Содержание

• ДЬОЛУ БЫҺЫЫ.

(Дьиҥнээх түбэлтэҕэ олоҕурбут сэһэн.)

Виталий Егоров.

ДЬОЛУ БЫҺЫЫ.

Дьэ кэмниэ кэнэҕэс сандал саас тиийэн кэлбитэ. Кыһыҥҥы уутугар улугурбут аар айылҕа уһуктубута,үрэх,күөл угуттаабыта,мутукча дыргыл сыта хайа да бэйэлээҕи туймаардыах курдуга.
Көтөр кынаттаах бииһин ууһа биллибитэ,сэлиэнньэ олохтоохторо кыырай халлааҥҥа үөр хаас субулларын көрөллөрө. Бу эргин уйаланар чыркымайдар,көҕөннөр,күн арҕаалаабыта быданнаабытын,халлаан боруорсуйа быһыытыйбытын кэннэ,биирдии эбэтэр хаһыа да буолан,дьиэлэр кырыыһаларын таарыйар - таарыйбат көтөн куһугураһан,,сааһыт аймаҕы көҕүтэллэрэ.
Сэлиэнньэ эр дьоно обургулар унньуктаах уһун кыһыны быһа бу кэмҥэ күүппүттэрэ дьэ кэлэн,өйдөрө - санаалара букатын атыҥҥа этэ. Туох да диэбит иһин,өбүгэлэрин үгэһинэн булка таласпыттара,бэл дууһалара кытта: “кэмниэ кэнэҕэс кэтэспит кэммит - сааскы булт - эргилиннэҕэ кэрэтин! " - дииргэ дылыта.
Аҕа киһи уолаттарын кытта булка бараары тэриммиттэрэ. Тёмалаах Сёма,уон үстээх,уон түөртээх уолаттар,дьоһуннук туттан аа - дьуо бултуур тэриллэрин,таҥастарын сырыы бөҕөтүгэр сылдьыбыт үрүсээктэригэр уонна бурдук куулугар сса - сааһынан угуталыыллара.
Ыал аҕата,түөрт уон биир саастаах Маппыай,куппут - симмит курдук эттээх - сииннээх эр бэрдэ,уолаттара түбүгүрэллэрин астына көрө - көрө,быдан өрдөөҕүтэ бэйэтэ эмиэ оҕо буолан,булка бараары аҕата ыйарын - кэрдэрин санаан ылара.

• Маппыай,мэ,эйиэхэ уону биэрэбин, - диэн баран,аҕата түүн титииккэ ииппит уон тимир ботуруонун уунара, - тыаһа суох үөмэн киирээр уонна олорор кустары ытаар. Эстибит ботуруоҥҥун сүтэрэн кэбиһээйэҕин,барытын аҕалаар, - диэн кытаанахтык сэрэтэрэ уонна мичээрдээн кэбиһэн баран,эбэн биэрэрэ, - булчут киһи,өттүк харалаах,илии тутуурдаах кэлээр!
  Аҕата урут сорсуннаах булчут этэ,улахан булка кытта сылдьара,ол эрээри кэлиҥҥиннэн ыарыы буулаан,ол туһунан санаабат да буолбута. Дьэ,ол иһин бултаан аһатар кыахтаах киһилэрэ уон биэс саастаах Маппыай эрэ этэ. Уол сороҕор кубус - кураанах кэлэрэ,өссө ыппыт ботуруонун сүтэрэн кэбиспит буолара. Хата,аҕата ону хаһан да мөхпөт - эппэт этэ. Аан таһыгар туран уолун сирэйиттэн - хараҕыттан булда суох кэлбитин сонно билэрэ уонна туох да саҥата - иҥэтэ суох оронугар тиийэн, сытынан кэбиһэрэ,хаһыаты дуу,кинигэни дуу аахпытынан барара. Дьэ,аҕата итинник иҥиэттэн кэбиһэрэ Маппыайга саамай ыарахан буруйга тэҥнэһэрэ. Ол кэнниттэн хаһан айах атан кэпсэтэрин тэһийбэккэ - тулуйбакка кэтэһэрэ. Онтон хомнуо - хойут уоскуйан баран,Маппыайы ыҥыран ылара,хайдах сылдьыбытын иҥэн - тоҥон ыйыталаһар уонна туох сыыһаны оҥорбутун ыйан

  кэрдэн биэрэрэ. Салгыы бэйэтэ урут хайдах бултуурун сүбэ курдук кэпсиирэ. Дьэ,ити түгэни Маппыай оҕо сааһын саамай дьоллоох кэминэн ааҕара.
  Ол эрээри уол хайа муҥун илии тутук кэлиэй. Биирдэ аҕата биэрбит уон ботуруонугар уон икки кустаах кэлбитэ. Онуоха аҕата куһу барытын тутан - хабан,тэйгэҥнэтэн көрөн баран:

• Дьэ,бу дьиҥнээх бултуйуу, - диэн уола бултуйбутугар улаханнык үөрбүтэ. - Уон эрэ ботуруону биэрбитим дии,хайдах итиччэ элбэҕи өлөрдүҥ?
• Көлүччэҕэ түһэн холбоһоллорун өр күүппүтүм, - Маппыай,үөрбүтүн омунугар,кыырай халлааҥҥа сылдьара,омуннаан - төлөннөөн хайдах бултуйбутун кэпсээн күлүмэхтэппитэ,биир ытыыннан үһү биирдэ түөрэхтэттэҕим дии!
• Дьэ,Маппыай,маладьыас,дьиҥнээх булчут буолбуккун, - аҕата хайҕаабыта, - аны билигин булкун ийэҕэр көрдөр уонна оҥкучахха ууран эр,киэһэ бары наллаан олорон үргүөхпүт.
  Аҕата,Маппыай аармыйаҕа сырыттаҕына,өлбүтэ. Кэлин,ордук бултуур кэм кэллэҕинэ кинини ахтан - санаан ылара. Оттон билигин уолаттара булка бараары умсугуйан туран бэлэмнэнэллэрин көрө - көрө,тапталлаах күндү киһитин өйдөөн кэлбитэ уонна: “Аҕаа,билигин уолаттарбын - сиэннэргин - көрөрүҥ эбитэ буоллар,чахчы киэн туттуоҥ этэ” , - диэн дууһалыын сылаанньыйбыта.
• Тёмка,аспытын угаргытын умнаайаҕын, - улахан уолугар санаппыта, - оттон,Сёма,халыҥ таҥаһы үчүгэйдик суулаан ук,эбии суорҕанна ыл,түүнүн тымныы буолааччы, - диэн кыра уолун соруйбута.
• Тугу да умнуохпут суоҕа,бастакы сырыыбыт буоллаҕай, - уолаттара дьоһуннук хардарбыттара, - ботуруону барытын ылабыт дуу,сороҕун дуу?
• Биир булуогу да ыллахха син ини, - аҕа киһи дьаһаллаабыта.
• Оттон саалары бэйэбит таһаарабыт дуу,бэйэҥ дуу? - уолаттар тохтуур санаалара суоҕа.
• Ону тыытымаҥ,барытын бэйэм ылыам, - диэбитэ кытаанах соҕустук, - Хата,аһы эдбэх соҕустук уктуҥ,дьэ күөлгэ тиийэн баран,аччыктаатыбыт да аччыктаатыбыт диэн туруоххут.
  Маппыай хас эмэ саалааҕа: үс - доруоп уонна улахан кыылга - икки буулдьа саа. Ол барыта төрөппүттэр утуйар хосторугар сиэйпэҕэ хараллан сытара,оҕолор ону тыыталлара кытаанахтык бобуллара. Арай аҕалара эрэ баарыгар көҥүллэнэрэ.
  Биирдэ эмиэ саҥа сааны ылбытын кэннэ,кэргэнэ си буолуохтааҕар тыл кыбыппыта:
• Маппыай,биһиэхэ туохха бачча элбэх саа нааданый? Биир - икки да баар буоллаҕына сөп этэ. Хата,ол оннугар оҕолорго туох эмэ таҥаһы ылбыт киһи…
• Тыый,туох диэн эттэҥий,Маарыйа, - Маппыай кэргэнин этиитин сөбүлээбэтэҕэ, - көрбөккүн дуо уолаттарбыт улаатан эрэллэрин? Барыта кинилэргэ хаалыа буоллаҕа дии. Өссө хаһан эрэ күтүөттэниэхпит,баҕар,кини эмиэ сааланан туруо. Оҕолорбут сыгынньах буолбатахтар,таҥаһы

  хаһан баҕарар атыылаһыахпытын сөп.
  Кэргэнэ эрэ эппитигэр сөбүлэһэн төбөтүн эрэ кэҕис гыннарбыта.
  Тёмалаах Сёма булка илдьэр дьоҕус малларын таһырдьа таһааран эргэ баҕайы “Урал” матассыыкылларын багааһынньыгар саас - сааһынан укпутунан барбыттара. Онтон Сёма кууллаах малын кэлээскэҕэ дьобуччу ууран баран,аты мииммит киһи курдук дьоһумсуйан олорон аҕатын күүппүтэ. Тёма улахан киһи быһыытынан оттомноохтук матассыыкылы эргиччи хаамта уонна көлөһөлөрө төһө бөҕөтүн билээри тэбиэлээмэхтээн ылбыта. Маппыай,маҥнай кэргэнин кэтэһиэх курдук буолан иһэн,бултуур күөлүгэр айанныырга быһаарыммыта. Маарыйата тоҕо эрэ оскуолатыгар тардыллыбыта.,онтон уолаттара бултуох - алтыах санаалара өрүкүйбүтүттэн,кини кытта көҕүйбүтэ. Кыыстара Ева быйыл оскуоланы бүтэрэр буолан,күннэри - түүннэри ийэтин кытта эксээмэҥҥэ бэлэмнэнэрэ. Бараары туран,Маппыай остуолга саппыыска хаалларбыта: Тапталлаах дьоммут Маама уонна Ева! Биһиги эһигини күүтэ сатаан баран,булка бардыбыт. Өйүүн сарсыарда биирдэ кэлиэхпит. Сыллыыбын,ууруубут,Тёма,Сёма,паапа” Аҕа киһи үс сааны туппутунан таһырдьа тахсыбыта,матассыыкыл хайыы үйэ собуоттанан бэлэм турара,онон сааларын кэлээскэҕэ дьоһуннаан угара уонна айанныыра эрэ хаалбыта.
  Булка барар үөрүү - көтүү ухханыгар сылдьан,аҕа киһи уолаттары кытта ыаллыы дьиэттэн өһүөннээх хараҕынан кэтииллэрин төрүт сэрэйбэттэрэ.

Маша Маппыайы кытта биир оскуолаҕа үөрэммитэ. Маппыайтан биир сыл балыс буолан,алын кылаас үөрэнээччитэ этэ. Тохсус кылааска тахсан баран,Маша көнө дьылыгырас уҥуохтаах,ис киирбэх дьүһүннээх Маппыайы сөбүлүү көрбүтэ.
Кинини көрдөҕүнэ кыыс сүрэҕэ битигирии тэбэрэ,хайдах да буолуон булбат этэ. Хайдах эмэ кэпсэтиэн,саатар аттыгар баар буолуон баҕарара эрээри,бастакы хардыыны оҥоруон симиттэрэ. Маппыай буоллаҕына,оскуола биэчэригэр,пааркаҕа тэрийэр үҥкүүлэригэр Машаны көрбөтөх курдук тутталлар. Инньэ гынан кыыс эрэйдээх хардата суох тапталтан эрэйдэнэр,муунтуйар аатыгар барбыта.
Ол эрээри,дьиҥэр оннук буолбатах этэ. Маппыай сыл кэриҥэ бу кырасыабай кыыһы таптаабыта эрээри,ол кистэлэҥин кыыска бэйэтигэр да,табаарыстарыгар да биллэрбэтэҕэ. Олус толлоро. Кыыһа кыраһыабайынан үөһээ дойдуттан айыллан кэлбит аанньал курдук кэрэтэ. Онон Маппыай киниэхэ хайдах чугаһыан өйө хоппот этэ. Уол санаатыгар,бу кэрэ кыыс кими да чугаһатыа суох курдук кынталдьыйара. Ол иһин Маша чугаһаата да,болҕомтотун табаарыстарыгар,бииргэ үөрэнэр кыргыттарыгар туһаайара. Быһата,алын кылааска үөрэнэр кыыска ончу кыһаллыбат курдук туттара.
Оскуоланы бүтэрэр балыгар Маша эмиэ кэлбитэ. Маппыай кылааһынньыктарын

кытта мааны таҥастарын кэппит,бары даҕаны сүрдээх тупсубут,сүргэлэрэ көтөҕүллүбүт этилэр. Оскуола саалата бырааһынньыктыы симэнэн,үөрүү - көтүү тыына биллэрдик илгийэрэ. Бэҕэһээҥҥи үөрэнээччилэр сотору кэминэн куорсуннарын анньыммыт чыычаах оҕолорун курдук сир - дойду араас муннугар тырыбынаһан хаалыахтара турдаҕа эбээт. Үөрэниэхтэрэ,үлэлиэхтэрэ,дьиэ - уот тэриниэхтэрэ. Маша бастакы тапталын чахчы сүтэрэр кутталламмытыттан кытаанах санааны ылыммыта." Белый вальс!“диэн биллэрбиттэригэр,чиҥ - чиҥник үктээн тиийэн Маппыайы үҥкүүгэ ыҥырбыта.
Киэһээни быһа үҥкүүлээн тэлээрбиттэрэ,кылгас да кэмҥэ арахсар диэни билбэтэхтэрэ. Маппыай аҥаар илиитинэн кыыһы биилиттэн кууһа сылдьан тапталлааҕын килбик мичээрин көрө - көрө,хайдах курдук дьол тосхойбутун түүл - бит курдук ылыммыта.
Оскуола кэнниттэн ханна да барбатаҕа,сопхуоска үлэлии хаалбыта. Маша өссө биир сыл оскуолаҕа үөрэниэхтээҕэ,онон эксээмэнэ иҥин иннигэр этэ. Уоллаах кыыс уулуссаҕа сэргэстэһэ хаамалларын көрдөхтөрүнэ,сэлиэнньэ олохтоохторо бу кырасыабай паараҕа ордугургууллара,ымсыыра саныыллара. Маша төрөппүттэрэ уоллаах кыыс доҕордоһоллорун утарбат этилэр,ол гынан баран,ийэтэ биир усулуобуйа туруорбута: “Бастаан үрдүк үөрэхтэн,дьэ,ол кэнниттэн эргэ таҕыс”, - диэн. Кыыһа ону туох диэн утарыай?!
Саас,Маша эксээмэннэрэ саҕаланан эрдэхтэринэ,Маппыай байыҥкымааттан бэбиэскэ туппута. Сүүмэрдиир пууҥҥа барыа биир хонук иннинэ уоллаах кыыс пааркаҕа тиийэн,ыскамыайкаҕа өр куустуһан олорбуттара,тапталбытыгар бэриниилээх буолуохпут диэн андаҕайсыбыттара. Хмйа да балаһыанньа үөскээтин,Маша Маппыайы күүтүөх буолан эрэннэрбитэ.
Икки сыл көрүөх бэтэрээ өттүгэр элэс гыммыта. Ити кэм иһигэр Маша оскуоланы туйгуннук бүтэрэн,үнүбэрсиэккэ педагок идэтигэр үөрэнэ киирбитэ.
Өр күүппүт көрсүһүүлэрэ куоракка буолбута. Күүлэйдээбиттэрэ. Уол - байыаннай пуормалаах,курбуу курдук таһаалаах,онтон кыыс - сиртэн - буортан тэйбиккэ дылы,этиэхтэн кэрэ дьүһүннээх. Куустуһан иһэр паараны көрдөхтөрүнэ,ааһан иһэр дьон мичээрдииллэрэ,батыһа көрөн хаалаллара.
Күһүөрү Маппыай тыа хаһаайыстыбатын тэхникумугар огурунуом идэтигэр үөрэнэ киирбитэ. Кыыстаах уол үөрэхтэрин биир кэмҥэ бүтэрбиттэрэ уонна дойдуларыгар үлэлии кэлбиттэрэ. Балаҕан ыйыгар уруу тэрийбиттэрэ. Маппыай ийэтэ уола урууга кэтэр көстүүмүн имэрийэрин быыһыгар кистии - саба хараҕын уутун сотторо.” Аҕата эрэйдээх тыыннааҕа буоллар,төһөлөөх үөрээхтиэ этэй", - диэн курус санаа арахпата.
Сыл курдук буолан баран,саҥа ыалга кыыс оҕо баар буолбута. Төрөппүттэрэ Ева диэн ааттаабыттара. Онтон

үс сылынан Маарыйа аны уол оҕону төрөппүтэ. Сыл курдугунан Маппыай үөрүөх быатыгар,иккис уол чаҕаарыйбыта. Күүстээх тапталтан кырасыабай оҕолор төрүүллэр диэччилэр. Дьэ ол Маарыйалаах Маппыайга үүс - маас сөп түбэһэрэ.
Үһүс оҕолоро төрөөбүттэрин кэннэ,эдэр дьон дьиэ туттар санааламмыттара. Онуоха диэри Маппыай ийэтигэр олорбуттара. Киэҥ - куоҥ дьиэ дьэндэйэн тахсыбыта. Хосторо лаппа кэҥэс,түннүктэрэ сып - сырдык,быһата,бэртээхэй дьиэ буолбута.
Маарыйа,олохтоох оскуолаҕа учууталлыыра,онтон Маппыай бастаан сопхуоска идэтинэн үлэлээбитэ. Сопхуос эстибитин кэннэ суоппардаабыта,онтон саҥа үйэ сабыдыалынан бэйэ дьыалатын арыммыта - дьоҕус кэппэрэтииптэммитэ. Саҥа тэрилтэлэнэн баран,бастакы сылыгар күнү - түүнү аахсыбакка сыраласпыта,дьиэтигэр сууна уонна таҥаһын эрэ уларытта кэлэрэ. Тэрилтэтэ сүһүөҕэр турбутун кэннэ,дьэ,кэргэнигэр,оҕолоругар болҕомтотун уурар буолбута.
Оҕолоро түргэнник улааппыттара: кыыстара хайыы үйэ быйыл оскуоланы бүтэриэхтээх. Төрөппүттэр үнүбэрсиэт мэдиссиинэ бакылтыатыгар үөрэнэ киирэрэ буоллар диэн баҕа санаалаахтара. Ева даҕаны төрөппүттэрин курдук санаалааҕа - кыра эрдэҕиттэн быраас буолуон баҕарара. Үөрэҕэр ийэтин батан бастыҥ үөрэнээччи этэ,онон баҕатын хоту эмчит үөрэҕэр туттарсан киирэр толору кыахтааҕа.
Тёмалаах Сёма адьас кыраларыттан бэйэлэрин көрүнэр буолбуттара. Аҕаларыгар дьиэ - уот үлэтигэр тэбис - тэҥҥэ көмөлөһөллөрө: муус киллэрэн көйөллөрө,мас хайытан кыстыыллара,тиэргэн хаарын күрдьэллэрэ. Маны барытын туох да санатыыта суох толороллоро.
Тоҕус саастарын туолбутун кэннэ,аҕалара булка илдьэ сылдьар буолбута. Былырыын уолаттарын сааннан ытыыга үөрэппитэ. Маппыай сэһээккэҕэ олорон,мончуукка биир эмэ чыркымай кэлэн түстэҕинэ,чугас баар уолугар ыттарара. Саа ыарыылаахтык тэбиэ диэн уолаттара төрүт куттамматтара. Куһу табар инниттэн хайа да ыарыны тулуйарга бэлэмнэрэ. Былырыыҥҥы булт кэмигэр,Сёмалаах Тёма сэттэлии куһу өлөрөн атахтара сири билбэт буолуор диэри үөрбүттэрэ,онтуларынан киэн тутталлара.
Маарыйалаах Маппыай дьэ,ити курдук олорбуттара: баайдык да,дьадаҥытык да буолбатах. Харыларын күүһүнэн кыаҕырбыттара,баардарын - суохтарын,сүрэхтэрин сылааһын - барытын оҕолоругар анаабыттара.
Маннык дьоллоох ыал бүтүн дойду үрдүнэн элбэҕэ чахчы. Бары даҕаны биир майгыннаһар өрүттээхтэрэ. Ол - олох сибэккилэрэ оҕолоругар тапталлара. Биллиилээх биир кылаассык суруйааччы үйэлэргэ сүппэт санааны этэн хаалларбыта “Сир үрдүгэр баар дьоллоох дьиэ кэргэн барыта майгыннаһар дьоллоох”, - диэн. Маарыйалаах Маппыай бу кэккэҕэ киирэллэрэ саарбахтаммата

буолуо,бука…

Бэркэ бултуйбуттара. Маппыай уолаттарыныын аҕыс чыркымайы кытта үс атыыр көҕөнү,икки моонньҕону кытта,биэс умсааҕы өлөрбүттэрэ. Үөрбүт - көппүт сааһыттар матассыыкылынан бирилэтэн кэлбиттэрин Маарыйа көрсүбүтэ.

• Чэ,эрэ,булчуттарым төһө бэркэ бултаатыгыт? - диэн ыйытан баран, уолаттарын төбөлөрүн имэрийтээбитэ,сыллаталаан ылбыта, - Оо,буруо сыта иҥмит аҕай дии,арааһа түүнү супту кутаа тула олорбуккут быһыылаах. Чэйиҥ,сууна охсуҥ уонна - аһыбыкка,остуол тардыллан бэлэм турар!
• Ийээ,мин түөрдү өлөрдүм, - улаханнара өҥнөн турбута, - онтон Сёма баара суоҕа иккини.
• Иккини буолбатах,үһү, - кыра уол убайыттан өһүргэммит киэбинэн мөккүһэн барбыта.
• Суох,үһүс куһу аҕабыт өлөрбүтэ,иккиэн тэҥҥэ ыппыппыккыт… - аны Тёма бурҕаллан турбутугар,ийэлэрэ тохтоппута.
• Чэ,мөккүһэн бүтүҥ. Бары даҕаны маладьыас эбиккит. Булкутун үллэстибэккит,уопсай күөскэ киирэр буоллаҕа дии!
  Аҕа киһи уолаттара мөккүһэллэрин истэн,мичээрдии - мичээрдии,аа - дьуо кэлээскэттэн саалары хостотолообута.

Түүн ортото кэргэнэ суоҕуттан Маппыай уһуктан кэлбитэ. Куукунаҕа уоттаах этэ,онно тиийбитэ. Маарыйа төбөтүн хам туттан,остуолга бүк түһэн олороро. Маппыай тыаһа - ууһа суох кэлэн,сэргэстэһэ олорбута.

• Хайа,доҕоор,туох буоллуҥ,тоҕо утуйбаккын? - диэн аа - дьуо ыйыппыта уонна кэргэнин көхсүттэн имэрийбитэ.
  Маарыйа дьик гына түспүтэ,онтон кэргэнигэр сыстыбыта. Маппыай кэргэнэ уҥуоҕа халыр - босхо барбытын билбитэ.
• Сүрдээх куһаҕан түүлү көрдүм. Арай биһиги куба эбиппит. Эйигин хайа эрэ тыҥырахтаах көтөр бааһырдыбыт. Онуоха мин эн үрдүгүнэн элиэтиибин,оттон оҕолорбут ханна да суохтар. Эйигин быыһыахпын,оҕолору булуохпун олус баҕарар курдукпун. Ынырык баҕайы түүл,адьас илэ курдук…
• Туох буоллаҥый,доҕоччуок,ити баара суоҕа түүл буоллаҕа дии, - Маппыай кэргэнин уоскута сатаабыта. - Биһиэнэ барыта үчүгэй,оҕолорбут улааталлар,сотору кэминэн өссө уруу тэрийиэхпит,сиэннэр баар буолуохтара. Киһиэхэ онтон ордук туох наада үһүнүй?
• Суох,эн билбэккин,санаам - оноом уоскуйан биэрбэт,оҕолорбут тустарыгар дьиксинэбин…Бу соторутааҕыта,нэдиэлэ анараа өттүгэр,Ева тиэргэҥҥэ киирэн истэҕинэ,улахан баҕайы таас кыырайан кэлэн арыычча төбөтүн таарыйбата. Таппыта буоллар,буорайыахтаах этэ. Кими да өйдөөн көрбөтөх,ол эрээри мин ыалбыт Өстүөпэ буолуо диэн уорбалыыбын. Дьиҥэр,итини эйиэхэ этэр санаам суох этэ. Эмиэ онно тиийэн быһаарсыаҥ баар дии. Оннук гыныаххын баҕарбаппын, - Маарыйа ытамньыйан ылбыта,хараҕыттан уу - хаар баспыта.
  Маппыай ыала Ыстапааны кытта кэпсэтэ сатаабыттааҕын өйдөөн кэлбитэ. Кулун тутар бүтүүтэ этэ. Киэһээҥҥи аһылыкка

  Тёма сүүһэ дьуккуруйбутун,көҕөрбүтүн өйдөөн көрбүтэ. “Ханна өлөрдүҥ?” - диэн ыйыппытыгар,уола: “Аан кырыытыгар”, - диэбитэ. Сёма ону бигэргэтээччи буолбута. Сарсыарда Ева оскуолаҕа бараары туран,аҕатыгар чугаһаан кэлэн сибигинэйбитэ:
  -Тёманы Өстүөпэ кырбаабыта. Охсуспуттара,биһиэнэ кыайтарбыта.
  Ыстапаан диэн ыаллыы олорор,сүүрбэтин ааспыт эрээри,тугу да үлэлээбэт,устар күнү быһа сэлиэнньэни кэрийэр,биитэр олбуор үрдүгэр тахсан,ааһан иһэр дьону одуулуур “дьарыктаах” ыччат этэ. Маппыай кинини кытта эр киһилии кэпсэтэр санааламмыта. Ыччата куолутунан олбуор үрдүгэр тахсан багдаллан олороро.

• Ыстапаан,түс эрэ,кэпсэтиэххэ, - Маппыай иһигэр кыйытыннар даҕаны,төһө кыалларынан холкутуйа сатаабыта.
• Эйигин кытта ыаһахтаһар санаам суох, - Ыстапаан өс саҕа буолбута уонна “дьэ,бэрт киһи хайыыр эбиккин” диэбиттии, - эн биһиккигэ туох лабаҥхата баар буолуон сөбүй,ээ?
• Уолбун тоҕо кырбаатыҥ? Кини өссө кыра оҕо буоллаҕа дии,баара суоҕа уон түөрт эрэ саастаах,онтон эн улахан киһиттэн итэҕэһэ суох тыыллан - хабыллан тахсыбыккын буолбат дуо?
• Ханна сылдьарын биллин,наада буоллаҕына,өссө кэһэтиэм, - Ыстапаан сирэйин сөрүөччү туттан олорон,Маппыай диэки силлээн “чырк” гыннарбыта.
  Маппыай уолу атаҕыттан ылан,сиргэ сууллары тардан түһэриэн олус баҕарбыта эрээри,нэһиилэ кыатаммыта.
• Бачча улахан эрээри,кыралары атаҕастаама. Охсуһуоххун оччо баҕарар буоллаххына,миигин кытта киирис! - диэн ис иһиттэн кыынньан киирэн кэлбитэ.
• Эйигин да кытта буоллун, - Ыстапаан сүр чэпчэкитик ыстанан түһээт,мас сытарын хаба тардан ылбыта.
  Маппыай көрүөх бэтэрээ өттүгэр маһын былдьаан ылбыта уонна уолу үлтү сахсыйбыта. Күүһүнэн хайдах да кыайбатын билэн,Ыстапаан саанарын быыһыгар маатыры - куутуру бөҕөтүн түһэрэн тиэргэнигэр дьылыс гынан хаалбыта.
• Кинини кытта таах сибиэ аахсаҕын, - Маарыйа курустук эрин диэки көрбүтэ, - доҕоор,ити ыаллар биһигини тоҕо абааһы көрөллөрө буолуой,туох куһаҕаны оҥорбуппутугар? Бүгүн Өстүөпэ ийэтэ Балбаараны кытта кэпсэтээри гыммыппар,хата,дэлби үөхсүбүтэ уонна киэр хайыһан кэбиспитэ. Оттон мин, акаары,уолаттарбыт кыччаабыт таҥастарын кини кыра уолугар биэриэм диэн кэпсэтээри гыммытым баара…Ол оҕото таҥаһа олоччу илдьиркэй, туораттан киһи аһынар. Дьэ,бэйэтин билиммит баҕайы..Эрэ,Анисим эрэйдээх,төһө да истэр - аһаатар үтүө санаалаах барахсан этэ. Дьахтара туораттаҕа дии…
• Акаары үһүгүн дуо,сырдык ыралаах,үтүө санаалаах киһигин эбээт, - Маппыай көннөрөн биэрбитэ уонна кэргэнин сүүһүттэн сыллаан ылбыта, - Ээ,мин Өстүөпэни биһиги Тёмабытын кырбаабытын курдук охсуолаабатаҕым. Саҕатыттан ылан,сахсыйан

  эрэ биэрбитим. Дьиҥэр,кыратык ойоҕоһун кибилиннэрэ түһүөх баара…Ол эрээри,биир курдук санаатахха,киһи аһынар дьоно,тиийиммэт - түгэммэт олохтоохтор…Доҕоор,хата,күһүн оскуола аһыллыытыгар тоҕооһуннаран,кыра уолларыгар үөрэнээччи нобуорун,пуорманы ылан биэриэххэ баара. Эн туох дии саныыгын ону? Балбаараны кытта быыс булан кэпсэтээр эрэ,дьахталлар,түргэнник өйдөһүө этигит.

• Сөп чэ,Маппыай,хата киирэн утуйуох.
  Төрөппүттэр оргууй аҕай туран оҕолорун хосторугар киирэн сүүстэриттэн уочаратынан сыллаан ылбыттара уонна утуйардыы оҥостубуттара.
  Икки хонон баран,түүн Маппыайдаах Маарыйа дьиэлэрэ күл - көмөр буолбута. Ыалтан биир да киһи быыһамматаҕа. Чугас олорор ыаллара баһаары умуруора сатаабыттара да,уот өссө күүскэ кытыастыбыта. Арай баһаарыеай массыына кэлэн уоту намыраппыта эрээри,дьиэттэн хоруоран хаалбыт эркиннэрэ ордубута.
  Сэлиэнньэ олохтоохторо бу ынырык баһаартан тылларыттан маппыттара. Ким да итэҕэйиэн баҕарбатаҕа бүтүн дьиэ кэргэн имири эстибитин.
  “Маппыай,эн барыга - бары көмүс тарбах эрээригин,дьоҥҥун хайдах быыһаабатыҥ? Ама баһаар элэктэриичистибэ боробулуохатыттан биитэр оһохтон күүдэпчилэммитэ буолуо дуо?” - диэн түүн уот умуруора кэлбит дьон барыта итинник санаабыта.
  Сэлиэнньэҕэ аан бастаан тахсыбыт бу суоһар түбэлтэ уодаһыннаах кистэлэҥин хайалара даҕаны билбэтэҕэ.
  Амырыын алльархай ааҥнаабыта!