитэ туттара-хаптара холкутуттан эбитэ буолара дуу , тоҕо эрэ Бииктэр куотан хаалбатах: айаҕын атан , далбааран төһө өр олорбутун өйдөөбөт… арай Ньукулайын көрбүтэ кэмниэ- кэнэҕэс туран

таҥаһын тэбэнэ-тэбэнэ: дьэ , нохоо… саллыы улахан аарыма кыыл утуйа сытар эбит , тыас хомунан арааһа дьаадьыйан биэрииһибит… диэн тутан-хабан , бигээн , кэмнээн көрбүт киһи курдук туттан-хаптан туран эппит. Онуоха: саатар эрэ диэн , саҥата суох сөбүлэһэн “кэҕис” гыммытым быһыылааҕа диэн кэпсээбитэ…

Билиҥҥи өйдөбүлүнэн уол букатын “умайан” хаалбыт киһи , бултаан киириэхтэригэр диэри Ньукулайын “кумир” оҥостон , ураты хорсун киһиннэн ааҕан , кини тылыттан тахсыбакка сылдьыбыт буолуохтаах диэн саныыбыт эрэ.

Дьиҥинэн дьээбэрэн былырыыҥҥы “оҥкучаҕы” бигэтэлээн көрбүтүн туһунан Бииктэр олох кэлин билбитим диэн күлэ-күлэ кэпсээбитин өйдөөн хаалбыппыт. Ол сахтарга даҕаны буолуохтаах , Ньукулай “Уһун-Күөл” синньиир сиринэн , ол аата билиҥҥи билииннэн (300м) ыраах сири , күөлү туоратынан 3-4 тэ эрэ күөрэйэн көстөн ыла-ыла умсан , харбаан туораталыыра үһү!
Ол өрдөөҕү үйэ аҥаарыттан ордук кэмтэн ыла оннук “мэниктиир” киһи оччоттон-баччаҕа диэри биһиэхэ Уһун-күөлгэ көстө илик.

Ньукулай кэлин сааһыран баран: оннук этим , маннык этим… диэн хаһан даҕаны бэйэтин туһунан кэпсэммэтэҕин биир бэйэм үчүгэйдик билэбин , оннук даҕаны этэ…

Иккис түгэн.

Сэттэ уонус сыллар… эмиэ “Бочоонойбут " үрэҕэр сайын от саҕана… диэн Балантыын Ньукулаайабыс (бастакы түгэн Ньукулайын улахан уола) кэпсиир: Балыыҥка- Сэрэппиин диэн Тойбохой киһитин кытта “Доҕооной” үрэҕин өттүгэр , Татаартан тахсан сир хаама сырыттыбыт. Былааммыт диэн киэҥэ-куоҥа: “Мааса бадарааннааҕа” үрүйэтин өрө сыыйан тахсан , салгыы “Доҕоонойго” түһэр любой үрүйэ баһын хабан ылан , ону батан , улахан үрэҕи өҥөйөн кэлээһин быһыылааҕа… Киһим хара өҥнөөх ыттаах. Дьэ ноко , ыккын эрэ көрө сырыт… кутуруга эйэҥэлээтэ даҕаны “берегись”, тайах биһиэнэ… диэбит курдук миигин дьаһайан кэбистэ. Балыыҥкам кэнниттэн атынан хаамтаран иһэбин , төһө өр буолбуппут эбитэ буолла… арай киһим ыппыт… диэбитигэр көрбүтүм кырдьык ыт аттыбытыгар суох… ханна барда…? Дьэ , киһи бөҕөтөҕүн дии , биир ыты кыайан көрбөккүн… диэн улаханнык сэмэлэнним.Саҥа-иҥэ мэлийдэ , киһим кэнниттэн иһэн арай көрдөхпүнэ хайдах эрэ төннөр курдукпут дии санаатым даҕаны таспар таһаарбаппын , баран иһэбит.
Чочумча буолаат үрэх түһүүтэ кэллэ , нөҥүө сирэйэ ыраахтан көҕөрөн көһүннэ. Оо , “Доҕооной” эбэ хотун! Нэлэһийэн , хотоһуйан тоҕо даҕаны сүргүнүй!… диэн , хайдах эрэ хоһооҥҥо хоһуйалларын курдук саҥа аллайбыппын өйдөөбөккө даҕаны хааллым. Аллараа түһэн , мастар быыстарынан өйдөөн көрбүппүт арай… арай

эмиэ маска былаах ыйанан турара көһүннэ!
Хайдах , хайдах баҕайыный… хантан былаах кэллэ… диэн киһим үрүт үөһэ кутан бэйэбиттэн ыйытар курдук ботугураа да ботугураа буолар. Дьэ , онтон өйдүү түстүм: били Татаарбытыгар баар “аэропорт” былааҕын!
Олох даҕаны мааҕыан , сэрэйэ санаабытым курдук төттөрү иэҕиллэн оттуур ходуһабытыгар төннөн кэлэн турар эбиппит! Били , хара ыт кутуругун эйэҥэлиирэ эрэ , туох эрэ… үрүйэлэрбит сыыйыылара барыта хааллаҕа дии…
Дьэ , нохоо… улахан кыбыстыылаах балаһыанньаҕа киирбиппит… дьоммутугар кэпсээбэтиҥ ордуга дуу… хайдаҕа дуу… диэн киһим олох даҕаны аны көрдөһөр курдук этэр.
Били мааҕыан сэмэлэммиппин , киэҥ-куоҥ былааннарбытын саныы-саныы , нэлэһийэн , хотоһуйан тоҕо да сүргүнүй дии… дии иэрийэ-иэрийэ уҥа-таала баран сиргэ төкүнүйэ сылдьан дэлби күллүм… онтум быыһыгар: сөп-сөп , өйдөөтүм… дьоммутугар кэпсиэм суоҕа… диэннээххин.

Ааспытын кэннэ кэлин толкуйдаатахха сүрэҕэлдьиир ат мэлдьи дьиэтин , отуутун диэки төттөрү ырааҕынан эргийэн төннө сатыыр идэлээх буолааччы. Балыыҥка- Сэрэппиин ата эмиэ оннук “сүрэҕэлдьээн” төннөн кэлбит буолуон сөп…

Үһүс түгэн.

Уонча эрэ сыл анараа өттүнээҕи кэмҥэ.

Күһүн түүлээххэ тахсаары , атырдьах ыйын бүтүүтэ түөрт буолан: икки бырааттарым Даниллаах , Дима , эмиэ Һааска Баабылап уонна мин , “Бочоонойбутугар” аттарга анаан оттуу таҕыстыбыт. Уолаттарбыт сүүрбэлэрин эрэ саҥа ааспыт , ону-маны билэ-көрө сатыыр мэник саастара буоллаҕа.

Аара айаннаан иһэн “үрэх-талах” үһүйээннэрин үлүннэрэн соҕус уолаттарбытыгар кэпсэтэлээн улахан болҕомтолорун тартыбыт быһыылаах. Хаһан эрэ Татаарга , Кураска уонна Кээттигэ тиийэ охсобут диэн саҥалаах дьон буоллулар.

Улам ыраатан истэхпит аайы уолаттарбыт бөһүөлэктэн тэйбиттэрин өйдөөннөр , саҥалыын-иҥэлиин уларыйдылар , боччумуран ылбыкка дылы буоллулар…

Дьэ , нохолоор… мантан инньэ ачаалыыр ийэ-аҕа аттыгытыгар суох. Ыраах үрэххэ , остуоруйаҕа эрэ кэпсэнэр курдук “эһэ-бөрө” дойдутугар баҕа өттүгүтүнэн айаннаан иһэргитин өйдүүр инигит , диэн уолаттарбытын хаадьылыыбыт.
Дима ата нэс баҕайы , кэнники ыраах баҕайы хаалар үгэстэннэ.Атын соруйарын даҕаны сүрэҕэлдьиир быһыылааҕа.

Сэргэлээх үрэҕин туораары аттарбытыттан түһэн нэс аттаах уолбутун көһүтэбит. Уолбут тиийэн кэлбитигэр киксэн баран: аккын соруйан иһиий , дэһэбит… истибэт буолбат дуо , таһыйа сатыыбын даҕаны… дьэ , ону эн иһитиннэрдэххинэ эрэ сатанар , тоҕо диэтэххинэ баҕар , уҥа-хаҥас өттүбүтүнэн биллибэтинэн эһэ , бөрө сырсан иһэрэ буолуо. Соҕотох

хаалан истэххинэ эмискэ саба түһэн , “сап” гыннаран ыллахтарына даҕаны көҥүл… оччотугар биһиги эйигин хантан көрөммүт өрүһүйүөхпүтүй… дэһэбит.

Үрэҕи кэстэрэн этэҥҥэ туораатыбыт. Мантан ыла “нэс” аттаах уолбут ортоку эрэ сылдьар буолан хаалла.

Нөҥүө күнүгэр “Татаарбытыгар” тиийэбит. Онтон-мантан хомуһан , урут маска ыйаталаабыт хотуурдарын булаттаан , өрөмүөннээтэх буолан баран уолаттарга
туттартаан кэбистибит. Киэһэлик биһиги кэпсээммитинэн сүүһүнэн көҕөн төрөөн сытар , ат адаҕатын саҕа соболоох “Тобох” күөлүгэр Дималыын кустуу диэн бардыбыт.

Уолум саата суох , кус хомуйааччыннан диэн илдьэ барааччы буоллум. Һааскалаах Дайыыл мас көтөрдүүбүт диэн дьиэ таһынааҕы ойууру кэрийэллэр.

Биһигиттэн күөлбүт чугас 2-3 эрэ биэрэстэ сиргэ баар. Урукку кэмнэргэ “Тойбохойдор” тахсан аҥаардас илииннэн оттуур ходуһалара этэ. Билигин киһи ахтатын быдан ааһар адарааҥкы , аҥхай өлүү буолбут. Уһун , хойуу сөкү от үүммүтэ хагдарыйан , кинигэҕэ суруллар , киинэҕэ көстөр- күннээх Украина бааһыналарын араҕас сэлиэһинэйдэрин санатар.

Биир айах , куһаҕан-иһэҕэн диэбит курдук саалаахпыт. Аҕыйах сыллааҕыта Боппуок Куола сэттэ көҕөнү биирдэ “ньимси” биэрэн кэбиспиттээх , бу диэккинэн киирэн уонна субу сааннан диэн уолбар кэпсиибин. Үөскэ киирэн истэхпит аайы дулҕата үрдээн , ото уһаан , отойдуун даҕаны иннибитигэр туох баарын көрбөт буолан хааллыбыт.Дулҕа үөһээ тахсан көрүөҕү хамсыы турар буолан кыаллыбат эбит.Биирдэ эбит уолбар өйөтөн , өҥөйтөлөөн , онон хайысхаланан күөлбүтүгэр чугаһаатыбыт.Тыал утары үрбүтүгэр муннубутугар кус иигин-сааҕын сыта биллэн барда!

Арай… кыра көлүччэ курдук , от быыһынан көстөн эрдэҕинэ эбит ээ…кынат тыаһа сип-сирилэс , “маат-куут” бөҕөтө буолан баран били кэпсэнэр көҕөттөрбүт тохтоло суох көт да көт буоллулар! Биир мүнүүтэ устата , тохтоло суох кынат тыаһаабытынан сылыктаатахха кырдьык сүүһүнэн көҕөн быһыылааҕа. Ыксаабыта буолан аттыы-аттыы көлүкэни “өҥөс” гыммытым кураанахтаммыт , кытыытынааҕы дулҕалар тэпсиллэн , дэлби харааран хаалбыттара көһүннүлэр. Бастакы көппүт кустар субуруһан , төннөн кэлэн үрдүбүтүнэн ааһан киирэн бардылар. Чахчы бары көҕөттөр!
Кэннибэр хаалан иһэр уолбар омуннаахтык хаһыытыыбын: хаптайан баран олор , быгыалаама…хайаама!
Көҕөттөрүм иккилии-үстүү буолан тохтоло суох кэл да кэл , аас да аас буолаллар.Дьэ , эр-рээ… күөрэтэлииргэ оҥостон , ытыалаан киирэн бардым.Начаас икки ардыгар сүүрбэ ботуруоммун “уубар-хаарбар” киирэн , устунан собуоттанан хаалбыкка дылы буолан , бүтэрэ

охсон кээстим.

Бу тухары арааһа 6-7 көҕөнү түһэрдим , уоннааҕытын сыыһан ыыталыыбын.

Нохоо , Димаа-а… көрдүҥ дуо… ханан , ханан түспүттэрин… ботуруонум бүттэ…

Уолум: хантан көрүөхпүнүй , быгыалаама диэбитиҥ буолбат дуо… диэн хата бэйэбэр төттөрү бааһар…

Сытыы харахтаах , сэргэх уол буоллаҕыҥ… чэ , кэл… кустарбытын көрдүөх , 6-7 көҕөн түстэ быһыылаах диибин даҕаны , субу саманан түспүттэрэ диэн отой даҕаны чуолкай “ориентир” суох буолан таҕыста…
Хайа баар кустаргын этэҕин , миэхэ ыттарыаҥ этэ буоллаҕа дии…элбэх куһу көрөҥҥүн “алааран” хааллыҥ ини… диэн аны уолум бэйэбин кыайан киирэн барда.Бэркиһээн даҕаны хайыахпыный , саҥата суох онон-манан көрдүү сатаатыбыт даҕаны , биир даҕаны куһу булбатыбыт , кураанаҕы кууспут аатыран , көҕөн кус киитэрэйин , өҥө “защитно -маскировочнай” буоларын , оннооҕор субу өлөн иһэн даҕаны саһар диэн , мээнэ үөрүйэҕэ суох киһи булбатын туһунан… бэрт элбэҕи , уолбун уоскутаары , бэйэбин буруйданан кэпсээбитим быһыылааҕа.

Дьиэбитигэр уолум уруттаан , мин хаалан , малыйбыт дьоннор “уку-суку” айаннаан тиийдибит. Ботуруоммун барытын ытыалаан кэбиһэн Һааскабыттан мөҕүлүннүм.Эбиитин 6-7 көҕөнү ытан түһэрбитим туһунан ааҕааччым… эн эмиэ саарбахтыырыҥ курдук , олох даҕаны көрөн турбут туоһу суоҕунан ааҕыллыбата , “сотуллан " хаалла. Чэ , буоллун: кылаабынайа “процесс” барбыт диэбит киһиэхэ дылы…

Ити кэнниттэн үс-түөрт хонук ааста. Үрэх дьиэлэрин кэрийэн оттоон бүтэн эрэр кэммит буолла.Аһылыкпыт чааһа мөлтөөн , ботуруоммутун ааҕа-ааҕа “эккэ” эрэ ытар балаһыанньа тирээтэ. Миигин чугаһаппаттар , халлааны “тууккалаабыт” киһини…

Данил Курас көлүкэлэриттэн икки биргинэҕи бултаабыта даҕаны кыайан ханыылаабакка киэһэ күөстэнэн аһаан эрэбит.Миин буһа турар.Аһаарыбыт остуол тула олорбуппут кэннэ Һааска миэхэ хараҕынан “чып-чык” гынан баран: мииммит эмиэ сахсырҕа сааҕынан туолбут…бирээминэ маҕан мааннай куруппаны кутан кэбиспит курдук… сатана дьиэҕэ хараҥа буолан кустарбытыгар саахтаабыттарын көрбөккө хаалбыппын… ото син миинтэн холбуйа сатаатым ээ … диэн буруйдаммыт курдук туттар - хаптар.Уолаттар аһаары-сиэри салбанан , луоскаларынан ырыа матыыбын тоҥсуйан , киҥинэйэн ыллыы олорбуттара… ээ суох , биһиги миин испэппит, пахай даҕаны…фуу…өөх… дэстилэр. Аҥаардас лапсаны буһараары туһунан күөстэнии буолла. Биһиги , кырдьаҕас “бор” дьон аатыран биирдии куспутун “эмэр” буоллубут , сэлиэйдээх миини ыттарга иһэрдиэх кэриэтин бэйэбит мэҥиэстэбит диэн буолла. Кырдьаҕастар аһаан бүтэрбитин кытта аны уолаттарбыт лапсаларын сиэн сыпсырыйаллар.Ноколоор , күһүн буолбут , от-мас хагдарыйан

эрэр кэмигэр сахсырҕа баар этэ дуо? Хайа көтө сылдьалларый… диэн ыйыппыппар , дьэ өйдөөннөр күлүү-үөрүү бөҕө буоллулар. Итинник дьээбэрэн эһигини айылҕа уларыйыытын кэмнэригэр ураты болҕомтолоох буоларгытыгар өйдөтөр үлэни ыыттыбыт… чэ , тоҕойуом , кэлэн аһаа… мииниҥ сойбута буолуо диир ийэҕит манна суох… дии , дии күлэр , Һааска.

Нэдиэлэ курдук сылдьан баран , дойдуга киирэрбит саҕана 2-3 күн устата ардах түһэн , аара суолга дэлби сытыйбыт-ымыйбыт да буолларбыт , уолаттар хата дэлби астынан , “бэчэтилиэнньэ” бөҕөтө буолан киирбиттэрэ.

Ээдьик. Уһун-Күөл.

Содержание

• ОЛОХ КӨСТҮҮЛЭРЭ

ОЛОХ КӨСТҮҮЛЭРЭ

Аһаабыт иһитигэр кулгуйбут… 🍛

6 НОЯ 2021
TUYMAADA

(Эдэр дьахтар кэпсээнэ)

Кыракый, уһук дэриэбинэҕэ хоп-сип быһый атахтаах буолааччы. Ким тугу саҥарбыта, ким диэки көрбүтэ түргэнник кэпсэлгэ киирэрэ.

Арамаанаптар уоллара Уйбаан ситэн-хотон, үс сыл аармыйаҕа сулууспалаан дойдутугар кэлбитэ. Саҥа кэлбит киһи киэһээҥи кэпсээн, сарсыардааҥы сонун буолара. Кыыс-аймах ымсыырбыттыы батыһа көрөн хаалара.

Уйбаан дэриэбинэ “кэрэ куотун” Кээтиини кэрэхсии көрбүтэ. Кээтии оскуоланы саҥа бүтэрэн, сайылыкка ньирэй көрөрө. Сиртэн-буортан тэйбит курдук кыыс. Хап-харанан чоҕулуччу көрдөҕүнэ хайа баҕарар уоланы умсугутар. Уһун суһуоҕун өрөн баран намылыччы түһэрэн, синньигэс биилинэн “оонньоон” хааман курбалдьытара көрүөххэ кэрэтин. Күлэн лыҥкынатарын киһи истэн олоруох курдук. Өрүү үөрэ-көтө, сырдыгынан сыдьаайа сылдьар кыыс. Үлэтин да кыайа-хото тутар. Сайын. Айылҕа муҥутаан сиппит кэрэ кэмэ. Ама ким ыллаабат-туойбат буолуой, бу кэмҥэ!

Арай биирдэ үлэ кэнниттэн Кэрэ Кээтии тыанан быһалыыр суолунан ыллыы-ыллыы хааман-сиимэн истэҕинэ, эмискэ иннигэр саллаат Уйбаан баар буола түстэ. “Кэпсэтэ түһүөххэ”, – диэн кыыһы тохтотто. Тыа саҕатыгар олорон буолары-буолбаты кэпсэппитэ буоллулар. Хайа-хайалара да айахтара кыайан аһыллыбата. Эмискэ Уйбаан кыыһы уураан ылла. Тэрэгэр түөһүн имэрийдэ. Сыллаата, уураата. Кыыс утарылаһа сатаата да… Күөх окко тиэрэ баттаан, мүччү-хаччы, иккитэ-үстэ түллэх-түллэх гынан сиэмэтин түһэрэн, били “тэрилэ” ньалбас гына түстэ. Биир кэрэ тыл этиллибэтэ. Саатар бүтэн баран сыллаабата, уураабата. Ыстаанын тардынаат, куотар аакка барда. Кээтии кэлэйэн, саатан ытаата-соҥоото.

Арыый уоскуйан, айанын суолун тутта. Арбы-сарбы көрүҥнээх киирбитин көрөн ийэтэ: “Ыарыйдыҥ дуо?” – диэтэ. Кыыс хоһугар киирэн сытта, устунан утуйан хаалла. Сарсыарда эрдэ туран өйүөтүн ылан сайылыгар барда. Ити кэнниттэн Уйбаантан тэйиччи сырытта. Уйбаан үрэх баһыгар оттуу барда.

Күн-дьыл ааһара түргэнэ сүрдээх. Кээтии биллэ-көстө сонообут курдук буолла. Дьахталлар обургулар билэ охсон: “Ким оҕо оҥордоҕой?” – диэн таайа сатыыллар… Ийэтэ барахсан кыыһын куоттаран, куоракка эдьиийигэр ыытта. Кээтии үлэтин бэйэтэ солбуйда. Ол солбуйа сылдьан сүрэҕэ ыалдьан балыыһаҕа киирдэ. Атын ньирэй көрөөччүнү биригэдьиир булла.

Кээтии икки ыйдаах бэрэдэбиэс курсугар үөрэнэн, ас маҕаһыыныгар атыыһыттыыр. Эдьиийинээн иллээхтик, эйэлээхтик олороллор. Болдьоҕо кэлэн кыыс оҕону төрөтөн декреккэ олорор. Күнэ-ыйа кыыһыттан тахсар. Кыыстарын эбэтин аатынан Намыына диэн сүрэхтииллэр. Үкчү ийэтин көрбүтүнэн

төрөөбүт.

Биэс-алта сыл ааһар. Кыысчаан улаатан иһэр. Кэрэ Кээтии үүнэн-сайдан, маҕаһыын сэбиэдиссэйэ буолар. Кыыс оҕо саадыгар сылдьар. Эдьиийэ Ирина бэйэтин оҕотун курдук биэбэйдиир, таптыыр. Биирдэ да Уйбааны санаан ааспат. Кэрэ Кээтии биир хостоох таас дьиэни куортамнаан куорат киинигэр олорор. Кыыһа Намыына үксүн эдьиийигэр олорор.

Сыл – хонук. Кээтии номнуо 33 сааһа буола охсор. Биирдэ холодильнига үлэлээбэт буолан, маастары ыҥырар. Аан звонога тыаһаабытыгар аанын аспыта – эдэркээн уол кэлэн турар. Холодильнигын оҥорон бүтэрэр. Туох имнэммитэ буолла? “Чэйдээн бар”, – диир. Уол үөрэ-көтө аһыыр. Мичил диэн ааттаах эбит. Кээтии көрөөт да уолу сөбүлүү санаата. Мичил да маннык кэрэ бэйэлээҕи өссө көрө илик. Хайдах эрэ санаатыгар кэрэ Кээтии киирэ турар.

Уонча хонук ааспытын кэннэ ыкса киэһэ звонога тырылыы түстэ. Көрбүтэ Мичил улахан сибэкки дьөрбөтүн тутан мичээрдии турар эбит. Киирээт букетын Катяҕа туттарда. Иэдэһиттэн “чоп” гына уураан ылла. Катя остуолга ыҥыран, атах тэпсэн олорон үөрэ-көтө кэпсэттилэр. Мичил тулаайах, уолаттары кытта уопсайга олорор эбит. Үрдүк уҥуохтаах, куудара баттахтаах, уурбут-туппут курдук быһыылаах-таһаалаах. Иккиэн да бэйэ-бэйэлэригэр наһаа барсаллар.

Дьыбааҥҥа олорон Мичил Катяны кууһан, уохтаахтык уураан ылла. Ону эрэ кэтэспит курдук Катя ахтыбыттыы имэҥнээхтик уураата. Иккиэн ийэттэн төҥүү ньылбы сыгынньахтанан имэрийсэн-томоруйсан, Катя үөһэттэн алларааҕа диэри уураан, имэрийэн, уол эдэр киһи көҕүйэн, имэҥ-дьалын оонньуутунан уохтара харыар диэри, тохтуу-тохтуу уҥа-таала таптастылар. Устунан Мичил хоно хаалла. Харахтарын симэн-көрбөккө таптастылар… Айылҕаттан айдарыылаах дьон буолан биэрдилэр…

Кээтии Мичил барбытын кэннэ Уйбаанын санаан ылла. Күөдүлгэхтэнэн кини таптала диэн… Таах-сибиэ эбит. Үчүгэйэ диэн бэйэтин курдук кыыстаннаҕа. Ол дьолу Уйбаан билбэт. Кинилиин сылдьыбытыттан олус кэлэйэр. Ханнык да дуоһуйуу суох этэ.

Ыкса киэһэ үлэ кэнниттэн Мичил тиийэн кэллэ. Бу сырыыга ахтыбыттыы Катя урут уураата. Эт-хаан бырааһынньыга саҕаланна. Тапталы билбэтэх киһи дьоло суох буолар. Баай-дуол, үөгүлүүр үп диэн күдээринэ күүрээн. Киһини эдэригэр түһэрэр, доруобуйаны тупсарар таптал…

Сэттэ сыл дьоллоохтук олороллор. Мичил оҕолонуон баҕарар да, оҕо суох. Катя улахан тымныйыылаах эбит. Кэнники бириэмэҕэ Мичил дьиктитик уларыйда. Тыл тылларыгар да киирсибэт буоллулар. Мичил биир киэһэ эттэ: “Катя, мин биир кыыска оҕо оҥордум”, – диэн. Оччолооҕу истэн баран Катя сээкэйин хомуйан: “Бу дьиэттэн бар, уонна отой төннөн кэлимэ”, – диэтэ. Мичил

барымаары гынар, кыыһырда: “Миэхэ эдэр наада, эн кырдьаҕаскын”.

Ити тылтан Катя наһаа хомойдо, кэлэйдэ. Хантан кырдьаҕас буолуой? Түөрт уон саастаах кэрэ дьахтар. Билигин да Мичилин таптыыр, ахтар. Оҕоломмуттара буоллар төһө эрэ дьоллоох буолуо этилэр. Олох – уустук. Күөх хонууну туорааһын буолбатах.

“Эдэрдэр тапталгытын харыстааҥ!” – диэн Кэрэ Кээтии сүбэлиир. Сураҕын иһиттэҕинэ, ол оҕолообут дьахтара “Кыыс Кыскыйдаан” үһү. “Кэрэ Кээтии” курдук дьахтары көрдөөн да булбаккын.

Харыстаана КАРДАШЕВСКАЯ.

Содержание

• Кырдьан баран кылыыһыт буолан. ..
  • Остуоруйаҕа майгынныыр көрсүһүү
  • Соһуччу сурах эрэли үөскэппитэ
  • Олоҕум саамай дьоллоох түгэнэ
  • Булкулла сылдьыбыт кэмнээҕим
  • Сүрэҕим киниэхэ тардыстар

Кырдьан баран кылыыһыт буолан. ..

 “Эһиги хаһыаккытыгар бэйэм олоххо көрсүбүт балаһыанньабын кэпсээн, баҕар мин курдук дьыл­ҕалаах киһи баара буолуо диэн эйиэхэ сибээскэ таҕыстым”, – диэн билбэт эр киһим суотабайбар төлө­пүөннээн, кыаллар буоллаҕына, хаһыакка суруйарбар көрдөстө. Тута сөбүлэстим. Киһибин кытта көр­сөн кэпсэттибит. Бастаан кыбыстыах курдук туттан иһэн, кэпсэтиини сэргэхтик саҕалаабыппар, тута аһылла түстэ.

 

 

Остуоруйаҕа майгынныыр көрсүһүү

 

   Ньукулай: “Чэ, бу курдук… Дэ­риэбинэҕэ олоробун. Кэргэннээхпин, оҕолордоохпун, сиэннэрдээхпин. Дьиэ-уот, тиэхиньикэ – барыта баар. Оҕолорум бары ыаллар.

   Саас-сааһынан кэпсээтэххэ маннык. 201… сыл атырдьах ыйыгар маҥнайгы тапталбын 40-ча сыл буолан баран көрсөммүн, хараарчы иирэн хаалбытым. Оччолорго 1968 сыллаахха хоту улууска баран биир сыл 8-с кылааска үөрэнэ сылдьыбыттааҕым. Ол үөрэнэ сылдьан Аанчыкпынаан билсибитим. Кини онно 7-с кылааска үөрэнэр этэ. Биир сыл үөрэнэн баран, дойдубар кэлэн орто оскуоланы бүтэрбитим. Аанчыкпынаан ол кэнниттэн 6 сыл тохтоло суох суруйсубуппут. Быыһыгар аармыйаҕа сулууспалаан кэлбитим. Онтон 1974 сыллаахха кини кэтэхтэн үөрэҕин бүтэрэ Дьокуускайга кэбитэ. Онно көрсүһэммит “аналым бу сылдьар эбит, кэргэн ылабын” диэн санаалаах ыһыах кэмигэр түбэһиннэрэн төрөппүттэрбэр билиһиннэрэ таһаарабын. Дьүөгэтин илдьэ тахсыбыта.

   Арай кыыһым тугу эрэ этээри гына-гына эппэт. Чугаһыыр, булумахтанар, саҥарбат. Кини миигин олус таптыыр этэ, мин таптыырын сэрэйэбин. Мин эмиэ таптыыбын. Ол эрээри оччотооҕу ыччат иитиллиибит да оннук буолуо, тапталбытыгар аһаҕастык билиммэппит, эгэ, хоонньоһор кэлиэ дуо… суох буоллаҕа. Ол тиийбит күммүтүгэр дьүөгэтэ: “Аанчык кэргэн тахсыбыта ээ”, – диэтэ. Мин ону бастаан өйдөөн истибэтим. “Туох диигин?” – диэн иккистээн ыйыттым. “Иһиттиҥ дии, тугу өссө ыйытаҕын?” – диэн буолла. Истэн баран, санаам дэлби түһэн хаалла, ол киэһэ саппаҕырбыт санаабын арыгылаан сайҕанааччы буоллум.

 Кыыһым кулун тутарга сыбаайбалаабыт, ыам ыйыгар кэтэхтэн үөрэнэ кэлэн баран, миэхэ этиэхтээҕин кыайан эппэккэ сылдьыбыт. Бу кэлин кэпсэтэрбитигэр: “Эйиэхэ эппэккэбин олохпун көннөрө сатаабытым”, – диэхтиир. Сарсыныгар туран өйдөнөммүн, иккиэннэрин “Ракетаҕа” атаара киирдим. Ити тухары тугу да быһаарсыбаппыт, кэпсэппэппит да.

   Суох, киниттэн кэлэйбэтэҕим. Оннук күүскэ таптыыр этим. Ол кэнниттэн мин кинини хаһан да умнубатаҕым, көрсүбэтэҕим. Кыыһым ол курдук дойдулаабыта. 1974 сыл сайына биһигини букатыннаахтык араарбыта. Ол сайын түүл-бит курдук сылдьыбытым. Сүрэхпэр өтөрүнэн оспот

баас иҥэн хаалбыта. Сүрэхпитинэн сөбүлэһэн, харахпытынан хайҕаһан сыдьыбыт ыраас дьон буоллахпыт. Эгэ, сыллаһар-уураһар, куустуһар кэлиэ дуо… Наһаа да көнө эбиппит. Оннук ыраас иэйии кэнниттэн итинник күүстээх охсууну ким тулуйуой…

   Иһэ-аһыы сылдыбытым. 30-тан тахса сыл усталаах туоратын тухары хотуттан, кини дойдутун дьоно кэллэхтэринэ, наар сэгэртэйбин – Аанчыкпын сураһан эрэй бөҕөтүн көрөр этим. Ыйыттахпына, “үчүгэйдик олорор, кэргэннээх, оҕолордоох” дииллэр. Ол тухары сүрэҕим уоскуйбат, син биир дууһам кинини көрдүүр.

 

Соһуччу сурах эрэли үөскэппитэ

 

   Онтон биир үтүө күн хоту бииргэ үөрэммит кыыспыттан алҕас соһуччу сонуну истэммин, утуйар уум уу буолбат, аһыыр аһым ас буолбат буолла. Ити – 2010 сыллаахха этэ. Күнүм-ыйым оҕото, Аанчыгым кэргэниттэн арахсыбыта 20-чэ сыл буолбутун истэммин, сүрэҕим бааһа аһыллан, урукку иэйиим эмиэ төттөрү эргилиннэ.

   Тоҕо мин тапталым Орто дойду олоҕор соҕотоҕун сылдьыахтааҕый? Абам да баар эбит… Миигинэ суох 20 сыл соҕотоҕун олорбутун билбэккэ сылдьыбыппын диэн, аны туран мин айманыы бөҕөтө буоллум. Сүрэҕим бааһа аһыллан, мэктиэтигэр, хаанынан оҕуолуур курдук. Бииргэ үөрэммит кыыспыттан дьиэтээҕи төлөпүөнүн нүөмэрин ыламмын биир үтүө күн киниэхэ эрийдим. Тапталлааҕым са­ҥа­тын истэммин бэйдиэ бара сыстым, салыбырас буолуохпар диэри долгуйдум.

 Ааппын эттим, киһим бастаан өйдөөбөтө, “кимҥиний?” диир. Аны билэн баран соһуйда аҕай, туох да диэн булбата. Быыһыгар бөтө-бөтө саҥара сатыыра иһиллэр. Икки өттүттэн балачча саҥата суох сыҥсыйарбытын эрэ билэбит. Мин да киниттэн хаалсыбатым. Инньэ гынан толору харах уулаах олорон кэпсэттибит. Кини наһаа долгуйарыттан буолуо, тугу да кыайан саҥарбат буолан хаалбыта. Миигин эрэ төлөпүөннүө диэбэтэх быһыылаах. Киниэхэ да соһуччу буолуо. Бачча сыл тухары өйүттэн-санаатыттан сүтэрэн кэбистэҕэ дии.

   Мин киниэхэ: “Эйигин наһаа таптыыр этим, билигин да таптыыбын”, – диэтим. Кини эмиэ сүтэрбит сылларын тухары миигин эрэ таптыы сылдьыбытын, дьэ, аһаҕастык билиннэ. Суотабайын нүөмэрин биэрдэ. Дьэ, мин онно эрэ биллим суотабай төлөпүөн хайдах курдук күндүтүн. Ол күнтэн ыла күн аайы кэпсэтэр буолбуппут. Саатар, биһиги кытыы дэриэбинэбитигэр суотабай сибээс тиийбэт. Үөһэ хас эрэ миэтэрэ үрдүктээх сиргэ ытыннахха биирдэ, тапталлааххын кытта кэпсэтэн дьоллоноҕун.

 

Олоҕум саамай дьоллоох түгэнэ

 

   Арай, доҕоор, аан аһыллаатын кытта көрбүтүм – кини бу иһэр. Мин көрдөхпүнэ, Аанчыгым эт туппут, сонообут, баараҕадыйан хотун хаан көрүҥнэммит. Көрсөөт, долгуйууттан, сүтэрсииттэн иккиэн да саҥарар кыахпыт

суох буолла. Харахпытынан эрэ көрсөбүт. Аанчыгым котоку, ытаан бөҕөтө буолар. Мин эрэйдээх тугу да булан саҥарбаппын, кыайан уоскуппаппын. Бэйэм нэһиилэ тулуйан турабын, долгуйуу киэнэ кытаанаҕа. Кини нэһиилэ саҥа таһааран: “Итэҕэйбэккэҕин миигин кыҥнайа-кыҥнайа көрөҕүн дуу?” – эрэ диэтэ. Уонна миигин көрөөт: “Кырдьыбыккын эрээри, өссө күүскэ таптыах курдукпун”, – диир. Сөп ээ, мин үйэм тухары ыарахан үлэҕэ сырыттаҕым. Кини дуоһунастаах үлэҕэ сылдьыбыт, карьератын бэркэ оҥостубут, үйэтин тухары чөл олоҕу тутуспут, дьоно-сэргэтэ ытыктыыр киһитэ.

 Ол сайын үс күн бииргэ буоллубут. Онтон хаалбыт күннэрин атын улууска баар кыыһыгар баран ыалдьыттаан кэлбитэ. Оҕолоругар мин туспунан кэпсээбит эрээри, ыал аҕата диэбэтэх. Оҕолоро истэн үөрүү бөҕөтө үһү. Ийэбит кырдьар сааһыгар утары көрсөн олорон чэйдиир киһилэммит диэн. Үс күн көрсүспүт дьоллоох күннэрбитигэр таптал диэн хайдах курдук күүстээх иэйиитин сүтэрсэ сылдьыбыт сүрэхтэр онно биллибит. Дьэ, кырдьар сааска күүскэ көбөн кэлэр иэйии диэн ити буолар эбит. Киһи тылынан кыайан кэпсээбэт “минньигэс” өйгө-санааҕа хаалар эриэккэс көрсүһүүтэ онно буолбута.

Дойдутугар көтөрүгэр атаара киирбитим. Бараары туран эмиэ “кэргэҥҥиттэн арахсыма, мин ыал олоҕун алдьатыахпын баҕарбаппын”, – дэтэлиир. Онтон киэр хайыһан туран, миигин хайдах курдук таптыырын, миигинэ суох кыайан олорботун билинэр. Инньэ гынан икки өттүттэн айманан ахан араҕыстыбыт. Кинини атаарбыт күммэр халлаантан күнүм туллан түс­пүтүн курдук турукка сылдьыбытым.

   40-ча сыл буолан баран көрсүһэм­мит, иккиэн да уларыйдыбыт. Кинини көрсүөхпүттэн табахпын бырахтым. Өйүм-санаам, олоххо тардыһыым өссө күүһүрдэ. Аанчыгым бу олоххо көрсүбүт саамай күндү киһим буоллаҕа. Сиргэ төрөөн кинини эрэ таптаабытым. Бииргэ буоларбыт эбитэ буоллар, өссө үчүгэй буолуо эбит. Мин билигин кинини санаабытынан утуйабын, сарсыарда чыычаахпын санаабытынан уһуктабын.

 

Булкулла сылдьыбыт кэмнээҕим

 

   Бэйэбиттэн быдан балыс кыыһы улахан таптала суох кэргэн ылбытым. Кини миигин аҥаардастыы таптыыра. Тапталга наһаа эрэйи көрбүт буоламмын эбитэ дуу… сирэ-тала барбатаҕым. Оҕо-уруу, сиэн, хаһаайыстыба – барыта баар. Наар үлэҕэ сылдьыбытым. Кэргэним сааһын тухары сүөһүгэ үлэлээбитэ, тыа хаһаайыстыбатыгар ситиһиитэ элбэх.

  Бэйэм иккис курууппалаах инбэлииппин, акаары санаабар, иһэн-аһаан сылдьыбыт кэмнэрбэр кырбанарым да ханна барыай… Ол түмүгэр доруобуйабар оҕустарбытым. Төрөппүттэрим өлбүттэрин кэннэ арыгыбын тосту бырахпытым.

Билигин олоххо булкуллан баран сылдьабын. Ардыгар ыллым да дьиэбиттэн

тахсан, турар бэйэбинэн баран хаалыахпын санаталыыбын. Онтум быыһыгар оҕолорбуттан, сиэннэрбиттэн тардыстан кэлэбин. Миигинэ суох кыайан олорор кыахтара суох. Оччоттон баччаҕа диэри аҕа баһылык оруолун толорон, дьаһайан кэллэҕим. Аанчыкпар: “Холбоһуохха, ыал буолуохха”, – диибин. Ону кини: “Кэргэниҥ суоҕа буоллар, ыал буолуо этибит”, – диэн санаабын манньытар. Эмиэ да кэргэммин аһына саныыбын. Таптаабаппын эрээри, бэйэ-бэйэбитигэр убансан хаалбыппыт. Кинитэ суох мин тэһийбэппин, миигинэ суох – кини тэһийбэт. Аны Аанчыкпын сүтэриэхпин, олохпун салгыы хайдах олоруохпун сатаан санаабаппын.

   Билигин олох мунан, өйүм-санаам булкуллан, өй-сүрэх мөккүөрүгэр санаа кулута буола сылдьабын. Эйиэхэ кэпсээммин арыый санаам чэпчээбит курдук буолла”.

 

Сүрэҕим киниэхэ тардыстар

 

   Аанчык: “Бүтэһигин 1974 сыллаахха сайын көрсүбүппүт. Онтон бу 40-ча сыл буолан баран көрүстүбүт. Идэбинэн үрдүк дуоһунаска үлэлии сылдьыбытым. Үйэм тухары төрөөбүт дойдубар олоробун. Кэргэммиттэн арахсыбытым 20-чэ сыл буолла. Үс оҕолорбун бэйэм иитэлээбитим. Бары ыаллар, сиэннэрдээхпин. Билигин соҕотоҕун олоробун.

   Кэргэним иһэр этэ. Ньукулай көрдөөн булбутугар наһаа соһуйбутум. Бу киһи мээнэҕэ булбатах буолуохтаах, Дьылҕа Хаан иккистээн эмиэ көрсүһүннэрдэ дии санаабытым. Билигин иккиэн ыраах-ыраах олоробут. 1974 сыл бэс ыйыгар көрсүһэрбитигэр мин бэйэм быһаарыам, кэпсэтиэм диэн тиийбитим да, ханна баарый… 20-лээх кыыс оҕо бэйэм муҥкук буол­лаҕым. Оччолорго этиллиэхтээх тыллар кыайан этиллибэккэ икки аҥыы барбыппыт. Кини миигин итинник күүскэ таптыырын билбэт этим. Бастаан көрсүһэрбитигэр долгуйуу бөҕө. Ньукулай кэргэннээх, оҕолордоох, сиэннэрдээх киһи. Мин кинилэр олохторун аймыахпын баҕарбаппын. “Бачча сыл тухары ыал буолан олорбут кэргэҥҥин кытта олор” диибин. Кини ону ылыныан, истиэн да баҕарбат.

 Барбаппын диэтэхпинэ, саатар, кэлэн көрсөн барыый диэн көрдөһөр. Иккиэн бииргэ буолуохпутун баҕар­быппыт да иһин, кыаллыа суох курдук. Кини: “Син биир хаһан эрэ баҕа санаабыт туолуон сөп буоллаҕа”, – дэтэлиир. Дьэ, билбэтим. “Ыллым да турар бэйэм дьиэбиттэн тахсан барыам, эйигинэ суох сатаммаппын. Эйигин иккистээн сүтэриэхпин баҕарбаппын”, – диир. Ону мин: “Барытын ыйааһыннаан, ыараҥнатан көр. Оҕолоруҥ, сиэннэриҥ тустарыгар. Манна кэллэххинэ, тугу гыныаххыный, кими да билбэккин. Адьас иэдэйиэҥ. Сайынын манна сырыы суох дойдута, сөмөлүөт эрэ сылдьар. Олор, арахсыма”, – диэн сүбэ кэриэтэ этэрбин дьөрү истиэн да баҕарбат. Олох кэлэн хаал диэхпин эмиэ суобаһым буолбат. Ол эрэн сүрэҕим, кутум-сүрүм өрүү

киниэхэ тардыһар курдук.

   Хаалбыт олохпутун эмиэ да бииргэ олоруохпутун баҕарар эбиппин. Икки өттүттэн бачча сыл тухары сүтэрсэ сылдьан баран, иккистээн эмиэ сүтэрсиэхпитин баҕарбат курдукпут. Киһи кырдьар сааһыгар аттыгар таптыыр киһитэ баара үчүгэй буолуо эбит да … Эмиэ да атын киһи олоҕун аймыахпын баҕарбат курдукпун.

   Мин кинини билигин да күүскэ таптыыбын. Оччолорго киниэхэ кэргэн тахсыбытым эбитэ буоллар, итинник иһэн-аһаан инбэлиит буолар турукка тиийиэ суох этэ. Сэгэрим сыыһын наһаа аһынабын ээ. Арыт-ардыгар кини соторутааҕыта эрэ миигиттэн барбыт курдук санаталаан ылабын. Кырдьар сааска киһи булкуллар да буолар эбит… Онон таптал сааһы билиммэт дииллэрин бэйэбинэн, дьэ, билэн итэҕэйэ сылдьабын. Кырдьар сааспытыгар тиийэн, эһээ-эбээ буолан баран, хайа-хайабыт маннык эрэ буолуохпут дии санаабатахпыт. Олоххо оннук диэн баар буолар эбит”.

 

Саргылаана БАГЫНАНОВА

Содержание

• ХАРА БЫЛЫТ

ХАРА БЫЛЫТ

24 июня 2022

Бу түбэлтэни биһиги бырааппыныын эрэ билэбит. Өрдөөҕүтэ буолбута. Оччолорго оскуола оҕолоро этибит. Кэлин улаатан баран, айылҕаҕа эҥин араас дьикти көстүү баар да буолар эбит дии саныыр буолбутум. Оттон ол саҕана айылҕа биир дьиктититтэн сүрдээҕин куттаммыппын өйдүүбүн.

  Биирдэ эһэбит синньигэс тииттэри күрүө баҕаната гынаары сууллартаан, тыраахтарынан состорон аҕалтарбыта. Биир итии күн биһигини, орой мэниктэри, хатырыктыырга соруйбута. Инньэ гынан сытыы күрдьэхтээх, чохороон сүгэлээх эһэлээх эбэбитигэр кэлэммит мас хатырыктыы сылдьыбыппыт. Мас хатырыга үчүгэйдик кэлэр буолан, хаадьылаһа-дьээбэлэһэ, тиритэ-хорута үлэлээбиппит. Арай ол турдахпына, туох эрэ хараҥа кэлэн мин үрдүбүнэн күн сырдыгын сабардаан кэбиспитэ. Өрө хантайан көрбүтүм, кыра хап-хара былыт мин үрдүбэр кэлэн үллэҥнии аҕай турар эбит. Өссө эбиитин кыратык чаҕылҕанныыр эҥин курдук.

  Биһиги, оҕолор, ол былыты көрөн, кыратын аанньа сэнээн, ыйа-ыйа күлэн тоҕо барбыппыт. Күллэхпит аайы былыт хараардар харааран испитэ, этиҥин тыаһа улааппыта. Оннук үллэн-үллэн баран, эмискэ солуурдаах уунан кутан барбыта. Уута наһаа тымныы этэ. Биһиги титирэстиэхпитигэр диэри тоҥмуппут. Күлбүппүт-салбыппыт ханан да суох буолбута. Сүрдээҕин куттанан, бырысыап анныгар киирэн, саһан хаалбыппыт. Хара былыт балайда ардыы түһэн баран, улам сырдаан, күүгэн курдук маҥхайан илин диэки уста турбута. Ол кэннэ тула чалбах бөҕөтө тахсыбыта. Билигин санаатахха, наһаа да дьикти түбэлтэ буола сылдьыбыт эбит. Күрүлүүр күнүс, биир да былыта суох ыраас халлааҥҥа, итиччэ намыһаҕынан туох хара былыта кэлэн ардаан-самыырдаан, этиҥ уонна чаҕылҕан аргыстаах кэлэн барбыта буолуой? Ити кэнниттэн, куһаҕаны биттэниэҕи, биһиги аймахха туох да быһылаан буолбатаҕа. Сайын этэҥҥэ ааспыта. Быһата, айылҕа дьикти көстүүтэ көстөн ааспыта буолуо ээ дии саныырбар эрэ тиийэбин.

Содержание

• Чөҥөчөх оҕото

Чөҥөчөх оҕото

Арай биирдэ өр көрбөтөх доҕорбун көрүстүм. Уйбаан диэн. Дьиҥэр дьахтар иигэ халыйан тиийэр сиригэр, ыаллыы нэһилиэккэ олорор да улаханнык хаан тамайар да төрүөт суоҕуттан дуу, икки нэһилиэк икки ардынан сайын тимир көлө сырыыта суоҕуттан эбитэ дуу, кыһын тымныыга тугу сии барыаххыный, оннук көрсүбэтэхпит син ырааппыт эбит. Бу доҕорум оҕо эрдэҕиттэн киэҥ көҕүстээх эрээри көрүөх бэтэрээ өттүгэр элэс гыммыта эрэ баар ыт атах бэрдэ. Ону таһынан идэтинэн тимири ыллатар, маһы хаамтарар киһи.
Арай киһим олох балык айах буолан олорор. Хайа доҕоор, туох буолан ууну омуртуҥ, кэпсээ? Иэдээн буолла! Туох буолла ол? Дьэ, доҕоор, уол, уолум тиийэн кэллэ…, - дии² сыата бырдаҥалаата. Уолун суох курдуга, тугу, тугу туойдуҥ? Ээ, били улууска тутууга сылдьыбытым. Уонтан тахса сыллааҕыта. Ол саҕана эр бэрдэ буоллаҕым, биир да уһун дьууппалааҕы аһардыбат этим. Ол сылдьан биир үрүҥ дьиэ араҥаччыта, хара дьиэ хараҥаччыта биир кэрэ куону сөбүлээн кэбиспитим. Олох көрөр хараҕым дьүккэтэ, көтүрдэр тииһим миилэтэ киһим буолбута. Ол курдук үөрэ-көтө, үлэлии сырыттахпына дойдубар ыҥыран ылбыттара эмискэ. Суруйсан билсэ сылдьыбыппыт син сыл ордуга кэриҥэ. Онтон суруйбат да хоруйдаабат буолан хаалта. Аны ол кэмҥэ уларыйыы-тэлэрийии буолан, бары-барыта ыһыллан барыы-кэлии кыаллыбат буолан хаалта. Кэлин бэйэм да умна быһыытыйбытым. Онтон бэһис сылыгар ити ойохпун көрсөн ыал буолбуппут. Онтубут ол хаардаммыт чөҥөчөҕүм тиийэн кэлбэтэ дуо?! Умса бырах, тиэрэ бырах, олох мин!.., диэн кутан симэн барда. Ол уол ийэтэ ыалдьан өлбүт үһү. Аҕалааҕын ийэтэ тиһэх күнүгэр кэпсээбитин, кинини булаар диэн такайбытын толорон бу кэлбит. Ситинник син өр кэпсэтэн тарҕаспыппыт.
Кэлин истибитим Уйбаан хотуна уолу ылыммыт үһү, уола суох ыалга уол оҕо буоллаҕа ити. Аны Уйбаан уолун бэлэһигэр силлээбитэ бэйэтиттэн туох да хаалсыбат уус буолбут.

Быһаарыы:

Дьахтар иигэ халыйан тиийэр сирэ - чугас сытар сир
Киэҥ көҕүстээх - холку, ыксаабат
Тимир ыллатар, маһы хаамтарар - уус киһи
Ыт атах - быһый киһи
Үрүҥ дьиэ араҥаччыта, хара дьиэ хараҥаччыта - мааны дьахтар (оҕо)
Көрөр (көрдөрөр) хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ - ордук харыстыыра, таптыыра
Хаардаммыт чөҥөчөк (х) - эр киһи атын дьахтартан оҕото
Умса бырах, тиэрэ бырах - үүт-үкчү
Бэлэһигэр силлээбит - уус киһи эдэр уолу дьарыкка уһуйбут.

Содержание

• Ыалдьытымсах ыал.

Ыалдьытымсах ыал.

Тыа киьитин билинни сокуон элбэхтэ да улуус киинигэр тиэьиннэрэр буолла5а, массыына эттэьэн, эбэтэр эриэйсэбэр оптуобуьунан Сунтаарга киирдэххэ, туьуулэнэр, чэйдиир, дьыалан табыллыбата5ына хонон да хаалар тугэннэргэ санаан хоту ыал булан туьэр, сылдьар туьугар табыллыы буолааччы.
Андрианнаахха бастаан 8 саастаахпар, эьэм елен, тереппут а5ам сана ойо5унаан олорор сиригэр хоту Ойуьардаахха баран иьэн сылдьан ааспыппыт. Сарсыарда эрдэ туран Иж Юпитер 4 сана коляскалаах мотоциклынан Сунтаар пордугар,биьигини 4 киьини иккитэ кырынан киллэрбитэ.
Кэлин аба5абынаан сылдьан билсэн, Андрианнаахха бэйэм да сылдьар буолбутум.
Андриан мэлдьи уерэн кетен, кулум аллайан, сутэрэ сылдьыбытын булбуттуу, санаран инэрэн,быыьыгар уерэтэн да ылааччы, оттон санаспыт Галина хара бараан сирэйигэр биир тэн ма5ан тиистэрэ кэчигирээн мэлдьи саната суох мичээрдии олорооччу.
Мин сылдьан хоноьолуурбар, ыалдьыт буолан итии чэйдэрин, минньигэс астарын иьэрбэр Таисия, Георгий, Лена, Степа туспа бараннар Андрианнаах Галя бэйэлэрэ эрэ олорор кэмнэрэ этэ.
Дьиэлэрин эргэ маьын хас биирдиитин устуруустаан, акылаатын урдук гынан сиэмэнтэнэн куттаран, дьып-дьап оностон, кимнээ5эр утуе кестуулээх дьиэ буолан тахсыбыта.
Андриантан бастаан ейбер туьэр гына - Куьур Ыстапаан диэн Тирэ5эттэн теруттээх уопсай ебугэлээхпитин билэбин. Эбэм еттунэн айма5ым буолар эбит Андриан Степанович.
Иккиэйэх бэйэлэрэ мэлдьи толору эбиэт буьараллара, то5о диэтэххэ, булгуччу Хочо еттуттэн, Элгээйи энэртэн хоноьо ыалдьыт баар буолар, сурдээх ыалдьытымсах, дэлэй сэьэннээх, минньигэс астаах чахчы да5аны быстарбыкка - сал5абыл, ыктарбыкка - уоскулан, муммукка - субэьит буолар мааны ыал диибин. Аба5ам Михаил Игнатьевич ыалдьыбытыгар Андрианнаах айманан элбэх киьини, келену ата5ар туруоран самолетка тиийэ арыаллаан, суксэн кетехсен киирбитин се5ен кэпсииллэрэ, биирдэ мин мотоциклым алдьанан Алланаттан кеме кердеебуппэр бортовой УАЗигынан тиэйэ тахса сылдьыбыта. Кэлин саьааннаан дьыала5а тубэьэн, улэтэ суох сылдьар кэммэр, санаьым Галина, таайым Андриан туора турбаккалар туох кыахтаахтарынан ис сурэхтэриттэн кемелеспуттэрэ. Бу маннык ис сурэхтэн тахсар быьыыны, чахчы киьи кыьал5атын ейдуур, кини тургэнник кыьал5аттан тахсарыгар ба5арар киэн дууьалаах дьоннор дьайыылара дии саныыбын.
Киьи оло5о араас, ыраас хонууну туорааьын буолбатах, мелтеен-ахсаан, будуруйэн-айманан да барааччы, онтон олохтон тэмтэрийээччи да баара мэлдьэх буолбатах. Ону барытын туораан, 4 о5ону биэбэйдээн улаатыннаран, угус сиэннэ, хос сиэннэ Андрианнаах

Галина бигэ тирэх буолбуттара саарба5а суох.

• Сылы быьа музыкальнай оскуола5а таспыт-а5албыт хамнаспын хата сиэним 3 солкуобайы биэрдэ,- диэн Андриан Степа кыыьын кулэрэ дьээбэлиирэ бу баарга дылы. Сиэннэригэр барыларыгар ейдетен этэн, сыллаталаан мэлдьи учугэйгэ иитэ такайа сылдьара Андриан.
  Дьэ уонна хас быыбар аайы Андриан халбаннаабат хомуньуус. Ленин, Сталин мэтириэттэрэ хоьугар ыйанан турааччылар. Миигин дьэ эьэн хомуньуус этэ, эн да5аны хомуньуус партия5а киир, норуот туьугар киирис диэн элбэхтэ этэрэ, партия киин кэмитиэтин уураахтарын, аныгы былаас хоруупсуйа, сиэрэ суох быьыыны халбана суох утарара. Охсуьар дьыалатыгар ис сурэ5иттэн бэриниилээх уонна хомуньуустан атын учугэй олох бу дойдуга суох диэн бигэ эрэллээх буолааччы таайым.
  Билигин, хомойуох иьин, Хамсык ыарыы туран, кырдьа5ас аймахтарбар сылдьыбат буолуохпуттан, Сунтаар миэхэ уларыйбыт курдук: Тимир тамыр сирэйдээх, дьыалы куолу дьоно, охтон да тустэххинэ урдугунэн атыллаан ааьыах кэриннээх таас курдук мессуеннээх дьон.
  Туохха эмэ ситиьэн табыллан да ыллаххына уеруугун уллэстэргэ тиэтэйбэт ымыттыбат бодолоох сиэрэй дьон…
  Дьэ оччо5о ейдуугун Андриан уонна Галина хайдахтаах истин, киэн, сырдык сыдьаайынан сыдьаайан биьиги курдук дьоннорго сирдээ5и сырдык тугэннэри бэлэхтээбит кэрэ ыалларын.
  Мэлдьи саныыбын, ахтабын, сылаас дьиэлээх, итии чэйдээх, тотоойу дьикти минньигэс астаах чахчы да сатыы тайа5а буолар, аттаах ойбоно буолар, тонмуту ириэрэр, быстыбыты сал5ыыр, сылайбыкка сэниэ биэрэр, илистибиккэ эрэли са5ар саха мааны ыалын.

  МИЧИЛ Гурьев - СУОЛ.

Содержание

• КЭПСЭЭН. КӨЛҮЙЭ.

КЭПСЭЭН. КӨЛҮЙЭ.

19:00 17.04.2022

Сайыҥҥы куйаас күннэр сатыылааннар, салгын ибир да хамсаабакка, күөх тумарык буолан дьиримнии турдаҕына, улар оҕолоро тиит төргүү мутугар айахтарын атан аҕылыы олордохторуна, тайах кыыл куйаастан, күлүмэнтэн куотан куталаах көлүйэ ортотугар түһэн, даллаҕар кулгаахтарынан сапсына сыттаҕына, биһиги, дэриэбинэ кыра уолаттара, кыракый көлүйэбитигэр сөтүөлээн сөрүүкүүр буоларбыт.   Көлүйэбит барахсан дэриэбинэттэн балтараа килэмиэтир курдук сиргэ, сөмөлүөт түһэр былаһааккатын бүтэр уһугар, дьиэ оннун саҕа сиргэ, дулҕалар быыстарыгар, икки арбаҕар үөтүнэн хаххаланан, ‘’уолаттарым бүгүн тоҕо биллибэтилэр’’ диэбиттии, күн уотугар долгуннарын оонньотон кылабачыйа сытар. Уолаттар буоллаҕына, дэриэбинэ иһигэр сэриилэһэ оонньоон буһа-хата тиритэн боролуйа сылдьан, «сөтүөлүү барыаҕыҥ» диэн ыҥырыыны истээт, бары биир киһи курдук буут быстарынан көлүйэбит диэки сүүрүүнэн түһүнэн кэбиһэрбит. Ким инники тиийбит ыраас ууга умсаахтыырын билэр буолан, куоталаһыы кытаанаҕа буолара. Ортобутугар биир быһый уоллаахпыт үксүгэр инники тиийэн бэскилээх төбөтө ууттан быган күлэн ырбайа олорооччу. Кини түргэнник сүүрдэҕинэ чаачар курдук өҕүллэн, кэтэҕэ чынайан, атахтарын ылара көстүбэт биир кэм көлөһө эргийэрин курдуга. Иннибитигэр түһэн көхсүн эрэ көрдөрөрө. Онон кинини эккирэ тэр туһата суоҕун билэн, бэйэбит куоталаһан тыҥабыт күүгэнэ бара[1]нан көлүччэбитин нэһиилэ буларбыт. Ыксалбытыгар, таҥаспыт дуомун аара сүүрэн иһэн туора-маары тамныырбыт уонна көлүйэбитигэр кэлээт да, кус сыгынньах ууга оройбутунан түһэрбит. Кыра көлүйэбитин атыйахтаах уу курдук ытыйан, ыһыы-хаһыы доҕуһуоллаах уунан чалбааттанан күргүөмнээх сөтүөлээһин саҕаланара. Биһиги үөрэр-көтөр айдааммыт Эбэбит киэҥ ньууругар симэлийэн сүтэрэ. Баҕабыт ханыар диэри уһуннук сөтүөлээн, ууттан тахсан бэрт ыксалынан таҥаспытын булан таҥнар буоларбыт. Өскөтө, бытаардыҥ да күлүмэн обургу сытыы тиистэрэ эккин быһыта ыстаан аһытан куттууллара.

© edersaas.ru сайтан: https://edersaas.ru/kepseen-k-l-je/?readОнтон тыын ыла түһэн атын «түҥ дэһии» оонньууну уһун оттоох дулҕалар быыстарынан сыылла сылдьан оонньуурбут. Бу мөккүөрдээх, этиһиилээх оонньуу буолара. Ким «өстөөҕүн» инники көрөн ыппыта куруутун кэриэтэ мөккүөрдээх этэ. Бу сылдьан ким эмэ илиитин дуу, атаҕын дуу сытыы кылыс окко хаан оҕуолуор диэри быһан биир мучумаан буолара. Аччыктаан куртах курулуйан, сылайан дьиэҕэ барыы буолара. Ол баран иһэн булгуччу чыычаах уйатын булан, кыһыл айахтарын муҥунан аппыт оҕолорун кумаарынан тото аһатан, ийэлэрэ көҥөнөн чырыптыы тула көтөрүн иһин түргэнник

хомунан салгыы барарбыт. Аара ходуһаҕа кииһилэ элбэх үүнэрэ. Сымнаҕас сэбирдэхтэрин хомуйан аһыырҕата-аһыырҕата балайда сиирбит. Ол арааската куртахпытын албынныыр буоллахпыт. Аттыбыттан улахан аһыыҥка көтөн тирилээн тэйиччи баран түһэрин көрөн эккирэтэн тутан ылан утарытаары охсуһуннара оонньуурбут. Ити курдук уһун күн устата аһыырбытын умнан, Эбэбит барахсан киэҥ нэлэмэн, араас эгэлгэ сибэккинэн симэммит күөх ньаассын ходуһатыгар сылдьарбыт, бу санаатахха, айылҕа үөрэҕэр үөрэниибит буолар эбит. Тугу хараххынан көрөрүҥ, кулгааххынан истэриҥ, илиигинэн тутарыҥ, айаххынан амсайарыҥ барыта үөрэх буолан өйгөр хатанар. Ол курдук уҥуоргута тумарык буолан көстөр күөлбүт ньуурун үрдүнэн тыыраахылар, хоптолор ас көрдөөн айманар саҥалара, чөкчөҥөлөр туора-маары көтүүлэрэ, сороҕор үөрүнэн көтөр дьиэрэҥнэр, кураҕаччылар, аһыыҥкалаан сии сылдьар тураахтар, аттыбытыгар мэччийэ сылдьар ынахтар, сылгылар барыта сонун, барыта сэргэх. Отчуттар отууларыттан буруо тыргыйан оттооһун үлэтэ күүскэ бара турарын туоһута.

© edersaas.ru сайтан: https://edersaas.ru/kepseen-k-l-je/?readКэлин улаатан баран, атын сирдэринэн тэлэһийэ сылдьан сөтүөлээн көччүйэр кыракый көлүйэбин түүлбэр көрөрүм. Биир кэмҥэ дойдубар тахса сылдьан оҕо сылдьан сөтүөлээбит көлүйэбин көрө тиийбитим, көлүйэбит барахсан онно да суох буолан соһуп[1]пута. Оннооҕор дэриэбинэ чугаһыгар баар Суор көлүйэтэ диэн ааттаах обургу, күһүн-саас кустанар көлүйэ эмиэ сүтэн, дулҕа саба үүммүт этэ. Дьэ онон, олох уларыйа турдаҕа, айылҕа эмиэ кыралаан уларыйар диэххэ. Арай биир көстүү уларыйбат – урут да, билигин да Эбэбит киэҥ ходуһатыгар күһүөрү кэмҥэ бугул курдук элбэх кэбиһиилээх оттор лагларыһан тураллара хараҕы үөрдэр. Аҕам этэр буолара, «от быйаҥ, от баар буоллаҕына, бары барыта баар буолуо» диэн. Оннук да эбит. Тыа киһитэ быйаҥнаах сайынтан сөп буолар отун от­тоон, кыстыкка бигэтик үктэнэн көхсө кэҥиир, сүргэтэ көтөҕүллэр. Оттон кырачаан уолаттар төрөппүттэрин солбуйан эмиэ буһа-хата оттоон, ынах сылгы иитэн, түбүктээх буолан баран нус-хас олохторо иннин диэки аа-дьуо устан иһиэ буоллаҕа. КУЧАН.

© edersaas.ru сайтан

Содержание

• САХАЛЫЫ КЭПСЭЭННЭР:

САХАЛЫЫ КЭПСЭЭННЭР:

Майгы-сигили

(Дьиҥнээх олохтон)

Сайын 1980сыл.
Нэһилиэктэн биэс көстөөх сиргэ ,алаас баарыгар.Сопхуос сайылыгын аҕыйах дьиэлэрэ көстөллөр. Сайылык түптэтин буруота унаарар.Титиик иһигэр ыаньыксыттар ынахтарын ыыр тыастара тимир ыаҕаска “чуурк"“чаарк"гынан иһиллэр.Электродойка эмиэ баар,үлэлиир курдук даҕаны сорох ыанньыксыттар суоска тиийбэт буолан,эрдэ бүтээри илиилэринэн ыыллар.Сопхуос ыанньыксыттарыгар, эбии көмө диэн эдэр кыргыттары аҕалбыттара.Онно иирэ талахтыы имигэстик хамсанар,сырдык ыраас хааннаах номоҕон дьүһүннээх, Натаа кыыс баара.Кини кыра эрдэҕиттэн үҥкүүһүтүнэн биллэрэ.Ыанньыксыттарга көмөлөһөрүн быыһыгар,ырыа ыллаан киҥинэйэн үҥкүүлээн барыахтыы дьиэрэҥкэйдээн ылара.Кыысчаан сибэккигэ түһээри гыммыт лыахтыы дайара.
Эдэр бостуук уолаттар сэмээр ,кинини уоран кыҥастаһаллара.Тоҕоостоох кэм көһүннэҕинэ, билсиһиэхтэрин баҕараллара.Кыргыттар уопсастыбаннай үлэҕэ,уус - уран тэрээһиҥҥэ көхтөөхтүк кытталлара.Политинформатар лекция ааҕара.Субуотаҕа нэһилиэккэ таансылыы тахсаллара.Сайылыктан үүт таһар массыынаҕа хатаастан,ким уолаттары кытта матасыыкылынан,ким түөрт кыырыктаах мас көлүөһэлээх тэлиэгэлээх атынан,айаннаан тиийэллэрэ.
Биирдэ пиэрмэ үлэһиттэрэ нэһилиэк кулуубугар, кэнсиэрт көрдөрөр буолбуттара.Онно биригэдьиир ким ырыа ыллыыр,ким хоһоон этэр дьоҕурдааҕын ыйыталаспыта.
Дьүөгэлэрэ Натааны үҥкүүһүт диэн эппиттэригэр биригэдьиир көрдөспүтэ.Кыыс сөбүлэнэн үҥкүүлээбитэ.Кэнсиэртэрин толору нүөмэр булан ,нэдиэлэ курдук бэлэмнэнэн үчүгэйдик толорон, көрдөрбүттэрэ.Натаа кыысчаан үҥкүүлүүрүн бары сөбүлээбиттэрэ, хайҕаабыттара.
Натаа биир уол кинини мэлдьи кэтээн көрөрүн сэрэйбитэ.Биирдэ ынаҕын баайаары муоһуттан сурук булбута.Ким эрэ таптыырын билинэн суруйбут, уонна аатын суруйбатах этэ.

Кыһын бастакы хаар түһүүтэ Натаа дьиэтигэр киирэн истэҕинэ ,хаарга ким эрэ сүрэҕи,кубалары уруһуйдуура.
Дьэ итинник Ньукууһун кытта билсибитэ.Уол атыттар курдук билсээт да кууһаары илиитэ сарбаҥнаабат ,уураары уоһа чорбоҥнообот этэ.Көрсүө сэмэй буолан итинник таптыырын эппэккэ, кыбыстан сылдьан баран, биирдэ таансыга эр санаатын киллэрэн,үҥкүүгэ ыҥырбыта .Онтон сыыйа билсибиттэрэ.Натаа ким эрэ кинини кистээн таптыырын билэн,бүтэйдии сэрэйэн саныы сылдьыбыт буолан, уолу киэр аспатаҕа.Ол кэннэ Ньукуус илэ көрөн таптыырыттан санаата көтөҕүллэн.Кыыска күн аайы кэлэр буолбута.Өр сүтэрэ сылдьыбытын булбут киһилии дуоһуйбута.Ньукуус төһүү үлэһит,булчут бэрдэ этэ.
Онтон ыла кинилэр бур,бур буруо таһааран эйэ дэмнээхтик сыһыаннаһан, төрөөн -ууһаан чэчирээн олороллор.Оҕолорун

харыстаан мээнэ үлэлэппэккэ,мөхпөккө дьарыйбакка ,мэлдьи кинилэр санааларын хоту,маастарын табан иитэллэр.Онтулара хойутуу охсуулаах буолбута.Оҕолор улаатан ыал буолан да бараннар ,төрөппүт көрүүтэ-харайыыта суох олорбот курдуктар.Натаалаах Ньукуус оҕолоро улаатан, дьэ оҕоттон сынньанаары гыммыттара,аны сиэннэрин аҕалан куталлар.Ону кинилэр буолуохтааҕын курдук ылыналлар"оҕо дьол"диэн саныыллар.
Тугу булбуттара,үлэлээн хамнастаммыттара барыта оҕолоругар.От оттоон сүөһү иитэн, үүт туттаран ииттинэллэр.Настаа остуораһын ,пуобарын да хамнаһа биллээхтиир буоллаҕа ди.Оҕолорун иитээри икки үлэни үлэлиир.Ньукуус эмиэ тыраахтырынан дьоҥҥо холтууралаан, күһүнүн бултаан,түүлээх туттаран,булбута-талбыта барыта оҕолоругар.Ол оннугар уолаттара үлэлиэхтэрин баҕарбаттар.Саатар дьонноругар оттоһо кэлбэттэр .Биллэн турар кинилэргэ барыта эрэйэ суох, кэлэ турар буоллаҕа ди.Кыһын эт-үүт ыыталлар.Эбиитин улахан уолларыгар харчы мунньан,сороҕун кирэдиит киирэн дьиэ ылан биэрбиттэрэ.Хомойуох иһин уоллара ону атыылаан баран ,ханна эрэ ойоҕунаан дьиэ куортамнаан олороллорун истэн кэлэйбиттэрин иһин ,төһөнү кэлэйиэхтэрэй.Оҕону кыра эрдэҕиттэн үлэлэтэ, бэйэни көрүнэ үөрэппэтэхтэрин иһин бэйэлэрэ буруйдаах курдук санаммыттара.Ньукуус уолаттарыгар мас хайыттарбат,муус киллэттэрбэт буолара.Барытын бэйэтэ үлэлиирэ.Син ол курдук Натаа эмиэ икки кыыһыгар иһит да сууйтарбат,үксүн бэҋэтэ гынара.
Барыта наар аанньа буоларын курдук, кыыстара мас-салаҥ сүрэҕэ суох киһиэхэ тахсан, эмиэ биир туспа эрэй.Биэс оҕолонуохтарыгар дылы күтүөттэрэ дьиэ - уот туттар санаата суох.
Саатаркыыстарын ситэ үөрэп

пэккэ ойох ылан баран ,онно эрэ кыһаммат.Эмиэ бүгүн иһэ тот буолла да бүтэр.Күннээҕинэн эрэ олорор киһи.Кыра кыыстара эмиэ үөрэххэ эмиэ киирбэтэ.
Натаа “туох буруйбар ,маннык табыллыбаппытый"дии санаан,иһигэр муҥатыйар.Буруйдара диэн оҕолорун,бас-баттах ыытан,төбөҕө ытыарбыттар.Кэргэнэ эмиэ иһигэр итинник саныыра буолуо да ,таһыгар биллэрээхтээбэт.
Түөрт оҕону төрөтөн ,төлкөлөрүн түстүү сатыыллар да табыллыбат,түөрэхтэрэ билиҥҥитэ олордьу түспэт курдук.Олох ыараханыттан эбитэ ду,ким эмит ордук санаан кырыыс тыл эппитэ ду дии саныыр Натаа.

Натаа урут эдэр сылдьан, кыргыттартан уһулуччу дьоҕурдаах буолааччы.Бары кинини өрө тутааччылар.Оскуолаҕа даҕаны барытыгар кыттан инники күөҥҥэ сылдьааччы.
Кэргэнин кытта саҥа холбостохторун утаа, кулуупка кэнсиэркэ ыҥырдахтарына үҥкүүлүүр этэ.Кэнники эдэрдэри үҥкүүгэ дьарыктыыра ,уһуйара.“Саһарҕа"диэн үҥкүү бөлөҕө тэринэн биллэн-көстөн барбыта.Онтон кэлин кинини бөлөхтөн

туоратар курдук ,ыҥырбат буолбуттара.Натаа сэрэйэринэн мэлдьи киниттэн иҥнэр,Кэтириис диэн нэһилиэк хобун-сибин хорохоото дьахтар буолуон сөптөөх.
Бука кини “өҥөтүнэн"тугу эрэ өйүттэн оҥорон кэпсээн ,уопсастыбаттан туораттахтара.Дьон мөкү тыла хоноро үчүгэйгэ тиэрдибэт.
Күлэ-үөрэ дьону кытта алтыһа сылдьан ,сыччах биир тыл тамаҕыттан сылтаан туора көрүллэрэ абалаах.
Натаа билигин даҕаны оҕолору үҥкүүгэ дьарыктаан, “хотугу сулус"күрэххэ кытыннартыан баҕарар.
Хомойуох иһин мөкү кэмэлдьилээх дьон баара, барытын атахтыыр эбит.Түөлбэтин дьоно туох иһин туораталларын Натаа ,кыайан өйдөөбөт.Кини дьоҥҥо туох эмит үтүөнү оҥорон,кини куһаҕан буолбатаҕын көрдөрүөн баҕарар.Ыал буолуохтарыттан, дьон сиэринэн олорон кэллилэр.Кими да кытта этиспиттэрэ да суоҕа.
Кэлин биир дьүөгэтиттэн истибитэ, биир киһини кытта көрбүттэр диэн сымыйа сураҕы тарҕатан ырааппыттар эбит.Натаа итини истэн баран өмүрэн саҥа таһаарда,тиэрэ кэлэн түһэ сыспыта.Кыбыстан сирдээн тимириэн сир кытаанах,халлааннаан көтүөн халлаан ыраах.Наай гыннар дьонугар баран күүлэйдээн кэлбитэ.
Дьон итинник оҥорон кэпсиирин сөхпүтэ,кэлэйбитэ.
Оннук сураҕы ыытар киһиэхэ ,этэригэр чэпчэки.Онтон тустаах киһиэхэ олоҕо тосту уларыйан ,таҥнары түһүөн сөп.Итинник сымыйа сурахтан сылтаан эрдэриттэн үлтү кырбаммыт,олохторо алдьаммыт дьахталлар да суох буолбатахтар.
Онон суруйааччы Ородьумаан эйиэхэ олохпун кэпсээбит төрүөтүм.Дьон мээнэ холуннаран оҥорон кэпсээбэтин,онтон сылтаан дьоллоох олохтоох да дьоннор олохторо огдолуйуон сөбүн тиэрдээри,мин курдук буолбаттарыгар баҕаран суруттардым.Сахалар бэйэбит да аҕыйах ахсааннаах омуктарбыт.Онон бэйэ,бэйэни харыстыаҕыҥ,хойох хостоһумуоҕуҥ,дьон олоҕун хобунан-сибинэн хомотумуоҕуҥ.

Ородумаан

09.04.17.

Содержание

• Тооромос лэппиэскэ сыта

Тооромос лэппиэскэ сыта

Саха балаҕана. Борук-сорук хараҥаҕа көрдөххө, кырыанан бүрүллүбүт муус түннүк оһох күрүнньүгүнэн хараара өспүт. Балаҕан муннуктара чэҥинэн бүрүллэн, тымныынан аргыйан, киһи кута-сүрэ тохтообот.
Көмүлүөк оһох имик-самык умайан сыыгыныыр. Хоруоран хаалбыт чугууҥҥа уу биллэр-биллибэттик оргуйан бүллүгүрүүр. Сэттэлээх Маайыс уонна киниттэн икки сыл балыс Тиимискэ, оһох сылааһыгар сыраллан туран, сотору-сотору күөстэригэр харахтарын быраҕан ылаллар. Улаханнара, аҕыстаах Кириискэ, уоттуйа тырыттыбыт ырбаахытын куул ыстааныгар ыга симинэрин быыһыгар күөһүн булкуйбахтаата. — Убаай, этиҥ буспата дуо?- Тиимискэ хап-хара кылахаччыйбыт хараҕынан убайын көрөр. — Аргыый. Мээнэ саҥарыма. Аны дьон истэригэр эт диэн хайыта бараҥҥын, ийэҕин хаайыыга ыыттараайыккыный? — Кириискэ улахан киһи быһыытынан быраатын буойар. — Дьон тугу да албыннаан ыйыттыннар, олох саҥарбат буол. Наһаа мөхтөхтөрүнэ, хайдах буолуохтаах этигиний? Убайын саҥатын дорҕооно ситэ бүтэ да илигинэ, кыра уол, хараҕын үрүҥүнэн-харанан көрбүтэ буолаат, тиэрэ таһылла түһэр. Көрөн турааччылара күлэн кыччыгынаһаллар. Тиимискэлэрэ биллэ-биллибэттик атаҕын ибирдэтэн ылар. — Тур, Тиимискэ, куһаҕаны биттэнимэ. Илдьи бустаҕына, биирдэ миинин иһиэхпит. Оччоҕо амтаннаах буолуо. Ити таһынааҕы туора топпут ыалбыт сүөһүлэрин төбөтүн бырахпыттарын көрөн, ийэбинээн эттээн, умуһахха бырахпыппыт абыраата да, бүтэн эрэр. Эбиитин кутуйахтар ыаллаһаллар. — Онтон чааркааҥҥар кутуйахтар киирбэттэр дуо? – Маайыс өрө сыҥарын быыһыгар ыйытар. — Дэҥнэтэн киирэллэр да, пахай, быраҕабын, аны кутуйах ыарыытыгар хаптарыахпыт. Учуутал инньэ диэбитэ. Ыарахан тиит халҕан нэһиилэ кыыкынаан аһыллар тыаһын истэн, Тиимискэ ааҥҥа утары сүүрэн тиийдэ: “Ийээ”, — диэбитинэн, ийэтин атаҕар сөрүөстэн кууһан ылла. — Уу, оҕом сыыһа…- Өрүүскэ уолун хам кууһан, кэтэҕиттэн сыллаан ылла,- хайа, һыллыы, хайдах олордугут? – ийэ хараҕа Кириисэтигэр хатанна. — Үчүгэйбит, ийээ. Учууталым миигин үчүгэйдик ааҕаҕын диэн хайҕаата, — Кириисэ кэпсиирин быыһыгар ийэтин чараас болтуо сонун уһулан, аан таһыгар баар мас көхөҕө ыйаата. — Ийээ, биһиги миин буһардыбыт. Олор, аһыахпыт, — уол төгүрүк остуолларын оһох таһыгар соһон аҕалла. Чугуун миискэтин нэһиилэ ыадаччы көтөҕөн остуол ортотугар уурда. — Уу, оҕом сыыһа, элбэтээри, барытын уу гыммыккын дии. Чэ, хата, син уу курдук буолуо дуо, биллэр биллибэт да буоллар, син амтаннаах буоллаҕа, — диирин быыһыгар, хас да сиринэн үрүт үрдүгэр сылгы кылынан үүйүллүбүт ылтаһын тэриэлкэлэригэр

тохтубат гына көп түгэҕинэн миин куппутун оҕолор барахсаттар, ким эрэ былдьаан ылыа диэбиттии, сойутан үрэллэрин быыһыгар, барытын сыпсырыйан иһэн кэбистилэр. — Уонна сорҕотун сарсын сарсыарда иһиэххит. Билигин оҥостон утуйуоҕуҥ, — ийэлэрэ дьаһайар. — Ийээ, эн икки тэриэлкэни ис ээ, ыарахан үлэҕэ сылдьаҕын буолбат дуо, — Кириисэ ийэтигэр эбии кутан биэрэр. — Оҕом сыыһа, наар хараанныы сылдьар буоллаҕа.. Ураҕас мас курдук куйаабылланан, дьүдьэх да буолларгын, күн ахсын оттомуран, улахан киһи курдук быһаарыылаах тылгын-өскүн истэрэ буоллар, аҕаҥ барахсан төһө эрэ үөрэр, киэн туттар этэ. — Ийээ, аҕабытыттан сурук кэлбэтэ дуо? — Маайыс ийэтин сирэйин өрө мыҥыыр. — Суох, суох. Аҕабыт биһиги көҥүлбүтүн көмүскээн, өлөрүн-тиллэрин да умнан туран, сэрии уотугар сылдьар. Билигин суруйар бириэмэтэ да суох. Суруйуоҕа. Оҕолорун умнаахтыа дуо, хаан-уруу дьоннорун күн ахсын санаан, сүрэҕэ ыалдьаахтыыр буоллаҕа, — ийэлэрэ кэпсиирин, аҕалара бэйэтэ кэлэн саҥара турарын курдук санаан, чуумпуран истэллэр. — Ийээ, ону эн хантан билэҕин? — Маайыс туоһулаһар. — Һыллыы, аҕаҕыт барахсан санаатын билбэт бэйэлээх буолуом дуо? Биһиги туспутугар сүрэҕэ-быара төһө эрэ ыалдьан сордоно сылдьаахтыыра буолла… — ийэ куолаһа титирэстээн ылар. Оҕолор саҥата суох ийэлэрин санныттан кууһаллар. — Чэ, бээ, бүтүөҕүҥ, оҕолорбун, бэйэлэрэ да кыраттан туттуна сылдьар дьону уйадытаары гынным. Бу лэппиэскэ сыыһа аҕалбытым, ону үллэстэн сиэҥ, — халадаай ырбаахытын тэллэҕэр туомтуу баайбытын сүөрэн, биир быһыы курдук лэппиэскэ тоорохойун таһааран Кириисэҕэ биэрэр. — Сарсын күнүс сиэхпит, — уол сыа-сым курдук тутан, таҥас өрбөҕөр суулаан, үөһээ өһүө баһыгар кыбытан кэбистэ. — Аам, сыта үчүгэйиин, — Маайыстаах Тиимискэ ымсыырбыттыы батыһа көрөн хааллылар, саҥата суох силлэрин быһа ыйыһыннылар, чаҕылыйа түспүт харахтарын, убайдарыттан кыбыстыбыттыы, умса көрөн кэбистилэр. Ийэлэрэ нэһиилэ сукуҥнаан туран, оҕолорун кэрийэ сылдьан баттахтарын имэрийэрин быыһыгар иэдэстэриттэн сыллаталаан ылаат, оронугар тиийэн токуллан сытта. Тиимискэни убайа ийэтин улаҕатыгар сытыаран баран, иккиэннэрин илдьирийбит нэк суорҕанынан, бэрт кыһамньылаахтык үллүйэн кэбистэ. — Чэ, Маайыс, ийэҥ атаҕар сыт. Билигин мин мас киллэрэн баран сытыам, — Кириисэ балтын дьаһайар. — Убаай, остуоруйа кэпсиэҥ дуо? — Тиимискэ ийэтин улаҕатыттан бүтэҥи саҥата иһилиннэ. — Сөп, кэпсиэҕим. Эһиги саҥата суох сытыҥ, ийэбит утуйдун, — уол аҕатын эргэрбит истээх сонун кэтэн тахсан барда. Кириисэ, таһырдьа тахсаат, күнүс сыралаһан бэлэмнээбит

маһыттан аҕыйах хардаҕас, тиит мутуктара, лабаалара харааран, ыһыллан сыталларын хомойбуттуу көрөн турда. Халлаан наһаа хараҥарбатах, ый сырдыгар сир-дойду сырдаан, туналыйан көстөр. Арай көмнөҕү бүрүммүт тиит мастар халлааҥҥа харбаһан күлүктэнэн эбии уһаабыкка дылы сарбаһан, онтон хараара хаппыт чөҥөчөктөр киһини самнарыахтыы күлүгүрэн туралларыттан төһө да сүрүн баттаттар, дьоно утуйа сыттаҕына чугастааҕы тыаҕа бара сылдьарга сананна. Биир эмэ маһы соһон аҕалбыт киһи дии санаан, тэрээк сүгэтин ылан, сэниэлээх соҕустук туттан, тыаҕа барда. Куһаҕана диэн, ынах этэрбэһэ ирэ-ирэ тоҥор буолан, халтараана сүрдээх, сүһүөҕэ суохтук хаамара ыарахан соҕус, охтумаары, көмүрүө хаарга күүскэ тирэнэн хаама сатаата. Сотору халлаан сылыйыа. Чалбах бөҕө тахсан, хаары-ууну биллиргэччи кэһиэ этэ. Онтон сайын буоллаҕына, абааһы этэрбэһин, ийэтэ мөҥүө да буоллар, таһырдьа бөххө кыыратыа. Сир-дойду күөҕүнэн симэниэ, сибэкки үүнүө, үрүмэччи бөҕө көтүө, чыычаахтар ыллыахтара… . Баҕар, сэрии бүтэн, аҕалара кэлиэ. Оо, аҕалара кэлэрэ буоллар, оҕо сааһа эргиллэн, мэниктии-моҕотойдуу сүүрүө этэ. Сайын кэллэр, кэм балыктаан, кустаан эбиниэ этилэр. Дьиҥинэн, бүгүн балачча мас бэлэмниэҕин, туһахха иҥнибит куобаҕын суоллаан, маһын ситэ бэлэмнээбэккэ хаалбыта. Куобаҕын да булбата, хата, ийэтэ барахсан мас бэлэмнэммэтэҕин көрбөккө киирэн абыраата. Онтон атын, сынньаммакка, түүннэри мас бэлэмнэһиэ этэ. Аҕыйах ый тулуйаллара буоллар, халлаан итийэн, сылааска тиийэн, хара сиргэ үктэниэ этилэр. Аҕата кыра эрдэҕинэ, көтөҕөн ылан үөһээ быраҕаттыыра, хатыылаах сэҥийэтинэн, оронноругар төкүнүтэ сылдьан сыллаатаҕына, чачыгыраччы күлэрэ. Оо, аҕам барахсан, тыыннаах эрэ эргилин, хаһан кэлэҕин, төһө эрэ үөрэр этибит. Ийэм алаадьы, кырбаһынан эт буһарыа. Санаатыгар аралдьыйан, уол мутуктан иҥнэн умса баран түстэ. Ыарыыланан балачча сыппахтыы түһээт, түөрт атах буолан сыралаһан туран, иҥнэн охтубут маһын хаартан хостоон чыраахтаста. Онтон сиэбиттэн ынах быатын таһааран, маһын төбөтүн баайаат, соһорго бэлэмнэнэн, быаны бэйэтин тула эринэ тардынаат, кэлбит суолунан дьиэтин диэки дьүккүйдэ. Нэһиилэ иэҕэҥнээн балаҕанын таһыгар кэлэн, сүгэтинэн маһын аҥардаан барчалыы сатаата да кыайбакка, нукаай курдук буолан, чигдигэ олоро түстэ, кыратык сынньанан баран туруом диэн санаан ылла. Дьиэ аана кыыкынаан аһыллар тыаһын истэн, нэһиилэ үнүөхтээн туран иһэн, балта Маайыс чуочаһыйан турарын көрөн, күүһүгэр күүс эбиллэргэ дылы гынна, ойон турбутун билбэккэ да хаалла. Балтын батыһыннаран, дьиэҕэ киирэн иһэн,

оһох иннигэр турбут дьаадьаҥнаабыт төгүрүк остуоллара икки атах буолан иҥнэйэн турарын соһуйа көрдө. Остуол таһыгар ытаабыт сирэйдээх-харахтаах Тиимискэ тобугун имэринэ турар. — Тоҕо, киһиэхэ эппэккэ эрэ, түүннэри мас бэлэмнии бараҕын, суолга охтоору, — ийэтэ уолун хойуу будьурхай баттаҕын өрө-таҥнары имэрийэрин быыһыгар сэмэлээн киирэн барда, — эн суоххунан, биһиги утуйа сытарбытынан туһанан, быраатыҥ остуолу соһон, лэппиэскэ тооромоһун уоран сиэри, соҕотох остуолбутун суулларан, икки атах оҥордо, бэйэтэ, хата, улаханнык тугун да өлөрбөтөх гынан баран, иҥсэтигэр ыт буола сыста. Дьаабы киһи, — ийэтэ кыра уолун кэлэйбиттии көрөр. — Тобукпун өлөрдүм, дьуккуруйбут уонна көҕөрөн хаалбыт, — Тиимискэ өрө сыҥсыйарын быыһыгар, аһыннарыахтыы, тобугун имэринэ турда. — Бэйэҥ буруйдааххын. Иҥсэҕин кыана туттубаккын. Киэһэ аһаабыппыт буолбат дуо? Сааппат сирэй, убайа хаһааммыт лэппиэскэтин тооромоһун уорар…— эдьиийэ кыыһырбыттыы көрөр. — Мин уоруйах буолбатахпын. Онтон ити… лэппиэскэ сыта кэлэр этэ. Мин утуйа сатаабытым. Онтон… төрдүөн аҥардаһан сиэтэхпитинэ, туох да буолуо суоҕа дии санаабытым ,- уоллара бөтө-бөтө ытаан киирэн барар. — Чэ, бүт, һыллыы, ким да эйигин буруйдаабат. Ити лэппиэскэни бүгүн Эбээ Матырыас буһарбыта. Кырдьык, наһаа минньигэс сыттаах этэ, — ийэлэрэ кистээн мүчүҥнүүрүн быыһыгар кыра уолун кэтэҕиттэн сыллаан ылар. — Убаай, мэ, бу эн өлүүҥ, — Тиимискэ тооромос лэппиэскэни чиэппэрдээбитэ, айахха биирдэ угуллар, эбиитин сиигирэн хаалбыт лэппиэскэ тооромоһун убайын илиитигэр туттаран кэбистэ, — Онтон бу… ийэм, эдьиийим өлүү лэппиэскэлэрэ, — талах олоппоско уурбут лэппиэскэлэрин дьонугар ыйан көрдөрөр. Үһүөн саҥата суох сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр. Тиимискэ дьоно кыыһырбатахтарыттан эрдийэн, кэтэҕин тарбанарын быыһыгар, хараҕын уутун соттон ньухханна.

Татьяна Находкина

Содержание

• Кыыс аата

Кыыс аата

Сырдык күн анныгар көстүбэт. Арай, хараҥа түүн буолуута, Им балайдыын мөккүһэрэ бүппэт… Киһи санаалара… Олох халлаанын кытта саҕахха силбэһэр ыраас уулаах күөл тэҥэ буоллахтара… Бэтэрээ эҥээргэ, уу түгэҕэр үүммүт салаа от, устан ааспыт балык күлүгэ, бадарааны будулутар чоху, бу баардыы, көстөр. Дьэҥкир уу төһөнөн дириҥиир да, оччонон ньуура киһи хараҕа саатыах күөх өҥнөнөн киэҥник тэнийэр, улам дириҥээн, хараҥаран, умустахха даҕаны дьиҥ түгэҕэ көстүбэт буолан эрдэҕэ… Сөрүүн сиккиэр, уҥуоргу кытылтан уу кырсын сырыһыннаран аҕалан, чэпчэки бэйэлээх долгуҥҥа кубулутан, атаҕыҥ анныгар, эмиэ да уоскутардыы, эмиэ даҕаны аймыырдыы, сабыта биэртэлиир… Кытылга оонньуу сылдьар кыыһыгар Сиимэ, сотору-сотору, хараҕын быраҕар. Арыт уу күөх ньуурун эргиччи көрөр, сороҕор уҥуор, халлааны уонна күөлү икки аҥыы араарар, куула тыатын одуулуур. Саҥа хааман эрэр кыыс оҕо кыһыл кууркатын анныттан былаачыйатын тэллэҕэ быһа сайбайбыт. Онто күһүҥҥү тыалга оҕустаран оҕо атаҕын кыаһылыыр, охтороору моһуоктуур. Кыыс кыһаммат, сайбайбыт таҥаһын өрө тардан, төҥкөйөн, атаҕын анныттан таастары ылан ууга тамныыр, өссө даҕаны сылаас дойдуларыгар көтө илик хоптолору дьиктиргии одуулуур уонна кинилэргэ туһаайан, тугу эрэ саҥаран, дьаһайбыта буолар… Бастакы долгун… — Нохоо, кыыстааххын дуо? Аата ким диэний? — таайа Дьаакып «Урал» массыынатын аппа уҥуор турар бугулларга хаамтаран иһэн Сиимэттэн ыйытар. — Эс! Суох! — диир Сиимэ уонна ойоҕос аан түннүгүнэн быган, массыына көлүөһэлэрэ батыллалларын дуу, батыллыбаттарын дуу манаабыта буолар. Ол аата Дьаакыпка иэдэстэрэ кытарбытын көрдөрүмээри. Дьиҥэр, кубарыйар эрэ кытарар, көр да көрүмэ, синэ биир. Сайыны быһа ходуһаттан тахсыбакка оттообут уол сирэйэ, күҥҥэ харааччы буһан, омунугар көҕөрөн көстөр курдук буолбут. Инньэ гынан, барбах, кэбиинэ иһиттэн харахтара уонна тиистэрэ эрэ килэйэллэр. Быйыл кыһын биир кыыс аата Сиимэ өйүн-санаатын сүүйбүтэ эрээри, уол ону кимиэхэ даҕаны кэпсээбэт. Туох диэҕэй? Ол кыыс Сиимэ бу күн сиригэр баарын даҕаны сэрэйбэт ини. Кини биир сыл балыс, быйыл онус кылаас буоллаҕа. Туйгун үөрэнээччи, спортсмен ааттааҕа. Сиимэ буоллаҕына токур үһүнэн оскуоланы быйыл бүтэрэн сопхуоска тахсыахтаах этэ. Хата, биир үтүө күн иһэ быһыта кымаахтаан таһырдьа туалеттыы тахсыбыта, киин хаһыат ойо тардыллыбыт эмтэркэйэ сытарыгар хараҕа хатаммыта. Онно «Ыччат! Оробуочай идэни баһылаа!» диэн ыҥырыы анныгар, куоракка ПТУ-га суоппар идэтигэр үөрэтэллэрин туһунан биллэриини булан ылбыта. Аармыйаҕа барыах иннинэ туох эрэ идэ дуомун

баһылаатахха сатанар диэн санааттан сонно райкомолга сүүрбүтэ. Хомсомуол сэкирэтээригэр тиийэн ол хаһыат лоскуйун көрдөрбүтүгэр «оробуочай идэҕэ үөрэниэн баҕалаахтары туппаппыт» диэн туран орто үөрэххэ барарга путёвка биэрбитэ. Онон, ый анараа өттүгэр, куоракка киирэн, докумуоннарын ПТУ-га туттарбыта уонна, төннөн кэлээт, от үлэтигэр умса түспүтэ. Кыыһа билигин ханна баарын билбэт. Сэниэ төрөппүттэрдээх кыыс ханна эрэ соҕуруу лааҕырга эҥин сырыттаҕа буолуо. Үөрэххэ барыан иннинэ, саатар ыраахтан көрөрө буоллар, Сиимэ саҕа дьоллоох киһи бу сиргэ суох буолуо этэ… Сураҕа ол кыыһы оскуолаттан Үөрбэ Баанньа атаарар үһү. Ол Баанньа дэриэбинэ кыахтаах уолаттарыттан биирдэстэрэ, Сиимэни сиэтэҕинэ да топпото сэрэйиллэр. Чэ, Сиимэ да, аармыйаҕа баран кииллийэн кэллэҕинэ, син уҥа-хаҥас бэрсэргэ үөрэнэр ини. Иккис долгун… Сиимэ үөрэҕиттэн кыһыҥҥы уһун өрөбүлүгэр дойдутугар кэлэ сылдьан, эр санаатын ылынарга санаммыта. Тастыҥ эдьиийин кытта ыаллыы олорор, «эн-мин» дэһэр, дэҥҥэ тыл бырахсан ааһар кыыһыгар биир үтүө күн сурук сыыһын туттарбыта: — Кыдаана, бу суругу Лияҕа биэрээр эрэ, — диэн көрдөспүтэ. Кыдаана, уол сирэйэ-хараҕа туруммутун сөхтөҕө буолуо, биир-биэс тыла суох, буолуохтааҕын курдук ылан, суругу уктан кэбиспитэ уонна кылааһынньыссатыгар илдьэн биэрбитэ. Хата, уол дьолугар, Лия диэн ааттаах, оскуола үрдүнэн, соҕотох буолан абыраабыта. Сарсыҥҥытыгар Кыдаана эмиэ саҥата суох аҕалан, Сиимэҕэ бүк тутуллубут кумааҕыны туттарбыта. «Сиимэ, дорообо! Суруккун туттум, наһаа үөрдүм, долгуйдум… Арай, ааппын эрэ сыыһа суруйбуккун. Мин Лия буолбатахпын, Лилиябын. Дьонум Лиля диэн ыҥыраллар, эн эмиэ инньэ диир буол. Тоҕо диэтэххэ, Лия — атын аат, мин сөбүлээбэппин, адьас тириим таһынан ылынабын. Чэ, аны биллэҕиҥ дии, онон суруйаар, төлөпүөннүү сылдьаар. Кэтэһэ хаалабын, Лиля». Уол суругу ааҕан баран тугу гыныан билбэт турукка киирбитэ. Дьиэтигэр сүүрэн тиийэн Лиляҕа сонно төлөпүөннүөн баҕарбыта эрээри, аны кыыс дьоно туруупканы ылыахтара, кимин, туох наадатыгар эрийэрин туоһулаһыахтара диэн толлубута. Сарсыҥҥы киэһэтигэр, дьиэтигэр ким даҕаны суоҕунан туһанан, Лиляҕа эрийбитигэр, хата, кыыс бэйэтэ ылбыта. Ол киэһэ иккиэн буолары-буолбаты өр кэпсэппиттэрэ, эбиитин сарсын көрсүһүөх буолан болдьоспуттара. Өрөбүл кэмигэр уоллаах кыыс аҕыйахта көрсүбүттэрэ. Тохсунньу томороон тымныыларыгар уулуссаны төһө өр кээмэйдиэхтэрэй? Аны киинэҕэ сырыттахтарына, кыыс дьоно билиэхтэрэ уонна сөбүлүөхтэрэ суоҕа диэн туттуммуттара. Ол оннугар, уһун өрөбүлүн кэнниттэн сайыҥҥа тиийэ, Сиимэ

нэдиэлэ аайы сурук тутар буолбута. Инньэ гынан үөрэнэр ПТУ-тун уопсайыгар суруксутунан аатырбыта. Үһүс долгун… Сиимэ, эдьиийэ соҕурууттан ыыппыт муодунай ырбаахытын өтүүктэнэн, куораттан бэйэтэ атыыласпыт вельвет ыстаанын кэтэн баран, сэрэниин-сэрэнэн, саннын кэдэччи тардар бэрэбээски баайыытын уһулла. Үөрэҕин бүтэрээри сылдьан хомурҕанын тосту түһэн дойдутугар эмтэнэ кэлбитэ нэдиэлэ буолан эрэр. Бүгүн дискотека буолуохтаах, онно кыыһы кытта көрсүһүөх, бииргэ сылдьыах буолбуттара. Хомурҕана ыарыйдар даҕаны, уҥуоҕун тутар баайыытын устарыгар тиийэр, тоҕо диэтэххэ ол баайыы кини көхсүгэр сүгэһэр курдук олорор. Хайдах Лиля оннук бөкчөгөр киһини кытта сылдьыаҕай? Сатаммат буоллаҕа эбээт… Дьикти баҕайы! Суруйсубуттара, төлөпүөнүнэн кэпсэппиттэрэ син ыраатта эрээри, Сиимэ билигин да кыыһын аатын сатаан саҥа таһааран ааттаабат. Өйүгэр, күн устата, сүүстэ хатылыыра буолуо даҕаны, утары туран аатынан хайдах ыҥырыан билбэт. Эгэ, илиититтэн сиэтэр санаа кэлиэ дуо?! Оннук чугас сыһыаҥҥа тиийэр эрдэтин сүрэҕэ таайар. Сиимэ ырбаахытын кэтэн баран үрдүнэн чараас куурка кэттэ уонна от күөх хаппахтаах, култаҕар бытыылкалаах «О`Жён» одьукулуонунан сотунна. Бу маны киниэхэ Лиля Эргэ Саҥа дьылга бэлэхтээбитэ. Онно Сиимэ эмиэ бэлэхтээҕэ эрээри, киниэнэ судургу соҕус буолаахтаатаҕа… Хаҥас илиитин кууркатын сиэбигэр уктан баран уол кыыһын көрсөөрү дэриэбинэ килбэйэр киинин диэки хаамта. Болдьоспут сирдэригэр тиийэн, кэтэһэн олордо. Арай ким эрэ кэнниттэн кэлэн сымнаҕас илиилэринэн Сиимэ харахтарын саба тутта уонна билэр баҕайы духуутун сыта уол тулатын былыттыы бүрүйдэ. — Лиля… — Өр кэтэстиҥ да? — кыыс күлэ-күлэ уол иннигэр кэллэ. — Хаама түһүөххэ эрэ, дьаарбайыахха, — диэтэ. Уоллаах кыыс уулусса устун ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ өр соҕус хаамтылар, дэриэбинэ кытыытыгар баар күөлгэ тиийэн кэллилэр. Тимир буочукаларынан иһэрдэн оҥоһуллубут болуокка уйдаран турар уу хачайдыыр носуос далаһатыгар кэккэлэһэ олороннор киирэн эрэр күнү атаардылар. — Сиимэ, эн инникитин туох былааннааххыный? — диэн кыыс эмискэ ыйытта. — Аан бастаан аармыйаҕа баран кэлиэм, онтон көстөн иһиэ буоллаҕа дии, — көнөтүнэн Сиимэ хардарда. — Аата дьиибэтин, киһи син биир туох эрэ ыра санаалаах буолара буолуо дии, бэйэҥ тугу да былааннаммаккын дуо? — Лиля атаҕынан бытархай кумаҕы далаһаттан ууга хаһыйар. — Билбэтим ээ, оннук улахан баҕа санаа суох курдук. Эһиэхэ, кыргыттарга, судургу буолуо — аармыйа диэҥҥит суох, төһө баҕараргытынан былааннаныаххытын, ыраланыаххытын син. Онтон биһигини, уолаттары, икки сыл устата

туох күүтэрэ биллибэт. Баҕар Афганистаҥҥа ыытыахтара дии… — Эчи, кутталын! Арай онно бааһыран хаал? Хайдах буолаҕыный, оччоҕуна? — Билбэтим… Баҕар, ити көнтөс атахтаах Киргиэлэй оннугар бу уу носуоһун харабыла буолуом, биэнсийэҕэ тахсыахпар диэри маннык далаһа үрдүгэр олоруом… — Бүт эрэ! Эн наар барытын көр-күлүү курдук аһараҕын, дьиҥэр, олох оннук чэпчэки буолбатах ээ… — Чэ, баҕар, миигин төрүт даҕаны аармыйаҕа ылыахтара суоҕа. — Тоҕо? — Оттон хомурҕаным тостон баран сылдьар дии, баҕар, сыыһа оһон, номнуо быйыл кыһын Көнтөс Киргиэлэй оннугар олорор буолуом… — Оо, дьэ! Бүт эрэ, Сиимэ! — Лиля күлэрэ күөл үрдүнэн ыраахха тиийэ дьиэрэйдэ… Төрдүс долгун… Сиимэ аармыйаттан төннөн кэлэн дойдутугар үлэлии-хамсыы сылдьар. Барыан иннинэ үлэлээбит «Сельхозтехника» тэрилтэтэ эстэн, уол билигин туох үлэ көстөрүнэн хамсанар. Эһиил, баҕар, үөрэххэ туттарсан көрүө. Киэһэ, үлэлээн бүтэн дьиэтигэр баран иһэн, дьон остолобуой киирэр ааныгар үмүөрүһэрин көрөн, «Ок! Бүгүн эмиэ сыбаайба буолар быһыылаах» дии санаата. Ол кэмҥэ остолобуой иннигэр биир мааны массыына кэлэн тохтоото уонна кэлин ааныттан сыбаайбалыыр таҥастаах уоллаах кыыс түстүлэр. Уол кыыһы көтөҕөн ылан киирэр аан диэки хаамта, кирилиэскэ турар дьон күө-дьаа буола түстүлэр, сэлэллэн биэрэн эдэрдэргэ суолу астылар, онтон бары дьиэ иһигэр батыһан киирдилэр. Сиимэ уулуссаҕа соҕотох туран хаалла. Лиля, эригэр көтөхтөрөн ааһан иһэн, кинини аахайбата… Бэһис долгун… «Лиля, дорообо! Бу суругу, баҕар, хаһан эмэ дойдугар кэллэххинэ, миигин санаатаххына, биһиги далаһабыт ордубут дьардьаматыттан булан ааҕыаҥ диэн бүк эрэллээх суруйан эрэбин. Эн билигин мин хайдах да гынан тиийбэт дойдубар олохсуйан олороргун Кыдаанаттан истибитим. Сураҕа, номнуо ыал эбэтэ буолбут үһүгүн… Баҕа санааҥ барыта туоллаҕа… Мин аармыйаҕа сылдьан эн бүтэһик суруккун тутан бараммын эйигин букатынныы сүтэрбиппин олох итэҕэйбэтэҕим. Хайаан даҕаны сирэй көрсөн, быһаарсан бараммын биирдэ тэйиэм диэн санаалаах этим. Онтон сыбаайбалыыр күҥҥэр, кэргэниҥ эйигин мин аттыбынан көтөҕөн ааспытыгар биирдэ, төннүбэт сүтүктэммиппин итэҕэйбитим… «Олох чэпчэки буолбатах» диэбит тылларгын бу отучча сыл устата умнубакка кэллим. Араас моһуоктары туораан, буолар-буолбат эрэйи көрсөн, олохпун бэйэм кыахпынан син оҥосто сатаатым. Онно барытыгар, наар миэхэ тиксибит куһаҕаны эйигиттэн былдьаабыт курдук сананарым. Өскөтүн, ол санаам туолбут буоллаҕына, мин толору дьоллооҕунан бэйэбин ааҕынабын. Кэнники сылларга дьэ киһилии олоруох курдук буолан испитим. Кэргэннэммитим, оҕоломмутум.

Онтон бу сайын, ыарытыйаммын, куоракка киирэн көрдөрүммүтүм. Онно миэхэ үтүөрбэт куһаҕан ыарыыны буллулар. Бу кыһыны туоруур кыаҕым суох. Онон, быраһаай, Лиля! Билсибиппит тухары, саҥа таһааран, тапталбар билиммэтэхпин бырастыы гын… Дьоллоох эрэ буол!» Сиимэ суругун суулаата, кураанах одьукулуон бытыылкатын иһигэр укта уонна от күөх хаппаҕынан бүөлээн баран, күөл кытыытыгар сытар болуот тимир буочукаларын быыһыгар кыбытта. Онтон төҥкөйөн, сиртэн биир хаптаҕай тааһы ылан уу үрдүнэн күүскэ кыыратта. Тааһа, уу ньууруттан тэйэ-тэйэ, хас даҕаны долгуну хайытан, ыраахха диэри дайда, онтон, бүтэһик долгуҥҥа кыайтаран, түгэххэ тимирдэ… Кыра кыыс, таас көтөр кэриэтэ көстүүтүн сонурҕаан, хап-хара харахтарын кэҥэтэн көрө турарын Сиимэ харбаан ылла, көтөҕөн баран ыга кууста уонна оҕотун тыбыс-тымныы быллаҕар иэдэһиттэн сыллаан ылла: — Лиля! Чэ, дьиэбитигэр барыах. Ийэбит сүтэрэн эрдэҕэ буолуо… — диэтэ. Анатолий Слепцов, СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ * * *

©️ edersaas.ru сайтан