Содержание

• 68

68

Бу сиртэн буортан тэйбит, ыйаастыгас харахтаах ньымса кыыһы Кустук хара маҥнай көрүөҕүттэн, хайдах эрэ сүрэҕэ,, мөҕүл,, гынан ылбыта. Кыыһа кини санаатыгар эмиэ кини диэкки хайдах эрэ имэрийэ көрөн мичээрдээн ыларга дылы гынара, баҕар бэйэтин санаатыгар буолуо. Чуораана сылгыны көрө-көрө куттанар, ыраахтан үөрүнэн сылдьар сылгылары көрөөччү да чугаһааччыта суох, сиэллэрэ-кутуруктара субуллан хаһыҥырыы-хаһыҥырыы сырсалларын көрө-көрө куттанара. Билигин бэйэтэ сыарҕаҕа олорсон иһэн хайдах эрэ этэ тардарга дылы гынар, Сындыыс уола кутуруга субуллан, иһэхтэрэ ыһыллан сыарҕалара көтөн иһэргэ дылы, Бойбоох төрөөбүт тылын ахтан Чуорааналыын арааһы барытын кэпсэтэллэр. Чуораана дьонноох сиргэ киириэн баҕарбыта ыраатта, Улахан Эбэҕэ ыаллар кэлэн олохсуйан эрэллэрин көрөрө, кэпсэтиэн сахалыы билбэтэ моһуоктуура, кэлэн Кустуугу көрбүтэ, көрүө дуо саа тыаһын истэн ыраахтан чуҥнаабыта, кини хайыһарын суолун батыһан кэлиэ диэн сэрэйэр этэ. Дьон кэлбитигэр куттана санаабыта, Бойбоох төрөөбүт тылынан хаһыытаабытыгар наһаа да үөрбүтэ, утары сүүрбүтүн бэйэтэ билбэккэ да хаалбыта. Билигин бу дьонноох сиргэ кэлэн Бойбооҕу кытта олорор, аҕатын оҕолуур, хата аҕата манна кэлэн арыый буолла, билигин дьиэ таһыгар бэйэтин кыһалҕатын көрүнэр. Аҕатын саас торҕоннообут эһэ баттыаҕыттан дьээкэрэн сытыганныыр буолбута, билигин бу дойду отоһута илбийэн, уҥуоҕун-иҥиэҕин көннөрөн, бааһын үүтүн эмтээн атаҕар туруорбута, аҕата сахалыы үчүгэйдик билэр, саҥарар. Табалара баалларына атыыһыкка түүлээхтэрин туттаран кэлэрэ, сытыаҕыттан бөрөлөр буулаан аҕыйах табалаахтарын ыспыттара уонна оҕолууруттан ордубуттара, аҕатын сүбэтинэн бөрө отун хомуйан ону араастаан оргутан иһэрдэрэ, бааһын үүтүн сууйара соторо. Бойбооххо этэн хаалбыт түүлээҕин аҕалтарыан баҕарбыта. Бойбоох бу түөлбэ туллар тутааҕа, этэн баран эҕэриппэт Далбар Хотуннара быһыылаах, игирэчээннэр Чуораананы сахалыы үөрэтэллэрэ, хата Бойбоох кэлэригэр-барарыгар хараха буолан абыраабыттара. Кустукка эрдэ этиллибит буолан Чуорааналаах түүлээхтэрин бэйэтин дьиэтигэр чугаһаппыта, эттэрин кытта үрэх аартыгар таспытын атынан аҕалбыта, аҕыйах хонугунан барытын илдьэн биэрбитэ. Кини билигин Чуорааналаах удьаралыгар бүлтуур буолан ураһаларыгар олорор. Булт табан ааһар сирэ буолан олохсуйан олоро сылдьыбыттар.
Аны күһүн Чуораана, аҕатыныын Кустугу кытта бултаһа тахсыам диэн больдоспута, онон бииргэ бултуур санаатыттан үөрэн көтөр кынатата эрэ суох сылдьар. Кустук биир түгэҥҥэ түбэһэн уонча табаны охтордо, үөһээ бэс чагданнан таба табар сирэ эбит,

этин тоҥ ураһаҕа таһан хаалаата, ол сылдьан биир дьикти түгэҥҥэ түбэһэ сырытта, киһи итэҕэйиэ да суоҕун курдукка. Биир дьыбардаах күн үрэх устун иһэр бөрөлөрү көрсө түспүтэ, элбэх үөртэн хайдах быыһанарын толкуйдуу турдаҕына үөр кэнниттэн улахан бөрө тахсан утары олорон улуйан лоҥкунаппыта, атыттара Кустугу тумнан ааһа турбуттара, кэннилэриттэн улаханнара батыспыта, ыраатан баран эмиэ улуйбута. Аҕатыгар кэлэн кэпсээбитэ,,Ол ааһан иһэр кыыллар, бэйэлэрэ эмиэ туһунан сыаллаах-соруктаах айылҕа оҕолоро, онно биирдэ сааны эспитиҥ буоллар, иэдээн буолуо этэ. Былыр кыргыс үйэтин саҕана боотурдарыга бөрө тыынын илбиһинэн иҥэттэрэллэрэ дииллэрэ. Бу айылҕаттан муударай, кыахтаах, толлон турбат тулуурдаах, барыга бары ирдэбиллээх буолары ирдиирэ дэһэллэрэ, бөрөнү сорох аҕа уустара аймаҕырҕаан,, төрүппүт,, диэн ааттыыллара. Өйдөөх кыыл уонна биири өйдөө ханнык да ойуун, удаҕан хаһан да ,, бөрөнү,, тирэх гынан кыыл оҥостубат, атын барыта баар буолар, көтөр-сүүрэр,, бөрө,, киһи өйүгэр-санаатыгар кыайтарбат. Бэйэтэ айылҕаттан атын айдарыылаах оҕо,,
Чэлгиэннээх идэлэринэн эмиэ уһун айаҥҥа бараарылар тэринии түбүгэр түстүлэр. Уруккуттан сылдьа үөрүйэхтэр туох уһун киэҥ тэрилэй, сыарҕалары сайын саҥалыы оҥорон барыта бэлэм. Кустук туох итэҕэстээҕин сылдьыһар дьонуттан билсэн барытын тэринэ сатаабыта. Чуорааналыын биир сыарҕаҕа олорон барарын истэн иһигэр наһаа үөрбүтэ, кыыһа да үөрэр курдуга. Чэлгиэн түүлээҕи барытын Тайҕаҕа илдьэн көмүскэ мэнэйдэһэр санаалаах, түүлээх онно сыанаҕа турар, эти кытта. Көмүһү бэттэх аска-таҥаска эргитэн ааһыахтара. Билигин киһи санаабыта куоракка барыта баар, аны кыахтаах атыыһыттар ууннан аҕалтарар буолан эрэллэр. Санаан көрдөххө сүөһүнү тыыннаахтыы үүрэн киллэрэр судургутун иһин, иһиттэххэ хас да төгүл түөкүттэргэ түбэһэн сүөһүлэри бэйэлэри сүппүттэр бааллар. Арай айанныыр аартыктарыгар, түһэр сирдэригэр дьону кэпсэтэн тоһуттарар ордуга дуу, үчүгэйдик ырыҥалаан ыллахха сатаныыһы, аны олохтоох дьону кэпсэтэн хас үрэх, өрүс туоруур оломун ыйдарыахха, онно барытыгар билсии-көрсүү кэпсэтии. Антах куттаммат, олохтоох омуктар сылдьар ыырдарын Бойбоох, Харачаас билбэхтиир буолуохтаахтар, аны Чуораана баар, кэпсээниттэн иһиттэххэ хайалаах сиртэн халыйан, булт эккирэтэн бэттэх кэлбит курдуктар.
Уһун айаҥҥа тугу толкуйдаабат буолуоххунуй, Чэлгиэн барыны-барытын ыраҥалаан, ыйдаҥардан көрөр. Үнүр биир хонуктуур сирдэригэр улахан айдаан буола сыспытын санаан кэллэ, бу ,, Мэйик,, куруук айдааннаах-куйдааннаах сиринэн ааҕыллара, ахтыллара. Киэҥ-куоҥ балаҕаннар,

элбэх даллар-хаһаалар, хоспохтор, бу барыта элбэх киһи тохтуурун, сылдьарын туоһулуур. Тиийбиттэрэ таһырдьа кураанах сыарҕатын үрдүгэр киһи ытыы олороро, аттыгар икки киһи бэрт мөлтөх сырайдаах тураллара, туох буолтун туоһуластылар, хайа эрэ баай таһаҕаһын наймылаһан испиттэрин бэҕэһээ күрүлүүр күнүс былдьаан ылбыттар, үс сыарҕа эти,, Тойоҥҥут кур иэһин төлүү илик,, диэн сылтаҕыран. Чэлгиэн наһаа соһуйда, онно бу сордоохтор туох буруйдарай, аны ол тойонноро иэстээн үйэлэрин тухары босхо хамначчыт гынаттыыра чуолкай. Эти былдьаһан охсуһан муҥнаммыттарын, кырбаан баран таһырдьа быраҕаттаан кээспиттэр. Бөлүүн кыбыыга хонон турбуттар, ханна баран тугу гыналларын билбэккэ олороохтууллар. Аттарын сыгынньахтаан, сойута баайдылар, саҕынньаҕынан сабаттаан баран ,,ытанньахтары,, батыһыннаран балаҕаҥҥа киирдилэр. Таһырдьаттан киирбит дьоҥҥо арыгы сыта ,,аҥылыс,, гына түстэ. Иһирдьэ уһун титирик остуолга аһаан-сиэн чалҕарыйа олороччулартан биир хара бараан үллүбүт киһи туран кэллэ, суон куолаһынан көөҕүнээтэ–
Өссө көрдөөбүккүтүн ылаары киирдигит дуо? Билигин быылгытын тэбээн бэриллиэ–
Соронуулаах баҕайытык дьону быыһынан тоҕо дьулуруйан кэлбитин Чэлгиэн холуттан кыра оҕо курдук мөҕүһүннэрбитинэн таһырдьа чигдигэ ааны аһан күөлэһийэр дылы элиттэ.
Олорооччулар адаарыһан турдулар, сорохтор кыыннаах быһахтарын харбаннылар. Айдаан буолтун истэн түгэх дьиэттэн дьиэлээх тахсан саҥа аллайда…
— Оо бу барахсаттар, таҥараҕа мастаммыкка дылы ,, Холоругу,, бохсоруйаары өрө көрдүгүт дуо? Дьэ кытаатыҥ көрүллүө хаскыт хаалар, халаан аһыыргыт хаалар ини–
,, Холорук,, аатын истээт,, Кирис,, гына түстүлэр.
Били дьон күрээри дуу, хайаары дуу тахсыбыттарын Чэлгиэннээх батыһан таҕыстылар.
— Эһиги баай Байдамҥа хос моонньох буолан төһөлөөх киһи хараҕын уутун сууннардыгыт? Сымыйалаан этин халаан ылаҥҥыт үйэлэрин тухары төлөрүйбэт хабалаҕа тэбэҕит, төрөппүт оҕолору. Бу бүтэһик сырыыгыт буоллун, аара суолга ардай аһыылаахтар, субай хааҥҥытын соппойуохтара, ириэнэх эккититтэн ирдиэхтэрэ, аньыыгыт аһары барбыт–
Бойбоох мас-тас курдук батарыта көрөттөөн туран быһыта баттаан саҥарбыта, эттэрин төттөрү ылбыттара. Өргөннөөбүт баҕайылар, өтөрүнэн өрө көрдөрбөтөх бэйэлэрэ, сор суолларыгар, быстар быаларыгар, айыы сирин ааттаахтарыгар, бэйэлэрэ да билбэттэринэн киирэн биэрэн, күн диэкки көрөн эрэ ыллылар. Ырыалара ылланнаҕа, үтэһэлэрэ туоллаҕа.
Кустук ол айдааҥҥа улаханнык дьулайа санаабыта, куруук күллэ сылдьар Чэлгиэҥҥэ холоотоххо сүрдээх ыарахан тыыннаах-хааннаах бэдиктэр этилэр, эбиитин кыынтан быһаҕы орообуттарыгар

этэ тардан ылбыта.,, Холорук,, ааты истээт хаптас гыммыттарыгар сүрдээҕин соһуйбута, кимтэн эрэ ити ааты ыйытыан баҕарбыта да толлубута, бу маннык дьылҕаҕын утуйарга ууран айылҕалыын алтыһан, ону кытта аартык икки атахтаах илбис тыына иҥмит ааттаахтарын кытта аахсарга, мээнэ киһи мэҥийбэтин, кыаҕа суоҕу сахсырҕалыы сааҕынатан, иннин кыайан соломмоту соролуулларын көрбүтэ. Бойбоох мэнээк киһи буолбатаҕын билэр, атыттары саҥа көрбүттүү атыҥырыы санаата, бары даҕаны бэйэлэрин билиммит, бииртэн биир бэрт буоларын сэрэйбитэ. Оннук дьону кытта утумнаһа сылдьарыттан киэн туттан ылла, эркин курдук эрэммитэ. Били үс муҥнаах кинилэртэн харыс да хаалбакка аргыстаспыттара, сытыы-хотуу сырайдаах уолаттар урут айаҥҥа үөрүйэҕэ суохтара кыайбыта, ыыппыт баайдара ити ,, Мэйиккэ,, күүтэллэр, онтон төннөҕүт диэн болдьоон ыыппыт, хантан билэн көрүөхтэрэй туох дьон күүтэрин. Билигин бэйэлэрэ да буккулла иһэллэр, эттэрин туттаран баран тугу ылалларын биэрэллэрин, ханна гыналларын. Чэлгиэн көмөлөһөн бииргэ төннүһүөх буолан ону эрэнэн иһэллэр. Бу баай угаайытыгар киирэн биэрбит муҥнаахтары, сир-халлаан икки ардыгар сор суолугар хаалларыан баҕарбакка Чэлгиэн аргыс гынан соһоттоон иһэр, төннөн иһэн ол баай Байдамҥа ыалдьыттаан ааһар санааланна.
Чуораана ылааҥҥы күн Кустукка өйөнөн утуйан сурдургуу сытара, сып-сылааһынан сыстан. Мантан ордук дьол суоҕун курдук сананан Кустук үөһэ тыынан ылар. Сыарҕа иҥнэл-таҥнал түстэҕинэ уһуктан төгүрүччү көрөттүүрэ. Аара төннөн иһэр айанньыттары көрсөн араас сонуннары истэллэрэ, аны бэттэх элбэх сиргэ көмүс көстөн киһи бөҕө элбээбит диэтилэр.
Чэлгиэн урут сылдьар ыалыгар туораатылар, бу Харчаастаах, Бойбоох төрөөбүт-үөскээбит удьаралара, манна чугастааҕы сонуну билэн олороллор, бу дойду сис баайа, кини киһи көмүскэ да сыһыаннааҕа чуолкай.
Хаһан да көрсүбэтэх урууларын-аймахтарын көрсүбүттүү үөрдүлэр. Сылдьыбатахтара ырааппыт дьоҥҥо сандалы бастыҥын тартылар. Кырдьаҕастар барахсаттар олохтоох сирдэригэр бараахтаабыттар, билигин улахан уоллара Толлуман аҕа баһылыга буолан олорор эбит. Сорох кырдьаҕастар төһө да бүдүгүрэ кырыйдаллар урукку бэйэлэрин оҕолорун көрөөрү киирдилэр, Бойбооҕу эбэтинии , Харачааһы аҕа хаана эбит диэн сылыктаатылар. Туох олохтоохторун уһуннук ыаспыйалаатылар, сарсын өрүүллэригэр көрдөстүлэр, аҕа баһын кырдьаҕас ойууна дьабыныгар көппүтүн солбуйан эдэр ойууннаммыттара сарсын кыыра кэлэрин кэпсээтилэр.
— Чэлгиэн билигин мантан чугас Ааллаах үрэҕин үрдүгэр өлгөм көмүстээх сири буланнар, киһи бөҕө сиртэн-сибииртэн симиллэ

тураллар. Эккэ-аска улаханнык тутахсыйбыттар быһыылаах, онно өрөөн баран туттараарыҥ, сирдьит биэриэм–
Толлуман Чэлгиэҥҥэ сүбэлээтэ, биирэ сэргии иһиттэ, ыксаабакка аттары бэйэлэри сынньаннылар. Бойбоох төрөөбүт хаардаах хайаларын көрөн оҕо сааһын санаата, эбэтэ оннук киһини бул диэн эрдэттэн сыаллаан-соруктаан ыыппыта, адаар хайалары көрөн туран хараҕа ууланна.
Нөҥүө күнүгэр икки наартаннан кэллилэр, балаҕаҥҥа икки эдэр киһи эрчимнээхтик көтөн түстүлэр.
Киэһэлик имик симиккэ көмүлүөк сырдыгар кыырардыы тэриннилэр. Эдэрдэр эдэр курдук эккирээн киирэн бардылар.
Хатан дьыбар хатааһыннаах
Халлаан уотун сырдатынан,
Суор уола Сургуулук
Илбис күүһүн иҥэринэн,
Аал уоппун айах тутан
Аһан киирэр ааннарбар
Ааҕан сиппэт албастаан
Араҥаччылаан тоһуйуҥ Домм…
Истэр кулгаахтарым
Көрөр харахтарым ,
Бааргыт дуо? Баар буоллаххытына
Үөлэһинэн өҥөс гыныҥ…
Ойуун кутура-кутура кыырбытыгар, оһох уота өһө-өһө күндээрдэ, симириҥнии-симириҥнии сандаарда.
Көмүлүөк ураатынан хара суор хааҕыргаан киирэн ойуун санныгар олоро түстэ, тугу эрэ кэпсиирдии хааҕыргыы-хааҕыргыы төттөрү көтөн таҕыста. Кутура туран ойуун тохтуу түстэ, өйдөөбөтөх курдук эргин-ургум көрдө. Бойбооҕу көрөөт сырайа кубарыйа түстэ.

Содержание

• 69

69

Суор Уола айаҕын атан турбахтаан баран кыырар малын кутуруксутугар туттарда, балаҕан иһигэр баар дьоннор тугу да өйдөөбөккө эмиэ элээр-мэлээр ыйытардыы көрө олордулар. Хайдах-хайдаҕый диэбиттии, хардары- таары Бойбооҕу субу саҥа көрбүттүү…
— Эдьиий баарын билбэккэ, хомуһуннаан ходьойбуппар санааҕын тутума, Алы гын… Кыра киһиэхэ кыыһырыма, улуу киһи суолун сырдыга, ыллык буолан сырдатта, суолун-ииһин хайыма диэн илдьит ыыппытарын истибэккэ, кимин-тугун билээри бэһирбитим…
Аатын ааттаппат аҕыс Айыылар анаан түһэрбит, тоҕус туһахталаах кыыстара буоларгын , айаныҥ аартыгын аһан көрөөрү гыммытым, оҕоҕор өс санаа тутума, эдьиийдээхпин эт бэйэҕин, көрөр күннээхпиттэн сиргэ тиийэ сүгүрүйэбин.—
Сүгүрүс гынан тоҥхолдьуйан ылла.
— Сурдьум ситтэххинэ- ханнаххына, сэттэ хатылык сэтиилэнэн, тоҕус түһүмэх тоҥууланан, күннээх халлаан кустуктанан, Айыы сирин араҥаччыта буолсугун–
Уонна умса тардан оройуттан сыллаан ылла…
— Ыксал санаа ыктаҕына, хара санаа хаайдаҕына, ыраах да буолларбын ыҥыраар, ый уотун ыллыгынан, сардаҥаны суолланан аҕа ууһун араҥаччылыыр, аан тылгар олорсон санааҕар санаа эбиллиэ, күүскэр күүс түһүө.—
— Эдьиий эн курдук тоҕус күлүктээх түһүө биллибэт, саһан олороргун сатаан булбатым, суорум киирэн эппитигэр биирдэ,, бабат,, дии түстүм–
Суор Уола Сургуулук эппитигэр Бойбоох күлэн,, мүчүк,, гынна
— Эйигин көрөөрү, эт бэйэбинэн киһитийэн киирбиппин, Суоруҥ Уола таба көрөн тыллаан биэрдэ–
Бойбоох күлэн лаһыгыратта, балаҕаҥҥа баар дьоннор кыыстарын диэкки дьиксиммиттии көрдүлэр, хаһан эрэ кып-кыйа сэрбэйэр оҕочоос, орто дойду олоҕун оҥоһуктаах ыйааҕынан, үөһээ Айыылар тоҕус күлүгүнэн кустук курдук куоһаан, көрө-истэ сылдьар мааны кыыстарын биһиккэ бигээн, сылааска суулаан күн сиригэр түһэрбит оҕолоро эбит. Аҕыйах хонуктан бэттэх бодоруспут дьүөгэтин саҥа билбит курдук Чуораана сыныйан көрө сатаата, билбэтэх да эбит, амырыын аһыытын, дэгиэ тыҥыраҕын кистии тутан кистэммит, атын сиртэн айдарыллан, күн сиригэр көмүс кыырпах буола түспүтүн…
Чэлгиэн Толлуманныын анаан кэпсэттилэр, аны сайын салама ыһыаҕыттан саҕалаан, от оройугар дылы Ааллаах үрэҕин оломун, улахан Эбэ аата–ахсаана биллибэт илиилэрин-атахтарын туоруурга,, Хомустаах,, ходуһатыгар көрсүөх буолан болдьостулар. Бу өттүгэр улаханнык куттаммат, Харачаас уста-туора сыыйбахтаабыт сирэ, хата истэр тухары сайыҥҥы өттүгэр уоруйах-түөкүн элбэх дэһэллэр, чэ көрөн иһиллиэ, Бойбоох син иннин торутар ини, күнүн-дьылын суолун–ииһин аттарыаҕа. Олоохуна өрүс харгытын ыйдарыаҕа, баран иһэн билсэн ааһыа.
Саҥа аһыллыбыт артыалларга бара сырыттылар,

чахчы бу түргэн сүүрүктээх таас үрэх үрдэ иҥин-араас салҕааһыннаах дьиэлэринэн, эмиэ да өрүс үрдүк эниэтин дьөлө хаһан үрдүн буорунан бүрүйбүттэр, үөлэһинэн буруо бурҕачыйар, туруору саха да балаҕаннара элбэхтэр. Ыйдаран син буллулар, тойоттор дьиэлэрин, эти, арыыны икки илиилэринэн ыллылар, түүлээххэ олох харахтара уоттана түстэ, анал түүлээх эрэ тутар сирдээхтэр эбит, барыта үрүҥ, кыһыл көмүс манньыат кылыргыыр, аахсыыта. Уу көмүһүнэн кытары ааҕыстылар. Сайын эт аһылык быстар эбит, тыыннаах сүөһүлэри үөрүүннэн тутабыт диэн сыанатын үрдүттэн быһыстылар. Кэпсэтээччи Бойбоох, кыыс оҕото эппиккэ дылы хас да сыл үөрэммитэ туһалаатаҕа, үөрэхтээх,, бэһиэччиккэ,, аахсара, суоттуура сүрдээх. Мантан улаханнык тугу да ылбатылар, сулумах сыарҕалаах судургутук айаннаатылар. Күн уһаан, халлаан сылыйан айанныырга түргэтээтилэр. Оҕус моонньоох баһын кытта, көҥдөй көхсө сууллан күнүс бидилгэхтэр буолан бардылар. Хайалаах үрэхтэр эрдэ сиҥэлэрин уутун киллэрэн, мууһунан килэйэн халтараан бөҕөтө, били үс аргыстара куоракка кэлэн тугу да ылалларын билбэккэ буккулла сырыттылар, тойонноро ону-маны ылаарыҥ диэбэтэх буолан мунаара сырыттылар.
Чэлгиэн сүбэтинэн үс гыммыт бииригэр сээкэй атыыластылар бэйэлэригэр, атынын илдьэн биэрэргэ эттэ, тойонноруттан толлор буолан Чэлгиэни барыс диэн көрдөстүлэр, Бойбоох эмиэ барыста, атыттар аадьуо айанныы турдулар. Өр өтөр гымматылар икки хонугунан баай ыал түһүлгэтигэр анньылла түстүлэр. Тэлгэһэтин көрдөххө улахан кыахтаах ыал олороро көстөр, тутуулара-хабыылара барыта бөҕөтө-таҕата. Аҥардас дьиэтэ-уота хабарҕалыы муннуктаах ат эккирэтэр улахана. Хас да хара балаҕана ынах сааҕа сыбахтаах ханаччыттар олорор ыыспалара. Чэлгиэн Бойбоохтуун үс киһини батыһыннаран үрүҥ дьиэҕэ киирдилэр. Кэтэҕириин наараҕа үллэ сыппыт дьиэлээх, киирбит дьону көрөөт сүр сылбырҕатык ойон турда да ордоотоон хайа ыстанна.
— Ыт сырайдар, бөлөнөхпөр бөллөччү уойан баран, аны баарбын суохпун халаан-талаан бараары бу кэриим ыт кэрэдэхтэрин батыһыннаран кэллигит дуо?—
Бойбоох хараҕа халлаан хатааһынын курдук чаҕылыйа түстэ…
— Баай Байдам бардамҥар икки хараҕыҥ үүтэ бүөлэнэн, киирбиккэ-тахсыбыкка ытырыык ыт курдук борбуйугар хатана түһэҕин дуу?—
Тойон кыыһырбыт омунугар, саҥата да кыайан тахсыбакка быбыгырыы-бабыгырыы кымньыыннан сири кырбыы турда. Бу үйэҕэ кини бэйэлээх үс күлүгүн быһа хаамар киһи суоҕа, арҕахтаах эһэтээҕэр суостаах-суодаллаах буолара, дьиэҕэ баар дьоннор бэркиһээннэр суугунаһа түстүлэр. Субу хайыта-тырыта тыытыахтыы өҥдөҥнөстүлэр. Ол ампаалыктаһа

турдахтарына дьиэ аана аһылынна, хаар маҥан баттахтаах, бытыктаах бара сатаан хаастыын кытары маҥхайбыт кырдьаҕас, тайах маска тэптэрэн киирэн кэллэ. Билигин да өһө илик уоттаах хараҕынан дьиэ иһинээҕилэри, Бойбоохтоох, Чэлгиэни кэриччи көрүтэлээтэ…
— Оо бу киһи дьүһүлэннэххин, кимнээх киирэн туралларын билбэккэ, киэҥ айдааны тардаҥҥын силлибэт сиргиттэн, хайыыгыттан хаптаран, инчэҕэй эттээхтиин имири эстэр турукка киирбэккин, буолар да эбит бүгүҥҥү күнү ааспакка буруоҕун таҥнары дапсыйан, үөлэскин үрэйиэхтэрэ, холлоҕоскун ыһыахтара–
Бу хаар маҥан баттахтаах аҕа ууһун айдарыылааҕа, өлбүтү өрүһүйэр, тэмтэрийбити тилиннэрэр маҥан Хопто ханыылаах тумус туттар киһилэрэ үрүҥ Айыы ойууна Сүргэн бэйэтинэн этэ.
Баай Байдам Сүргэн сөҥ саҥатыттан,, дьик,, гына түстүлэр, бу сыллар тухары бу айдарыылаах абаҕатыгар өйөнөн аҥардастыы айбардыыра, атыыр буолан айаатыыра. Байдам санаатын таайбыттыы…
— Миэхэ эрэҥкэдийэ санаама, мин кыахпар сиртэн халлаан курдук үрдүктэр, мин ымыы куппун ыстаабакка ыйыстыахтара, хайыспакка эрэ хааммын ыһыахтара, толлубакка эрэ туора хабыахтара–
Абаҕата тайаҕар өйөнөн туран дьиэлээхтэри эргийэ көрдө, көйгүөрэ олорбут оҕолуун-улаханныын бары,, ах,, баран дьиктиргээбиттии киирбит дьону көрөн олордулар. Бу кыталык курдук кынтайбыт эдэркээн кыыс оҕоттон, кинилэр чугас эргин тэҥнээҕэ көстөн аһыыларын килэтэн, атыыр оҕустуу харсыһан кыайтарбатах абаҕалара куттаннаҕа дуу.
Оҕолор барахсаттар тугу өйдүөхтэрэй, ийэлэрин, эбэлэрин, аҕаларын, эһэлэрин саҥаларын күүппүттүү оҥой-соҥой эргиччи дьонноро туох дииллэрин күүтэн олордулар.
Арай абаҕалара алдьархай ааҥнаан эрэрин ис туругунан бүтэйдии билэн турбута. Бу кынтайан турар кыыс айаҕыттан биир тылы астаҕына, бу балаҕан иһигэр баар инчэҕэй эттээҕин арбаҕастаах да абыраабат, аҕыйах сылынан икки атахтаах олоро сылдьыбыт сыта да суох буола, эрбэһин от үүнүөҕэ, сиҥнибит балаҕан өһүөлэрэ эрэ хаалыахтара. Оо буолар да эбит, бу тыл уҥуоҕа суох диэбиттии айахтатан , алдьархайы астахтарын, өлөллөрүн оҥостон ииннэрин өҥөйөн эрдэхтэрин, бу сабыс саҥа чычып-чаап диир чыычаахтары кытары. Оҕонньор хараҕыттан уу чаалыйан таҕыста.
— Эһээ хайдах буоллуҥ? Кэл манна–
Икки эмдэй-сэмдэй оҕолор сырсан кэлэн абаҕаларын икки өттүттэн сандалыга состулар.
Биир кыра сэрбэйбит кыысчаан сүүрэн сарахаччыйан кэлэн Бойбоох атаҕын кууһа түстэ, өрө көрөн туран…
— Чээ, чээтиин эдьиий–
Уонна эбии тугу эрэ бэйэтин оҕо саҥатынан бульугур-балдьыгыр дии-дии Бойбоох сырайын өрө мыҥаан туран күлэн ымайда. Бойбоох саҥа уһуктубуттуу,, дьик,, гынан ылла, кыыһы көрөөт сырайа сырдаата, күлэн ымайда, оҕону көтөҕөн ылла…

Содержание

• 70

70

Баай Байдам дьэ өйдөнөн тоҥхолдьуйа-тоҥхолдьуйа Бойбоохтоох, Чэлгиэҥҥэ утары кэллэ,
— Ыалдьыты-хоноһону ытыгылыыр дьоммут, сыыһа саҥарбыппын, сымнаҕастык санааҥ, күдээринэ тыал тыаһыныы истэн эрэ кээһиҥ,—
Сибилигин тынаан турбут кирис өтүү быһа ыстарыныы, быһымах санаа сырдык сардаҥата тыкпытыгар чуумпуран олорбут дьон көйгүөрэ түстүлэр. Киирбит дьону тоҥолохторуттан сиэтэн сандалыга олортулар. Байдам иннигэр,, тэс,, курдук мөһөөччүгү уурбуттарын, аһан көрөөт мэктиэтигэр мээнэннэн көрөн балачча турбахтыы түстэ, итэҕэйбэккэ сандалы үөһэ сүөкээбитигэр үрүҥ, кыһыл көмүс манньыаттар нарын ырыа буолан лаҥкынастылар. Бачча үтүмэн үбү кыһылынан- үрүҥүнэн үмүрүччү тутан көрө илик киһи ытыһыгар ылан ыараҥнатан көрдө, ымсыылаах оонньуурун ылбыт оҕолуу үөрдэ. Үс уолун мөҕөн күргүйдээбит бэйэтэ, хайдах да гыныан билбэккэ, олордуон-туруорун булбакка кууспаҕалаан көрөттөөтө.
— Уолаттарым куһаҕаннык саныы сылдьыбытым, киэҥ аартык түөкүттэрин кэдэрги кэпсэтиилэргэр киирэн биэрэн, эһигини эрэйгэ-кыһалҕаҕа тэбэ сыспыппар, куһаҕаннык саныы сылдьымаҥ-
Байдам кырдьык да аттыын-суоллуун тоҕус үйэ тухары өбүгэтин уутумнаан, төрүттэрэ түөрэх кээспит тэлгэһэлэригэр, адаар муостааҕы алаас- сыһыы тухары ,, һай,, диэн кэллэҕэ, төһө сылгылааҕын бачча буолуо диэн үөрүнэн быһа ааҕара, төрүт сыҥаһа баайа халаан уутунуу хаатыйаланан, отонноотоххо оҥоойук туоларыныы таһынан туолан дьалкыйара.
Кистэлэҥ санаатыгар кыһыл-үрүҥ көмүс угуйара, оннуктаахха олустук ымсыырара.
Урут эһэтэ этэр буолара,, Сылгы диэн сыһыыга сылдьар халлаан хаһыҥа буоллаҕа, бүгүн баар, сарсын суох, сүөһү от хаата ардахтаах дьыл айаҕын булбатыҥ да аппытынан барар,, диирэ. Онон кини сахалыы сылыктаан, кэлэр өттүгэр хаһыытыыр үп гынар санаалааҕа, ол баҕа санаата туоларыгар, устугас урдустары кэпсэппитэ, үс уолун аттаан-таймалаан эт тиэйэн ыыппыта, аара тоһуйан ол урдустар этин батаран манньыатынан манньалыахпыт диэн үөрдүбүтэрэ. Хата халаан ылбыттарын бу дьон бэртэрэ баар буоланнар, бу кылыгырата олордоҕо.
Антах туох быһыы, майгы буолтун уолаттарыттан истибитэ. Дэлби Чэлгиэннээххэ махтаммыта.
Чэлгиэн бу үлэһит ,,үс уолу аны сайын Үрүҥ Тунах кэнниттэн ылан барабын сүөһү үүрүүтүгэр, Тайҕаҕа көмүс саҥа аһыллыбыт сиригэр,,диэн сырдаппыта.
Ону истээт Байдам эмиэ хараҕа уоттана түспүтэ, киниттэн уонча мөҥүрүөн сүөһүнү үүрэн барарга көрдөспүтэ. Эмиэ уолаттар хамнастарыгар аахсарга илии охсуспуттара.
Чэлгиэн, Байдамныын кэпсэтэр кэмигэр кыра кыыс Бойбоохтон олох арахсыбакка тутуһа сырытта, көтөхтөрөн да көрөр.
Бастаан,, ар-бур,, диэн ардырҕаһыах

курдук айдаарсыбыттара, арыылаах алаадьыннан айах тутуллан, кыынньыбыт кымыһынан утахтанан, сайаҕас санааҕа кубулуйда.
Дьиэлээх кыргыттар, хотуттар Бойбоох таҥна сылдьар таҥаһын баһыттан-атаҕар дылы ымсыыра көрөн үөһэ тыыннылар. Хара таба тыһынан, маҥан кырымах кыбытыылаах, уус тарбахтаах аттаран тикпит курумулаах, күндү саарба саҥыйахтаах, күннээх хара саһыл тириитинэн тигиллибит бобуонньуктуу сырайын сабар чомпойдоох. Тыа дьахталлара санааларыгар тиийбэт күндү таҥастааҕа.
Баралларыгар бары тахсан атаардылар, Сындыыс Уола сэргэҕэ иҥэрсийэ тоһуйда, көнтөһө суох турарын көрөн соһуйдулар. Сыарҕаҕа олороот Бойбоох чупчуруйарын кытта, аттара тоҥуу хаарынан сиэлэн тамаһыйда кутуругу, сиэлэ субуруйда. Бараары турдахтарына Сүргэн Чэлгиэҥҥэ сүгүрүйэн ылбыта. Ону дьиктиргээн ыйыппыттарын.
— Муҥнаахтар уу оломун, халлаан үрдүгүн, киһи таһымын билбэккэ киирэн биэрэр дьоммут ээ, ити сылдьар дии өлбөт-сүппэт өбүгэбит өргөстөөх үҥүүтүн өрө туппут, кылааннаах кылыһынан кыа хааны кыргыс үйэтигэр кырыытынан кэспит, илин сылдьыбыт илбистээх Холорук сыдьаана илэ кэлэн барбытын билээхтээбэтигит–
Дьиэлээхтэр кырдьык да соһуйдулар, үһүйээн курдук уостан-уоска ахтыллар, сээркээн сэһэнньиттэр көмүлүөк сырдыгын иннигэр оллоонноон олорон, былыргы быдан дьыллар быыстарыгар Урааҥхайдар удьуордарын, сахалар соргуларын, өрө тутан өрөгөйдөөн ааспыт хоннохтоох сырыылаах,, Холоругу,, уустаан-ураннаан кэтэһиилээх кэрэ кэпсээн гыналлара,,Номнуо хойут, кэмниэ кэнэҕэс, Орто Дойдум олоҕор көстөн ааһар буолуоҕум,, диэн кэриэс тылын кээспитэ дэһэллэрэ, ол улуу киһи удьуора, өлбөт-сүппэт кэнчээритэ кэлэн ааспыт буоллаҕа. Хантан билиэхтэрэй хас киһи хантан хааннааҕын, кимтэн киин төрдүн тардыһарын, оччо билэр буолан баран,, Омолуйбат,, да буоллаҕа, Байдам иһигэр хомойо санаата…
— Миигин хомуруйа санаахтыыгын да,, Холорук,, сөргүтэри сөбүлээбэт, ахтары абааһы көрөр, хайыаҥый ону–
Сүргэн сөбүүлээбэтэхтии сөҥүдүйдэ.
— Иккиэн даҕаны аҕыс Айыыһыттаах, Тоҕус Иэйиэхситтээх, Халлаантан харысхаллаах, Күнтэн көмүскэллээх, Ыйтан ыйаахтаахтар. Кыыһа атын айдарыылаах айылҕаттан анатыылаах, үөһээ үтүөлэр, тоҕус туһахталаан түһэрбит оҕолоро–
Сүргэн тугу эрэ санаан мүчүк гынна.
— Кыра кийиит кыыһыгар тоҕо эрэ кутун сүрүн туттарда, оҕо даҕаны атыҥырас бэйэтэ тоҕо эрэ ала чуо кинини эдьиий дии-дии кууспаҕалаан, кырыыс тылы кыйдаата, сырдык санаа салайда, ыарахан тыллары ыһыктаары турбутун туора садьыйда, ити кыыскытыгар сырдык уйа түһэрэн барда, оҕоҕут ситтэҕинэ-ханнаҕына, куорсун анньар сааһыгар үстэ кэлэн барыаҕа.

Онон өрүһүйбүт оҕоҕутун хараххыт харатыныы харыстааҥ–
Бары күйгүөрэн оҕолорун тула көттүлэр, кыра кийиит оҕотун ыксары кууһан сыллаталаан ылла. Баай Байдам бардамыгар тэптэрэн, баһа-атаҕа суох уот тыллаах оноҕоско киирэн биэрэ сыспытын өйдөөн хараҕа ууланна. Билигин даҕаны ийэтигэр көтөхтөхтөрө хаппырыыстыы сылдьар…
— Эдьиий байда-эдьиий байда–
Дии–дии тэбиэлэнэр, ийэтэ ону көрө-көрө күлэр. Оҕотугар Айыы Куттаах аҕастара Айыыһытын анаан ааспытыгар эдэр ийэ Иэйиэхситэ үөрбүтэ.
Байдам суол тоҕойугар түһүлгэлээх буолан Чэлгиэннээх иккис күннэригэр таһаҕастаах дьоннорум сиппиттэрэ. Билигин күнүс айанныырга ыарахан, ыарахан таһаҕастаах сыарҕалар сына сыталлар. Түүн тоҥокко сир ылбахтаһан хаалаллар, аны хаар анна ууланан күнүс олох айаннара тохтоото. Билигин да хас да күн баар айаннара этэҥҥэ буоллаҕына, ыксааннар биир күн хаалбыт өтөххө туораатылар. Балаҕана сэнэх соҕус, хахха аата хахха, хаппыт маһы үлтү кулаан киллэрэн көмүлүөктэрин оттон куугунатан кэбистилэр. Түүн тоҥот буолуор диэри утуйардыы тэриннилэр, өтөҕү булуохтарыттан хас да суор арахсыбакка хааҕыргыы–хааҕыргыы төттөрү таары көтө-көтө онно-манна түһэллэр. Уолаттар дьиктиргии санаатылар, Бойбоох иһиллээн турбахтаан баран өтөх саҕатыгар үтэтиттэн эт кырбастарын, лэппиэскэ бытарҕайын уурталаата. Суордара эккирэһэн түһэн Бойбооххо түгү эрэ кэпсиир дуу, үҥсэргиир дуу курдук хааҕырҕастылар.
— Чэлгиэн мантан ырааҕа суох ыалы көстүбэт түүҥҥү күтүөт буулаан олохторун огдолуппута, кимэ туга биллибэт түүн киирэн эрдэрин таһырдьа соһон баран ойохторун хоойугар киирэн, уһун түүнү быһа сордорун сордоон хоннорор үһү, алаас ыалын барытын аймаабыт, кыргыттардаах дьон куоттарбыттар, хас да ойуун, удаҕан кэлэн ол күтүрү суолун ииһин булбатахтар, ыксаан илдьит ыыппыттар, биһигини билэн, баран көрүөххэ хантан күөрэйбитин, суолун хайан көрүөххэ–
Хайыахтарай илдьит ылан баран утуйар кэлиэ дуо бидилгэҕи кэстэрэн айаҥҥа туруннулар. Уолаттар бэйэлэрэ дьаһанан айанныыр дьон, кинилэри күүппэккэ.
Киэһэлик кэҥэс алааска киирэн бастакы ыалга тохтоотулар, киирбиттэригэр дьиэлээхтэр соһуйан өрө көрө түстүлэр, бу алаас олохтоохторун көстүбэт күүс булбутун билбэккэ-истибэккэ хантан күөрэйбит барахсаттарый дии санаатылар. Саха дьонун үгэһинэн киэһээҥҥи аһылыкка ыҥыран ону-маны сэлэстилэр. Куттанан түүҥҥү ыалдьыты ахтыбатылар. Аһаан-сиэн хойутуу утуйардыы тэриннилэр, Бойбоох тылланан аан таһыгар сытта, Чэлгиэн аҥар баһыгар бастанна. Түүн ортото утуйбута буола сыттахтарына балаҕан аана тэлэллэ түстэ да ыар сыт аҥылыйа түстэ, Бойбооҕу бүрүнэн сытар куобах суорҕанын саралыы тардан ылаат, үөһүн таттаран күлэн күһүгүрэттэ.

Содержание

• 71

71

Күлэн күһүгүрүү турбут эмискэ үөһүн таттараат таһырдьа түстэ, Чэлгиэн, Бойбоохтуун батыһан тахсан тус хоту хараҥа халлааны көрөн турбахтаат төттөрү киирдилэр. Дьиэлээхтэр былыр туран көмүлүөккэ хаппыт хардаҕастары уурбуттара, уоттара араастаан өрүтэ ыстаҥалаан уһуун-кылгаан араас күлүгү түһэрэн умайан тачыгырыы күлэр–үөрэр.
Ити үлүгэр тыаска-ууска утуйар кэлиэ дуо, улахаттар бары турбуттар, кыралар хаппахчыттан былтас гына-гына төттөрү түһэллэр.
— Хайа тоойуом били баҕайыны куоттардыгыт дуо? Туох ханнык күтүр эбитий? Аараннан арахсыыһы дуу, алдьархайы аҕалардыы сылдьар дуу?—
Дьиэлээх кырдьаҕастара уот иннигэр талах олоппоско көхсүнэн олорон Бойбоохтон ыйыталаста.
— Олох түҥ былыргы, киһи-сүөһү бу алааһы булан дугуйдана илигинэ олоро сылдьыбыт биир эстибит аҕа ууһуттан хараллыбыт ойууннарын араҥаһа сиҥнибитэ ыраатан, үөр буолан илэ сүүрбүт, суолун-ииһиин буркуҥҥа булкуйан, тумарыкка тумнаран булларбат эбит.—
Ким да бу дойдуну булуохтарыттан, Сүллэр ойуун туһунан үһүйээн-номох истибэтэх эбит.
— Хантан булан, хайдах гынан халбарытан, киһи-сүөһү буолабыт, ыксал тирээн, ыы муннукка ыктарарбыт кэллэ–
Кырдьаҕастара мунаарбыттыы уотун көрө олорон үөһэ тыынан ылла.
— Ойуун кута-сүрэ дьабыныгар көппүтэ киһи үйэтэ буолбут, хараллыбакка хаалбыта, ийэ буоругар иҥмэтэҕэ, үөр буолан үргүтэлээн эрдэҕэ, түүҥҥү ыалдьыт харахтанан.—
— Ол араҥастан аҕыйаҕа хаалбыта, муохтаах силис былдьаан көстөрө да күчүмэҕэй, үрдүгэр хаппыт абырҕалы мунньан уоттаатаххытына, хаалбыт кырамтатын аал уот бэйэтэ харайыаҕа, буруо буолан ыраастыаҕа.—
Ким да саҥарбакка бэйэ-бэйэлэрин сырайдарын көрсөллөр.
— Биһиги айан дьоно ыксыыбыт, онон бэйэҕит көрөн дьаһанаарыҥ, сирдьиттэр баар буолуохтара–
Бойбоох барардыы ойон турбутугар, дьиэ иһинээҕилэр бары айманан ыллылар, сүрэхтэрэ наһаа хайдыбыт быһыылаах, олох бэйэҕит даһайсан барыҥ диэн ытыах курдук буолуталаан ыллылар. Тигээйи тикпитинии сааҕынаһа түстүлэр. Хайыахтарай дугдуруй да оҕус, хайыахтарай сыарҕалаах аттарынан улахан алаас саҕатыгар таҕыстылар, өтөххө аттарын хааллартаан, халыҥ кырыылаах хара тыаҕа таҕыстылар. Лиҥкир ойуур быыһыгар биир сиргэ үс суор олорон, тугу эрэ ыйардыы хообурҕаан ыллылар, хаар үрдүнэн хаамыталаатылар. Эр дьоннор өр гыныахтара дуо, туора күрдьэҕинэн хаарын ыраахха дылы ыраастаан кэбистилэр. Араҥас турбут бэлиэтэ муох быыһыгар эмэх мастар төбөлөрө чороһон көстөллөр. Хаппыт абырҕалы харса суох өрөһөлүү мустулар, тула өттүттэн уматтылар, кэлсибит кырдьаҕастара эһэкээни алгыы-алгыы кымыс кутта, арыылаах алаадьыны кытары уурда. Сөҕүрүйэн

истэҕинэ эбии хаппыт маһы өрөһөлүү ууран истилэр.
— Бу умайбыт күлүн биир сиргэ мунньан кэбиһиҥ, маһынан кириэс анньан туруоруҥ, үс суон дүлүҥү ытаһалаан үрүт үөһэ ууруҥ–
Бойбоох эппитин курдук барытын тэрийдилэр. Үлэлэспит дьонноро куттаммыт курдук дьик-дьах тутталлар.
— Аньыыта харата түһүө диэн куттанымаҥ, ойуун дьабыныгар көппүтэ хас үйэ буолта биллибэт, ити илэ барбыт үөрү, кытарар эрэ кыайар. Кыргыс үйэтин саҕана өбүгэлэрбит үгэстэрэ.—
Чэлгиэннээҕи балаҕаннарыгар сандалы маанытын тардан хоннордулар, сарсыарда тыҥ хатыыта дэлби алҕаан махтанан атаардылар. Аҕа ууһун кырдьаҕаһа улаханнык махтанна, кини обургу көрбөт, билбэт бэйэлээх буолуо дуо кимнээх кэлэн илэ сүүрбүтү ииннээн, үөр буолбуту үтэйэн барбыттарын. Дьиэлээх тойон Кынаачай, айдарыылаах аймаҕыттан кимнээх кэлэн барбыттарын туоһуласта…
— Кэбиис нохоо киһи кэпсээн гыммат, дьыбардаахха тыыммат, атын сиртэн айдарыылаах, туора сиртэн тутаахтаах барахсаттар. Умсулҕаннаах уһун айаҥҥа, сылааларын аахсыбакка, туораан тахсан, иччилээх илдьити истээт, көстүбэтэҕи көтүттүлэр, харысхалы хаххалаатылар–
Кынаачай кырдьык да дьиктиргии санаата, ити алдьархай ыраахтан суолга быстаран иһэннэр, билбэтэх-көрбөтөх дьон кыһалҕатын ылынан, кэлэн бардахтарын көр, киһи өйдүү охсубат дьикти айдарыылаах оҕолор кэлэн аастахтахтара.
Чэлгиэннээх дьоннорун ситтилэр, суолга быстаран туралларын. Мантан салгыы барар кыахтара суоҕун билинэн, мантан чугас олорор сурах хоту истэр Дабаан аймаҕар туораатылар.
Баай Тымтай тоҥуйдук көрүстэ…
— Хас айан кэрэдэҕэ суолга собулҕа курдук быстардаҕын аайы, кинилэр бөхтөрүн харабыллыыр ыттарын булбуттар дии, киэр кэбэлийиҥ, кэтэххитинэн ааны астара иликпинэ–
Аны сайын суол кууруор дылы хаалларарга көрдөспүттэрин, үлтү күргүйдээн таһаартаата.
Чэлгиэннээх тугу саҥарбакка , мантан чугас олорор Тууйаска бара сырыттылар, ол киһи этэллэрин кытта үөрүүннэн сөбүлэстэ. Таҕастарыттан чэпчэтэн хас сыарҕа аайыттан көҕүрэттилэр. Мантан Быралгылар олохторо чугас, хонуктаах эрэ сир,аара баар от үрэх сиҥэтин уутун киллэрбит, онно ыҥыырга ырдан тастылар. Манна этэ сылаалаах үлэ, бурдугу чэйи, кииппэлээх таҥастары ындыыга төргүүгэ баайталаан таспыттара, кэлин сыарҕаларын таһаарбыттара, чэпчэки таһастаан. Тууйаска төлөбүрүн тугунан ылаҕын диэн Чэлгиэн ыйыппытын,, кэбис айан дьонуттан, суол арааһынай,, аккастаабытын, бурдук, чэй, табах, таҥас хааллардылар. Тууйас бачча баайы үйэтигэр көрбөтөх буолан хараҕа ууланыар дылы үөрдэ, иистэнэр тэрилин Бойбоох дьахтарга биэрбитигэр илиитэ салыбырыар диэри үөрдэ, бу тыа ыалыгар мэнээк

көстүбэт күндү маллар.
Тымтай ыалыгар баһаам баайы хаалларбыттарын истэн, хабырынан ылла, эбиитин аҕата оҕонньор истэн, кэлэн дэлби мөҕөн барда…
— Кэлбит дьону киһилии көрсүбэккэ, ытырыык ыттыы борбуйдарыгар түһэ сылдьаҕын, сордоох саатар айах атан кимнээхтэрин-туохтарын ыйытар өй тиийбэт. Холдьохпут дьонуҥ,,Холоруктара,, холлоҕоскун хомурах курдук ыстахтарына билиэҥ, эриэҥ кыыл тылыҥ тардаары, аата ааттаммат Айыыһыттаах, күлүгүн аньыырҕаан быһа хаампат, икки атахтаах үҥэр-сүктэр кыыстарын кыйдаабыт буола-буола, үтэһэҥ туолбут быһыылаах, бэйэҕин сэттэтэ да сиэтиннэр, айыы санаа киирэн оҕолору, кыралары эрэ тыыппаталлар–
Аҕата оҕонньор кыыһырбыт уоҕар ытамньыйан ыла-ыла дэлби кырыыр-таныйар икки аҥардаах мөҕөн барда.
,,Тымтай,, хос аатыныы улахан салайбыт төбөлөөх, уһун систээх, кылгас маадьаҕар атахтаах түөрэҥэлээн хаамар, хаххан курдук харахтаах түс-бас киһи этэ. Үнүр туох былас муостаах иһигэр киирэн дьүһүлэммитин бэйэтэ да билбэт, өлөр быатыгар абааһы имнэннэҕэ дуу. Аҕата сөпкө да этэн-тыынан барда, өй хаата оҕонньор, билигин да тэтиэнэх бэйэтэ кэлэн барар ыҥыырдаах атынан, сурдьугар Тууйаска ымсыыра санаата, кыры–кырбас оҕолордоох, сыл аайы субурутар ойоҕо, төрүөхтээх дьахтар. Тууйас дьонун тылын истибэккэ хара күүһүнэн тулаайах кыыһы ылбыта дьоло эбит. Кинини аҕата үрэн- тэбэн баай ыалтан ылларбыта, туох да ньэгирэ суох, саатар Тууйас ойоҕун курдук сыл аайы төрөөтөҕө дуу, икки оҕоннон бүппүтэ. Билигин санаатаҕына сыыһа да гыммыт эбит, кыра сылдьан бииргэ улааппыт кыыһын сөбүлүүрэ, кыыһа да аҕыйах хонукка көрбөтөҕүнэ суохтуура, ийэлээх аҕата ону билэн олох эрдэ баай ыалы кытта илии охсуһан, халыым төлөһөн кыыһы көһөрөн аҕалбыттара, онон ыра санаата бүппүтэ, ойоҕо эмиэ киниэхэ сыһыаны тымныы этэ, баҕар ол да иһин оҕолоно сатаабата буолуо. Сурдьа Дьулуур,, Тууйас,, киниттэн атын быһыылаах сытыы-хотуу буола улааппыта. Аҕалаах, Ийэтигэр кыра сааһыттан иннин биэрбэт этэ, таһыллара элбэҕэ да өчөс муҥутаан оҥорбутун оҥоро турара. Ойох да ылара оннук этэ, бииргэ оонньоон улааппыт кыыһын ылбыта. Аҕата, Ийэтэ атырдьах салаатыныы арахсыбыттара уолларыттан. Хата уоллара харытын күүһүнэн кыахтаахтык олорор, оҕолоро улаатан туох да үлэни киһилээбэттэр. Таптыыр дьоннор олохторо атын буолар эбит, кинилэр курдук күннээҕиннэн күнү аһарыы буолбатах. Билигин кинилэргэ ымсыырар эрэ, ол иһин барыга-бары ырдьыгыныы сылдьар буолла, аҕатыгар абарар. Олоҕун алдьатан баран өссө кырыыстаах ээ. Арай сурдьун кытта кэпсэтэн баран ыһыахтыы бара сырыттахха сатаныыһы, билсэ-көрсө. Чэлгиэн олоҕун

көрө, кэпсээн тухары сүрдээх өйдөөх, киириилээх-тахсыылаах киһи киһитэ диэн кэпсииллэр.
Бойбоох холдьоҕуллан баран Тымтайга куһаҕаны санаабатаҕа, хараҕын көрөн бу киһи дьоло суох олоҕу олорорун билбитэ, хата аһына санаабыта. Аны сайын көрсөллөрүн сэрэйбитэ. Быралгы ытыс үөһэ көрсүбүтэ, манна хонон өрөөн сынньаммыттара. Хата чэй, бурдук, табах кэлэн саха тэҥэ суох курдук санаммыттара. Баччаҕа барыта тиийбэт тирии, тарпат тараһа, арай үрүҥ ас дэлэйэ, көтөр кэлэн, балык күөрэйэн ол этэ сүрүн аһылыктара. Билигин барыта баар таҥара талбыта. Чэлгиэни кинилэр дьоллоругар түспүт таҥара курдук саныыллара, бэйэтин эрэйин кыһалҕатын аахсыбакка, дьон туһа диэн сыппах киһи өйө-санаата тиийбэт сиринэн эргийтэлээн кэлэрэ. Онно тугу-кими көрсөрө, абааһы аҥардаах киһи аатыттан ааспыт аҥардаах, аһыылаах тиистээх-тыҥырахтаах түүҥҥү түөкүттэри таныыларынан тыыран, эҥэри эрэйдэринэн эллээн төрөөбүт түөлбэлэригэр төннөн эрдэхтэрэ.
Аны Алааппыйалаах, Оһуохайга сылдьан-хонон аастылар. Кустук дьоно оҕолоро кэлэн көтөр кыната суох буола түстүлэр. Уоллара араас түгэннэри кэпсиирин истэ-истэ харахтара ууланан ылар. Туох кыһалҕатыгар итинник сылдьар баҕайыларай диэн сүрдээхтик сөҕөн ылаллар.
Уһун кыһын дьиэлэригэр үктэммэтэх дьон кэлиитэ биир улахан киһи тылынан кыайан эппэт үөрүүтэ. Ньургуһуҥҥа Чэлгиэнин сыта да күндү этэ, киниттэн ыраас салгын, от-мас сыта дыргыйар курдуга. Оҕолоро иэмэх курдук иилиллэ сылдьаллара.

Содержание

• 72

72

Чэлгиэн быйылгы ыҥырыылаах ыһыаҕын Улахан Эбэҕэ оҥороору гынарын дьонугар быктарда,, Оһуохай,, кырдьаҕас мөлтөөн, ыыра кыараан ыраатар кыаҕа суоҕун иһин, кинини ааттаан-суоллаан түһүлгэ тэрийээри гынарын кэпсээбитигэр, дьоно үөрүүннэн ылыннылар. Аны,, Оһуохайга,, бэйэтигэр бара сылдьан ,,ээх,,дэттэриэххэ, баҕар ол киһи олох аккаастаан олох тыбыыран кэбиһиэ. Арааһынай ээ, ааты-суолу дорҕоонноон ыытары сөбүлүө суоҕа. Чэлгиэн, Бойбоохтуун тиийдилэр, Ылгын идэтинэн Бойбооҕун иннигэр-кэннигэр элэҥниир, хотуна ону көрөн үтүөмсүйэр курдук, мүчүҥнээн ылар.
— Хоноһо эйиэхэ, ааттаан кэллибит, ылыныа диэн эрдэттэн.,, Оһуохай,, ыһыаҕа ыытаары оҥостобут, атын сиртэн ыҥырыылаах, бу олорор алааскытыгар–
Чэлгиэн ытык кырдьаҕаһы утары олорон туох диирин кэтэстэ. Ылгын истэн үөрүүтүгэр айаҕа ыпсыбат буолла…
— Эһээ,, ээх,, диэ, өйдүү саныы сылдьыахпыт, кэнэҕэһин да оннук ыһыаҕы ууһаан-тэнийэн истэххэ оҥорор буолуохпут, умнуллан хаалбат гына–
Оҕолор бары,, Оһуохайы Эһээ,, дииллэрин сөбүлүү истээччи. Олорбохтуу түһэн баран…
— Кырдьык оннук ааттаан оҥорон көрүөххэ баар этэ, кыайтарар буоллаҕына, араас ааттаах ыһыахтары ыһаллар, сиргэ дойдуга–
Аны түһүлгэ түһэрэр сирдэрин көрөттөөбүттэрэ. Манна алгыстаан арчы түөрэҕин кээстэрэ Эдьиийдэрин, Абаҕаларын, Күөрэгэйи аҕаларга сөбүлэспиттэрэ. Кустугу эмиэ көрсөн Ылгынныын атын да уолаттары кытта үчүгэй сэргэ буолуо диэбит мастарын ойуурга кэрдэн таҥастаан кэбиһэллэригэр соруйбуттара, манна улахан ыҥырыылаах ыһыах буоларын истэн Кустук дьоно сүрдээҕин үөрбүттэрэ. Чэлгиэҥҥэ барыта ыксал, ыгым буола түспүтэ, барытын саба тутарга элбэх сүүрүү-көтүү, кэпсэтии. Харачааһы сэргэни оҥорорго кэпсэппитэ, бэйэтэ хайа уолаттары ылан барарын көҥүллээбитэ. Хас да атыыр үөрүн Улахан Эбэҕэ илтэрэн, ыанар биэлэрин арааран ылбыттара, таарыйа туттуллуохтаах баайтаһыннары илпиттэрэ.
Биир күн Эдьиийдээх кэлэн алгыстаан түөрэх кээспиттэрэ, былыр бу Эбэни бастаан булалларыгар, хоту баһыгар түөрэх түһэрбиттэр, оһуохай оонньоон ааспыттар диэн онно түһүлгэни түһэрдилэр.Күлүк, Көкөттүүн Тууйастарга бара сырыттылар, таарыйа сылдьыбыт сирдэрин аайы илдьит ыыттылар. Тымтайы эмиэ көрсөн аастылар. Төннөн иһэн Быралгыларга сырыттылар, Улахан Эбэҕэ быйыл ыҥырыылаах ыһыах буоларын истэн сүрдээҕин үөрэ хааллылар, көмөҕө уолаттары ыыттылар.
,, Оһуохай,, бэйэтэ көрөн истэн түһүлгэтин тэрийдэ, бачча сааһыгар дылы, икки атаҕын тилэҕэ элэйиэр дылы төһөлөөх сири ии курдук эргийбитэ буолуой. Ол тухары көрдө ини, көрбөтө ини араас түһүлгэ ааттанан, кэс тыл кэһиилэнэн тэриллэрин.
,, Оһуохай,,

эдэр сылдьан Улуу Эбэни сыыйан, Өбүгэлэр өргөс кылыһын өрө туппут, илбистээх иирээн кэмнэригэр түмсүү түһүлгэтин тэрийэн ыҥырыылаах ыһыаҕы ыспыт сирдэрин илэ хараҕынан көрөн сөрү диэн сөхпүтэ, бэри диэн бэркиһээбитэ. Үрдүк очуостар бысталанан ааһар сирдэригэр, киэҥ нэлэмэн хочоҕо тус хоту хайыһан үс сэргэ турара, бу чахчы мас талыытынан туруорбуттар этэ. Ортоку сэргэҕэ Улуу Өксөкү икки кынатын саратан турара, уҥа өттүгэр ат төбөлөөх, хас өттүгэр чороонноох сэргэ. Маны ол дойду кырдьаҕастарыттан ыйыталаһан көрбүтүн, үһүйээн эрэ курдук хаалбытын быстах-остох кэпсээбиттэрэ. Бу өбүгэлэрин үөгүлүүр үҥүүлээх, кыланар кылаастаах, чупчуруйар оҥоҕостоох, бөрө тыыннаах боотурдар илбис иҥэринэн, улуу өрүс өйөбүл буолан тус хоту түһэллэригэр аһаҕас аартыгы аныырыгар алҕаан туруорбуттара үһү. Өссө үгүс сыллаах үһүйээҥҥэ ахтылларынан,, Холорук,, илэ бэйэтинэн хонон-өрөөн туруорбут сэргэлэрэ дэһэллэрэ.
Ону санаан,, Оһуохай,, манна оннук өбүгэ сэргэтэ турара дуу, кыргыс киэнэ диэн кыаллыбата дуу…
— Чэлгиэн мин былыр күөгэйэр күммэр, Олоохуна сиригэр тиийэ сылдьыбыттаахпын, ырыа-тойук ханна тиэрдибэт буолуой, онно Улуу Эбэ үрдүгэр дьикти сэргэлэри көрөн аһарбытым, үһүйээн бөҕө кэпсииринэн,, Холоруктаах,, туруоран ааспыттара дэһэллэр. Кыргыс аартыгар аттанаары, илбис иҥэринэн, алгыс аартыгын аспыттара үһү, төһө кырдьыга сымыйата биллибэт. Үс сэргэ, ортокута өксөкү икки кынатын саратан тус хоту көрөн турара, уҥа өттүгэр ат, хаҥас өттүгэр чороонноох сэргэ, оччотооҕу түҥ былыр туох санааттан туруоран ааспыттарын ким да билбэт–
Чэлгиэн ыйытардыы көрбүтүгэр…
— Биһиги Сахалар кыргыс кэмигэр Хотой Айыытыгар арчыланан ааһар кэммит баар этэ дэһэллэрэ. Ол тулхадьыйбат тускулу, тостубат дьылҕаны, самныбат соргуну биэрэрэ үһү. Билигин хайдах эбитэ буолла оннук алҕаан аһар. Өбүгэбит үҥэн-сүктэн кэлбит Айыытыгар анаан-минээн туруорар.—
— Хайдах эбитэ буолла, арай кынатын сараппакка, атын сэргэлэри кытта туруордахха, арааһата үрдүк Айыылартан айдарыылаахтар эрэ анаан көҥүл көрдүүллэрэ дуу, ыйыталаһыам кэлэн көрүүлэнэн да көрүөхтэрэ–
Эдьиийтэн баран ыйыппытарын,, Өбүгэлэр үрүҥ тунах ыһыаҕар Өксөкүнү олордубаттарын, атын суолталаах, атын алгыс тыллара ананалларын, туора тылы тутталларын кэпсээтэ,,
— Эдьиий биһиги бу ыҥырыылаах ыһыахпытын,, Оһуохайга, Олоҥхоҕо,, аныыбыт. Ытык кырдьаҕаска анаан, умнуллубат кэриэс гынан хааллараары, ону эн туох дии саныыгын.—
— Сөбүн сөп эрээри, эн тоҕо Тугутчаанаттан ыйыппаккын, оҕоҕута саныыгын дуу, төһө да эдэрин иһин Үөһээ Айыы үрдүк кэрдииһигэр турар киһи, кини үүннээн-тэһиннээн

үтүө тылы этэн туруордаҕына Үөһээ Айыылар үөрүүннэн ылыныахтара, мааны кыыстара буоллаҕа дии–
Чэлгиэн Эдьиийэ билбэт-көрбөт суолугар өрө тарбачыһыан баҕарбата өтө көстөрө.
Хайыай Бойбооҕун көрсөргө тиийдэ, киһитэ билигин антах биэ ыаһыныгар Алааппыйалаахха көмөлөһөр, ол быыһыгар ыһыах итэҕэһэ-быһаҕаһа элбэҕин ситэрсэр.Чэлгиэн көрөөт…
— Хайа Эдьиийиҥ антах аста дуу, ыйыппыккын ыйыппатах оҥорон–
Күлэн маҥан тиистэрэ кэчигирэстилэр. Чэлгиэн кырдьык бииргэ сылдьарын тухары кыыһытан тугу да ыйыппат, биирдэрэ бэйэтэ ис санаатыттан оҥорбута-оһорбута эрэ баар буолар, онно үөрэнэн да хаалла быһыылаах, кэпсэтэ турар киһитин ис санаатын курдары таайар, тугу саныыргын барытын сэрэйэн билэр.
— Өргөс кылаанын өрө туппут кыыллаах киһи, миигиттэн ыйытаҕын дуо?
Сахалар аан маҥнай таҥара оҥостон, Хотой Айыытыгар үҥпүттэрэ, алгыс тыллаан анаабыттара, Өксөкү өлбөт-сүппэт тыынын өрө туппуттара,
Туох буолуой санааҕа киирбит буоллаҕына туруордаххыт дии, онно аньыы-хара суох.
Өксөкү-өй, олоххо, үрдүккэ дьулуһуу, олохтон дуоһуйуу, күүс-кыах уһун үйэлэнии, өбүгэбит уоһуттан түһэрбэтэх олоҥхото, оһуохайа–
Бойбоох Чэлгиэни кытта кэпсэтэ туран халлааны одуулаата…
— Саныаҕыҥ эрэ кэрэх, айбыт аналлаахтарыҥ кэлбиттэрэ эрэ баар–
Чэлгиэн тугу этэр диэн Бойбооҕу үтүктэн хантас гыммыта, ыраас халлаан кырсынан, үс тойон аадьуо тэлээрэн сүтэ-сүтэ көстөллөр. Бу үрдуктэрин көҥүл халлаан оҕолоро, ыксаабакка биир мээрэй эргичийэ тэлээрэ сылдьаллар, ол быыһыгар олох ханна эрэ үөһэ сүтэн ылаллар.
— Ити баар санааҥ салайан, өйүҥ тобулан аҕаллаҕа, кинилэртэн кылланан, кыргыс кыыла ситимнэнэн сырыттаҕыҥ, сотору сөбүлэһэллэрин сөргүтүөхтэрэ, буолуналларын биллэриэхтэрэ–
Бойбоох чэпчэки-чэпчэкитин дугунан сылгы хаһаатын диэкки тэлээрэ турда. Дьикти кыыс бачча сааһыгар дылы кыыс оҕо курдук байбары кэтэн тэлээрэ илик.
Уһун күнү быһа тэлээрбэхтээн баран күн сөҕөрүйэрин саҕана, үрдүк өтөх үс өттүгэр суон баай тииттэргэ,, лөглөс,, гына олоро түстүлэр,
Өтөххө букунайар дьону умса көрөн олордулар,, Оһуохай,, тобуктаан туран тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу тоҥхонноон ылла.
Балачча олороот тииттэриттэн тэбинэн көтөн таҕыстылар, олорбут тииттэрэ иэмэх курдук имиллэҥнээн ыллылар. Көрөн турбут Чэлгиэни үс төгүл үрдүнэн эргийдилэр, аҕыйахта дайбанан халлаан кырсыгар тахсан сүттүлэр.
Чэлгиэн Харачааһы көрсөн үс сэргэттэн саамай улаханнарыгар, баһыгар Өксөкүнү оҥорон олордоругар көрдөстө уонна Чороон, ат баһын атын сэргэлэргэ.
— Бу сылдьыбыт сылларым тухары араас сэргэлэри көрөөхтөөтүм ини, биир сиргэ тоҕус сэргэ турарын көрбүттээхпин,

дьон аньыырҕаан дуу, толлон дуу кэпсээбэт этилэр, арай тоҕус улуу ойуун кыыран ааспыт сирэ диэн сири-буору аннынан кэпсииллэрэ, онно саамай дьиктиргээбитим, улахан муостаах сэргэ турара ортоку. Туохха турбут сэргэлэрин ким да билбэт этэ, илиилээх-атахтаах сэргэлэр эмиэ бааллара.—
,, Оһуохай,, сэргэлэртэн сылтаан ааспыт олоҕуттан биир түгэни сырдатан ааста.
— Сорохтор ат сэргэни Айыыһыкка аныыллара, чорооннооҕу Иэйиэхсиккэ иҥэрэллэрэ. Тыл баар күүһэ-күдэҕэ көстүбэт, түгэҕэ биллибэт аналлаах-анаарыылаах.
Уус тыллаах Олоҥхоһукка абааһы уола кытта ыллаһар дииллэрэ, быыра сылдьар кэммэр сүүнэ кырдьаҕаһы көрөн аһарбытым, кырдьыы кыайан уотун иннигэр аргынньахтаан олороохтуур буолара. Абааһы уола үстэ күрэххэ ыллаһа сылдьыбыттаах үһү, баһа суох бараммат тыллаах-өстөөх кырдьаҕас этэ. Ол ырыата-тойуга бэйэтин кытта бараахтаатаҕа олохтоох сиригэр.—
,, Оһуохай,, киэҥ кэпсээннээх киһи, көрбүтэ-истибитэ да элбэҕэ бэрт, бүппэт сээркээн сэһэннээх, ыһыах түһүлгэтин түһэрэ кэлбит дьон уһун күн, үлэ быыһыгар кини кэхтибэт кэпсээнин, бүппэт түмүгүн истэллэр-кэтэһэллэр. Сэргэлэри хас да төхтөрүйэн ууллубут сылгы сыатынан соттулар, саһаран тахсыар дылы. Аны Хотой сэргэ туруута мунаарыылаах буолан ылла, манна ,, Оһуохай,, бэйэтэ алҕаан этэн-тыынан эбэтин көрөн турар гына туруордулар.
— Хатылы Эбэм
Хоолдьукпун хоҥкутан
Тобуктаан тураммын,
Ааттаһан эрэбин…
Сыыһа тутан сыспыттаах
Буоллахпына
Санааҕар тутума.
Иринньэх сааспыттан
Ийэттэн түһээтин,
Эн сылаас хонноххор
Хоонньоһон улааттым.
Уллуҥах үктэнэн
Сүһүөхпэр тураммын,
Сир иэнин кэрийдим
Араастаан эргийэн ыламмын.
Эдэркээн саастарым
Эргиллэн кэлбэттии күрэнэн,
Киин түспүт сиригэр
Тилэҕим элэйэн үктэнним.
Иһирэх Ийэлии ахтаммын
Ахтылҕан санаабар аалларан,
Бу буорум сымнаҕас Кутугар
Букатын кэлэрдии турабын.
Иэммин хастаан иэдэттилэр
Диэмэ,
Бу сиргэ мин кэлэн
Барбыппын туоһулаан,
Бэйэм оннугар Эбэбин
Көрө турдун диэммин,
Хотон Айыы сэргэтин
Эйиэхэ туруордум.
Кыыһыран кырыы хараххынан
Көрүмэ,
Айманан алдьархайы
Аҕалыма…
Алы гын ааттаһабын
Көрдөһүүбүн киэр
Анньыма.
Кэнэҕэһин да кэхтимэ
Алла турдун арыылаах
Аллаадьылыы…
Үллэ турдун кыынньыбыт
Кымыстыы
Бараммат барҕа баайыҥ
Алгыс баһа сыаланнын Домм…
,, Оһуохай,, Эбэтиттэн көрдөһөн алгыс тылын анаабытын кэннэ сэрэнэн сэргэлэрин туруордулар. Баар дьоннор бары тахсан Сэргэлэри алҕаатылар, аҕалбыт астарын уурдулар, Сэргэлэрин төбүрүөннээн туран,, Оһуохай,, дьол-соргу оһуохайын этэн дьиэрэттэ, дьирэҥкэйдээн тэптилэр. Халлааҥҥа хотоҕой тыаһаабытыгар хантас гынан көрбүттэрэ, үс,, Тойон,, кынаттаах эргийэ сылдьаллар эбит. Ыһыах ыһар күннэрэ

бу ыган кэлбитигэр, сүрүн соруктарын толорбуттуу бары үөһэ тыыннылар, кимтэн ордук,, Оһуохай,, үөрдэ, кэс тылын киэр аспатылар, оҕо буолан окко түспүт оҥоһуутун оннугар, Эбэтин көрө турар Сэргэлэммитигэр.
Ыҥырыылаах Ыһыахха уонча улахан аҕа ууһа кэлэбит диэн илдьит ыыттылар, кыра оторой-боторой дьоннору аахпатахха үгүс киһи кэлэр туруктаах,, Оһуохай,, аата ааттанар түһүлгэтигэр үгүс киһи көмүөл мууһунуу халыйан кэлэр буолбутун истэн мэктиэтигэр эдэр сааһа эргийбитин курдук дьиэрэҥкэйдии түстэ.
Чэлгиэннээххэ биир улахан түбүк түстэ, ол дьон хонор-өрүүр сирдэрин, түһэр түһүлгэлэрин тэрийии. Ааты-суолу оонньоторго сир-буор сырайдамматах киһи дии санаа буолан утуйар уулара да ахсааннаах буолла. Аат ааттаан, күүстээхтэр көрсүһэр суон сурахтара алаастары аймаата, кустук курдук куоһанан, ох курдук оҥостуу үрдүгэр түстүлэр. Ааттаах түөрэҥ туйахтаахтарын икки атахтаах билбэтинэн, кулгаахтаах истибэт, харахтаах көрбөт сиригэр кистээн баайдылар. Ыһыахха диэн уонча мөҥүрүөн сүөһүнү, баайтаһын биэлэри бэлэмнээтилэр. Аны аат былдьаһыытыгар улахан уксуулар буолаллара чуолкай, улахан аҕа уустарыгар убургу буолуохтаах. Ол диэн кырата, улахана аҕа ууһун аата-суола үрдүүрэ. Үгүс сылларга үһүйээн буолан хаалара. Өбүгэлэр былыр-былыргаттан аат былдьаһыыта аҕа ууһун инники кэскилэ, төлкөтүн түөрэҕэ дэһэллэрэ.
Бойбоох ыһыахха,, Сындыыс уолун,, сүүрдээри сылдьара, онтуката бэйэтэ таптыырынан көҥүл босхо сылдьара. Ол да буоллар иччититтэн ырааппыкка кэлэ-бара сылдьара, ис-иһиттэн тэбиэһирэн этэ-сиинэ кычыкаланан сүүрэкэлээн кутуруга хоройо-хоройо ойоро.
Чэлгиэн Сындыыһы,, Тойон,, сэргэтигэр туруорар баҕалаах, икки биэни кытта.
Чэлгиэн Кустугу атах оонньуутугар киллэрэр санаалаах, атаҕар чэпчэкитин билэр, көрбүтэ даҕаны. Күүстээхтэрин көрдүүр түбүгэр түспүттэрэ.

Содержание

• 73

73

Чэлгиэннээх итиччэ элбэх киһи кэлэр илдьитин истэн, ону түһэрэр, хоннорор балаҕаннарын, туос ураһаларын туруортаабыттара, урукку баай Байаман олоҕор эмиэ тэрийбиттэрэ, Хотууналаах, Сэгэртэй үөрүүннэн ылыммыттара, Чуораана аҕатынаан кинилэргэ түспүттэрэ, түһүлгэҕэ көмөлөһөн бары иллэҥнэрэ да суоҕа. Бачча элбэх үлэ дьонун аһатаары Чэлгиэн биир баайтаһыны астаппыта, ол даҕаны үлэ дьоно аһанньаҥ буоланнар өр барбатаҕа, салгыы төһө тиийэринэн сүөһүнү тутталларыгар соруйбута. Чэлгиэни ити иһин бар-дьоно сөбүлүүллэрэ, үлэһит дьонугар дэлэгэй илиилээҕэ, хаһан да күргүйдүүр-көбүөлүүр саҥаны туттубат, ким эрэ сатаабатаҕына-кыайбатаҕына сэмэлээбэккэ бэйэтэ көмөлөһөн барара, Чэлгиэннээҕэр Бойбооҕу хата ордук Хотун оҥостоллор. Бу эмиэ дьонугар-сэргэтигэр сымнаҕас тыллаах-өстөөх кыыһы бары сөбүлүүллэрэ. Алааппыйа Бойбоох хаһан кийиит буолан кинилэр модьоҕолорун атыллаан киирэрин кэтэһэн кэлтэгэй буоларыгар тиийдэ, эмиэ да толло саныыр кини аһаах уолун, ити хаҥыл сылгы курдук кыыс көрүө дуо дии саныыра. Бойбооҕо баарыгар Ылгынын кыра оҕолуу таҥаһын-сабын тэбии ыраастыы сылдьара. Бу буортан-сыыстан тэйбит чэнчис кыыһы Алааппыйа сөбүлүүрэ.
Аны Чэлгиэннээҕи соһутуон быатыгар, хас да аҕа ууһун кырдьаҕастара айаннаан иһэллэрэ иһилиннэ, эрдэлээн эдэр оҕолору арыаллатан, күрэхтэр ыһыах эрэ күнүгэр баар буолардыы суоттаммыттар. Бу эмиэ өбүгэттэн хаалбыт биир үтүө үгэс этэ, эдэрдэр сүрэхтэрин холбуур биир ньыма буолара. Кэлэр дьонун, ыалдьыттарын түһүлгэлээхтэр,, Оһуокай,, Сэгэртэйтиин көрүөстээхтэр, ууга-уокка түһүү манна буолбута. Ас диэн амтаннааҕынан, сандалы маанытынан көрсөрдүү тэриммиттэрэ. Бастакыннан Маҕандаайы аҕатын ууһун ытык кырдьаҕаһа Тускун аҥнан-бохтон кэлбитэ, бэйэтин кытта уонча көрөр- истэр кыыһа- уола кэлсибитэ. Хоноһо- Оһуохай тэлгэһэтигэр тэһиин тутан тоһуйбуттара. Тускуну тилэх баттаһа Тымтай инитинээн Тууйастыын кэлбиттэрэ, ол курдук аҕа уустар кырдьаҕастара кэлитэлээн барбыттара, оҕо саастаахтар оонньуу тэрийбиттэрэ, эдэрдэр эһиэхэйдээн эккирээбиттэрэ. Үйэтигэр тэлгэһэттэн тэйбэтэх, килбик кэрэ кыргыттар оһуор үктээн ойбуттара. Ириэнэх маһы иэччэх курдук эргитэр, тоҥ маһы тоһута турар иҥиир-ситии ыччаттар, куба мааны кыргыртары кыҥастаһан, кылардыырга тиийбиттэрэ. Кырдьаҕастар кыстыктарын кэпсэтэллэрэ, ол быыһыгар сээркээн сэһэнньиттэр былыргы былдьаһыктаах сыллар быыстарыгар, үтүмэн үйэлэр үһүйээннэрин кэрэхсиир кэпсээн гынан оллоонноон олорон ,,Олоҥхолоон,, ойор күннүүн көрсөллөрө. Хаһан да ханна буоларын курдук аҕа уустарыгар Айыы куттаах айдарыылаахтар

аргыстаһан, айгыстан кэлбиттэрэ. Кинилэр обургулар киэҥ Эбэ кэлиитин кэрэхсээн көстүбэт күлүктэрин, көтөрдөрүн-сүүрүктэрин көрөр-истэр кулгаахтара сири сиигинэн сиксийбиттэрэ, кыырай халлаанынан халаахтаабыттара. Чэлгиэннээх ыһыах күн иннинэ кэлэн Кустукка түспүттэрэ, ийэтигэр көмүс ууһа кутан оҥорбут симэҕин туттарбыттара, аҕатыгар Аар Дарханнар курдарын анаан аҕалбыттара, оҕолоро Мичил аатыттан бэлэх ууммуттара. Ийэ киһи Хотууна оҕолообут оҕото, ахта саныыр Айыыһыта атынынан ананан кэлбитин курдук санаан хараҕын уута таммалаата, Сэгэртэй оҕотун аатын ботугуруу-ботугуруу куру үс төгүл сыллаан ылла.
Сурах хоту бу аат былдьаһыылаах ыһыахха, истиһэ-истиһэ икки атахтаах, билбэтэх-көрбөтөх тоҥ күүстээхтэрэ, бүдүрүйэр диэни билбэтэх, ийэ буору харбаабатах, буулаҕа бухатыырдар баар буолбуттара. Көтөр кынаттааҕы, сүүрэр атахтааҕы сүгүннээбэтэх сүдү сүүрүктэр кэлбиттэрэ. Ытарчалыы ылбыттарын ыһыктыбат, тутан баран туура ыыппат кытаҕас тарбахтаахтар баар этилэр. Түөрт түөрэн туйахтаахтарын кистии саба туора туппуттара. Ыһыах бэлэмэ түүннэри түбүк буолбута, Чэлгиэн улаханнык көстө биллэ сатаабатаҕа, бу ,, Оһуохай,,оонньууругар, киниэхэ анаммыт түһүлгэ этэ. Ол да буоллар аат ааттаан кэлбит аҕа уустара, улуу киһи удьуорун, өлбөт-сүппэт Өбүгэлэрэ өрө туппут өргөстөөх ситимин көрүөхтэрин, кэс тылы кэпсэтиэхтэрин баҕараллара.
Айдарыылаах айылҕалаахтар Аар Айыы Тойон тоҕус туһахталаах мааны кыыһын көрүөхтэрин баҕаран Бойбооҕу бара-кэлэ манаспыттара. Кырдьык да киһи эрэ хараҕар быраҕыллар, кыыс оҕото кубалыы устара, хайа да бэйэлээх Далбар Хотун харахтаан көрбөтөх сиэдэрэй симэҕинэн симэммит Кыталык Куо этэ. Кыыс-дьахтар аймах ымсыыран ордугургуу санаабыттара.
Ыһыах күн эрдэттэн киһи бөҕө үмүөрүсмүтэ, аҕа уустарын анаммыт түһүлгэлэригэр түһэрбиттэрэ, Аар айылҕаны аһаары, дорҕоонноох табыктарын табыйан Айыылартан алгыһынан аан тылы аһары көрдөһөн аҕыс алгысчыт, тоҕус тойуксут туойбуттара, аал уоттарын айах туппуттара. Кымыстаах чороону күөрэччи көтөҕөн кыталык кыргыттар битии оһуор үктээн киирбиттэрэ, тоҕус туруйа уол сиэтиилээх. Түһүлгэннэн ас арааһын мааны сандалыта күөх кырыска тэлгэммитэ, манна саха санаабыта, киһи көрдөөбүтэ барыта баара, бииртэн-биири аҕала турбуттара. Оһуокай бөҕө ойбута, эһиэхэй бөҕө этиллибитэ, олоҥхо да оллоонноон олорбута. Үрүҥ түүн үмүрүйбэт үгүс үтүө үҥкүүтэ үрүмэччилии көппүтэ. Күн тахсыыта арчылаах алгыһы этэн тыынан дьиэрэппиттэрэ. Манна этэ бараммат Саха тылын ситимнээх силиитин ситэрэр, уус тыллаах Урааҥхайдар уруйдаан уран тыл айхалын алгыстаан

аһаллара. Кырдьаҕастыын, кыралыын үрүҥ Күнтэн арчылаах алгыһы көрдөһөн ытыстарын ууммуттара.
Иккис күн ыһыылаах-хаһыылаах, иэмэх курдук эрийсэр илбистээх күн үүммүтэ. Быһыйдарын быһаарсан, сүүрүктэри сүүмэрдинии. Бөҕөстөрүн кистии-саба туппуттара. Уот тыллаах быһа эппэтин диэн сэрэнии-сэрбэнии үлүгэрэ.
Былыргылыы курдаһан тустууга,, Кыымаайы,, аҕатын ууһуттан Бөҕө Баатыры ким да ийэ сиригэр тас иэнинэн түһэрбэтэ, аҥардастыы атыыр оҕустуу айаатаата.,, Кыымаайылар,, тутум үрдүү түстүлэр, соргулара соноотоҕо.
Сындыыһы Тойон сэргэҕэ көнтөһүн иилбиттэрэ, тыыллан-хабыллан киһи хараҕа хатанар атыыра . Сааһырдар да этэ сиинэ толорута, түөһэ кэтитэ сиһэ уһуна, хаһан эрэ онньоҕунан үктүүр атаҕа көбүс көнөтүк үҥкүүлээн эрэр курдук дьирэҥнээн, атаҕын былчыҥнара үөһэ-аллара сүүрэлээн ылаллар, сиэлэ-кутуруга сыыйыллан дьүһүн мааныта. Кырдьаҕастар бу Дьөһөгөй Айыытыттан аналлаах толуу сылгыны кыраҕатык көрө–истэ сылыктаатылыр, үөр атыыра буола сылдьарын истэн, Сындыыс сыдьааныттан ылар баҕалаах кистии-саба элбээтэ, эдэригэр сүүрэн түөрт туйахтааҕы иннигэр түһэрбэтэҕин истэн сэргээн көрүү-истии буола түстүлэр, Бойбоох сиэтэн түһүлгэни үс төгүл эргитэн аҕалла, сиэлин, сиһин имэрийбитигэр иҥэрсийэ-иҥэрсийэ Бойбоох түөһүгэр хоҥоруутун сууралаата. Манна көрдүлэр Дьөһөгөй оҕото иччитигэр истиҥ сыһыанын, муҥура биллибэт эрэлин. Бойбооххо эр бэртэрэ, эдэркээн элик үтүөлэрэ ымсыы харахтарын хатаатылар. Бу бэйэлээх иирэ талах курдук имигэс, уҥуохтаах көнөтө, быһыылаах майгытын ырааһа, ыал буолбатаҕын истэн дьиктиргии санаатылар. Арай айдарыылаах кырдьаҕастар, бу атын сиртэн силистээх, сүүһүгэр туһахталаах, тоҕус курдуур күлүктээх, тыытыстахха тыҥырахтаах, ааҕыстахха аһыылаах,, чыычый,, оҕо кистэнэ сылдьарын, көрө-билэ сылдьаллара. Кырдьаҕастарга анаан күөх кырыс түһүлгэтин тэрийбиттэрэ, сандалы маанытын тардыбыттара. Хотууналаах, Сэгэртэй үрүҥ көмүс курданан, кыһыл көмүс симэхтэнэн түһүлгэҕэ киирбиттэрэ, бу дойду сыҥаһа баайын силлибэт силистэрэ, төрүт дьон төрүөхтэрэ, үтүө дьон үнүгэстэрэ буоларын билэн, кэлии кырдьаҕастар тоҥхолдьуйа тоһуйбуттара, тэҥнээхтэринии атах тэпсэн олорбуттара, сэргэстэһэн сэлэспиттэрэ. Атах оонньуутун араас көрүҥэ аһыллыбыта, манна баар буолбуттара, куобахтаан курбалдьытан, кылыйан кыыралдьытан бэрди-бэрт куһарбыта. Чэлгиэн сүүрүөҥ диэн атах оонньуутугар Кустугу киллэрбэтэҕэ, оторой-боторой уолаттары оонньоппута. Мадьыларга да Харачааһы чугаһаппатаҕа, бу улахан аат-суол былдьаһыылаах түһүлгэҕэ уолаттарын куттарын-сүрдэрин харыстаабыта. Былыр былыргаттан

Өбүгэ саҕаттан, быһый быһыылаахтар, сүүрэр атахтаахтар, быстыбат тыыннаахтар, түөрт туйахтааҕы кытта түһүлгэ түмүгэ буоларын билэрэ-истэрэ.
Ыһыах аһыллыаҕыттан үс Тойон арахсыбакка кыырай халлаанынан элиэтээн сүтэ-сүтэ көстөллөр, Оһуокай кырдьаҕастары кытта Эбэ хоту баһыгар баар үрдүк өтөххө ас арааһын тартылар, алгыс тылын анаатылар.
Бу улуу көтөрдөр кинилэргэ анаммыт Сэргэлэрин ыһыаҕын көрө-истэ сылдьар курдуктар.
Үгүс киһи кэлбитэ тохтоло суох Оһуохай, этээччи да элбэҕэ. Манна эбит иҥин-араас быһыылаах-тутуулаах тойуктар, сорох наҕылыччы куоҕаҥнаан устан иһэр курдук, ардыгар эккириир аҥардаах өрө көтө-көтө түһүүлээх дьиэрэҥкэй тэбиилээх. Элбэх да эбит Саха тылын сардаҥата, бу хонуктарга түүннэри-күннэри түмүгэ көстүбэт, тылтан тыл төрөөн тахса турар, Ойуокайдаан ойоллор, ,,Эһиилги дьылга элбэх сыа сиир буоллубут,,диэн кырдьаҕастар күлүктэригэр имнэнэллэр. Ким үөрбэт буолуой оҕолоро күтүөт, кийиит буолан атын сиртэн аҕалан аал уоту уматан, торҕо буруо унаардарын.
Бүгүн киэһэ сөрүүҥҥэ саха саамай кутун туттарбыт оонньуута, үһун сылларга умнуллубакка киэһээҥҥи кэпсээҥҥэ киирбит, сарсыардааҥҥы сэһэн сэргээбит сүүрүүтэ, көтөр кынаттаах, кус быһыйдар үһүйээҥҥэ хааллахтара.
Эбэ соҕуруу баһыгар баар бэрэтиттэн түһүлгэҕэ дылы түһүөхтээхтэр. Чэлгиэн, Бойбоохтуун Кустуктарын алгыы хааллылар. Манна кырдьык даҕаны быһыйдарынан биллибит, араас дойду ааттаахтара бааллара, кыралаан уксуу да баара Кустук аатын ким да аанньа ахтан ааттаабата, билбэттэр даҕаны. Атын элбэх ааттар ааттаннылар. Сытыы харахтаах оҕолор,, Түстүлэр,, диэн ыһыы бөҕө буоллулар. Кырдьаҕастар уоттара өһөн эрэр харахтарынан көрө сатаан, харахтарын уутун сотто-сотто олоотоотулар. Ким бастаан иһэрин оҕолортон ыйыталаһа олордулар, сир аҥарыгар кэлтэрин кэннэ дьэ көрдүлэр. Манна дьэ улахан соһуйуу буолла, маҥан ырбаахылаах курпааскы курдук халыйан иһэрэ, кэннигэр элбэх киһини хаалларан.
Дьэ манна буолла Эбэлэрин үрдүнэн үлүгэрдээх хаһыы–ыһыы, мэктиэтигэр Эбэ көтөрө барыта айманан таҕыста. Чуораана киһи элбэҕэр кыһаллыбакка Кустугу кууһа түстэ, түбэһиэх истиҥ минньигэс тыллары саҥара-саҥара сыллаан ылла. Хотууна хараҕын уутун сотунна, аҕата тугу да саҥарбата, айбыт киһи үөрүүтэ таһыгар көстө сылдьара. Ити буоллаҕа, ,,сэнээбиккиттэн сэрэн,, диэн, аар саарга аатырбыт атахтаахтар, кинилэри кэккэлэһэ сыһыарбат киһи көстүбүтүн илэ харахтарынан көрдүлэр. Кырдьаҕастар былыр кэлэн ааспыт сүүрүктэри ахтыһа олордулар, эдэрдэр онно эрэ кыһаллыбакка,,Оһуокайдарын,, оройуттан туттулар, нарын кыыс сылаас тарбахтарын, чэрдээх

уол илиитигэр ууран , дьиэрэҥкэйи ойдулар. Аны,, Ырыа,, олоҥхолоон саастаахтар бары ону сэргээн сэгэйэн олордулар. Олоҥхото эриэ дэхси киһи биир тылынан этэн кээспэт кэпсээнэ, аҕыйах тылынан анаарбыт үлүгэрэ, бачча саастарыгар дылы этээччини элбэҕи истэн, араас кэпсээн күүгэнин көрөн- истэн кэллэхтэрэ.,, Ырыа,, гиэнэ ылбаҕайа, этэн-кэпсээн кэҕийэрэ кэрэтин, дьэ баар эбит барахсаҥҥа этэр тыл эриэкэһэ, кэпсиир тыл кэрэмэһэ, туойар тыла толорута, хантан эрэ хааһаахха хаайа сытан хостуурдуу хотоҕостуу субуйара. ,,Ырыа,, олоҥхото ыраах ыырдаммакка,,Хатылы Эбэ,, хоннохторун, быттыктарын, салҕана-салҕана бара турар бараммат омоон суол ыллыктарын, отун-маһын олуктарын оһуор гынан ойуулуура, кэрэ кэпсээҥҥэ киллэрэрэ…
Олоҥхону истээччилэргэ бэйэлэригэр анаан күөх кырыска ас арааһын тэлгэппиттэрэ, сандалы маанытын тардыбыттара.
— Чэлгиэн,, Сындыыһы,, тэйиччи үүрдэриэххэ, сарсын ат сүүрүүтүгэр мэһэй буола сылдьыаҕа–
Бойбоох көрсөн сибис гыммытыгар, Чэлгиэн уолаттарын соруйда, Сындыыһы үөрдэри атын алааска салайдылар.
Ас астыырга анаммыт уолаттар, кыргыттар бу элбэх киһи аһын бэлэмигэр түүннэри, күннэри сүүрдүлэр. Сайыҥҥы куйааска түүн сөрүүҥҥэ сүөһүнү астыыллара, баайтаһын биэни холбуу үтэһэтин бэлэмэ, бутугас миинэ, хаан кутан буһарыыта, элбэх буолан үмүрүтэ тутар этилэр, быыстарыгар күнүскү, киэһээҥҥи ыам икки ардыгар түһүлгэни өҥөс гынан ааһаллара. Сарсын ыһыах саамай күүтүүлээх, күөн көрсүүлээх күнэ, сарсыарда эрдэттэн аттарын аҕалан түһүлгэҕэ хаамтаран көрдөрбүттэрэ, манна бааллара араас өҥнөөх иҥин араас дыабаҥнаспыт, таныыларын тыаһата-тыаһата тэлэкэчийбит, түөрт туйахтарыгар үҥкүүлээн дьиэрэҥкэйдиир бэйэлээхтэр. Бойбоох Сындыыс Уолун сиэтэн киирбитигэр көрүү-истии бөҕө буоллулар, аҕатынааҕар лаппа халыҥ көрүҥнээх киэҥ агдалаах, кэтит таныылаах, холку көрүҥнээх. Аты билэбит диэччилэр уһун күн сылыктаатылар, кыттар аттары төрдүттэр-төбөтүгэр дылы ыйыттылар, ханна сүүрбүтүн кими кыайбытын. Кырдьык бу кыттар аттар бары сүүрүү диэни сүһүөхтэринэн билбит, элбэх биэтэккэ кыттан кыайыы өрөгөйүн аҕалбыт түөрт туйахтаах түргэттэрэ этилэр.
Бүгүн Оһуокай да тохтообута, онно-манна суксуруһуу, итиннэ-манна мөккүһүү, уолуктаһыы да буолуталаан ылбыта. Аҕа уустара бэйэлэрин аттарыгар харса суох уксубуттара, Чэлгиэн дьонноро бэйэлэрин аттарыгар эрэллэрэ улахан этэ. Бойбоох хааман иһэн хараҕын кырыытынан көрбүтэ Эбэтин хордоҕойугар Сындыыс кэлэн турара, өйдөөх сылгы бүгүн сүүрүү буоларын этинэн-сиининэн биллэҕэ. Бойбоох Чэлгиэҥҥэ эппитин, биирдэрэ күлэн кэбистэ,, Уола сүүрэрин

көрө кэллэҕэ дии,, күлүү-оонньуу курдук аһарда.
Улахан аҕа уустара уоннуу мөҥүрүөн сүөһүнү кытта биирдии атыыр үөрүн уурдулар, уон иккилии биэттэн итэҕэһэ суох буолуохтаах, оннук илии тутустулар. Чэлгиэн кииримээри гыммытын Бойбоох саба саҥаран тохтотто,, Бэйэбит бар-дьоммутун бу биирдэ буолар көргө ыҥыран баран, тиэрэ түһэн кээһэрбит сүрэ бэрт, арааһа хотторуу буолан Сындыыһы көрдүөхтэрэ дии саныыгын быһыылаах, оннук да буоллаҕына сиргэ түспүт түөрэҕэ билиэҕэ, Дьөһөгөй Айыыта айбыт аналлаах буоллаҕына түөрэх түспүт сиригэр хаалыахтаах,,
Чэлгиэн төһө да саарбахтаатар Бойбооҕун утары хаһан да биир тылы быктарааччыта суох. Чэлгиэн уксууга кыттыбат сураҕын истэн аҕа уустара,,Сүөм,, түспүттэрэ, кинилэр ис санаалара биллэрэ ,,Сындыыска,,этэ. Ол баҕа санаалара туолумаары гыннаҕа, сотору бэйэтэ кэлэн ,,кыттабын,,диэн илии тутуспутугар,,тутум,, үрдүү түстүлэр, өссө күүскэ күө–дьаа буолан уксуу сытыырхайда. Быстах уксуу баһа суох бара турбута. Ат сүүрүүтүн көрөөрү ыһыытыыр ыраахтан, сырыытыгар сылайбакка, уксуу көрүгэр киирээри киһи бөҕө кэлбитэ, илии-атах тиийэр сирин этэ да барыллыбат. Хас кэлбити сандалыга олордон иһэллэрэ, ат сүүрүүтэ чугаһаатаҕын аайы уксуу өссө күүһүрэн, улаатан испитэ, муҥур сыҥаһа баайдар үрүҥ, кыһыл көмүһүгэр тиийэ уксубуттара. Атыыһыт Арамаан хантан эрэ сүүрүк ат аҕалбытын кытта киллэрбитэ, бу үрдүк уҥуохтаах саха сылгытыгар майгыта суоҕа, кини обургу кырылас көмүһү куппута, уксууну өссө үрдэппитэ…
— Үөһэ–аллара Тайҕа, алла сытар көмүһүн, ытыһынан ыһыахтаан, хомуоһунан харайан, хамыйаҕынан халбыйан, хаһыытыыр харчыламмыт, үтүмэн үгүс үптэнэн үөгүлүүрэ чугаһаабыт, чэрдээх ытыс Чэлгиэн дьэ төһөнү уксаҕын, көрөн үөрүөҕү,—
Чэлгиэни иннигэр кэннигэр түһэн ыыстаан ыллаҥнаата.
Чэлгиэн холку муҥутаан,, мүчүк,, эрэ гынан ылла, көмүһүнэн уксар санаата суох сылдьара.
Атыыһыты Бойбоох сытыы хараҕынан батары көрөн туран
— Төһөнү уксаары гынаҕын? —
Уонча кыһыл көмүс манньыаты, уксаары тутан турар тууйастарын иһигэр кырылаччы кутан кэбистэ. Укса турар дьон үөстэрин таттара түстүлэр. Аҕыйаҕы укпуттар тэҥнииргэ тиийдилэр, Арамаан тылыттан хаптаран хайыай, талыгыр гына бырахта. Тууйаһы,, Оһуокайга,, туттардылар. Баар дьон харахтара хараҥаран ылла, итиччэ үлүгэр үп истэр тухары, ырааҕынан-чугаһынан уксуу иһитигэр түспүтэ иһиллэ илигэ. Аттаахтар сүүрдэр сирдэригэр бардылар, алаас иһигэр, түһүлгэҕэ чуумпу тыҥаата. Бары ботур-ботур кэпсэтэллэр, дьоһуннаах кэпсэтии тахсыбат даҕаны, туох тахсарын кэтэһии-манаһыы.
Бэрэ куутуйатыттан түһүөхтээхтэр, арыы хатыҥ мэһэйдээн көдөрбөт,

арыыны мүччү түстэхтэринэ эрэ көстөллөр. Сытыы харахтар сотору соҕус,, Иһэллэр,, диэн ыһыы бөҕөтүн түһэрдилэр. Уонча ат эрбии тииһин курдук тардыалаһа иһэллэр. Арамаан ата чорбойбут, ууналаан олорор. Атыыһыт мэктиэтигэр өрө ыстана түстэ, ыһыытыы-ыһыытыы ытыһын таһынан, айаҕа ырбайыар дылы үөрдэ. Дьон көрөн турдаҕына сиэлэ-кутуруга сыыйыллан Сындыыс халыйан таҕыста үөс хордоҕойтон, уолугар сыста түһээт олоро-олоро буурдаата, уола аҕатын кэнниттэн буурдаан унаарытта, инникилээн испит Арамаан атын ойоҕолуу көтөн аастылар. Сындыыс барбахтаһан иһэн уола чорбойон барбытыгар, туора халыйан үөрүн диэкки сиэлэ-кутуруга сыыйылла турда. Көрөн турбут, сиргэ да олорбут дьон маны көрөн улаханнык соһуйдулар, бэркиһээтилэр, сааһырдар да түөрт туйахтааҕы иннигэр түһэрбэт Дьөһөгөй Айыытыттан аналлааҕы көрдүлэр.
Сындыыс Уола тэппит атаҕын кубулаппакка кэлэн ааста биэтэги. Кытаанах ыһыы-хаһыы манна буолла, Атыыһыт мэктиэтигэр бүк түһэн хаалбыт, саҥата суох сукуҥнуу турда.
Аахсыы түмүгүнэн, уксубут сүөһүлэрин, сылгыларын аны күһүн кыстыкка ылар буоллулар. Чугастар түүннэри түстүлэр. Ыраахтар сарсын барардыы хаалан, кырдьаҕастар ыһыаҕы ырыттылар, эдэрдэр түүннэри оһуокайдыы ойдулар. Ким да бачча сиргэ кураанахха таах кэлэн диэн түктэри санаата суох сылдьар. Бары үөрүү- көтүү көтөллөөх, ыраас санаа ымыылаах, куруутун маннык мунньустан күөх сайыммытын көрсөрбүт буоллар диэн баҕа санаалаах тарҕастылар. Чэлгиэн кэлиэхтээх сүөһүнү, сылгыны Быралгыларга, Оһуокайга, Сэгэртэйгэ уонна ыһыаҕы тэрийсибит, кыттыбыт дьонун ылаҕыт диэн эрдэттэн быһаарда. Кыстатааччыларга эрдэттэн от бөҕө бэлэмэ буолар буолла. Бойбоох тууйастан бэйэтин эрэ укпутун ылла, атынын эмиэ ыһыаҕы тэрийбит, кыттыбыт дьоҥҥо үллэр диэн Оһуокайга биэрдэ. Бар дьонноро Чэлгиэннээх, Бойбооххо улаханнык махтаннылар.
Чэлгиэннээх аны сүөһү үүрэн бараары ол түбүгэр түһэ сырыттылар.

Содержание

• 74

74

Ытырыктата санаабыт ыһыахтара, санаа хоту үчүгэйдик барбытыгар, ,,Оһуокай,,атын да аҕа уустара Чэлгиэҥҥэ, Бойбооххо ис сүрэхтэриттэн махтаммыттара. Ордук ,,Хоноһо Оһуокай,, уйадыйбыта, кырдьар сааһыгар маннык дорҕоонноохтук ааппын-суолбун уон улуус улуулара, аҕыс улуус ааттаахтара ааттаан кэлэннэр, тэҥнээхтэринии тэлгэһэбэр түһэн, түһүлгэбэр сырдык түөрэх кээһэн ааһыахтара дии санаабат этэ. Маны тэрийэргэ тыл көтөхпүт эй-ээх дэппэккэ сүбэ-ама буолбут Бойбооҕу, Чэлгиэни киэҥ ыллыктаах, уһулуччу өйдөөх, мэнээк киһи тэҥнэспэт ыраах ыырдаах эбиттэр дии санаабыта.
Кэлэн барбыт аҕа уустара кыралыын-улаханныын үрдүк дуоһуйууну, кэскил санааны илдьэ барбыттара. Кинилэргэ тэҥэ суох киэҥ олохтоох, күннээҕини көрбөккө, ырааҕы ыйдаҥардар, олох усталаах-туора хаамар олугун чиҥник үктээн, чэгиэн-чэбдик ыллыктаах, сүдү сүргэлээх дьонунан аахпыттара. Хоно сытан ходьойон, өрүү сытан өттүгэстээн биир дьиктини көрбүттэрэ, туора киһи кэпсээн оҥостубута буоллар, ким да итэҕэйиэ суоҕа этэ, ону баран бэйэлэрэ эт харахтарынан көрөн, хаптаҕай кулгаахтарынан истэ сырыттылар, ыһыахха ыҥырыллан ытык ыалдьыт быһыытынан. Сүрүннээн бу аҕа уустарын Чэлгиэн үүннээн-тэһииннээн тута сылдьарын көрдүлэр-иһиттилэр, кинини кытта биир Айыылартан анаммыт ситимнээх Тугутчаананы(Бойбооҕу) көрдүлэр. Хас да хонукка көрө сырыттылар манна ,,умнаһыт-кумалаан,, суох, хамначчыты да көрбөтүлэр. Бары саба түһэн туох да соруйтарыыта суох биир киһи курдук түмсүүлээх эбиттэр. Эт кулгаахтаах дьон истибиттэрэ, ити ыһыахха киирбит үтүмэн үбү биири да энчирэппэккэ бар дьонноругар түҥэттэрэ,, Олоҥхоҕо,, хаалларбыттарын. Ити аҕа уустарын сүрүн араҥаччыта, дьыбары дьааһыйтарбат, хаһыҥ хаарыйтарбат, ыарыыны ырааҕынан ыырдатан, тумууну тумуннарар Бойбоох буоларын билбиттэрэ…
Чэлгиэн бу күннэргэ утуйар да иллэҥэ суох сырытта, оттуур сирдэрин кэрийэн көрдүлэр, от үүнүүтэ хайа да дьыллааҕар өлгөм курдук. Быйылгы күүлэйи тэрийэргэ ,, Ырыа Ылгыны,, соруйан хааллараары сылдьар,, Ырыа,, бэйэтэ Айыы куттаах киһи сиэри-туому тутуһар, тэрийэн ыытыаҕа, күнүн-дьылын көрөн. Бэйэлэрэ сүүрбэччэ сүөһүнү үүрэн бараары хаарчахха хаайан тураллар, аараттан уонча сүөһүлээх Баай Байдамтан үс уоллаан ылан ааһыахтаахтар. Антах көрсөр күннэрин болдьоһон тураллар, суол хайааччылара сирдьиттэрэ күүтүөхтээхтэр, кус оҕото куорсун анньан көтүөр дылы,онуоха дылы тиийэ сатыахтара, күн-дьыл моһуок мотуок буолбатаҕына, уһун ардахтар кэллэхтэринэ харгыс буолан хаайар, күүтэр дьон күннэрин, дьылларын сүтэрэн куһаҕаннык саныахтара, аат-суол алдьанарыттан

ордук куһаҕан суостаах суох, бары кэтэхтэрин көрдөрүөхтэрэ, оччоҕо эппиккэ дылы,, ыт үрбэт, ынах маҥыраабат,, киһитэ буоларга тиийэҕин. Анараа Тайҕа дьонноро,, Тоҥус болдьохтоох,, буоллахтара, эрдэттэн кэлэн күүтэ да сытар буоллахтарына көҥүллэрэ, айылҕа оҕолоро аартыктара аһаҕас, бүгүн манна, сарсын онно. Сүөһүлэрин Хатан уус кэлэн тимири кытардан өттүктэригэр бэлиэ туруортаата. Кэлин күннэргэ Бойбоох саҥата суох сырытта, тугу эрэ ырааҕы толкуйдуур курдук сылдьар…
— Чэлгиэн аара суолбутугар улахан буомнары көрсөр буоллубут, билигин тугун да быһаарбакка сылдьабын, Байдамҥа дылы аартыкпыт аһаҕас, онтон салгыы,, тумарык күдээринэ бүрүйэн турар,, хараҥа туох эрэ биллибэт баар–
— Тугутчаана хайыахпытый, дьоҥҥо тылбытын биэрбиппит, айаннаан көрөөхтүүр буоллахпыт.—
Чэлгиэн куолутунан холкутук саҥарда, айан буолан баран эрэйдээҕин билэр. Олох ыксаан ыы муннукка ыктардахтарына аара суолтан илдьит ыытыахтара. Сүөһүлэр сүнньүлэрин булан айанныахтарыгар дылы хас да уол барыстылах, Алааппыйалаахха хонон аастылар, аны кыра Ылгын барсабын диэн ыынньаҕалатан турда,, Хаал суол эрэйдээх буолуо, сүүрүктээх үрэхтэри, улахан Эбэлэри хайдах туоруурбут өссө биллибэт,, диэбиттэригэр, уоллара хоргутан уоһа боллойдо, хараҕа ууланан барда, наар кинини аһаах, мөлтөх курдук сэнииллэрин абааһы да көрөр, Бойбоох төбөтүттэн ыга кууһан ылла,, Чэ барыс даҕаны, сири-дойдуну көрө,, этээтин кытта сырайа уларыйа түстэ, үөрэн кэтит сырайа дьэлтэйдэ. Алааппыйа аччыгыйын бу кыыс этэҥҥэ көрө-истэ сылдьыаҕа диэн эркин курдук эрэнэрэ. Чэлгиэн бу ис дууһатыттан аһаҕас уолу сөбүлүүрэ, Бойбооххо утары тыл быктарбатах бэйэтэ, бу сырыыга да саҥарбата. Ылгын икки кур кунаннары холбоото. Алааппыйа аччыгыйа аартыктан тахсан сүтүөр диэри көрөн турда,, Эбэлэрим оҕобун этэҥҥэ илдьэ сылдьыҥ,, баҕатынан алгыы хаалла. Аны Быралгыларга тиийэн хоннулар, сүөһүлэрин ыһыллыбатын диэн түптэлээн хоннороллор. Билигин бырдах муҥутаан түһэр кэмэ. Быралгы хаһан эрэ Атыыһыт кигиитинэн отторун уоттуу сатаабыт икки уолун сүһүө үүрүүтүгэр биэрдэ, икки кур оҕуһу холбоото. Аны этэҥҥэ буоллаҕына аҕыйах хонугунан Байдаммаҥҥа тиийиэхтээхтэр. Бэйэлэрэ элбэхтик сылдьыбыт аартыктара буолан судургутун айаннаан истилэр, кыһын сыарҕалаах атынан айанныыр курдук буолуо дуо, эппиккэ дылы ырыаннан айан, хонуктарыгар хас да сиргэ күөх кырыһынан түптэлээтэххэ утуйарга да сынньалаҥ, сүөһү да ыһыллыбат. Хаста да тыатааҕы көрсөн моһуоктуу сырытта да син туох да өлүүтэ алдьархайа суох араҕыстылар. Сайыҥҥы суол уһуур да буолар эбит, баһа атаҕа биллибэт

улуу улахан Эбэлэри эргийии, сүүрүктээх үрэх оломнорун көрдөөн сыыйыы, ханнык баҕарар үрэх туоруур оломноох, харгылаах буолар. Сороҕор дьону көрүстэхтэринэ ыйыталан ааһаллар, этэҥҥэ Байаманы булан, хонон-өрөөн аастылар, сүөһүлэрин холбонон, үс уола үүрсэн барыстылар. Мантан ыла сирдэрэ-уордара мунаах Улахан Эбэлэри сыыйарга илиитэ-атаҕа, сиэнэ элбэҕэ, аарааҥҥа дылы сирдьит ыллылар. Үрдүк мырааннаах бэс чагда устун айаннаан истилэр, аллара синньигэс үрэх оҕус ииктээбитин курдук харах ыларын тухары субуллан бара турар кыһыл талах кылдьыылаах. Хонуктарыгар быһыттыы сылдьар дьоҥҥо тиийдилэр, сүөһү үүрэн иһэр уонча аттаах киһини көрөн сүрэхтэрэ хайда сыста быһыылаах. Биирдэрэ ууну барылаччы кэспитинэн үрэх нөҥүө ыстанна, иккитэ сырайдарын буорга анньан сыттылар, Чэлгиэннээх бэйэлэрэ маннык дьикти көрсүһүүгэ соһуйдулар, ыксаан ыһыытаан тохтоттулар. Аттарын баайталаан холомоҕо кэллилэр, үтэһэҕэ балык үөлэн сырылаппыттар. Туохтан куттанан ыстаҥаласпыттарын ыйыппыттарын, бу аҕыйах хонуктан бэттэх туох эрэ киһи үөйбэтэҕэ-ахтыбатаҕа буолан эрэрин көрбүттэр, кыра былыт мииниилээх, сытыы тыал көтөллөөх, үүнэн турар мастары эрэ үрдүнэн кутура-кутура ааһар эбит, биир түгэҥҥэ кинилэр үрэхтэрин үрдүнэн ааһан иһэн сор куһаҕаннык ис-иһиттэн ыараханнык сарылаабыт, дүҥүрүн охсо-охсо ааһан иһэн өһөх хаанынан силлээбитэ, үрэх уутугар түһэн умайан барбыт да үрэх үрдүнэн сирдьигинии-сирдьигинии сүүрэ турбут, киэһэ буолла да дүҥүр тыаһын кытта кутурар саҥа бөҕө буолар үһү. Куттара көтөөрү ыксаан бу түүн күрээри олорбуттар, дьонноох сиргэ, Чэлгиэннээҕи көрөн ол иһин куттаммыттар, илэ сиэри кэллилэр дии санаан ууга-уокка түспүттэр.
— Ол аата бу үрэх уутугар киирбэт оҥордоҕо, уу иччитигэр хааннаах илгэ бырахтаҕа. Хайыахпытый айаммыт бытаарарга тиийдэҕэ, бу дьону кытта барсан ырааҕын тумнан ааһыахпыт–
Бойбоох уолаттар үрэҕи кэстэрэн туораары гыммыттарын тохтотто,, уолаттар бачча чыһаас сир туох куттала кэлиэй диэбиттэрин…
— Уу дириҥэ, чычааһа оруол оонньообот ойуун,, илгэ,, кээспит уутугар киирдэххинэ илииҥ, атаҕыҥ иҥиирин ыксары баайан тумнарар, киирдэххитинэ сүөһүлүүн-сылгылыын уҥуоргу кытыл буоругар үктэниэххит суоҕа.—
Бойбоох эппитигэр ,,чугурус,,гына түстүлэр. Хайыахтарай олох туора сиринэн халыйар буоллулар, быһыттаабыт уолаттар бу ыллыгы батыһаарыҥ диэт түһэ турдулар, сүөһү хааман туора-маары саадьаҥныырын күүтүөхтэрэ дуо, үүрүүлээх айан бытаанын кэтэспэтилэр. Хонуктарыгар кинилэр дойдуларыттан атын оттоох-мастаах сиргэ киирэн кэллилэр. Алаас диэҕи алаастыҥы буолбатах, хочо диэҕи холооно

суох, сыһыыга сыһыаннаах, арыы хатыҥ алардаах, бэстээх үрдүк мырааннаах, кумах сирдээх кыра-кыра көрдүгэнэ, ото-маһа одуу дойду эбит. Бу сир силлибэт силиһэ, туллубат тутааҕа, аҥардастыы айаатаабыт, соҕотохтуу суостаах эһэлии часкыйбыт Баай Батаахап саха саарына, киһи кэрэмэһэ киэҥ кэлиилээх туонатыгар киирэн кэллилэр. Уолаттарын кытыы сиргэ сүөһүлэрин маната хаалларан баран Батаахабы көрсө Чэлгиэн, Бойбоохтуун бардылар, киһилэрэ эрдэ дьон иһэрин били үс уолтан истибит буолан мааны сандалыга ас хотойорунан тардан тоһуйда. Ону маны олохторун-дьаһахтарын, туох сыаллаах соруктаах айаннаан иһэллэрин ыйыталаста, тоҕо бачча туора халыйан тахсыбыттарын истэн соһуйуу бөҕөнү соһуйда. Бойбоох тугу да саҥарбата, Чэлгиэн кэпсэтэ олорон Бойбоох тоҕо эрэ сэрэхэдийэрин сэрэйэн олордо. Эмискэ Бойбоох ойон турда, кэтэххэ умса туттан олорор кырдьаҕаһы уоттаах хараҕынан батары көрөн туран…
— Хара хаан олбохтонон, хайыр хайыы уҥуоҕунан хаампыт, сиэмэҕинэн хаан бэлэһигэр субай хааны уулаабыт хара суор тумустаах, өһөҕүнэн өҕүйбүт Өркүн ойуун, сэнээҥҥин суолбутугар силлээтиҥ, хааннаах илгэ хааллардыҥ, итиччэтигэр иэмэх курдук эрийсэрбит буолуо, эн Баай Батаахап отутан-маһынан оонньообокко, биһигиннэн бэһирбитиҥ, бэлэскэр хатыы уҥуоҕа буолан хатаныахпыт–
Өтөрү-батары саҥартаат тахсан бардылар. Дьиэлээхтэр айахтарын атан саҥата суох хааллылар. Бары ойууннарын диэкки эргийэн ыйытардыы көрдүлэр.

Содержание

• 75

75

— Ити кыыс сиртэн сэрбэйбэккэ сылдьан, тылы өһө кыһыытын, бэлэһэ бэтиэхэтин, кырдьаҕаспыт иннилэрин иилээн, кэннилэрин бүөлээн сылдьар инигин–
Баай Батаахап хадаар хаана хабырҕатыгар турда, өчөс хаана өһөҕүнэн оонньоото, кини Өркүн ойуунунан, тэҥнээхтэрин тэйиппитэ, чугастарын чууртаабыта, ыраахтарын ыраастаабыта, сиргэ-уокка соҕотохтуу суудайбыта, аҕыс алааһынан айаатаабыта, тоҕус түөлбэни тобуктаппыта.
— Кырдьар сааспар ырааҕы ыйдаҥардыбакка, сырайбын-харахпын, көрөрбүн-истэрбин тумарыгынан тумнараннар, күдэригинэн көтүтэннэр, мэнээк дьон диэн мэҥийбитим, айа тардан ачыаһырбытым, алдьархай аанын аһынныбыт, сор суолун түөлбэбитигэр түһэрдибит–
Оһууннара олорон эрэн, мэнэрийэн барбытыгар аҕа ууһун ааттаахтара айахтарын аттылар, өйдүүн өһөн түстүлэр. Эркин курдук эрэммиттэрин эһэн таһаарда, хахха гынар дурдаларын хахсаах тыалынан хаарыйан аастаҕа.
— Туохтаах дьонтон тууйулуннуҥ, кимнээх дьонтон кэлии үүтүгэр түстүҥ. Эн бэйэлээх элбэҕи эҥэрдэрин тыырбытыҥ, сырдык суолларын сойуппутуҥ, тоҥ ииннээбитиҥ, күллэрин көтүппүтүҥ–
Баай Батаахап истибитин итэҕэйбэккэ, кулгааҕын хаһынна, хараҕын ириҥэтин хаҥас илиитинэн хаһыйда.
— Оо муҥнаахтар муннубут аннын көрбөт буоллахпыт, ыырбытыттан ырааҕы ыйдаҥардан ылбатыбыт. Кимнээх кэлэн киирбиттэрин кэлин кэлэн өйдөөтүм, алдьархайга аан ааһан биэрдибит.—
Өркүн ойуун,, кэп,, туонан кэҕиҥнии олорорун көрөн , Батаахап уйатыгар уу киирэн барда билигин да ис дьиҥин өйдөөбөккө элээр–мэлээр көрөттөөн ылла. Эмискэ ойууннара иһин түгэҕин туттаат сууллан түстэ, улуйар- орулуур икки аҥардаах сиргэ тиэйэ сырытта…
— Сордоох бу буолар быабар Үрүҥ Айыы Тойон ылгын кыыһа Күн сирин көмүскэлэ, Айыы сирин араҥаччыта буола Орто Дойду олоҕор оҕо буолан түспүтүн билбэккэ киирэн биэрдэхпин, тэгил сиртэн тэҥнээхтэри тэһэ көрөн ылбаккабын, өбүгэбит өрө туппут өргөһүн, сытыы кылыс сырыылаах,, Холорук,, илэ бэйэтинэн киирэн кэлтин кэскиллээҕи кэпсэппэккэ, киһилии көрсүбэккэ кэтэҕинэн астардыбыт, күлбүтүн күлбүтүн күлэ-күлэ таптайыахтара, сэмнэхпитин силлиэҕэ ыһыахтара–
Балаҕаҥҥа баар дьоннор, баттахтара туруор дылы куттаннылар, туох иэдээнигэр илэ киирэн эрэллэрин эттээх-хааннарынан сэрэйдилэр. Үлүгэри үтэ илигинэ, алдьархайы аҕалыан иннигэр, аҕа ууһун кырдьаҕаһын арыалдьыттаан атаардылар, үүрүүлээхтэр ыраата иликтэринэ үҥэн-сүктэн көрдөһүннэрэ, аара суолтан аҕалтаан үтүө үгэстэри үллэстэн сандалыны салайсарга, киһилии кэпсэтээри, сахалыы саҥараары.
— Чэлгиэн Батаахаптар аҕа уустарын кырдьаҕаһа, арыалдьыттаах иһээхтиир, күүтүөххэ кырдьаҕаһы, туох ыксалыгар харбыаласпыттара

буолла. Туох да өлүүтэ-алдьархайа тахсыбатахха дылы.—
Өр өтөр буолбата маһы быыһынан атахтар элэҥнээн иһэллэрэ көһүннэ, сиэллэрэн иһэн турар дьоҥҥо хаамтаран кэллилэр.
— Кырдьаҕаһы кырыы хараххытынан көрүмэҥ,үөстээх тылынан үтүрүйүмэҥ, хаалар тылы хааҕырҕаата диэмэҥ, ыллыктаах тылбын ылыныҥ, кэс тылбын кэһимэҥ, уордайаҥҥыт уолуккутунан тыынымаҥ, хонон-өрөөн хоноһолооҥ, сыта-тура сынньаныҥ. Куһаҕаннык көрүстүлэр диэн курус санаа кууспатан, ыллыктаахтык ыалдьыппатылар диэн ыгар санаа туппатын,—
Кырдьаҕас киһи көрдөһүүтэ сиргэ-буорга тэпсиллэрэ өбүгэ саҕаттан өһүллүбэт өс буолара, ыһыллыбат ыарахан тыллар ытаһалыыр этилэр, аньыы тыллар адаҕа буолаллара.
Хайыахтарай төннөргө тиийбиттэрэ…
— Өркүн ойуун хаанынан хаахтаабытын, өһөхтөөҕүнэн өҕүйбүтүн, хааннаах айа тардыбытын, эт бэйэтиттэн ирдиэхпит, тыытыспытын тыынын таһаарыахпыт, аартыкпытын аһыныахпыт–
Өркүн ойуун охтубутун өйөөн-убаан өтөҕүн буллардылар.
Баай Батаахап үлэһиттэрэ аара суолга көрсөн сүөһүлэри хаарчахха хаайарга көмөлөстүлэр. Айанньыттары алаһа дьиэтин айаҕар, тойон сэргэтин төрдүлэр Батаахап тоҥхоҥнуу тоһуйда,
— Сыыһа быһыыламмытын санааҕытыгар тутумаҥ, алҕас тыл киһиттэн эрэ тахсар, ону өскө өлүүгэ тиэрдимэҥ. Урааҥхайдыы уруурҕаһан, сахалыы сэлэһэн сэргэхсийэ түһүөҕүҥ, киһи кэпсэтэн, ынах маҥыраһан билсэр баҕайыта–
Баай киһи бараммат чалбараҥар олордулар, сэһэн-тэппэн тэнийдэ. Истиһэ-истиһэ ырааҕынан чугаһынан халыҥ аймахтара Холоруктаах, Бойбооҕу эт харахтарын көрөөрү, үөһээ Айыылартан ананан түспүттэри кытта айах атан кэпсэтээри кыралыын-улаханныын кыйма курдук муһуннулар. Уһун түүн устата олохтоохтук кэпсэттилэр, иҥэн-тоҥон айаннарын аҕыннынылар, курдары суолу сирдиир киһи биэриэх буолан үөртүлэр, аны Өркүн ойуунтан илдьит кэллэ, Бойбооҕу, Чэлгиэни кэлэ сырыттыннар,, үрүҥ тыыммын өрүһүйэн, хара тыыммын харыстаатыннар,, диэн.
Өркүн иһин түгэҕин саба туттан баран токулла сытан үөһэ-аллара ынчыга ырааппыт, уһуутуу-уһуутуу өрө мөхсөн ылаттыыр. Икки кыыстааҕа, кырдьаҕас ойоҕо ытыы-ытыы Бойбоохтон ааттастылар. Сиэннэрэ барахсаттар тугу да өйдөөбөккө Бойбооҕу өрө мыҥаан олордулар. Бойбоох уот иннигэр сытар ойууну үстэ эргийдэ, тута сылдьар дэйбииринэн сытар киһини туора-маары сототтоото, түмүгэр төбөтүн имэрийдэ, оройун үрэн сирилэттэ, ойуун утуйбутунан барда.
— Аҕаҕыт тыынын хааллардым, мантан ыла ойууннаабакка, оттоон-мастаан айаҕын ииттиэҕэ, хомуһунун хомуйдум, үөрүн-сүөрүн үүртэлээтим–
Дьиэлээхтэр үөһэ тыыннылар, үөрэн харахтара сырдыы түстэ, күтүөттэрэ кытта абааһы көрөллөрө ойууннуурун.
Саҥа сирдьиттэнэн

түүннэри-күннэри түстүлэр, улахан өрүс үрдүгэр тоһуйар дьонноро кэлбит буолуохтаахтар, кырдьык бу киһи үйэтин тухары хара тыаны харахтана сылдьыбыт буолан, дойдутун очурун-чочурун, аппатын-дьаппатын ааҕа билэттиир эбит, хас үрэх тоҕойун- туорайын харгытын-хаспаҕын туораан ааһыталаатылар.
Сэрэйбиттэрин курдук дьонноро былыр кэлэн эҥэргэ ураһа тардына охсубуттар, табаларын тыаҕа ыыталаан кээспиттэр, мантан өссө өрө өксөйөн эбэ таас харгытынан туорууллар эбит, куттала диэн киһини туруорбат күүстээх сүүрүктээх үһү, оҕуттуҥ да өрөһүннэрбэккэ ылан барар диэтилэр. Аҕыйах хонугунан ол харгыларыгар тиийдилэр, кырдьык күрүлээн-барылаан ыраах дойдуттан тыаһа иһиллэр эбит. Сүүрүгэ үллэ-үллэ түһэрэ көрүөххэ дьулаан. Таба манныкка сылдьа үөрүйэх эбит таастан-тааска далаһалаан чэпчикитик тахсан бараллар. Хас да өртүгү салҕаатылар, таастан-тааска төлөрүйбэт гына чиккэчччи тартылар. Аттарын сиэппитинэн тутуһан таҕыстылар, кэнниттэн сүөһүлэрин үүрдүлэр, кутуруктарын хоротон син туох да моһуога суох уҥуоргу кытылы буллулар. Өртүктэрин төлө тардан соһон ыллылар. Аны биир куһаҕан сураҕын кэпсээтилэр, кинилэр баран иһэр сирдэригэр кимнэрэ-туохтара биллибэт улахан түөкүттэр буулаабыттар үһү, хас да сиргэ көмүс сууйааччылары халаабыттар, тыыннаах кими да хаалларбакка наар биилээҕиннэн хабырҕаларын хайа сотоллор эбит. Аттаммакка, табаламмакка атахтарынан сылдьар, быһый быһыылаахтар, күүстээх көрүҥнээхтэр дэһэллэр, сырайдарын маннык дьон сылдьаллар диэн ким да билбэт, көрбөт эбит. Сорохтор туоһунан саба бааныылаахтар дэһэллэр, чэ быһата таабырын. Сүөһү үүрэн иһэр дьону иһиттэхтэрэ, сүөһүгэ санааларын уурбаттара чуолкай, төннөргө харгыс буола сатыахтара, ол да буоллар таҥара сэрэҕи таптыыр, кэтэнэ-манана айаннаатылар, түүнүн түптэлээн хоноллор, сүөһүлэри үстүү киһи солбуһа сылдьан маныыр. Биир түүн утуйа сытан Бойбоох Чэлгиэни ойоҕоско аста,, Дьоннор иһэллэр айдаарыма,, билигин түүнүн кыралаан хараҥарар буолан барыта борук-сорук көстөр, уолаттары уһугуннардылар, бэйэлэрэ Чэлгиэнниин сүөһү маныыр уолаттарыгар бардылар. Уолаттарга тиийбэккэ охтубут сыгынахха сөрөнөн көрө сыттылар. Хараҥа ойуур иһиттэн түөрт киһи күлүкүччүйэн таҕыстылар, сыгынньах быһах тутуурдаахтар. Сыгынах аттынан ааһан истэхтэринэ Чэлгиэн ыстанан тураат бастакы киһини илиитин таһынан садьыйан ааста, үргүлдьү барыларын туора-маары быраҕаттаата. Тыаһы истэн уолаттара сырсан кэлэн чороччу маамыктаннан эрийтээн кэбистилэр, билигин сөрүүн бырдах суох. Сырдаабытын кэннэ көрбүттэрэ, ханнык да түөкүҥҥэ майгына суох

эдэр дьон буолан биэрдилэр. Хата куттанан сап-салыбырастар, кимнээхтэрин ыйыталаспыттара, мантан ырааҕа суох олохтоох,, Барыллыа,, баай хамначчыттара эбиттэр. Түөкүттэргэ балыйан сүөһү уордара ыыппыт. Бойбоох көрөн,, мүчүк,, гынна түөкүннээн аһыыр дьылҕалара суохха дылы, атахтарын төбөтүттэн охтуох курдуктар. Сирдьит оҥостон Барыллыа баайга бардылар. Муҥнаахтар муораҕа муммуттар диэбиттии, сордоохтор икки уот икки ардыгар кыбыллан истэхтэрэ. Тойонноро бүгүн тыынаахтыы тириилэрин сүлэрэ чахчы, оннооҕор буолуоҕу оҥотторор киһи.
Күн үөһэ ойуута Барыллыа туонатыгар үктэннилэр. Сүөһү үүрэн элбэх аттаах киһи иһэрин көрөн тоһуйан тураллар эбит.
— Хара түөкүттэри ханна дьөлө түһэн сылдьалларын булан аҕаллыгыт–
Барыллыа хара маҥнайгыттан суоһурҕанан көбүөлүү тоһуйда, үс салаалаах кымньыытынан суоһурҕаммыттыы сири таһыйан ылла, били муҥнаахтар олох,, ньыкыс,, гына түстүлэр.

Содержание

• 76

76

Бойбоох көрөн турбахтаата, Чэлгиэн саҥарбата хаһан да быһа түһэн инникиннэн чобуорхайааччыта суох, Бойбоох бэйэтэ иннин-кэннин быһаарсар киһи, бу да сырыыга оннук буолла, Барыллыа хамначчыт уолаттарын араас быдьар тылынан үөҕэн кутан-симэн кутааланна, тугу да билбэтэх көрбөтөх курдук тумсун дулҕаҕа сотто турда, аҥардастыы уолаттары буруйдаан…
— Бээ тохтоо эрэ, этэн баран эҕэрийэр баҕайыта, аҥардастыы буруйдаан кырыыс тылынан ыһыахтанар, сэттээх-сэлээннээх, тыл чыычаах буолбатах, төлө көппүт төлөрүйбэт ыйаахтаах–
Барыллыа Бойбоох саҥатыттан тылын быһа ыстыы сыста, өйдөөбөтөх киһилии мээнэннэн көрөн турда. Бойбоох көмүлүөк таһыгар олорор кырдьаҕаска эргиллэн…
— Хаардьыт бэйэҕинэн үс хонукка айаммыт суолугар, аартыкпытын арыаллаатыҥ, атын сиринэн ааһыахтара, туора тоҕойунан туоруохтара диэн ыалдьыттыы ыҥырбыт дьүһүнүҥ дуо?—
Бойбоох саҥа таһааран күлбүтүгэр, кырдьаҕас тайахха тэптэрэн турда.
— Аҕыйах хонуктааҕыта үөһэттэн өҥөйбүттэрэ, айан аартыгын сырдаппыттара, бачча сааспар дылы Айыы сирин араҥаччылыыр айдарыылаахтара, күн сирин күөҕүнэн чэлгитэн алгыс аныыр аналлаахтара илэ бэйэлэринэн түһэн айан аартыгын аһалларын истэ-көрө илик этим. Кимин-тугун билээри кэтии-маныы сатаабытым да хайа да өттүттэн кыайан хайан көрбөтөҕүм, ыксааммын ыҥырыыбын ылыныахтара суоҕа диэммин, Барыллыаны кикпитим, тоҕус халлаан улаҕатын маанылаах оҕолоро маннык эдэркээн буолуо диэн түүҥҥү түүлбэр да суоҕа, күнүскү көрүүлэниигэ да киирбэтэҕэ.—
Бойбооххо кырдьаҕас ытыктабыллаахтык сүгүрүс гынна, кыыһа хардары сүгүрүйэн ылла.
— Онтон Эйигин көрбөтөрбүн да көхсүбүнэн сэрэйбитим, харахтаабатарбын да хааным тардыбыта, Улуу киһи удьуора, Өбүгэбит өлбөт-сүппэт сыдьаана иһэргин истибитим–
Чэлгиэҥҥэ хайыһан Хаардьыт сыныйан одууласта,, Холорук,, хайдах эбитэй диэбиттии.
Барыллыа күлбүтүнэн кэлэн Өбүгэлии тоҥонохтон тутуһан истиҥ санаатын биллэрдэ, уҥа илиитин сүрэҕэр туттан сүгүрүс гынна, бу былыргы дьыллар умнуллубат улуу өйдөбүллэрэ буолан хааллаҕа, биир хааннаахтар ханыы тардыһар түгэннэрэ.
Барыллыа саха-тоҥус хаан тардыһыылаах буолан, бу дойду быыһын-хайаҕаһын биэс тарбах курдук билэрэ, саха аймахтара төрүттэрин удьуордаан сүөһү-сылгы ууһатан түһүлгэлэрин тэнитэн,, һай-һат,, диэбиттэрэ, атын аймахтара,, өбүгэттэн,, анаппытарынан атах балай сылдьаллара, айылҕалыын алтыһаннар аһаҕас халлаан оҕолоро этилэр. Киһи бэрдэ эмиэ күлүмүрдэс көмүскэ уһун илиитин укпута, ол гынан баран бу,, Холорук,, курдук кыһын-сайын хантан эрэ сир түгэҕиттэн хоннохтоохтук сылдьар кыаҕа суох этэ, онно сөптөөх дьон дьорҕоотторо

да суоҕа,, Холоругу,, кулгааҕын уһугунан элбэхтик истибитэ. Айан дьоно сүрдээн-киэптээн кэпсииллэрэ. Туохтан да толлубат, халаан уутуттан хаайтарбат, буркун да булгуруппат сындыыс сырыылаахтара, өбүгэттэн хаалбыт өргөс хааннаахтара дииллэрэ. Онтон бу кыыһы кырдьаҕастан истибитэ, Хаардьыт сырдык санаалаах, үөһэттэн иэйии тылын иҥэриммит, айылҕаттан алгыс тыла анаммыт айдарыылааҕа, тоҕус халлаан улаҕатыттан айыы кута анаммыт, иэйии кутун иҥэриммит, тоҕус хотылыктаах ойуун дуу, удаҕан дуу иһэр диэбитэ. Эдэркээн кынталдьыйбыт кыыс буолуо дии санаабатаҕа, түс-бас тыллаах-өстөөх кырдьаҕаһы көрөөрү гыммыта. Ол иһин хара маҥнайгыттан суоһурҕаммыта буолан сотуоламмыта, кыыһырбыта буолан кыбдьырыммыта. Ону баара барытын курдары көрө сылдьар дьоннор түбэспиттэрэ. Аны үөрүөхтэрин дуу, соһуйуохтарын иннигэр Харачаас, Бойбоохтуун бу Тайҕаҕа күн сирин көрөн, айыы сиригэр ананан түөрэхтэрэ түспүтүн истибиттэрэ. Барыллыа сандалыны санаа кыайарынан тардыбыта, ас маанытын тэлгэппитэ.
— Оҕо сааспыттан оҕо куппун биһиктээбит, кыра сааспыттан кыһыл чоххо үктэннэрэн, иринньэх сааспыттан ис турукпун иччилээбит, Айыы куттаах аҕастарым кырдьар сааспар аһыннахтара,, Тоҕус түһүмэххэ,, тиийбэтэрбин даҕаны, ылгын кыыстарын көрөр күнүм баар эбит, өбүгэбит өрө туппут,, Холоругун,, кытары. Дьабыммар көттөхпүнэ, көтөр кутум көрсүөҕэ, кэпсээн-сэһэн оҥостуо–
Хаардьыт хараҕын уутун соттон ылла, бу күн сиригэр кэлэн Аар Айыы Тойон Орто Дойду олоҕор оҕо гынан түһэрбит тоҕус курдаах кыыһын кытта. Өбүгэтин силлибэт ситимин, быстыбат быһыылаах,, Холоругу,, көрбүтүттэн улахан санаа көтөҕүллүбүт үөрүүтэ этэ.
Барыллыа сахаҕа аҥар кырыытыттан көрүллэр толуу киһи, сытыы уоттаах хараҕынан чолбоодуччу батарыта көрөттүүрэ, хотой курдук сүһүөхтээх мунна, түргэн-түргэнник бөтүгүрээн саҥарардыын киһи килбиэнэ, саха саарына көстөрө. Хаардьыт тугу эрэ этээри гына-гына туттунара, Бойбоох туох тылы көтөҕөөрү, сырдатаары гыналларын сэрэйдэр да бэйэлэрэ тыл көтөҕөллөрүн күүтэрэ, кэтэһэрэ да этэн быстыа суох быһыылаахтара…
— Чэлгиэн күммүт-дьылбыт уларыйаары турар, аҕыйах хонугунан уһун ардах кэлээри турар, онон аҕыйах хонукка хорҕойор сирдэ булуохха, мантан салгыы Уйулу үрэҕин хас да күн сыыйыахпыт, онон ардахха хайа үрэҕинэн айанныыр кутталлаах, үрэх уута күүскэ кэлэн ааһар, түһэрэ түргэн.—
Чэлгиэн Барыллыаттан аҕыйах хонор хахха сир көрдөөбүтүн үрэх үрдүгэр бөдөҥ мас тулалаах хаалбыт өтөҕү ыйда. Хайдах эрэ саарбахтаабыт курдук саҥара-саҥара. Хаардьыт Бойбооххо кистээн,, Ити өтөх сибиэннээх, сэрэнээриҥ сэргэхтик сылдьыҥ,,

сэрэтэн сибис гынна, уолаттара истибэт кэмнэригэр. Уонча киһи хайдах ыалга төбүрүөннээн сытыахтарай, аҕыйах хонукка түһэр хаххалаах буоллахха үчүгэй, билигин сүөһүнү маныырга биир кутталлаах, бырдах сүттэ, түүнүн тымныйан ытыс таһынар хараҥа, тэллэйдээн тыаҕа мэнээк хаамсаллар. Уолаттар өр гымматылар үрэх үрдүгэр сүөһүлэр түүнүн хонор хатыйыы хаарчаҕын табыгылдьытан кэбистилэр. Тугу гына сытыахтарай Харачаас быстахха туттар сүүнэ ардьааҕы кыһыл талаҕынан үүйэн элэгэлдьитэн кэбистэ. Таас үрэх сүүрүгэ мөлтөх сирин булан кылгас талах быһыт оҥоро охсон быһыттарын түһэрдилэр, киэһэлик араас балыгы тыаҕа соһон таһааран куттулар, бөдөҥүн мииннээн, атынын үөлэн кэчигирэттилэр. Маннык быстах балыктааһыҥҥа үөрүйэхтэр, урут эмиэ балыктаан тураллар. Сирдьит табалаахтара, биир лөкөйү охторбуттарын ырдан аҕаллылар, чугас сир буолан өр гымматылар, сүүрүҥүйдүү оргутан ыла-ыла таһын халыкынатаат,, илиптэ,, оҥостон хаһааннылар, айаҥҥа аара суолга аһыыр үтэлэрэ. Истэрэ ыларынан сыта-тура аһаан-сиэн сынньаннылар. Бойбоох эппит ардаҕа аҕыйах хонугунан хара былыта халыйан биир күрүс ууннан суккуйда, күн аҥарынан көрөн турдахтарына үрэхтэрэ үрүҥ-хара күүгэнинэн үллэ-үллэ хаатыгар баппакка хара ыарҕа быыһынан сүүрдүлэр. Кыра Ылгын хата сынньанна, аһыы-аһыы утуйуу, Бойбоох кыра оҕолуу бостууктуур, аһын-үөлүн, таҥаһын-сабын барытын көрөр-истэр, ким да ону сии-хоһуу гыммат, буолуохтааҕын курдук саныыллар. Кэлин күннэргэ утуйар ууларын туох эрэ аймаата, биллибэт туох эрэ ыарахан саба баттыырын курдук, сорох киэһэ балаҕан үрдүнэн киһи хаамарын курдук буор саккырыыр. Сүгүн утуйбакка түүл- бит курдук сырыттылар. Биир күн ойон тураат Бойбоох, Чэлгиэнниин Барыллыаҕа бардылар, киһилэрэ кинилэри көрөөт сырайа уларыйа түстэ…
— Ити туохтаах дьиэҕэ биһигини хоннортуу түһэрдиҥ, кистээбэккэ кэпсээ эрэ–
Бойбоох быһаччы ыйытта, Барыллыа тугу да саҥарбата мээнэннэн көрөн олордо.
— Ити уол былыр хаһыс үйэҕэ кэлэн ааспытын хантан билээхтиэй, кини төрүөн лаппа иннинээҕи буолбуту.—
Түгэхтэн Хаардьыт тахсан кэллэ, талах олоппос ылан уот иннигэр олорон туох эрэ санааҕа ылларбыттыы чыпчыранна …
— Былыргы номоххо кэпсииллэринэн, биһиги аймахха күн сиригэр көстүбэтэх, айыы сиригэр айыллыбатах, туналҕан ньуурдаах кыыс оҕо кэрэтэ күн сирин көрөн төрөөбүтэ дииллэрэ. Бу кыыс оҕо кыталыктыы дайдаҕына, күн кустуктана үөрэрэ, ый кытта ымайара сиккиэринэн сипсийэн нарын ырыа ыллаһара–
Чэлгиэннээх тугу да саҥарбакка иһиллээн олордулар.
— Ол барахсаны ийэ кута биһиктэнэн куорсунун ситэрбэккэ сыттаҕына, илэ сүүрбүт абааһы

аҥардаах сиэмэх ойуун буулаабыт, ойох ылаары кутун-сүрүн көтүппүтүн, кыайан уйбакка, ити эһиги хоно сытар балаҕаҥҥытыгар быаланаахтаабыт. Дьоно барахсаттар кыһыл көмүс сымыыттарын ытыы-ытыы ыар санаалаах ийэ буорун булларбыттар. Ол кута-сүрэ мунан муҥу көрө сылдьаахтыыр, сырдык аартык аанын көрдөнөөхтүүр, иҥин-араас хомуһуннаах үтүөлэрэ үтэйэн көрөөрү гыннахтарына хара күлүк бүөлүү түһэн аартык аанын астарбата, холоругунан холдьоҕон, буркунунан бүрүйтүүрэ.—
Хаардьыт курус кэпсээнин кэпсии олорон үөһэ тыына ылла.
Чэлгиэн тугу да өйдөөбөтө, туох да ичээн, ойуун буолбатах киһи ол кини кутун-сүрүн хантан сылгылаан сырдык суолу ыйар, Бойбооҕун да иһин-таһын өйдөөбөт, кыра сааһыттан ытарҕалыы иилэҥкэйдэһэр да дүҥүрдэнэн ходьойбута, кутуран да куллугураабыта суох.
— Тоойуом туохтан эрэ толло сырыттаҕа, баҕар киирэ сылдьыа, Хара Бэкир хайаан да биллэн ааһыа, сиэмэх кыыл сүгүн буолуо суоҕа, кинини кыл тыынын быһан, хомуһуннары хомуйар киһи, ол кыыс барахсаҥҥа сырдык суола аһыллыа этэ.–
Хаардьыт эмиэ үөһэ тыынан ылла.
Бойбоохтоох аны туох буоларын кэтэһэ сырыттылар. Биир түүн кыыс оҕо айманар саҥата иһилиннэ, көмүлүөк үөлэһинэн кыра чыычаах чыбыгыраан киирэн Чэлгиэн санныгар олоро түстэ, кэнниттэн айаҕын аппытынан тыҥырахтаах көтөр чардырҕаан киирбитин, Бойбоох төттөрү үрэн таһаарда, таһырдьа киһи өлөр саҥата сарылаата, ырааттар-ыраатан олох да сүттэ. Бары таһырдьа сууллан таҕыстылар, Бойбоох икки илиитин өрө уунан тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу алгыыр дуу, ааттаһар дуу курдук саҥарбытыгар сып-сырдык уот үөһэттэн тыкпытыгар Чэлгиэн санныгар олорбут чыычаах чыбыгырыы түһээт үөһэ тэлээрэ турда. Нөнүө күнүгэр ардыы турбут халлаан үчүгэйкээн күн үүнэн чаҕылыйа мичээрдээтэ. Үрэх уута хайдах кэлтэй да ааста, Чэлгиэннээх айаннаары Барыллыаны көрсө бардылар, Хаардьыт сырайа-хараҕа сырдаабыт…
— Оҕобут барахсан сырдык кута көтөөхтөөтө олохтоох сиригэр, аны үөһээ дойду Айыылара бэйэлэрин быһаарыылара буолар. Сэрэйбитим ээ Хара Бэкири хаппахчылаах сирин булларыахтара диэн. Сиртэн-Халлааҥҥа дылы улахан Махтал буоллун, хара дайы халбарытан аҕа ууһа аньыыттан босхолонор түөрэҕин кээспиккитигэр.—
Түөлбэ дьоно айхаллаан атаара хааллылар.

Содержание

• 77

77

Хас да хонуктаах айан киһилиин-сүөһүлүүн таас үрэҕи сыыйарга эҥиэ силгэлэрин эстэ, хаамарга хайыр таас этэрбэс уллуҥун ордорбото, үһүс күннэригэр талаах, аабы булкаастаах хотоол сири булан хонон-өрөөн алдьаммыты абырахтанан, силлибити ситэрэн, сылааларын таһааран абыраннылар. Аны курдары түһэн этэҥҥэ айаннаатахтарына, аара суолга туох да харгы буолан хаайбатаҕына, айан суола быһа охсор аартыгар тахсыахтаахтара. Бу аҕыйах хонуктан бэттэх ким эрэ сытыы хараҕын уота, көхсүлэрин дьөлө көрөргө дылы гынар буолла, уолаттара бүтэй эттээх буолан тугу да билбэккэ күлэ-үөрэ айаннаан иһэллэр, Чэлгиэннээх, Бойбоох биллиллэр да уолаттарын куттаамаары саҥарбаттар. Эдэригэр бу сирдэринэн элбэхтик дьиэрэҥкэйдээбит буолан Харачаас быыһын-хайаҕаһын бэрт үчүгэйдик билэр, биһигин ыйаабыт сирэ-дойдута. Эмискэ Бойбоох,, Тохтооҥ,, диэн хаһыытаабытыгар чугуруҥнаһа түстүлэр. Бойбоох атын Ылгыҥҥа туттарда, сиртэн уһун ураҕаһы ылан аҕыйахта хаамаат салгыны охсубутугар, тимир ырбалаах айа эстэн суон маска батары түһэн оноҕоһо салабырыы турда, аты агдатынан, киһи хара быарынан туһаайан тардыллыбыт.
Бары соһуйан чиккэҥнэһэ түстүлэр, мэкчиргэлии тула өттүлэрин көрөн лэкээрүҥнэстилэр, хантан эрэ хара тыаттан алдьархай ааҥныа диэн куттаммыттыы чыпчыҥнаһа турдулар. Бойбоох атын сиэтэн хаампытыгар кэнниттэн сукуҥнастылар, киэһэлик кыра үрэх үрдүгэр турар балаҕаҥҥа хонордуу тэриннилэр, түүн ытыс таһынар хараҥа, суон дүлүҥнэри кэккэлэтэн куутаа оттон куугунаттылар, үрдүгэр суох уккунньахтары уурдулэр түүннэри сырдатан аһыылаахтары чугаһатымаары, билигин баччаҕа тыатааҕы, бөрө да кутталлаах. Көмүлүөккэ хаппыт хардаҕастары ууран уот сахтылар, саҥардыы үөһэ-аллара түһэн аһаары тэринэн эрдэхтэринэ үрэхтэрин уҥуор киһи ыһыытыыр саҥата иһилиннэ, Чэлгиэннээх хас да буолан уоттаах хардаҕаһы өрө тутан үрэҕи кэһэн туораатылар, үрэх эниэтиттэн кыа хаан буолбут киһини булан сэрэнэн көтөҕөн аҕалан наараҕа сытыардылар. Уу сылыта охсон бааһын-үүтүн соттулар, уҥа илиитэ быһа хадьырыйыылаах, тымтык тыыран уҥуоҕар ыксары тутан чаартаатылар. Эҥил баһын балачча дириҥник өйө тардыллан хаанынан оҕуолуу сылдьарын Бойбоох ытыһыгар силлии-силлии аһаҕас бааһын сотто, ол тухары тугу эрэ ботугуруур, хаана тохтоон бааһа-үүтэ бүүрэ тардан барда, оргуйбут ууга кыыл үөһүн булкуйан булкуйан иһэртилэр. Түүн оройо кытылга сыппыт сүөһүлэрэ орулаһа-орулаһа ойон турдулар, кутаа таһыгар үмүөрүстүлэр. Уҥуор сир түгэҕиттэн ынчыктыыр курдук туох эрэ ыараханнык ыҥыранна. Хараҥаҕа туох да көстүбэт,арай үрэх хара ыарҕатын быыһынан күөх

уоттар сытыытык кылахачыйан аастылар. Халлаан сырдыар дылы сүөһүлэрин манаан түбүгүрдүлэр. Халлаан сырдыыта киһилэрэ өйдөнөн балаҕан иһин эргиччи көрдө, сылаас уу иһэрдэн өйөөн олортулар. Көстөр дьүһүнүнэн модьу-таҕа көрүҥнээх, эрилкэй харахтаах, сытыы сырайдаах-харахтаах. Чэлгиэн туохха түбэспитин ыйыталаста…
Быйыл хаар ууллуоҕуттан биир абааһы иҥмит кыыла буулаан сор хааннарын сордообут, Харыйалаах олохтоохторун ыал аатыттан аһартаабыт, сүөһү-сылгы бөҕөтүн тардыбыт, бара сатаан икки киһини киһи билбэт гына убахтаан баран көмпүтүн булан кистээбиттэр. Өйө туохха да киириммэт, ынах ыллыгын кытта айа суолун батарыгар айа тардалларын тыҥынаҕынан эһэр эбит, үнүр бу киһи айатын эспиттэр, айа суолугар. Хараҥаҕа саба түспүтүн кыанар буолан куоппут, хата кутааны көрөн чугуйбут, онтон атын баттыыр эбит. Быһаҕынан киирсээри гыммыта төттөрү тэйэн тириитигэр да хатаммат, сымалалаах маска аалына-алына кумахха үҥкүрүйбүтэ куйах курдук түүтэ кытааппыт. Улахана икки атахтаах хаһан да харахтаан көрбөтөх адьырҕата. Күнүс тукалаан аннынан ааһан истэхтэхтэринэ үөһэттэн часкыйа-часкыйа кыыл ойуолаан иһэрэ көһүннэ, күн уотугар түүтэ кылаппаччыйар. Чэлгиэн атыттан ыстанан түстэ, көнтөһүн Көкөккө туттараат утары сүүрдэ, сүөһүлэр орулаһа-орулаһа кутуруктара хоройон онно-манна ойуолаатылар. Бары айахтарын атан турдулар, туох быһыы-майгы буолтун кыайан өйдөөбөккө да хааллылар. Кумах бөҕө өрүкүйдэ, биирдэ көрдөхтөрүнэ кыыллара хааһах курдук суулана-суулана аллара кулахачыйда, Чэлгиэн үөһэ туран хаалла. Сүөһүлэрин бөөччөйөн кыылы көрө бардылар, сорохтор сүөһүлэригэр хааллылар. Кыыл хадьырыйбыт киһитэ көрөн баран улаханнык салынна, адьырҕа сүнньүгэр удьурҕуй быһах уга батары саалла сылдьара. Бу буоллаҕа бэркэ бэрт түбэһиитэ. Харыйалаах олохтоохторун хабахха тыыннарын, сор хааннарын сордообут хара тыына хараллыбытыгар үөрэ санаата. Кыылларын үрдүгэр мас чөмөхтөөн уот анньан кэбистилэр, абааһы иҥмит кыылын астыы барбатылар. Харыйалаах ыалларыгар эрдэ тиийдилэр, ыҥыыртан киһилэрин өйөөн түһэрдилэр, олохтоохтор уолларын көрөн аймана түстүлэр, өйөөн балаҕаҥҥа киллэрдилэр. Айманыы бөҕө буолан айдарыылаахтарын ыҥырдылар. Аҕа баһылыктарын аччыгый уола Түмэрэй Бөҕө диэн эбит. Айдарыылаах аҕастара уолларын бааһын-үүтүн сирийэн көрдө, дьиктиргээн эргийэ көрөн иһэн хараҕа Бойбооххо хатана түстэ, кимнээх киирэн туралларын саҥа өйдөөн көрбүттүү Чэлгиэннээҕи хардары таары көрүөлээтэ. Кинилэр күнүс да тымтыканан тиийбэт үрдүк Айыылаахтара илэ бэйэлэринэн кинилэр тоҕойдоругар туораан, түһүлгэлэрин таарыйан

илэ сүүрбүт абааһы аһыылааҕын уодьуганнаан утаарбыттарыгар ис сүрэҕиттэн махтанна.
Түмэрэйтэн туохха да кыайтарбатах кыылы хайдах харайбыттарын истэн сүрдээҕин соһуйда, ити үлүгэрдээх хаһыырдаҕына хара тыаны хамсатар, үөгүлээтэҕинэ үүт тураан халлаан хараҥа былыта халыйа көтөн, муустаах тобурах буркунун булкуйан силлиэннэн сэтиилиир, сэттээх кыылы кыһыл илиитинэн төннүбэт сиригэр түһэрбиттэрин, үтүмэн түгэҕэр үтэйбиттэрин истэн сүрдээҕин үөрдэ, бэркиһээтэ. Бу тоҕойго чугас эргин кинилэргэ киэптиир, ааттаах суоллаах Одун хаантан оҥоһулаах,Чыҥыс хаантан ыйаахтаах Айастаан аҕатын ууһун Аар Дарханын үс күлүгүн быһа үктээн ааһар көстө илигэ, ырааҕынан ыырданаллара, тоҕойунан тумналлара, арҕааннан аартыктаналара, соҕурууннан суолланаллара. Ону баара туга биллибэт кыыл күөрэйэн, сиэллээҕин сыһыыттан сиэтэлээбитэ, хороҕор муостааҕын хонууттан хомуйбута. Бара сатаан баламаттык быһыыламмыта, бултаһарга дураһыйбыт икки эр бэрдин эрдэ ииннээбитэ, хара буору булларбыта, туйах хатарыахтаах аҕа ууһун салгыахтаах ситимнэрин туура тута сыспыта, кыл тыынын быһыаҕын, үрүҥ тыынын өрөһүйбүттэрэ, балаҕайтан былдьаабыттара. Чэлгиэннээҕи тэйиччи турар балаҕаҥҥа түһэрбиттэрэ, уһун элгээн үрдүгэр сүөһү мэччийэр хаарчахтаах. Харыйалаах олохтоохторун үөрүүлэрэ үрдэ суох үрүмэччилии көппүтэ, харахтара сырдаабыта хааннара оонньообута…
Айдарыылаах аҕастарыттан кистии-саба, ээр-сэмээр сипсийэн ыйыппыттара, ким кэлэн күннэрин таһаарбытын, хараҥа кыылы халбарыппытын.
—Ити өбүгэбит өрө тутан сахалар соргубутун соноппут, кэскилбитин түстээбит, үгүс үйэлэргэ уос номоҕор олоҥхо бухатыыра оҥостубут,, Холорук,, сүппэт-өспөт сыдьаана илэ бэйэтинэн ыырбытын ыраастаата, ыра санаабытыгар сырдык ыллыга сыдьаайда.–
Үрдүк Айыыларыгар үҥэн сүктэн махтаннылар, ыарахан кэмнэригэр ыырдарын сырдатар көмүскэли көрсүһүннэрэн, огдолуйар олохторугар сырдык олук түһэрбитигэр.
— Булсан да бииргэ түмсэр буолаллар эбит, Айыы тыллаах алгысчыт, иэйэр тыллаах олоҥхоһут, тоҕус халлаан улаҕалаах Аар Айыы Тойон биһиктээн түһэрбит кыыһа.—
Түмэрэйтэн бэйэтиттэн туох буолтун ыйыталаһан истэллэрэ, манан алдьархай ааҥнаабыта ааһара буолуо дии санаабыттара, үөйбэтэх өттүлэриттэн үлүгэр үтүрүйэн киирбитэ, кэтэспэтэх сирдэриттэн куһаҕан күөрэйбитэ. Бэйэлэрэ да билбэттэринэн былыр үйэҕэ барбыт удаҕан кыл тыынын таарыйбыттара.
Биир түүн утуйа сыттахтарына хараҥа күлүк ааны курдары киирэн кэлбитэ, көмүлүөк сырдыгар көрдөхтөрүнэ киһиэхэ ханан да мөссүөнэ майгылаабат, күлүк күлүкүччүйэн турара.
— Уһуктубат уһун уубун уйгуурдан, уһугуннаран

туруордугут, тахсыа суохпун таһаардыгыт, уолбун уотунан уһаардыгыт, баарбын буруоҕа тумнардыгыт, итиччэтигэр ичигэстэһиэхпит, аньыыны хараны аахсыахпыт, биллэрбэккэ буулаан, сэрэппэккэ сиэтэ диэйэххитий.—
Буруо буолан таһырдьа унаарыс гынан хаалла. Нөҥүө күнүгэр Чэлгиэн, Бойбоохтуун аҕа ууһун кырдьаҕаһын көрсө бардылар, ким да киирэн кэп туонан тахсыбытын өйдөөбөккө хаалбыттарын кэпсээтилэр, урукку дьыллар улаҕаларыгар улуу удаҕан төрөөн ааспытын ыйыттылар.
— Оо бу кубулҕаты көр, оҕобутун илэ сиэбит абааһы кыыһа дугуйдана сылдьар. Биһиги түөлбэҕэ өтөрүнэн төрөөбөтөх, оҕо киэнэ одьунааһа түспүтэ. Кыра сааһыттан кыһалҕата суох улааппыта, обургу сааһыттан оттуун-мастыын тустара. Куорсунун куурдубакка, сиһин ситэрбэккэ сиэбиттэрэ. Эр гынаары эрэйдээбиттэрэ, ойох тахсаары ороһуйбуттара. Оҕобутун суоллары сүтэбиттэрэ, бэйэлэри мэлиппиттэрэ. Араас албас хомоһуннаахтар, үөһэттэн-аллараттан аттарыылаахтар, ирдии сатаан илистибиттэрэ, суолун хайан сордоммуттара. Оҕобут көмүс уҥуоҕа көстөн, көтөҕүллэрэ буоллар. Ити илэ сүүрбүт илэчиискэни, барар сирин батаран, үтүргэҥҥэ үтүрүйүө этибит, ити илэ сүүрбүт абааһы кыыһыттан оҕо кутун төлө туттарар киһи.—
Чэлгиэннээх, Бойбоохтон көрдөһөр курдук муҥатыйдылар.
— Биһиги айан дьоно алларыйаары гынныбыт, мантан салгыы уһаан-тэнийэн бардахпытына аара суолга быстаран дьылга барар куттала–
Чэлгиэн мунаарбыттыы саҥарбытын иилэ хабан ыллылар.
—Инньэ эрэ диэмэҥ, күөрэйбити күрэттэххитинэ, оҕо кутун ыллаххытына, көмүс уҥуоҕун көтөҕөн, күн сириттэн көттөҕүнэ, кыах баарынан көмөлөһөн көрүөхпүт, айыы киһитэ аһыныгас, күн киһитэ көмүскэс, хайдах эрэ халбарытан, үтүргэҥҥэ үүрдэххитинэ, түөлбэбитигэр ырыа чыычаах ыллыаҕа, ыра санаабыт сырдыаҕа–
Бойбоох, Чэлгиэнниин эй-ээх диэбэккэ саҥата суох тахсан бардылар. Дьиэлээхтэр сырай-сырайдарын көрсөн хааллылар. Улаханнык хоргуппут дьон күлүгүрэн хааллылар.
—Чэлгиэн бэйэ бодобутун тардыныахха, мин бүгүн ити илэ сүүрбүккэ кэнтик быраҕыам, хайаан да киириэҕэ, эн кыргыс кыылгын ыҥыраар, төһө да илэ сүүрдэр ону кытта туруулаһар кыаҕа суох, оҕо кутун төлө туттарыахпыт–
Халлаан хараҥарыыта Бойбоох таһырдьа кыра кутаа отунна, уолаттары барыларын балаҕаҥҥа үүрдүлэр, Чэлгиэнниин тэлгэһэҕэ бэйэлэрэ хааллылар. Чэлгиэн тэйиччи турда, Бойбоох уотун эргийэ сылдьан ытыһыгар тута сылдьар кылыттан быраҕа-быраҕа тугу эрэ иһигэр ботугуруу сырытта. Түүн ортото туох эрэ кыыкыныыр саҥаны кытта, уот иннигэр хара күлүк барыарыс гына түстэ, ону кытта тэбис тэҥҥэ хараҕа күөх төлөнүнэн, айаҕа кыһыл уота кытарбытынан хараҥа көтөр

баар буола түстэ да харааран турар күлүгү бобо харбаан ылла, ыһыытаппытынан өрө көтөн таҕыста, кып-кыра чыычаах оҕотун төлө туппуттара чыбыгыраабытынан уокка түһэн истэҕинэ Бойбоох ытыһыгар түһэрэн ылла. Дабыдалыгар саҥа куорсун анньан эрэр ымыы, Бойбооххо тугу эрэ үҥсэргиир курдук чыбыгыраата. Бойбоох илиитин өрө уунан туран тугу эрэ ботугураабытыгар хотоҕойо тыаһаабытынан улахан көтөр ымыыны харбаат, сырдаан эрэр им сырдыгын көрсө көтө турда. Бойбоох, Чэлгиэнниин сүтүөхтригэр дылы көрөн турдулар.

Содержание

• 78

78

Харыйалаах олохтоохторо Чэлгиэннээҕи ис сүрэхтэриттэн истиҥник атаарбыттара, айаннарын алгыы хаалбыттара. Түбэһэ түһэн түҥнэстэр түөрэхтэрин төлкөтүн сырдык аартык аһаннар, куһаҕантан куоттарбыттарыгар, алдьархайтан абыраабыттарыгар махталлара муҥура суох этэ. Сүөһү үүрээччилэр улахан туох да молоһо суох хас да күн айаннаан түһүөхтээх түөлбэлэригэр тиийдилэр. Аара суолга быстарыкка туттуохпут диэбит икки тыһаҕастарын да туттубатылар. Бачча дьон ыалга хоно сытыахтара дуо, кураанах балаҕаны булан өрө тартылар, өрөөн тыһаҕастарын астаатылар. Чэлгиэннээх, Бойбоох бириискэҕэ бара сырыттылар. Тойотторун көрсөн сыаналарын быһыстылар, тыл-тылга киирсэн сүөһүлэрин аҕалан туттардылар, үлэһит дьон онтон-мантан кэлэ турар буоланнар аһылык кырыымчык кэмигэр, тыыннаах сүөһүлэри сыанаҕа ыллылар. Чэлгиэннээх түспүт сирдэригэр тиийэн хонон-өрөөн, аттары бэйэлэри сынньаннылар. Кырдьаҕастар олохтоох сирдэригэр бараахтаан, биир эмэ хаалбыт, аҕа ууһун баһылыгынан кэлбит-барбыт, киирбит-тахсыбыт Сүргэн буолан суллукуччуйа сылдьар эбит. Аныгы киһи быһыытынан үөрэхтээх, тоҕо эрэ хара маҥнайгыттан Чэлгиэннээҕи киһилии көрсүбэтэ, сөбүлээбэтэхтии дьиэс-куос туттар, кэпсэттэҕинэ тиэрэтин эрдэн хахаамалаһан ылар. Айдарыылаах абаҕалара таҥаралаан, билигин эргэлээх хараҕынан туртаччы көрбүт Харыылаах Хара Суор уола Модьугу ойуун түөлбэни түбүлээн олороро. Чэлгиэннээх кэлэллэрин кытта харсыык оҕустуу муоһун-туйаҕын тоһуйан көрсүбүтэ, Бойбоох, Харачаас дойдулаах дьон аҕыйах билэр дьоннорун көрүстүлэр. Кырдьаҕастар бүтээхтээбиттэр, эдэрдэрэ көс омуктар хааннара кэлэ-бара, таба аһылыгын батыһан урукку олохторун хаалларбакка сылдьаахтыыллар, куһаҕана көмүс көстүөҕүттэн мастарын кэрдэн, таастаах үрэхтэри үлтү сүргэйэн сирдэриттэн-уоттарыттан үүрүллэр курдук сыҕарыйан иһэллэр. Бойбоохтооҕу Модьугу ойуун кыырарбын көрө кэллиннэр, иччилэрбин ыҥыртаан хомуһуммун көрдөрөн, уллуҥахтарын уулларыам, сүрэхтэрин хайытан аны бу сиргэ кэлбэттии, эргийбэт оҥортуом, эргийэр күннээх буоллахтарына иэччэхтэрин хайытыам, хараҥа харахтыам Хара Суорум харахтарын хаһыаҕа, көхсүлэрин хаанын уулаан көҥүтэ тоҥмуйан сэмнэхтэрин ый ыһыаҕа, күн күдэҕэ оҥоруоҕа, куттаан дуу, киһиргээн дуу мэнэрийбитэ түөлбэ иһин ырааҕынан-чугаһынан тилийэ сүүрбүтэ.
— Чэлгиэн баран көрүөххэ, туох муостаах туйахтаах,тиистээх-тыҥырахтаах, киһиттэн эрэ кэдэрги быһыыланарын.—
Киэҥ тэлгэһэҕэ кутааны куугуначчы оттубуттара, ытыс таһынар хараҥаны хайа суруйан халлааҥҥа кыымнар ыһыахтаналлар. Чэлгиэннээх кэтэххэ дьон хаххатыгар ыҥыырдарын тэлигэр

олордулар, элбэх киһи мунньустубут, туох эрэ дьиктини күүтэрдии бары чуумпутук олороллор. Эмискэ хараҥаҕа дүҥүр тыаһа лүҥсүйдэ, кыаһаан тыаһа кылыгыраата, ону кытта ыһыытаабытынан олорор дьону үрдүлэринэн көтүөлээн кутаа иннигэр хорус гынаат кыыран илгистибитинэн барда.
— Хаах-хуух, хаан айахтаах Харыылаах Хара Суор уола, модьу атах Модьугу түүҥҥү сырыылаах түлүрбэх, хааҕырҕаары өһөх хаан илгэтин куурбут куолайбар кутуҥ эрэ, инчэҕэйинэн илиттэн кураанаҕынан кулгуйар, быстах дьылҕалааҕы туора хабарга куду анньан куртахпын толоруҥ хаах–хуух–
Дүҥүрүн өрө тутан айаҕын аппытыгар өһөх хаан бөлөнөҕө бэлэһигэр түспүтүн ыйыстан дьүккүс гыннараат хараҕын араастаан эрилиҥнэттэ. Өссө илбириһэн турда өрө көтө-көтө кутааны үрдүнэн көтүөлээтэ, икки илиитин саратан сахсыллыбытыгар, хара суор икки кынатын сарбатан кутааны тула эккирии сылдьара барыҥнаата. Олорор дьон ону көрөн сыҕарыйан биэрдилэр, эттэрэ тардан дьигиҥэһэ олордулар, истэригэр толук туттан биһигини эрэ туора хаппатын диэн харахтарын кистээн умса көрдүлэр. Бу эдэр ойуун улаханнык дьонноох сиргэ кыыран абын хомуһун көрдөрө илик, арай Сүргэн хам-түм ыҥыран кыырдарара иһиллэр. Дьоннор улаханнык толлон даҕаны чугаһаабаттар, ый туолар түүнүгэр дүҥүр тыаһын кытта кутурар саҥа бөҕө кутулларын истэн ырааҕынан дьаадьыйаллара. Бэйэтэ соҕотоҕун хара суор курдук дугуйданан олорор баҕайыттан куттаналлар да этэ. Ол бүгүн дьэ түһүлгэтин дьонугар ким буоларын көрдөрөөрү, ыйыллыбыт ыйаахтааҕын, өбүгэттэн ситимнээҕин өһүллүбэт силистээҕин абын-хомуһунун аһан баардаахтарын биллэрээри, аһыылаахтарын аҕалаары кыыран илгистибитэ. Бу эмиэ бэйэтэ туһунан көстүү этэ, Сүргэн кигиитинэн Чэлгиэннээххэ хааннаах кэнтик быраҕаары, аны бу дойдуга эргийбэттии, аартыктарын аанын хара дьайынан хаппахтаары үрүҥ харахтарын өрө көрдөрүмээри, ооҕуй оҕус илиминии кыл ситими тардаары ачыаһырбыта. Бойбоох ойуун ортолуу кыыран мэнэрийэн истэҕинэ, сүр күүскэ үрэн сирилэттэ, өрө уунан охсо турдут дүҥүр хайдар тыаһа,, харх,, гына түстэ да Хара Суор уола хаһыырбытынан тиэрэ баран түстэ.
— Сорбуун… Сор быабар икки хараҕым үүтэ бүөлэнэн, тоҕус күлүктээх, тоҕус халлаан улаҕатын биһиктээн түһэрбит оҕолорун билбэккэ, киирэн биэрэн кыылым кыйданнаҕын, миинэр миҥэм бүдүрүйдэҕин, хааҥҥа харыардылар, хаппахчылаан хаайдылар–
Ойуун кутаа иннигэр кэп туонан улуйа сыттаҕына балаҕаҥҥа көтөҕөн киллэрдилэр. Бойбоох билэр этэ, бу дойду аартыгын ап чаҕай ооҕуй илиминэн тартаҕына, үйэлэр тухары бу дойдуга эргийбэттии бараллар, кинилэр эрэ буолуо дуо кэнчээрилэрэ эмиэ кэлбэттии.

Харачаас көхсүн хаана көймөстөн,хадаар хаана кыынньан, кыбдьыгыран өһөх хаана оонньооно. Сүргэн багдайар балаҕаныгар сүөдэйдэ, кэнниттэн Бойбоох саппай уобуста. Туох да үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох, балаҕаҥҥа көтөн түһээт оһох иннигэр оллонноон олорор Сүргэни уолугуттан ыт оҕотунуу тараҥнаппытынан өрө ыйаан таһаарда…
— Көр эрэ маны иһиҥ саахтанан, очоҕоһуҥ соноон күөрт ыт курдук күлэн, аартык аайы эпчиргэлиир, тоҕой аайы түҥнэри көтөн оонньоһор оҕолоргун булбуккун дии. Ким билбэт киһитэ буолан киэбирэҕин, биһиги бу төрүт төрөөбүт түөлбэбит, аата ааттаммат ытык Эбээ сиэннэрэбит. Чолоҥнообуккун тохтотуоҕа, киэрбирбиккин кирсигин быһыаҕа—
Баһа-атаҕа босхо барыар дылы сахсыйаат илиитин таһынан элиппитэ баҕалыы баран түстэ. Дьиэ иһигэр сахсырҕа көтөр чуумпута буолла, айахтарын атан олордулар, Харачаас диэн кимин киэҥ Тайҕа билэн турдаҕа, кулгаахтаах буолан кини киэҥ дьалхааннаах сырыытын истэллэрэ. Төһө да саас баттаатар, сымарыттыбыт таас көрүҥүн ыһыктыбатах, биһигин ыйаабыт хаардаах хайатыттан хатааһын хааннааҕа көстөр. Хас диэкки үөһэ-аллара тыынан эппэҥнии сытар Хара Суор уолугар Бойбоох хааман тиийдэ,
— Өбүгэҥ үтүө быһыытын умнубуккун,, кэлбити кытта кэйсимэ, барбыкка баайсыма,, диэн быһыы-оһуу баарын сиргэ-буорга тэпсэн, айыллыбыккын алдьаттыҥ, түөрэххин түҥнэрдиҥ–
Бойбоохтоох тахсан баралларын кытта кус-хаас тойуга буола хааллылар.
— Оо буолар да эбит, биһиги аҕа ууһун үгүс сылларга үүннээн-тэһииннээн олорбут Хахсык Эдьиий сиэннэрин киһилии көрсүбэккэ, аһыыгытын килэтэн, муоскутун тоһуйан туох үчүгэйи ыллыгыт, өнүйбэт сордоохтор эбиккит–
Эһэ тэллэххэ күнүн-дьылын ааҕа сытар эһээлэрэ кэлэйэн улаҕаҕа түҥнэри хайыста.
Тыҥ хатыыта айаннарыгар туруннулар, хонон-өрөөн сынньаммыт аттар сиэлэн-хааман сэгэлдьийэн истилэр, үүрүүтэ суох судургу айаҥҥа күн-дьыл былдьаһыгар түүннэри-күнүстэри түстүлэр.
— Чэлгиэн иннибитин-кэннибитин кэтээн, көмүскэ суудайбыт хара хаан ыллыктаах, өһөх хаан үктэллээх дьон дьорҕоотторун, өргөс уһуктаахтарын көрсөн дьылҕабытын оонньотор буоллубут–
Чэлгиэн уолаттарын көрө-истэ айанныылларыгар соруйда. Аны хонуктарыгар түөртүү киһи аттары бэйэлэри манаан хонор. Биир күн Бойбоох үрэҕи олох ырааҕынан тумнарга, үрэх туоруур оломугар кэтэһэллэрин сэрэйэн, аны хайа үрэҕин сыыйар сирдэрин тумнан хаардаах хайалары хапчааннарынан сирдьиттэрэ салайда. Сыра-сылба быһынна, хара мастаах сиргэ үктэнэн,, һуу,, дэстилэр. Эккирэтээччилэр да киҥнэрэ-наардара холунна, аһаҕастык киирсэргэ сананнылар. Мантан салгыы эккирэтэн сиппэттэрин сэрэйдилэр. Биир күн эниэттэн түһэн

иһэн көрбүттэрэ, ыраах аллара алта аттаах киһи суолу туора туралларын көрдүлэр. Бойбоох Ылгыныттан куттанар, бэйэтин кыайан көмүскэммэт аһаах киһи иҥин арааска тэбиллиэ, сүрэҕэ хамсыыр аһынан.
Чэлгиэн дьонун аттарыттан түһэртээн Бойбоохтуун бэйэтэ сатыы утары түстүлэр.

Содержание

• 79

79

Аттаахтар бэйэлэрин кыахтарын толору билиммит дьон ыҥыырдарыгар өттүк баттанан олордулар. Чугаһаабыттарыгар сулардыы бытыктаах сөҥ куолаһынан саҥаран лоҥкунатта…
— Тыыннаах дойдугутун булуоххутун баҕардаххытына, кылбайаргытын ууран кулуҥ, эбэтэр бу сиргэ суох, тураах аһылыга буолан үйэлэр тухары хаалыаҥҥыт–
Атыттара күлэн алларастылар, бары да сырыыны сылдьыбыт, сырай харах сытыы бөтөстөрө. Хааны халытарга хааннара хамсаабат, илиилэрин иҥиирэ тардыбат эрэстииннэр.
— Эһиги баай Сүргэн биир хамса табаҕын иннигэр, кутуу чэйин туһугар биһиги хааммытыгар хараҥардыгыт дуо?—
Бойбоох төбөтүн кыҥначчы быраҕан үөннээх хараҕынан акка олорор дьон сырайдарын кэрийэ көрдө. Чэлгиэн тугу да саҥарбата.
— Өбүгэҕит,, уу оломун билбэккэ эрэ кииримэ, өссө тыалынан киирбит Холоругунан тахсар,, диэн баарын умнубуккут.
— Үгүһү элбэҕи ньаамырҕаама, өбүгэннэн өттөйүмэ, билигин биилээҕинэн бысталаатахха билиэххит, бэрт дьоннор уһуктаахха үөллэххэ өлбөккө илэ сүүрэр үөр буоларгыт буолуо–
Сулардаах ордоотоот ыҥыырыттан сытыы кылыһы сыыйан ылла, атыттара киһилэрин үтүктэн эмиэ кылбачытан таһаардылар.
— Оо муммут муҥнаахтар, таҥараҕа мастаммыттыы,, Холорукка,, хааннаах илиигитин уунаҕыт дуо?—
— Холорук буоллун, хойгур буоллун, кыһыл көмүһү ылбакка эрэ аанньаннан арахсыахпыт суоҕа–
Сулардаах атын соруйаары батыйалаах илиитин өрө уунна.
— Сордоохтор кэннигитигэр ким кэлэн турарын саатар көрүҥ–
Бойбоох күлэн саһыгыратта.
Кэннилэрин хайыһаат иэннэрэ кэдэс гына түстэ, тыаһа суох уоттаах күөстээх холорук эриллэ турара, кинилэри көрөөт куугунуу түстэ да халлааҥҥа дылы хара былыты ытыйан таһаарда. Батыйаларын быраҕаттаат үөрээ–тараа ыстаннылар бастара батарынан…

— Ити дьон иирбиттэр дуу, өйдөрө көппүт дуу? Хаһыытыы-хаһытыы хара балаҕан буор муостатыгар тиэйэ сыталлар–
Ойдуо киирэн аҕатыгар Омоллойго муҥатыйда.
— Бээ ол туох буолар быһыыларай, бар Эдьиийгэр ыстаннар, кэлэ сырыттын, туох буолтун иннин-кэннин көрөн-истэн бардын,—
Омоллой икки уолун илдьэ таҕыста, кырдьык икки үлэһит уола айахтарыттан үрүҥ күүгэн тахсан өҥүргэһинэн көрөн сыталлар, субу-субу таттаран ылаллар. Балаҕан иһинээҕилэр куттанан онно-манна түспүттэр, оҕолор таһырдьа куоппуттар, Эдьиийдэрэ кэнэҕэс айгыстан кэлэн дьиэҕэ көтөн түстэ, сиргэ сытар уолаттары наараҕа сытыардылар…
Эдьиийдэрэ кыыран иһэн тохтоото, тугу эрэ иһиллиирдии дүҥүрүн эргим-ургум тутта, хайдах эрэ саарбахтаабыт курдук эргичиҥнээтэ, сытар уолаттары хардары-таары көрдө.
— Бу уолаттар көрүө суохтарын көрөн өйдөрү куттары көтүтэн ааспыт, алҕас атын киһи аартыгар туора туран биэрбиттэр.—
Эдьиийдэрэ

хайдах да кыайар кыаҕа суоҕун истэн Омоллой ыксыы түстэ, баар суох илии-атах уолаттара ити быһыы буола сыттахтарына, үмүрүйэр үгүс сүөһүтүн-сылгытын ким үүрэн-түрүйэн сылгылаан, самыы тутан салайыай. Хайдах халбарытан бу алдьархайтан быыһанарын ыйыппытын,, Мин кыайбат суолум наһаа ыраата иликтирэни эккирэтэн көрдөһөн аҕалтаа,, кинилэр кыайар суоллара, бу уолаттарга куһаҕаны баҕарбатах суоллара, бэйэлэрэ билбэккэ эрэ киирэн биэрбиттэр.
— Чэлгиэн эмиэ айаммыт атын сиринэн өҕүллэр буолла, дьон эккирэтэн иһэллэр ыксалынан ситэн төннөрөөрү, күүтүөххэ кэлэллэрин.
Аттарыттан түһэн туора баайталаан сынньана олордулар. Үс аттаах киһи өрө мэҥитэн кэллилэр, аттара үрүҥ-хара күүгэнинэн устубуттар…
— Биһиги аҕа баһылыкпыт Омоллой үҥэн-сүктэн сүһүөхтээх бэйэтэ сүгүрүйэр,, күүс-көмө көрдөһөр, сырдык санаа суолланан күн-ый буоллуннар,,диэн илдьит истиҥин ыытта–
Омоллой Чэлгиэннээҕи сүгүрүйэн көрүстэ, уһаппакка кэҥэппэккэ туох өлүүтэ алдьархайа буолтун кэпсээтэ, кыаллар буоллаҕына көмөлөһөргө көрдөстө. Омоллой Бойбооҕу көрөн хайдах эрэ саарбахтыы санаата, бу эдэркээн иирэ талах курдук, кыталыктыы кынтайбыт кыыс ама Эдьиий этэрин курдук тоҕус халлаан улаҕатыттан ситимнээҕэ буолуо дуо?
Өҥүргэһинэн өрө көрө сытар уолаттары көрөөт Бойбоох…
— Оо бу муҥнаахтары илбис тыына иҥмит, кырыыс хааннаах сэбин илиилэригэр ылбыттара, дууһаларыгар холбообуттара, Ол аньыы хаанын иҥмит сэбин куттара-сүрдэрэ уйбатах,—
Уолаттар тыаттан туох быһылаан буолтун көрө сыппыттара, Холоруктан куотан үрүө-тараа сырсыбыт дьон бырахпыт батыйаларыттан биирдиини аттарын ыҥыырыгар баанан кэлбиттэрэ. Алаастарыгар киирэн иһэн түҥ-таҥ барбыттара, онтон ыла өйдөрө көппүтэ. Уолаттары уот иннигэр эһэ тэллэххэ сытыардылар, көмүлүөккэ хаппыт хардаҕастары уурдулар, Эһэкээн үөрбүттүү таһыргыы-таһыргыы күлүбүрээтэ. Бойбоох ботугураан Эһэкээнин алҕаата,кыынньыбыт кымыһы, арыылаах алаадьыны сыалаах эти бэристэ. Сылгы кылын көрдөөн ылан уотугар ууран сыт таһаарда. Сытар уолаттары биир-биир төбөлөрүн имэрийдэ, ууллубут тыатааҕы сыатын сэрэнэн айахтарыгар кутта, уолаттара харахтарын симэн, утуйан хаһыҥыраан бардылар, батыйалары уктарын булгу оҕустаран уокка быраҕаттаата, кытарбыт тимир ууллан хара буруоннан урааннан халлааҥҥа унаарда.
— Сарсыарда үчүгэй буолан уһуктуохтара, сиргэ сытары мэнээк хомуйбат буоллуннар–
Бойбоох бараары хомуммутугар дьиэлээхтэр ыксыы түстүлэр,, Хонон барыҥ, көрдөһөн аҕалбыт дьоннорун хоннорбокко, ыалдьыт курдук ытыгылаан ыыппатахха кыбыстыыга киириэхтэрэ, саха сиэрин кэһиэхтэрэ. Бу түөлбэҕэ элбэх ыал

төбүөрэннээн олорор буолан киһи бөҕө мунньуһунна, сурах хоту истэр,, Холоруктарын,, тоҕус түһүмэхтээх Үрүҥ Айыы ылгын кыыһын көрөөрү. Хоноһолорго сандалы маанытын тартылар, ыалдьыттарга ас аһаарын тэлгэттилэр. Түөлбэ аатырбыт олоҥхоһутун уу тылы суккуйар Ураанай Уолун ыҥыран аҕаллылар. Чэлгиэннээх Ырыа Ылгын баара буоллар дии санаатылар да хайыахтарай, ол да буоллар Көкөтү киллэрэн олохтоох олоҥхоһуттуун уот иннигэр кэккэлэһиннэри олорпуттара хардары-таары этэн тыынан эрдэҕэстээн бардылар. Олохтоох Кыыс Ньургун олоҥхону онон- манан быһыта тардан ойуулаабыта, сирин-дойдутун силигин ситэрэн этэн- тыынан эрэдьиэстиир киһи буолан биэрбитэ. Көкөт даҕаны киһиттэн эрэ хаалсыбат, айаҕа аһылынна да этэн баран эргийээр диэбит эрэстииннэрэ буоллаҕа. Хааҕыргыыр тыл барахсан халлаантан кутуллан куйаартан куллугуруу көтөллөр. Көкөт көҥкүнүүр кылыһахтаах куолаһа киэҥ Тайҕа субуллар суолан, үгүс бүппэт үрэхтэри, хаһан да ууллубат хаардаах хайа хапчааннарын, эҥсиллэр эрэһэ долгуннаах Эбэлэрин, аата ахсаана биллибэт илиитэ атаҕа көстүбэт айгыр силик алаастары, сибэккиннэн симэммит сыһыыларын, хочолорун-алардарын хоһуйан куугунатта.
Бойбоох, Чэлгиэнниин сырай-сырайдарын көрүстүлэр, Көкөтү маннык эрэ кэрэ кэпсээннээх, аһар тыл албастаах, туойар тыла тоҥуулаах дии санаабаттар этэ, уус тылы утумнаабытын, алгыс тылы анаппытын, иэйии тыла эҥэрдээҕин билэллэрэ.,, Ырыа,, баарыгар ыллаан көрөөччүтэ суох, ол киһи оллоонноон олордоҕуна, кэпсээн кэҕийдэҕинэ, халлаан кытта иһиллиирэ, оттуун-мастыын чуумпурара, сиккиэр тыала сипсийэрэ. Айылҕаттан айыллыбыт анала буоллаҕа. Халлаан кылаана кылбайа сырдыыта олоҥхолоон бүттүлэр, истэ кэлбиттэр тото астынан махтана-махтана тарҕастылар. Бойбоох өйдөөн көрбүтэ били икки уол олоҥхо истэн олчойон олорбуттар эбит, Бойбооҕу көрөөт,, кирис,, гына түстүлэр, кыыстара,, мүчүк,, гынаат хараҕынан имнэнэн ылла. Ону көрөн олорон айдарыылаах Эдьиийдэрэ бу дьон дьорҕоотторо, тус-туһунан айдарыылаахтара, түөрт өрүттэн түһүлгэлээхтэрэ түмсэ түһэр да буоллаллар эбит. Айыы Сирэ анаатаҕа, Күн Сирэ күрүөлээн көмүскэлин түһэрдэҕэ.
Айанньыттары алгыс тылынан арчылаан аартыктарын астылар,, Тоҕойбутун тумнар буолумаҥ, кэлэн иһэргитин кэтэһиэхпит, ааһан истэххитинэ ахтыахпыт,, дэһэ хааллылар.

Содержание

• 80

80

Күн-дьыл уларыйан халлаан тымныйан эрэрэ биллэн барбыта, түүнүн хаһыҥнаан сорох күн өксүөннээх ардаҕа хаарыйан от-мас саһарбыт, сэбирдэх арахсан тыаллаах күн тэлээрэ көппүтэ. Чэлгиэннээх сулбурҕатык айаннаан иһэн биир моһуоктаах түгэн үөскээн аҕыйах күн тохтуурга тиийбиттэрэ. Көрбөтөхтөрүн көрөн улаханнык соһуйбуттара, суолга таҥаһа тырыттыбыт атах сыгынньах дьахтар сытара, аттыгар уол оҕо олороро, эмиэ атах сыгынньах илдьирийбит кирдээх таҥастааҕа. Сүр түргэнник кэлтэгэй отуу тута охсубуттара, лабаалары быһыта сыспыттара, ол үрдүгэр имитиллибит эһэ тириитин тэлгээн дьахтары ол үөһэ сытыарбыттара, дьахтарга кээнчэлээх этэрбэс кэтэрдибиттэрэ, куобах суорҕанынан бүрүйбүттэрэ. Оҕоҕо эмиэ ону-маны булан таҥыннарбыттара. Оннук мучумааннана сырыттахтарына тымтай сүгэһэрдээх мас тайахтаах оҕонньор кэлбитэ,, Оо бу муҥнаахтары көр оҕолоругар баран иһэн быстардахтара,,
Түргэн үлүгэрдик тууйаска тымтайыттан мунду кутан биэрдэ. Уолаттар солуурчахха оргутан билгиттилэр,
— Мантан чугас Дуораан(Дьүккүйэр) баай олорор, бу Кыталык Куо онно баран иһээхтээтэҕэ, эдэригэр үҥкүүһүт үтүөтэ, тойуксут туйгуна, дэлэҕэ Кыталык Куо диэн ааттыахтара дуо, киһи кэрэмэһигэр кэргэн тахсан үс оҕоломмуттара, ньир бааччы олохтоох ыаллары аҕалара эмискэ суорума суолланыаҕыттан, эрэйгэ тэппитэ, эстэргэ ыыппыта. Аҕалара сиргэ өлө сытарын булбуттара айа ырбатыгар табыллан. Дьон бары Дьүккүйэри күтүрүүллэр этэ, ким да куттанан тыл аҥарын да быктарбатаҕа, биир тулаайах уол онно кытыктааҕын кэпсии сылдьан бэйэлиин сүппүтэ. Туох баалларын барытын апчарыйбыта, билигин бу дьон түөлбэлэригэр күтүөтэ олорор, эмиэ биир оройунан көрбүт төбөт, икки оҕото барахсаттар онно хамначчыттаан үрүҥ харахтарын өрө көрбөккө сырыттахтара. Ийэлэрин атах балай үүрбүттэрэ кумалаанныы сатаан баран оҕолоругар истэҕэ, онно да кинини киһи кэллиҥ диэн көрөллөрө саарбах–
Оҕонньор кэпсээнин чуумпуран олорон иһиттилэр, икки атахтаахха маннык сырайа хараҕа суох хара баттал баарын истэн хадаар хааннара оонньоото, көхсүлэрин өһөҕө буста. Кырдьаҕас киһи устар олоҕун тухары элбэх үчүгэйи-куһаҕаны, эрэйи-кыһалҕаны көрөөхтөөн кэллэҕэ, бу кэпсэтэ олорор дьоно мэнээк дьон буолбатахтарын көхсүн хараҕынай сэрэйдэ.
— Күн уота сөтүөлүүр Күөрэгэйдиир алааска билигин күтүөтүнээн бэйэлэрэ эрэ мөҥүрээн хааллылар, атах тэпсэн олорбут ыалын иин курдук иҥнэри үктээн, аан курдук алдьатан баран–
Оҕонньортон Дьүккүйэр олоҕун ыйдардылар, кырдьаҕас арҕаа аартыгы ыйан баран бэйэтэ илин диэкки талырдыы турда. Бойбоох, Чэлгиэнниин барардыы тэриннилэр, Кустуктаах,

Харачааһы барсыҥ диэн соруйаат, аттарын сиэллэрэн ходьоҥолото турдулар. Чугас сири өр гыныахтара дуо, тоҥ күөс бастыҥа тиийэн кэллилэр. Күн туллар алааһын икки хонноҕор элбэх тутуулаар бачыгырыһан көстөллөр. Чэлгиэннээх чугас өттүгэр халыйдылар, титииккэ сылдьар дьон дьиктиргээбиттии өҥөҥнөстүлэр, дьон кэлтин таһырдьа сылдьар оҕолор эттилэр быһыылаах, үрүҥ-хара балаҕантан араас онньойбут-ханньайбыт сырайдаах дьон тоҕо сууллан таҕыстылар. Чэлгиэннээх аттарыттан түһэн көнтөстөрүн баҕаланарга иилэ бырахтылар, бүтэй аанын аһан сэргэлэргэ тиийбэккэ атахтарынан утары бардылар. Барыларыттан искэл ынайбыт истээх, сырайа тэстиэх курдук мардьайбыт сырай күргүйдүү тоһуйда…
— Туохпун умналаары тэлгэһэбэр киирдигит, хас кэрэдэҕи айах тутан аһатар киһи диэн истэн кэллигит дуо? Арбастаах абаҕабынан атаххытын тэҥнэтэ иликпинэ дьүгэлийэ охсуҥ, туттараммын тараах иэннэтиэм, хараххытын хара суорунан тоҥсуттарыам–
Кытара-кытара кыланна, чохчойо-чохчойо үөгүлээтэ. Хабах курдук тыына тахсыар дылы хаһыытаата, өрө көтө-көтө үгүрүөлүү үөгүлээтэ. Чэлгиэннээх тугу да саҥарбакка хайдах дьүһүлэнэрин көрөн турдулар. Онтон-мантан өҥөҥнөөн көрөөччү элбээтэ. Тойонноруттан куттанан чугаһаабаттар.
— Биһиги эйигин билиэхпитин да баҕарбаппын, Кыталык Куо оҕолорун ыла кэллибит, Өндүүлээх, Ырыачайы.—
Бойбоох туох да буолбатаҕын курдук холкутук кэпсэттэ.Дьүккүйэр өһүргэнэн иһин хайа түһэ сыста . Мэктиэтигэр кэннинэн чинэриҥнээтэ,, Туох буолан саҥарбаккын,, диэбиттии кэннигэр турар маҥан баттахтаах кырдьаҕас сырайын көрбөхтөөтө.
— Көр эрэ маны ол хаһааҥҥыттан мин хамначчыттарбын хомуйталыыр буолбуккутуй? Көрдөөбүккүтүн ыла иликкитинэ кэлбит сиргит диэкки кэбилийиҥ–
Бойбоох ыйаастыгас хараҕа өссө өрө иэҕиллэн таҕыста хаастыын, кырдьаҕас сырайын батары көрдө. Кырдьаҕас тонолуппакка көрөн турбут бэйэтэ, Бойбоох хараҕын утары көрбөккө кэннин хайыста.
— Чэ сөп бу киэһэ хара суор курдук хааҕырҕаа, сарсын ардахтаабыт тураах буолан мээнэннэн көрөн сахсайан олоруоҥ. Баҕалыы бахчаҥныаҥ, чохулуу чохчоҥнуоҥ–
Хара дьиэттэн тахсан кыыстаах уолу булан аттарыгар мэҥэстэн бардылар.
Дьүккүйэр хараҕа кытара кыыһыран саҥата суох хаалла.
—Ити туох–туох диэн кулгуйан бардылар?—
Ойуунуттан ыйыппытын биирдэрэ чыпчырынан эрэ кэбистэ.
— Хаһан да айахтааҕы атыппаккын, наллаан кэпсэтэр суох. Ити киэһэ аһыырдаах киһи оонньоспот дьоно кэлэн бардылар, мин курдуктары билинэн да көрбөккө, тыал курдук куппун-сүрбүн көтүтэн ааһыахтара–
Дуораан(Дьүккүйэр) хабах курдук,, хоош,, гына түстэ, мэктиэтигэр аччыырга куччуурга дылы гынна, алдьархай аанын

аһан үктэммитин дьэ оройдотто, ытаа да ыллаа аны кэлэн арбаҕастаах да абыраабатын сэрэйдэ…
Оҕолор ийэлэрин көрөөт кууһа түстүлэр, маннык ырбыт дьүдьэйбит маҥхайбыт баттахтаах эмээхсини атыҥырыы көрдүлэр. Кинилэр ийэлэрэ хааман-сиимэн кынтайдаҕына киһи эрэ хараҕа хатанар кэрэ Далбар Хотуна этэ, дэлэҕэ бар дьоно Кыталык Куо диэхтэрэ дуо. Ийэлэрэ маннык дьүһүлэммитин көрөн ытаһа олордулар, сурдьуларын Кырачааннарын кууһан ыллылар. Чэлгиэннээх нөҥүө күнүгэр Дьүккүйэр олоҕор төннөн тиийдилэр, киһилэрэ олох атын киһи көрүстэ, солкотооҕор сымнаабыт, хайдах да гыныан булбат, иннилэригэр-кэннилэригэр тоҥхоҥнуур. Кырдьаҕас абаҕалара уҥа илиитин түөһүгэр туттан төбөтүн нөрүтэн көрүстэ, бу өбүгэ үгэһинэн муҥура суох ытыктабыл биир көрүҥэ этэ.
— Дуораан биһиги Эйигиттэн өлүү-чаас үллэстэр санаабыт суох, айыыгын хараҕын үөһээ үрдүк Айыылар бэйэлэрэ быһаарыахтара, биһиги Кыталык Куоҕа икки ыанар ынаҕы ньирэйдэри таҥаһын-сабын ыла кэллибит, оҕолор бэйэлэрэ талыахтара–
Ким да утары биир тылы эппэтэ, оҕолор бэйэлэрэ олорбут дьиэлэриттэн туһалаах диэбиттэрин ыллылар, икки ынаҕы титииктэн сиэтэн таһаардылар, ньирэйдэрэ батыһан тойтойо ойдүлэр. Чэлгиэннээх кэннилэриттэн Дуораан хабырына хаалла, хайдах эрэ гынан ыт курдук атаҕастаан барбыттарын иэстэһэр санааланна. Өндүүлээх, Ырыачай ынахтарын бэйэлэрэ сиэттилэр, араастаан таптаан ылаллар, билигин да итэҕэйбэккэ иһэллэр Дьүккүйэр кытаҕас илиититтэн төлө туттарбыттарын, субу-субу эргиллэн көрөллөр ситэн кэлэн тараччы тутан төннөрүөхтэрэ, хаһан да бүппэт түүннэри-күннэри түбүктэригэр. Уолаттар ньирэйдээх ынахха хатыйыы хаарчах сүүрдэ охсубуттар, ийэлэрэ барахсан бырда быстан хамсыыр да кыаҕа суох, үүт иһэн, мунду мииннээн син сэниэ кииллэрэн саҥата тахсар буолан барда. Аҕыйах хонугунан ыҥыырга олорор буолбутугар айаннаатылар. Чэлгиэн бу ыалларын быйыл Быралгылаахха хаалларыа кыстата, олохторо көрдөрөн иһиэ этэҥҥэ сырыттахтарына.
— Чэлгиэн Дьүккүйэр син-дьүгээр арахсыбаттыы оҥостон, Орто дойду олоҕор оройунан көрөн түспүт Ордьумаан ойууну кыһыл оҕус гынан суолбутугар тоһуйтара ыыппыта, айан аартыгар айаатаан булгунньаҕы бурҕайан харсаары хара хаана хамсаабыт–
Бойбоох биир киэҥ алааска киирэн иһэн кэпсээбитигэр бары соһуйа, куттана да түстүлэр, иһирдьэ киирэн иһэн чугурус гыннылар. Ытык булгунньах үрдүгэр уот кыһыл оҕус айаатыы-айаатыы муоһунан сири-уоту сүргэйэ сылдьар эбит. Дьулаан көстүү, уолаттар дьулайан туора халыйдылар, Чэлгиэн соҕотоҕун утары барда, киһи иһэрин көрөөт орулуу туһээт муоһун тоһуйбутунан ыстанна.
Чэлгиэн утары

сүүрдэ, көрөн турдахтарына улахан уоттаах холорук буолан тыаһа ууһа сирилээн тиийбитигэр оҕус туора ыстанна, холорук ситэн ылан үлтү ытыйбытынан ууга киллэрэн бырахта, хаста да ууттан тахса сатаабытын орулаппытынан кутаҕа сөрөөтө, биирдэ көрбүттэрэ Чэлгиэн бэйэтэ эрэ иһэр холкутук хааман. Кыталык Куо харысхаллаах дьоҥҥо ханыы буолбутуттан хараҕа ууланан туора сотунна, Айыы Тойон Таҥара баар эбит диэн махтана санаата.
Куоракка аҕыйах хонукка кыһыл көмүстэрин ыраас манньыакка уларыттылар үрүҥ-кыһыл көмүскэ. Ыҥыырга тугу элбэҕи ылыахтарай, ким чэй, табах. Ким иистэнэр сэп-сэбиргэл. Чэлгиэн Кыталык Куоҕа уонна оҕолоругар кыһын таҥнар таҥастарын, оҕолор барахсаттар кыраттан да үөрэн харахтара чаҕылыҥныыр. Бойбоох игирэчээннэригэр эмиэ кэһии хомуйда. Чэлгиэн уоллаах, кыыһын матарбата, Ньургуһуҥҥа кыһыл көмүс симэҕи куттарбытын ылла. Үөрэн-көтөн дойдуларын быстылар.
Күрүлүүр күнүс тус илинтэн сүрдээх күүстээх холорук оту-маһы үлтү ытыйан сыгынахтары силистэри түөрэн Дуораан(Дьүккүйэр) тэлгэһэтигэр куугунаан киирдэ, үс тойон сэргэтин туура тардан ытыйбытынан ылан барда, хоту диэкки ытылла турда. Кыралыын, кыамматтыын, кырдьаҕастыын суорҕаннарын бүрүнэн балаҕаҥҥа бүгэ сыттылар. Кэмниэ кэнэҕэс балаҕан ааныттан өҥөйөн көрдүлэр холорук барбыт, ол оннугар үс сэргэлэрэ суох, оннулара оҥойон хаалбыт, Ордьумаан ойуун хараҕын өҥүргэһинэн көрөн тыыллыы тэбэ сытар.
— Бу сордоох сырайа-хараҕа бүдүгүрэ бүөлэнэн, Холоруктуун харсаары холоммутун көр, буолар да эбит Айыы киһитэ санаммат, Күн киһитэ көрүүлэммэт күүһүгэр, өбүгэтин өрө көрөн дьүһүлэммитин . Дуораан үүннээх тылбын үтүргэҥҥэ утаарбыккын, тэһииннээх тылбын таһырдьа тамнаабыккын. Үс үйэ тухары үнүгэскин үргүүр буолбуттар, алдьархайы аҕалбыккын, сорго суол аспыккын–
Абаҕата хараҕын уутугар хара-хара ытаата, кырдьаҕас киһи хараҕын уута ыарахан тыыннаах буолар дииллэрэ өбүгэлэр. Кини бу биир киһи бардамыгар, иҥсэ илбиһэ иҥмитигэр атын айыы куттаах оҕолорун аһыммыта, кэхтэ туруох кэнчээритин аһыйбыта. Маны биттэнэн быстах санааҕа баһыйтаран, харам санааҕа хаайтаран, биир алааска үөскээбит оҕо сааһын доҕорун сор суоллаатаҕа, эрдэ ииннээтэҕэ. Бэйэтин кутаа уокка да үтэн сиэтиннэр, тириитин сүлэн да ыллыннар аһыйар биллибэт. Төһөлөөх элэ-была тылбын этэ сатаабытым үрдүнэн оҥорбутун оҥоро, алдьаппытын алдьата , уорбутун уора, сиэбитин сии турар. Оннук киһини оройун да хастыннар, чөмчөкөтүн да кирдиннэр. Хайдах эрэ гынан оҕолорун, сиэннэрин бу хара аньыыттан халбарыппыт киһи, үс уолу аны кыһын сыарҕа хаара түстэ да Холорукка ыытар

санааланна, кини киһи киэҥ аартыгын, дьалхааннаах сырыытын билбэт киһи суох буолуохтаах. Онно баран олох суолун тардыһыахтара, бу кыраммыт сир үс үйэ өнүйбэт, онуоха дылы өтөхсүйэн да бүтэр ини, иэгэйэр икки атахтааҕа эһиннэҕинэ…
Чэлгиэннээх тоҥоруу буолуон эрэ иннинэ этэҥҥэ Быралгылаах олохторун буллулар, Кыталык Куону үөрүүннэн кыстатарга сөбүлэстилэр, киһи-сүөһү элбиирэ кинилэргэ туох куһаҕаннаах буолуой, хаан тардыһан халыҥаан иһиэ этилэр, Чэлгиэннээх хонон өрүү сыппатылар. Оһуохайдаахха таарыйан аастылар, Кустук, Ылгынныын хааллылар өтөхтөрүгэр. Ньургуһун оҕолорунаан аҕаларын күн курдук көрүстүлэр.,, Чэлгиэн хаһан киһилии олоробут, эйигин оҕолору аҕыйахтык көрөбүт,,
Ньургуһун кырдьык эрдээх да, эрэ суох курдук, оҕолоро аҕалара суох тулаайах оҕолуу улаатан иһэллэр.
Чэлгиэн да кэлин кэмҥэ тохтоон дьиэ таһыгар сылдьыан баҕарар буолла, бэркэлээтэҕинэ Туймаада хочотугар киирэн тахсыа, Бойбоох да ыал буолуо этэ.
Кини айанныырын тухары итинник сылдьыа, биир силлибэт ситиминэн сиэтиһэ сылдьар айдарыылаахтар.

Содержание

• 81

81

    Этэҥҥэ олордоххо сыл-хонук биллибэккэ ааһар,, дииллэрэ өбүгэлэр. Сыыһа сылдьыахтара дуо олох хаамар оҥкула буоллаҕа, хаһан эрэ үлэччи таҥнан бойбойон турбут кыракый кыысчаан Чэлгиэн олоҕун аартыгар арахсыбат Аанньала буоларыгар Айбыт Айыылар анаан түһэрдэхтэрэ, бу сыллар тухары үгүстүк да өһүйдэ, кинини эрэ буолуо дуо айаҥҥа күнү-дьылы сылыктыыра, инникитин өтө көрөр Бэриэтчитэ билгэлиирэ, Айыы Тойон Таҥарата анаан айбыт оҕото, кинилэргэ кэлэн кэскиллэрин кэҥэттэҕэ, түөрэхтэрин түһэрдэҕэ. Чэлгиэн кыра сааһыттан батыһыннарбыт буолан оҕотуттан атыннык санаабат этэ, ыал гынар баҕата күнтэн-түүн күүһүрэн иһэр, кини маннык айанныырын тухары арахсыспат доҕор буолан сааһын куоттарыыһы. Баарыгар Ньургуһуҥҥа субу-субу киирэн кыра дьону кытта оонньоһон тахсааччы, идэтинэн бүгүн киирбитигэр Чэлгиэн кэпсэтэрдии сананна…
— Тугутчаана мин аны ыраах айаннаан бүтэбин, чугастыы ас-таҥас туһугар куоракка эрэ киирэ сылдьыам, эйигин ыал гынан Ийэ куккун иччилиэхпин баҕарабын, сөбүлэһэр буоллаххына күнү-дьылы уталыппакка Алааппыйаах, Оһуохайга бара сылдьыам. Кырдьаҕас күнүн ааҕа сытар киһи төһөлөөх үөрэн кута-сүрэ сырдыкка көтүө турдаҕа, кыралара кыһалҕата суох ыал буолан аал уотун торҕо буруота унаардаҕына–
Бойбоох бэйэтэ да ис кутунан Чэлгиэн ыраах айантан тохтоору сылдьарын билэрэ-сэрэйэрэ. Этэҥҥэ буоллаҕына Ньургуһуна эмиэ оҕо күүтэ сылдьара, кини да биир кыыс оҕо төрөөбүт аатыгар, элбэх ууну-хаары атаҕынан оймоон олох оломун аастаҕа. Кэнники кэмнэргэ Ылгынын да ахтара, сүрэҕэр итии сүүрэн дьикти иэйиилээхтик санатан мөхсөн ылара. Ол киһи килбик симик бэйэлээн ,,ыал буолан олоруох, оҕо төрөтөн ойор күнү көрсүөххэ,, диэбэтэ чахчы, Чэлгиэн этэринии бэйэлэрэ баран этэр тыл эгэлгэтин эрэйэн, кэрэ тыл кэскилин көтөҕөн кэллэхтэринэ эрэ сатаныыһы. Чэлгиэн да билээхтээн эрдэҕэ бу хаҥыл сылгы курдук кыыһы кыра сааһыттан, иҥнэн-толлон турбакка иннин бэйэтэ көрүнэн күн бүгүнүгэр дылы кэлбитин. Хаһан да бу кыыс ыарахантан ынчыктаан, куһаҕантан куттанан, алдьархайтан антах хайыһан турбат киһи . Аһыылаахтары кытта аахсан, тыҥырахтаахтары кытта тыытыһан, иирсээн диэн иҥнэн-толлон турбат иччилээх илбис иҥмит киһитэ. Чэлгиэн кэлин кэмҥэ көрүүтүнэн түүлээҕи хото сыанаҕа тутар буоллулар, эрдэттэн биирдиилээн дьону дьиэ таһыгар, хастыы да киһини ыраах үрэх баһыгар тэрийэн таһаарардыы кэпсэтэр санаалаах Быралгыларга, Алааппыйалаахха сылдьардыы барда. Кустуктаахха сылдьан ааһыахтаах. Бойбоох хаалыа дуо кутурук курдук сылдьыһар. Быыралгылаах үөрэ көрүстүлэр, бултуур сэби-сэбиргэли таҥаһы-сабы

Чэлгиэн хааччыйыах буолан кэпсэтэн араҕыстылар. Ылгын Бойбоох кэлбитигэр айаҕа ырбайа үөрдэ, мэктиэтигэр икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолуор дылы сырайа мэлтэйдэ. Чэйдии олорон Чэлгиэн малтаччы быһа-бааччы оҕолорбутун ыал оҥоруоххайыҥ диэн тыл көтөххө. Бойбоох сырайдыын, кулгаахтыын тэтэрэн таҕыста. Оһуохай кырдьыыга да кыайтардар, кыралара ыал буоларын истэн хараҕа ууланна. Хаһан да бу бэйэлээх таҥара табата, мөлтөх аһаах кинилэр оҕолорун тэҥнээҕим дии санаан, бэйэтинэн тыл көтөҕүө диэн түүллэригэр да суоҕа, Алааппыйа эмиэ ытаньыйан ылла. Кини ийэ киһи билбитэ ыраатта, оччугуйа бу кыыска куттуун-сүрдүүн курдары таттарарын. Оҕотугар кистээн бэйэҥ тэҥнээххин бул атыны диэн өһүргэтэн турар, ону баара кыыс бэйэтинэн тыл көтөҕө кэлбит, Чэлгиэн киһи убаастыыр киһитэ, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас, ити кыыһы кыра сааһыттан оҕотун курдук ииппитэ. Бу кэмҥэ Ылгынтан ордук дьоллоох күн сиригэр суоҕа буолуо, аны сайын Үрүҥ Күн ыһыаҕар уоллаах, кыыс дьылҕаларын тэрийэргэ дэстилэр. Ыһыаҕы хайдах тэрийэллэрин аны саас сүбэлэһиэх буоллулар. Хотууналаах, Сэгэртэй Чэлгиэннээх, Бойбооҕу ытыс үөһэ түһэрэн көрүстүлэр. Кустук Ураһалаах кыыһын кытта аны кыһын бултуур сирдэрин өрө тарда барбыттар, ыҥыыр атынан. Аттарыгар таарыйа от бэлэмниирдии. Бойбоох хонуохха диэн хааллылар, Чэлгиэн көрдөҕүнэ Бойбоох сырайа-хараҕа турбут, тугу эрэ ырааҕы көрө сылдьар курдук. Тыҥ хатыыта Чэлгиэни уһугуннарда, халлаан быһах биитинии кылбайбыт…
— Чэлгиэн дьоммутун куһаҕан тыын иҥмит кыыла суоллаан иһэр, кытаатыахха–
Аттарын тиэтэлинэн ыҥыырдаат Кустуктаах суолларын хайан торҕо сэлииннэн тэптэрдилэр. Сэгэртэйтээх тоҥ буорга туйах тыаһын истэн соһуйан эрэ хааллылар. Хоноһолоро хайдах буолан тыҥ хатыыта харбыаласпыттарын өйдөөбөтүлэр. Хата Чэлгиэннээх дьоллоругар Тарыҥ үрэххэ хонон быстахха түһэн ааһар үүтээн оҕото тутта сылдьаллар эбит, көҥдөйүн бүтэрэн үрдүгэр муохтаах от тэлгээн даҥ кута сылдьаллар эбит. Чэлгиэннээх кэлбиттэригэр соһуйан, дьиктиргээн харахтарын муҥунан көрдүлэр, хата дьон кэлэн симии оһох оҥоро охсон эһэкээннэрин алҕаан уот отуннулар. Кустук түргэн-тарҕан тутуулаах буолан кыра икки эрэ бата сытар үүтээнин начаас абыгылдьытан кэбиспит, өссө ойоҕоһунан титиригинэн сүүрдэн даҥ куппут тыал курдары үрбэт гына. Намыһах киһи төҥкөйөн сылдьар, быстах хонон ааһарга табыгастаах. Бойбоох тоҕо кэлбиттэрин кэпсээтилэр, оҕолор сырайдара уларыйан хаалла, куттаммыттара өтө көстөр, түүн утуйа сыттахтарына сир түгэҕиттэн ньирилиир, ону кытта көҕүс тыаһа үрэх ноҥүө ырдьыгыныыра иһилиннэ.

Аттара хаһыҥырыы-хаһыҥырыы көнтөстөрүн быһа түһээри мөҕүстүлэр. Ыйдаҕаҕа көрдөхтөрүнэ үрэх уҥуор аабы быыһынан хара күлүк элэгэлдьийэр, сороҕор сып сытыы күөх уот ,,кылап,, гынан ааһар.
— Бу кыыл эйэннэн арахсыбаттыы кэлбит–
Чэлгиэн кылгас уктаах батыйаны кэннигэр тутан үрэх эниэтин сүүрэн түстэ, киһи иһэрин көрөөт кыыла часкыйа-часкыйа сири кырбаата, утары ыстанан ойуолууругар үрэх уута барылыы түстэ. Чэлгиэн утары ыстанна үрэх ортотугар көрсөөт, хаһыытыы түһээт сытыы кылыс кылапачыс гынна да, кыыла кыламмытынан ууга умса баран түстэ. Уһун өртүгүнэн быалаан кытыыга соһон таһаардылар. Маннык улахан аһыылааҕы көрө иликтэр, батыйаннан үрүҥ сүнньүн быһа охсон ааспыт. Бачча эмис кыыл хайдах арҕах булуммакка бэйдиэ сүүрбүтүн дьиктиргээтилэр. Баччаҕа арҕаҕын чугаһыгар сылдьар буолааччы.
Бойбоох, Чэлгиэнниин ырдан аҕалан Кустук дьонугар, элбэҕин Оһуохайга хааллардылар, кырдьаҕас тыатааҕы этин амсайан, эппиккэ дылы сэниэ эбиллэн бөҕөргүүргэ дылы буола түстэ. Өбүгэлэр сөпкө да түстүүллэр эбит, кырдьаҕас этэ- сыата киһиэхэ күүс-сэниэ киллэрэр, үөһэ искин-үөскүн ыраастаан сааскар саас эбэр, Оһуохай табылыннаҕына хос сиэн оҕотун көрөр дьоллонон айыыта харата ыраастанан, ыра санаа оҥостор ырайыгар ыттан төрүттэрин көрсөр дьоллонуо.
Кустуктаах Ураһалаахха салгыы барбыттара ыксыыллар, үрэх тоҥо илигинэ төннүөхтээхтэр.
Чэлгиэннээх аны саамай ыраах сирдэригэр Тыымпы тыатын үрэҕин баһыгар таҕыстылар, уончалар түөрт уол хаалыахтаахтар. Тыытыллыбатах өлгөм бултаах сир, курдары түһэн үс күнүнэн тиийиэхтээхтэр, аара Ааттаммат Эбэҕэ сылгыһыттарга хоннулар, манна баар уолаттар кыһын эмиэ бултууллар. Этэҥҥэ Тыымпы сиһигэр тиийэн уолаттар үрэх толоонугар от оттоон үллэҥнэттилэр, Харачаас биир уоллуун,, хохуора,, сыарҕа оҥордулар, дуҕа иэхтилэр. Кыһын үрэх устун Ааттаммат Эбэҕэ тиийиэхтээхтэр, онтон суоллаах сир. Чэлгиэн бу добдурҕа саҕана олох иллэҥэ суох сырытта, наар түүлээхчиттэрин тэрийии, аны бултуурга сэп-сэбиргэл элбэх, онон харса суох хааччыйар, саа сэбигэр тиийэ.
Дьон кулгааҕа, хараҕа чуор, ырааҕы истэр түргэнник түөлбэлэри тилийэ көтөн кулгаахтаах барыта иһиттэ. Аны сайын Аҕа уустарын араҥаччыта, күннээххэ көстүбүт көмүс куттара, Ылгынныын ыал буолан ыҥырыллар ыһыахтарын билиҥҥиттэн ыра санаа оҥостон кыыдааннаах кыһын бүтэ охсон кылыһахтаах оһуохайга ойуохтарын баҕардылар. Кустук эмиэ Ураһалаах кыыһын кытта ыал буолар ыһыахтара бииргэ буоларын истэн, уостан түспэт улахан сонун буолла, элбэх сиринэн эрдэттэн эрийэ көттө.
Кыстык иһэрин биллэрэн айылҕа барахсан отун-маһын ииктэтэн

ааста, өр-өтөр буолбата халыҥ былыттар халыйан кыстык хаара ыксаабакка тэллэҥнээн маҥан куобах суорҕанынан отун-маһын үллүйдэ. Чэлгиэн быйыл өрдөрбүт кыл муҥхатынан Улахан Эбэҕэ күүлэй тэрийэбин диэн бар дьонугар биллэрдэ. Харачаас тугу сатаабатаҕа суоҕуй, муҥха тэрилин барытын бэрийдэ чочуйда, кини оҥорбута барыта тупсаҕайа туттарга чэпчэкитэ. Муус баһар сүүрүн сүөһү ойоҕоһун уҥуоҕун талаҕынан үүйэн кээспитэ ураҕас тутаахтаан, балык баһар кыл сүүрү, үтүмэх, көхө, дьахталларга уһун муҥха соһор ситимин кылынан хаттарбыта. Муҥха буолар күнүгэр үс сыарҕаҕа нырыы маһын тиэйэн киирдилэр. Эбэлэрин эҥэригэр үс сиргэ кутаа отуннулар. Эрдэттэн бэлэмнэммит аһы-үөлү тиэйэн киирдилэр, хас да улахан тымтайга кыынньыбыт кымыс, кыра тууйастары.
Көкөт, Эдьиий, Күөрэгэй Эбэлэриттэн көрдөһөн алгыс тылын астылар, күөх Боллох иччититтэн көмүс хатырыктааҕыттан киэһээҥҥи күөскэ куду анньарыгар. Эбэлэрин эҥэригэр ас арааһын тэлгэттилэр, Эһэкээннэрин аһаттылар. Хара сарсыардаттан киһи бөҕө субуруста, аттаах-атыырдаах, сыарҕалаах оҕус сыннарыылаах. Улахан Эбэлэрин үс уһун атаҕын нырыылаах тардарда сүбэлэстилэр, ортоку киэҥ түөлбэтин хаалларардыы. Кырдьаҕас Кынаачай туона үктээн ыллаҥнатта, муннуктарга, чардаакка абырҕалы анньыалаата. Сытыы батас анньыылар мууһу курдурҕаччы түстүлэр, нырыыһыттар күйгүөрэн Эбэ иһэ эймэҥнэс киһи буола түстэ. Эргэ барар кыргыттар, Далбар Мааны Хотуттар баар суох мааны таҥастарын таҥнан киэргэнэн ахан киирбиттэр, үтүөмсүйэ туттаннар кылап-халап көрдүлэр, сыарҕаҕа тиэйэн киирбит муҥхаларын бэрийдилэр. Кынаачай субу-субу ордотуур саҥата иһиллэр, нырыыһыттарын да хаһыытыыр, анньыыһыттары да мөҕөттүүр. Элбэх киһи көҕөр өр гыныахтара дуо, сотору тахсар чардаакка тиийэн үтүмэхтэри таһааран муҥха кулгаах быатын таһаардылар, модьу-таҕа көрүҥнээх Кыыл уола аадьуо сыыйа тардан тааһаабытынан барда. Кынаачай мөҕөттөөн баллыгырыы сылдьар, икки киһини сыттык маһынан муҥха аппатын диэн үүйэ баттатан истэ. Кынакка илдьит соболор көстөн дьон өрө эккирэһэ түстүлэр, сотору ийэ тахсыытыгар чардаат иһэ үллэ турар күөс курдук оргуйбутугар үөрэн уһуутаһан ыллылар. Тааҥ тахсыбатын диэн сыарҕаҕа куту-кута тыаҕа тастылар, Эбэлэрэ өлгөмнүк күндүлээн баар дьон хааһахтарыгар кутуннулар. Чэлгиэн Оһуохайга өлүүлээн таһаарда, кырдьаҕас Эбэтин балыгын тото амсайар буолбутуттан үөрэн хараҕа ууланна, урукку быралгы сылларын санаата, маннык эрэ сымнаҕастык сылаастык оҕолорум ыччаттарым илиилэригэр сытыам диэн санаа да суоҕа, соҕотоҕун сорсуйарбар кииним эрэ түспүт өтөҕөр тиийдэрбин

диэбитэ. Чэлгиэннээх күн-ый буолбуттарыгар муҥура суох махтанар. Бастакы күн күүлэй балыгын барытын үллэстэн үөрэ-көтө тарҕастылар. Кэлин икки күҥҥэ,, абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат,, диэбиттии киһи бөҕө сырытта, истиһэн кэлии өссө элбээбит, бу да күннэргэ Эбэлэрэ матарбата, кыаҕа тиийэринэн харса суох лэһигирэс соболору бэлэхтээтэ. Кыайан муҥхаҕа сылдьыбатах кырдьаҕастарга, аҥардас тулаайахтарга собо ыытаалаан барҕа махтал бөҕөтүн ыллылар. Муҥханы дьаһайан туона үктээбит Кынаачай кырдьаҕас бу күнтэн уостан түспэт улахан махталга сырытта. Тыыннаах дьону күөх Боллох күндүтүттэн матарбат туһуттан улахан хааһахха толору кутан Атыыһыкка ыыттылар, үөрүүтүттэн уҥуоҕа халыр босхо барда, кини да саас баттаан сырыыта сыылбатыйан, ыыра кыараан дьиэ бөҕө эрэ буолара тиийдэҕэ. Чэлгиэни кытта уһун сылларга хатыстар да киэҥ ыллыктаах, өйдөөх киһиннэн ааҕара, уруккуну-хойуккуну санаан хараҕа ууланан ылла. Киһи саҕачча акаары бу күн сиригэр суох эбит дии санаата, мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр эйэ дэмнээхтик олорбокко элбэхтик эрэйгэ тэбиллэрин бэйэтэ көрдөөн бэрт былдьаһар.

Содержание

• 82

82

Кырдьаҕас Кынааҕай бэйэтэ эмиэ биир туһунан иэйиилээх ,, Кырдьаҕас,, ааты хос самылактаммыт киһи, биһиги,, Кырдьаҕастар,, диэн дьээбэ тыллаах, дьиҥинэн сааһын ортотун да туола илик. Эдэр эрдэҕинэ,, Кынат Уол,, дэниллэрэ, атаҕынан иэгэйэр икки атахтаах иннин быһа түспэтэх киһитэ үһү. Сүүрдэҕинэ илиитэ-атаҕа көстүбэккэ курпааскы халыйан иһэрин курдук этэ дэһэллэр кырдьаҕастар, үөлээнэхтэрэ. Бэйэтэ кэпсииринэн түргэнник сүүрдэҕинэ атаҕа сири билбэккэ көтөн тахсаары гынарым диэн кэпсиирэ үһү, төһө кырдьыга, сымыйата биллибэт. Кырдьык ыһыахтарга сүүрэн, атах оонньоон мүһэни баҕас ылбахтаабыта дииллэр, барыта үһүйээн курдук. Уонча көстөөх сири атаҕын тэбиитин кубулуппакка күнүнэн эргийэрэ үһү. Ол бэйэтэ эмискэ сүүрэрин-көтөрүн бырахпыт. Ким да билбэт тоҕотун, арай сири-буору аннынан Чуумсук кэпсээбитэ иһиллэн остуоруйа курдук хаалбыт. Биир ыйдаҥа түүн хабаҕа хайдаары ойоҕун хоонньуттан оронон таһырдьа тахсыбыт, илин диэкки хайыһан дьааһыйа-дьааһыйа ииктээн тыктара туран алааһын уҥуоруттан икки туох эрэ көтөн иһэрин көрбүт, түргэттэрэ диэн аттынан халыйан ааспыт салгыннарыгар сиргэ олоро кэлэн түспүт. Оннук салгыы көтө турбуттар, ол сүүрээччилэртэн инникитэ,, Кынат Уол,, этэ диэн андаҕайар, кэнникитэ тэҥкэ тиит саҕа хара бэкир түсүһэн иһэрэ…
Кынаачайтан ыйыттахтарына,,Ээ пахай ол киһи сиикэйдиир, омурдун абырахтанар, хата бэйэтэ түүн ойоҕун хоойуттан саһан хайа эрэ көссүүтүгэр күүлэй тэбэн кэлбитин ханарытан кэпсиир,, ону истэн Чуумсук улаханнык өһүргэммит дэһэллэр, ойоҕун да кулгааҕар тиийэн оройун хастаҕа. Ол гыннар Чуумсук кэпсиирэ оруннааҕа буолуо дэһэллэр, тоҕо эрэ эмискэ атах оонньуурун бырахпыт үһү. Билигин да атаҕар чэпчэки тыаһа-ууһа суох кэлбитэ барбыта эрэ баар, атаҕын төбөтүгэр дьиэрэҥкэйдээн хаамар. Чэлгиэн муҥханы дьаһай диэбитигэр үөрүүннэн ылыммыта, эрдэттэн хайа күөлү тардалларын сүбэлэһэн, сул саҕана Эбэтин уутун эппиэдэйдээн кэлбитэ. Чэлгиэни улаханнык ытыктыыр, эдэр сааһыттан турбут олорбут сырыылаах, мас көнө уолу сөбүлүүр. Быйыл күөх боллохторо күндүлээн тутум үрдүү сылдьар, билигин киһи барыта собо айах. Үнүр аны сылгыһыттарга баран Ааттаммат Эбэ Куутуйатын тардыаҥ этэ дуо диэн ыйыппыта. Онно сүрүн сылгылара барыта турар, кыһыннары сылгы көрүллэр сирэ. Билигин убаһа араарыыта онон киһи элбиир ол дойдуга.
Ааттаммат Эбэ кырдьык да күн туллар күөлэ эбит, Кынаачай бу сиргэ-уокка урут үктэнэн көрө илик, ыраах да эбит, аара хонон кэллилэр, урут Чэлгиэни кытта улаханнык бодоруһа илик буолан ис-тас санаатын үчүгэйдик өйдөөн-дьүүллээн билбэт этэ. Кини

баай киһи буолла да бардам, тот киһи дохсун дииллэринии дьонун этэ дьаһайа сылдьара буолуо дии санаабыта, олох кини өйүттэн тиэрэ быһыылаах-майгылаах киһи буолан биэрбитэ. Үнүр да муҥхаҕа Улахан Эбэҕэ көрбүтэ,, Муҥханы дьаһай,, диэт дьаадьыйан биэрбитин. Бииргэ сылдьар уолаттара олох санаатын өтө таайардыы бэйэлэрэ оҥорбуттара-туппуттара баар буолан иһэр. Дьон да табыллан аргыс буола сылдьаллар эбит кыахтара-күүстэрэ, эппиккэ дылы сатаабаттара диэн суох. Дьиҥ Хотуннара бу Бойбоохторо эбит, кини илиитин- атаҕын кэтиир курдуктар, саҥаран-иҥэрэн сыыдам сырыылаах кыыс оҕо кылааннаҕын көрдө-иһиттэ. Илдьэ сылдьар атыыра иччитин кытта киһилии эрэ кэпсэппэт, сыарҕатыгар олороот чупчуруйарын кытта атара сэлииннэн түспүтэ бу көрүөххэ кэрэтин кынтайан баран сиэлэ кутуруга сыыйыллан иһэрэ, бары да сылгы бэрдин илдьэ сылдьаллар да бу Сындыыс Уолугар тиийэр суох эбит. Кынаачай биир уоллуун Куутуйаны эппиэдэйдээтилэр. Эбэттэн тахсар өттө дириҥ, аҥарыттан лаппа чычаарар эбит үркү, муҥха хаамыа суох. Урут сурах хоту истэр Эбэтин илэ көрөн чахчы салынна, соҕуруу сиһи хайа суруйан киирэр улахан үрэҕэ, хоту Куутуйаланан тахсан барар эбит, киһи хайдах да ойуулаан оҥорбот киэҥ уораҕайдаах дойдута . Сөпкө да манна сылгы туталлар , баһа-атаҕа биллибэт сыһыылар, быттыга-хонноҕо ааҕыллыбат хочолор, быста-быста салҕанар түмүгэ көстүбэт толооннор, элгээн эгэлгэтэ, алаадьылыы алаастар. Өссө Кынаачай сөҕүөн дуу, бэркиһиэн дуу иннигэр бу кыыстара хайдахтаах да хаҥыл сылгыны хамсаппат эбит. Хайдах эрэ бу кыталык кыыһы хара маҥнайгыттан сэнии көрбүтэ, хаҥыл үйэтигэр быа түспэтэх атыырын хайдах айааһыырын көрөн тото киэптэттэ. Үүннээн баран көнтөһүн төлө тардан кээспит сылгыларын ойоҕоһугар тэҥҥэ ойсон иһэн үрдүгэр хатана эрэ түспүтэ баар буолар, дьэ манна буолар күһэҥэ быстара, күн туллар мөҕүүтэ. Кэлин атаҕар өрө тура-тура ойуолааһын, ол быыһыгар бугуйан тиэрэ баран түһүү, Бойбоох охтон бэрт модьугу курдук хатанан баран сылдьар. Кэлин мөҕө сатаан баран айаҕыттан үрүҥ күүгэннэнэн, уҥуоҕа халыр босхо баран салыбырыы тураахтыыр. Кынаачай дьэ оройдотто бу халлааны хастыыр, иҥиир күүстээх уолаттар Хотун Хаан оҥостон күлүгүн быһа хаампаттарын. Дьон кулгаахтаах буолан истибэт буолуохтара дуо уонча аттаах киһи кэллилэр муҥхалаһа. Сарсыарда ойон тураат сыарсаҕа муҥхаларын соһон киирдилэр. Уонча нырыы быһыннылар, муҥхаларын түһэрээт, үтүмэхтэрин соһон таһаардылар, чардаакка Кынаачай үс талаҕы аста, аны хоту баһыттан утары нырыылаан кэллилэр. Нырыыһыттар чугаһаабыттарыгар үс талахтара өрө тилигирии

түстэ, Кынаачай соруйарын кытта икки бэлэм турбут уолаттар чардаакка быга сыппыт ситимнэри соһон ыллылар, талахтары сулбурута тартылар. Кынаачай сэрэйбитин курдук адаҕа курдук сордоҥнор, борохойдор, омуннаатахха олорор оҕо саҕа лиһигирэс соболор, эмиэ сыарҕаннан барытын тыаҕа тастылар. Сарсыарда киирэллэригэр Эбэлэригэр бэлэх уурбуттара, Көкөт уот оттон алҕаабыта, киэһэ хонуктарыгар икки үтээнинэн сытан бары Эһэкээннэригэр махтанан айах туттулар. Ити курдук Кынаачай мындыр муҥутаан балыктааһыны баһылаан бардаҕа, үтээҥҥэ сытан үгэстэринэн барыны барытын кэпсэтэллэр.
— Кынаачай эйигин эдэр сааһыгар абааһы уолун кытта сырсан турардаах диэн үһүйээн баар дии кырдьык дуо?—
Бас уола Баскыыр наараҕа тиэрэ түһэ сытан ыйытта. Кынаачай сэрэммиттии эргим-ургум көрөн ылла…
— Дьиикэйи олох ахтыма билигин да санаатахпына этим тардар–
— Ээ онно туох аньыыта-харата кэлиэй, ааспыт аастаҕа дии, хата сиһилии кэпсээ эрэ–
Кынаачай көхсүн этиттэ, кэпсиибин дуу, суох дуу диэбиттии үүтээн иһин эргиччи көрдө…
— Кырдьык кыра сааспыттан сүүрэр дьаллык киирэн моһуоктаабыта, уҥуох-уҥуоҕум барыта кычыкыланан сүүрбүппүн бэйэм да билбэккэ хааларым, сүүрдэхпинэ наһаа чэпчиирим, икки илиибин быластыы уунан баран алааспар күнү көрсө сүүрэн тэптэхпинэ мэктиэтигэр атаҕым сири таарыйбат курдук буолара, кэлин аҕам көрөн мөхпүтүгэр көрбөтүгэр сүүрэрим,, Нохоо аньыылаахтык дьүһүлэнимэ, аны көстүбэти батыһыннара сылдьаайаххыный,, дэлби мөҕөрө. Эһэм кэпсээн турар сырсыбытын. Олорор алааһын киириитигэр,, Мин кыайдым,, диэн ыһыытаабыт үһү. Кини эмиэ мөҕөөхтүүрэ да дьолоҕойбор оҕустарбат этим.,, Кынат Уол,, аатыра сылдьыбытым. Аны ойох ылаары атын алаас оҕолоругар оһуохайга ойорум, дьиэбэр эрдэ кэлээри сүүрэн тэбэрим. Биир киэһэ идэбинэн хойутаан хаалан дьиэбир муҥмунан тэптим, ыйдаҥа. Арай Холболоох өтөҕүн ааһан иһэн иһиттэхпинэ кэннибэр киһи сурдургуур, эргиллэн көрөөт иэним иҥиирэ кэдэс гына түһэргэ дылы гынна, сүрдээх улахан уоттааҕыннан көрбүт баҕайы ойоҕолуу түһэн иһэр эбит. Кымньыылаппыт курдук өрө көтө түстүм да түһүнэн кэбистим. Кулгааҕым куугунаата, хараҕым уута сарт түстэ. Чуумсук олорор өтөҕөр өрө сүүрэн кэллибит, ол киһи тахсан утары ииктээн тыктара турарын үрдүнэн көтөн аастыбыт. Хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ охтон атаҕа адаарыйан эрэрэ. Алааһым аартыгар киирээт,, Мин кыайдым,, диэн хайа ыстанным, эргиллибитим сүөдэйэн тураахтыыр, сүр ыараханнык часкыйаат сүтэн хаалбыта, онтон ыла сүүрэрбин быраҕа сылдьабын. Чуумсук барахсан төһө эрэ сүрэҕэ хайынна, кини киһи булан-булан хабаҕырбыт да кэмэ баар–
Кынаачай,, мүчүк,, гынаат күлэн кэбистэ.
— Ити хоту куутуйа үрдүгэр турар үрдүк киэҥ өтөххө ханнык эрэ кэмҥэ Куонайдар диэн аҕа ууһа олорон ааспыта дииллэр. Элбэх киһи аастаҕа онтон хаһыс түһүмэх эбитэ буолла,—
Аны Хаптаанай уус тугу эрэ кэпсээри уоһун-тииһин оҥоһунна. Тугу эрэ толкуйдаан олоро түстэ.
— Ол саҕана биир сиргэ таба олорбокко сыҕарыйан иһэллэрэ үһү. Бу аҕа ууһугар Былдьырыыт диэн уол оҕо тура төрөөбүтүн,, Сыыһа тута сылдьымаҥ, борбуйун көтөхтөҕүнэ баар эрэ Боотургут, хаххахыт- дурдаҕыт буолуоҕа,, диэн олохтоох ойуун көрүүлэммит–.
— Аны аҕата кимэ биллибэт, тулаайах хамначчыт кыыстара долборукка төрөөбүт, күкүүр кэннигэр хотуулга оҕо ньарылыыр саҥатын истэн тахсыбыттара, кыыс барахсан бараахтаабыт, уолу биир оҕото суох эмээхсин ииппит, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан. Ким даҕаны аанньа ахтан анаан-минээн кыргыс үөрэҕэр уһуйбатах, тиргэлээн-сохсолоон хара тыатын харахтаммыт. Ойууннара төһө да сэрэппитин-эппитин үрдүнэн аҕа ууһун кырдьаҕастара киһи баар диэн кыһаллыбатахтар, эппэт кэлэҕэйин иһин Былдьырыыт диэн ааттаабыттар. Ол курдук көҥүл айбардаан күөгэйэн олордохторуна көс омуктар көҥү анньан киирбиттэр. Эрдэ кэлбиттэр эһиэнэ диэн аахсыбат урдустар уһаты туора сүүрбүттэр. Олохтоохтор утарсан көрбүттэрин угунньа курдук тэпсибиттэр, аанньаннан арахсыбаттыы булбуттар, аны аҕа ууһугар өтөрүнэн үөскээбэтэх, харахтаах хайҕыыр тыла бараммыт, тыллаах туойар тыла тиийбэтэх кэрэ куота көстүбүтүн, аҕалыҥ диэн ачыарыһан турбуттар. Оҕолообут оҕолорун, сүрэхтэрин чопчутун биэримээри дьирээлэһэн көрбүттэрин, ырбалаах оноҕоһунан ыбылыта ытыалаабыттар, үөгүлүүр үҥүүннэн өтөрүтэ түспүттэр, кыланар кылыһынан кырбастаан барбыттар. Онно дьэ өйдөммүттэрэ үһү, ойууннара эппит кэс тылын кэспиттэрин. Хара тыаҕа олорор Былдьырыыкка илдьит ыыппыттар, күһэҥэ быстара, күммүт хараарара кэллэ. Күн буолан көмүскээ, Ый буолан ыраастаа диэн илдьит киһи үҥэн-сүктэн тоҥхойо сыппыта үһү. Үһүйээн буолан үлүннэриилээх буолуо, бу Эбэ соҕуруу баһыгар киирдэ киирээт үс ураһаннан түһэ сытар устуу урдустарыгар чупчурҕан оноҕоһун ыыталаан испит. Ааҕан көрүҥ эрэ төһө ыраах сирин, ити үрдүк өтөххө дылы. Оноҕостон ордубуттара ойуурга түспүттэр, бастара батарынан барбыттара, куула тыаҕа куоппуттара үһү.—
Хаптаанай уус бу Эбэ былыргы олохтоохторун кэпсии олордо. Аны кэпсээн ыкка көстө, Сиэллээх Сиимэн кэпсээнэ…
— Үс буолан добдурҕа саҕана кыыллыы таҕыстыбыт, ол саҕана кыанар чолохоос сааспыт, биир чокуур саалаахпыт аҕыйах иитиилээх, бу санаатахха сэттэ сиринэн салҕааһыннаах сэп да сэп эбит. Ол саҕана

улахан сэптээх саҕа санана сылдьабыт, тайыыбыт диэн, батыйабыт диэн. Мин куобах диэн кыра ыттаахпын туус маҥан дьиэҕэ хааллараары гыммыппын күүһүнэн барсаахтаата, тыаҕа тахсар баҕата сор, уолаттарым икки бөрө курдук бөдөҥ ыттаахтар, кыылы бэйэлэрэ да тутуох дьүһүннээхтэр. Мин кыра бөөхүллэбин субу-субу тутан ньарылаталлар, үүтээҥҥэ тиийэн икки күн тыаҕа наар мин ыппынан сырай харах анньан сордоотулар, айах адаҕата диэннэр. Сатыы сылдьабыт, арай бэс устун хааман истэхпитинэ аллара ааһар үрэх талаҕын быыһыгар мин куобаҕым үрэн ньаҕыргыыра иһиллэр.,, Ээ баҕайы туох туһалааҕы үрбүт үһү, куобах буолуо,, диэн барбатылар. Арай мас тыаһа өрө барчалана түстэ да ыты кытта охсуспутунан адаар муостаах атыыр тайах атаралаан таҕыста, аны били икки ыт маргыйбытынан аллара ыстаннылар, ыттары көрөөт тайахпыт туора ыстанна, эриэн кыыллар кэнниттэн үрэн үүрэр аакка бардылар, аны чокуур саабытын чабырҕатан көрдүбүт да уот биэрбэтэ. Дьэ накаас диэ. Куобаҕам олох тайах баллырыгар ыйана сылдьар, ол сылдьан тайахпыт бүдүрүйэн дуу, иҥнэн дуу сырайынан барда, мин сүүрэн түһэн тура сатыы сылдьар тайаҕы агдатыгар түстүм өтөрү, кыылбыт хаана ыһылла-ыһылла түһэ турда, сотору куобаҕым үрэр саҥатын истэн тиийдибит. Били икки улахан ыт куобах эрэйдээҕи чугаһатыахтара дуо? Өлбүт тайаҕы ытыра-ытыра убахтыы ахан сылдьаллар, уолаттарым абаларыгар ыттарын быһыта тэбиэлээн үүрдүлэр. Куобаҕы боссоон аһаттыбыт,эмис да этэ. Аны оннук ааста, куобаҕы күлүү гыммат буоллулар, тарыҥнаах үрэх устун хааман иһэбит. Куобаҕым туохтан эрэ сэрэммиттии ыйылыыр, киһи таһыттан арахсыбат, соһуйан тулабытын көрүннүбүт,туох да көстүбэт, арай иннибитигэр сыгынахтаах мас суулла сытар көрдөхпүтүнэ били икки ыт ойон тиийэн үрэ-үрэ сыгынах аннын хаһан бурҕаҥнаттылар. Доҕоор күтүр улаханнык часкыйбытынан атын күтүр ойон тахсыбат дуо, ыттабыт ыйылыы түһээт биһиги диэкки ыстаннылар, биһиги соһуйан хаалан айахпытын атан турдубут, хата ыттарбыт сулары көтө сыһан аастылар. Иэдээн буолаары кутталбытыттан өйбүт да көттө быһыылаах, арай эмискэ сүр күүскэ кыламмытынан кыылбыт күөһэлис гына түстэ да сүнньүгэр сүгүллэр сылдьыбыт ыппыт эһиллэн хаалла, кыыл сылбырҕата сор эбит ойон тураат биһиги диэкки ыстанан иһэн эмиэ часкыйа-часкыйа кулаачыктана сырытта, саабытын туора быраҕаат кыылбытын тайыыннан өтөрүтэ түһүөлээн бардыбыт. Кэлин аҕыйахта ойоот умса түстэ, онно дьэ өйдөөтүбүт Куобах ахтатыгар ыйана сылдьыбыт эбит, көр бу өйүн эмсэкэ сирин биллэҕэ, били икки ыт хата үүтээҥҥэ эккэлии тоһуйдулар. Кэлин чөкө Куобаҕынан эрэ бултуур

этибит. Ымыылаах ыт барахсан булчут буолар эбит. Куобах барахсан элбэхтик булт кутаатыгар олордубута–
Ытын санаан Сиэллээх үөһэ тыынан ылла. Уһун түүн үүтээҥҥэ арааһы бары кэпсэттилэр, сарсыарда барааччылар балыктарын, муҥхаларын тиэнэн бардылар. Быралгыттан үс уола, Алааппыйа улахана, Кустук дьонугар өлүүлээн ыыттылар. Чэлгиэннээх убаһа арааран баран бэйэлэрэ ылан бараары хааллардылар, сылгыһыттарга туһунан өлүү. Итинник күннээҕи түбүк сыҕарыйан истэ.

Содержание

• 83

83

Кутурар саҥа бөҕө кулгааҕар кутулунна, ыксаан кулгааҕын хастан көрдө, син биир сүппэтэ ханна эрэ сир түгэҕэр дуу, халлаан оройугар дуу хоһооно биллибэт биир кэм кутуллан олорор. Сороҕор сүтэ-сүтэ иһиллэр, хатан куоластаах дьахтар саҥата мэнэрийэр, эмиэ да эр киһилии лоҥкунаан ылар, дүҥүр кыаһаан тыаһа биир кэм тохтоло суох лүҥсүйэр, кулгааҕар кутуллар…
— Оо Орто Дойдум огдолуйаары гыммыт
Кэрэ Дойдум кэхтэр турукка тиийбит,
Уот Кудулу Байҕал уһуурар төлөнө
Хара былыттыы халыйа көтөн.
Айыы аанын адьарай аймаҕар
Аһан биэрэн алдьархайы аҕалаары,
Улуу Дьаалы улаҕата көстүбэт
Түгэҕэ биллибэт түҥкэтэх дойдулаан,
Түҥнэри төлкөлөөн түөрэҕи түҥнэрэн
Хараҥа харахтаан хаанынан суудайан.
Иилэн ылбат иирсээни иччилээри
Иимэргэ баппатах илбиһи иҥэрэн,
Тэһиинэ туппакка төлүтэ түстүлэр
Үүннэнэн көрбөккө үргүөрэ үрдүлэр
Муоһалаан дьыбары дьааһыйда.
Ким кэлэн киириниэй киһилии
Ахсаана биллибэт аһыылаах аймаҕар,
Сиир аһыыр туруктаах
Силлиэтин түһэрэн,
Ыллыктаах ыырбытын ыһаттаан киирбитин
Ылгыа дуо ымынах ыарылыы…
Быйыл бу туга ханныга биллибэт хара тыа быыһыгар быраҕыллыбыт былыргы балаҕаны булан өрө тардан бултуур сир оҥостоору кэлбитэ.
Дьураан Бөҕө сахаҕа кырдьык бөдөҥ көрүҥнээх бухатыырдыы быһыылаах киһи, хаһан да үгүс элбэх киһини сыһа-соһо сылдьыбат. Соҕотоҕун дугуйданан хара тыаны харахтанарын сөбүлүүр. Быйыл кырдьаҕас таайыттан маннык сир баар диэн үһүйээн хоту истэн хаама сылдьан бу балаҕаны таба тайаммыта. Үрэҕи өҥөйөн турар харыйа быыһыгар саһан турарын булан самаан-иилээн бултуур сир оҥостоору булбута. Өтөр-наар киһи үктэммэтэх сирэ буолан булт баҕас баардыҥы этэ, хаһан да тыатааҕыга сааламмат, аҕахтаан быктаҕына ыарахан батыйаннан бултуур, быйыл үс арҕахтааҕы бултаата, күһүн эрдэттэн айа, сохсо бөҕө бэлэмнээбитэ, үрэҕин үрдүгэр тоҥуу оҥорон хас да айа тардан тайах, таба ылбыта. Улахан наарта сыарҕа оҥостон үүтэнин таһыгар лаабыстаан иһэрэ, булт баҕас баара, ол бэйэтэ аҕыйах хонуктан бэттэх туох эрэ биллибэт көстүбэт иэдээнигэр түбэстэ. Ый туолар күнүгэр утуппакка мэнэригэ дуу, иччитэ дуу, бэйэтэ да билбэт күлүктээҕэ утуппакка сордуур, туох эрэ буулаабыта биир кыһалҕа буолбута. Улаханнык онтон мантан куттанан ороһуйа сылдьыбат бэйэтэ, бу сиртэн тэскилииргэ санаммыта. Хаар халыҥыы илигинэ бу Ыйылыыр үрэҕин бата бардаҕына этэҥҥэ аҕыйах күнүнэн Ааттаммат Эбэҕэ түһүөхтээх, Чэлгиэн сылгыһыттара кыһыннары баалларын билэр онон эрэх турах санаалаах. Биир сарсыарда тыҥ хатыыта наартатын соһон үрэҕин устун туут хайыһарын тиэнэн лэппэрдии турда. Тааҥнаан баран тоҥмута наарта сыыгыначчы барар, түүлээҕин

кытта аара аһыыр үтэтин тиэнэ сылдьар, атынын сылгыһыт уолаттары көрдөһөн тиэйтэрэр санаалаах. Үһүс хонугар этэҥҥэ сылгыһыттарга тиийдэ, муус кыаһаан кырыа буолбут киһи хоочугураан киирбитигэр уолаттар куттанан куттара көтө сыста. Түптэ түрүлүөн үрдүгэр түһэн киһилэрин сыбыдахтыы охсон итии киллэрдилэр. Киһилэрэ чэйдээн баран туох быһыы майгы буолан күрүүр аҥардаах тэскилээбитин кэпсээтэ, аны уолаттара куттанан сырай-сырайдарын көрүстүлэр. Маннык ыарахан киһи өйүгэр батан киирбэт суолу хайдах кинилэр иннин-кэннин быһаарыахтарай, икки сыарҕалаах аты көлүнэ охсон ыал туруута тиийэрдии Чэлгиэннээххэ ыстаннардылар. Ыйдаҥалаах тумарык быыһынан күдэрик курдук көтүтэн ыал туруута сэргэҕэ астардылар. Чэлгиэн уолаттарын көрөн соһуйан хараҕын өрө көрө түстэ, кэннилэриттэн Дьураан Бөҕө сүгүллэн киирэн өссө улаханнык дьулатта,туох алдьархайа таҕыстаҕай диэн. Дьураан айдааннаах Атыыһыт аймаҕа, ол аҕатын ууһуттан төрүттээх, аата эрэ оннук да бэйэ бэйэлэрин улаханнык уруурҕаһан быстыбатах дьон.
Сотору Бойбоох тымныы дьыбары кытта балаҕан иһигэр көтөн түстэ. Бу кыыстан киһи тугу да кистээбэт барытын билбитэ-көрбүтэ истибитэ эрэ баар…
— Хайа Дьураан төрүттэриҥ төбөҕүттэн таһааран, өбүгэлэриҥ үөйбэтэх өттүгүттэн өҥөйөн ыыттылар дуо?—
Дьурааны сып-сытыы уоттаах хараҕынан көрөн турда, киһитэ ханна сылдьан тугу истибитин көрбүтүн тиэр-маар да буоллар кэпсээтэ.
— Хата этэҥҥэ эрэйдээбэккэ ыыппыт, итиннэ былыр хараллыбакка хаалбыт ойуун уҥуоҕа сытар, аны киһи да булбат гына муох көтөҕө саптаҕа, кыргыс үйэ кэмнэригэр аҕа ууһуттан кыйданан итиннэ бүгэ сытан бүттэҕэ, ол былыргы дьыллар быыстарыгар, урукку дьалхааннах дьыллар улаҕаларыгар туох үүрэн-түрүйэн үрэх баһыгар бүгэн быстыбытын, дьабыныгар көппүтүн аны кэлэн ким билиэй–
Сылгыһыт уолаттар сырайдара-харахтара мөлтөҕүн көрөн…
— Куттанымаҥ эһигини кэлэн эрэйдиэ суоҕа, суола бүтэй, былыр үйэҕэ быыһа-хайаҕаһа бүөлэннэҕэ, итиннэ сытан хомуһуннаан кыырбыта кутурбута хааллаҕа, ол ыйдаҥа түүннэргэ ыйаммыт тыллара-өстөрө иһиллэн эрдэҕэ, туох да туора быһыы оҥорор куттала суох, ол кыргыс үйэтинээҕи кэмин кэрдииһэ бүттэҕэ–
Бары,, һуу,, гына түстүлэр, сырайдыын-харахтыын сырдаатылар. Уолаттар чэйдээт төнүннүлэр. Дьурааны Чэлгиэннээх дьиэтигэр тиэрдээри бардылар, суол иис оһо илигинэ, хаар тибии түһэр кэмин иннигэр, этин түүлээҕин тиэйэ тахсаары дьонуттан көлө уларсар санаалаах. Дьураан аҕата Долгуйбат кырдьаҕас аатын курдук киэҥ холку киһи, бииргэ төрөөбүт инилэрэ бары турбут олорбут дьон атахтарыгар чиҥник, ол гынан баран хастыы да хонукка ыраах

үстүү-түөртүү сыарҕалаах аты биэрэн ыытыахтарын кэрэйдилэр,билигин хаар чарааһыгар отторун-мастарын тиэнии кыһыҥҥы кылгас күнү былдьаһыы, мантан саас буркуннар түһүөхтэрэ, сыарҕа сылдьыбат хаара үллүктүө аны хомураҕа киһини уйар буола кытаатыа, оччоҕо улахан быстарыы буолан дьылга да барыахха сөп, күннээҕи уоһунан аһыы турар сылгыга сүөһүгэ кутталлаах суол. Аҕатын олохтоох тылын истэн Дьураан кыра оҕолуу кэтэҕин тарбанна, ону көрөн ийэтэ эмээхсин…
— Ээ барахсаны көр, оҕом өйө киирээри кэтэҕиттэн көмө көрдөстөҕө үһү–
Кыра хаппыт куурбут ийэтэ,, Холумтаннаах,, күлэн сырайа төгүрүк ый курдук мылтайда. Былыр эдэригэр сиртэн буортан тэйбит сыыдам сытыы хотуу туттулаах кыыс оҕо биир алааска оонньоон улааппыт уолугар Долгуйбакка,, ээх,, диэн эйэргэһэн үйэ аҥара оҕо бөҕөтүн кыра бэйэтэ кыйма курдук төрөтөн күн сирин көрдөрдөҕө. Дэлэҕэ дьоно- сэргэтэ мааны майгытын иһин,, Дыгыйар,, аатын уларытан,, Холумтаннаах Хотун,, диэхтэрэ дуо. Куруук киирбиккэ-тахсыбыкка сылаас холумтаннааҕын иһин…
— Чэлгиэн биһиги бэйэбит баран кэлиэххэ Дьурааны илдьэ, таарыйа ол былыр үйэҕэ баран хаалбыт хомуһуннаах ,,Курбулуур Кустук,, ойуун тоҕо илбистээх иччитэ антан дьабынын түгэҕэр ииппит ийэ кутугар иҥмэккэ күн сиригэр күөрэйбитин, аайыы сирин аанын аспытын билиэм этэ.—
Дьиэлээхтэр хайдах эрэ соһуйбуттуу Бойбоох сырайын-хараҕын манастылар, бу кыыс сураҕын-садьыгын истээччилэр. Хайа да бэйэлээх хаппар куҥнаах, илиилээх-атахтаах илбистээх иччитэ күлүгүн быһа хаамтарбат кыыстара күн сирин көрөн, айыы сиригэр айыллан тоҕус түһүмэхтээх күлүгэ түһэ сылдьар дииллэрин хаптаҕай кулгаахтаах барыта истэрэ, ол маннык кэрэ дьүһүннээх кыталыктыы лыҥкыныыр куоластаах, Куба мааны Хотун буолуо диэн толкуй да тобулбатахтара, сырдык санаа да салаллан ылбатаҕа. Инньэ гынан Дьураан биир сыарҕалаах аттанан уонна Чэлгиэннээх икки сыарҕалаах аты сэтиилэнэн толору от тиэйэн үрэх устун айаннаатылар, икки сиргэ от хааллардылар кэлэн иһэн хонуктарыгар сылгыларга. Халыҥ харыйа ойуур иһигэр кэлтэгэй отууга хонон ааһаллар, харыйа иһэ тыал-куус ааспат бүтэй онон ичигэс. Сыарҕалаах аттары, отторун сылгыһыт уолаттартан ылан ааспыттара. Үһүс күннэригэр үүтээҥҥэ хоно сыттахтарына кимэ туга биллибэт хара күлүк киирэн кэллэ, симии оһох сырдыгар көрдөххө саннын хаптаҕайын ааһар уһун баттах сырайыгар эмиэ саба түһэ сылдьар. Былаайаҕын ууммутугар балаҕан үрдэ аһылларга дылы гынна, үөһэ көтөн эрэрэ баара да кутурар саҥа кутулла түстэ, куйаарга көтөр сылдьар кутурар курдук, сүтэ-сүтэ дуораһыйан кэлэр, үгэтэ-хоһооно иһиллибэт.
— Мин

диэтэх киһи ханыылааҕын көрбөтөх, халбас харата сырыылаах, хатан кылыс хатыктаах, улуу уустар ууннары тардан уһаарбыт удьурҕай тыыннаах удьуордарын удьунааһа, хааннаах кылыс харахтанан, үүннээх тимир үҥүүлэнэн, оһоллоох ох оҕуурданан кыргыс кыа хаанын, кэһэх гынан кэһэммин, үүрүллүү үтүргэнигэр үҥтэрэннэр, үтүрүйэн таһааран үс саха үктэммэтэх, түөрт саха төрдө түспэтэх түҥ тыатын харахтанар күнүм тиийэн кэлэн тирээбитэ, кэнэҕэс кэлэр көлүөнэм ийэ көтөрбүн көтөҕүөхтэрэ дии санаабытым, үйэлэргэ үҥпүт үрүҥ тунал халлааным, үүт туран бүдүрүйбүт бүлтэһим уҥуоҕа хааман сиимэн хааллардаҕа, халлааннаан да көттөрбүн ийэ кыылбар иҥмит кутум иччилэрэ илбириһэ турдахтара–
Халлаан сырдыар дылы харахтарын симтэрбэккэ, сүтэ-сүтэ сүгүннээбэккэ кыаһаан тыаһа кыыран, дүҥүр тыаһа лүҥсүйэн утуйар ууларын аймаата. Бойбоох Дьурааны көрөн олорон,, Ханна эмэ көтөр-сүүрэр эмэгэттэрин көрбүтүҥ дуо?,, биирдэрэ балаҕан кэннигэр баалларын ыйан биэрбитин, харыйа быыһыттан хомуйан киллэрэн, ботугуруу-ботугуруу уокка уурталаата. Урааннан хара буруо унаарда, ону кытта халлааҥҥа кыланар саҥа иһиллэн ааста.
— Олох былыр сиэмэх кыргыс ойууна үөскээн, дьон кыа хаанын сүүрүктээх үрэхтии сүүрдүбүтүн. Үрүҥ Айыы ойууннара илиитин атаҕын кыаһылаан, барар-кэлэр хайаҕаһын бүөлээн бу хара тыаны булларбыттара, хаттаан күн сиригэр түһээри, эмэгэттэрин иччиллээн хааннаах ыһыах тэрийээри тиргиллэн турбутун, эмэгэттэри бэйэлэри аал уотунан эргиллибэт сиригэр урааннан уһуурдан күллэри күдэҥҥэ көтүттүм–
Бойбоох туох да буолбатаҕын курдук Дьурааҥҥа кэпсээбитигэр, биирдэрэ сырайдыын сырдаан ылла.
— Аны бу сиргэ сүрэх-быар ыарыта суох этэҥҥэ сылдьан бултуур буолуоҥ–
Этэҥҥэ эттэрин, түүлээхтэрин тиэнэн дьиэлэрин булан Дьураан түүлээҕин Чэлгиэҥҥэ туттаран ааста. Аны атын тыаһыттар оҕус муоһа тостуута кииртэлээн бардылар. Эмиэ уһун сылаалаах уһун айаҥҥа бэлэмнэнэн бардылар, иннилэригэр туох күүтэн турарын ким билиэ баарай, айбыт таҥара бэйэтэ көрөн тураахтаатаҕа.

Содержание

• 84

84

Тыаһыттар кииртэлээн Чэлгиэҥҥэ араас түүлээҕи өрөһөлүү кутан истилэр, аны манна биир накаас буолла, хайда туохха мэнэйдэһэрин билбэккэ мунаахсыйыы буолла, элбэх да буолар эбит араас түүлээх түүтүн кылаанын арааран наардааһын, хата манна туохха эрэ тэп диэбиккэ дылы Атыыһыт Арамаан абыраата, кини түүлээх тутан ылсар-бэрсэр киһилээх, ол киһитин Чэлгиэннээҕи кытта табалаһан ыытардыы кэпсэттэ, бэйэтэ уруккутун курдук барар кэлэр кыаҕа суох, сааһырыы сарбыйан истэҕэ. Аны сорох ыаллар имиллибит тыатааҕы тириитин үҥүлүттүлэр аһыылары, тыҥырахтары сылдьары, дьону хомотумаары тугу биэрэллэрин хомуйан истэ. ,,Ырыа,, эмиэ быйыл барсабын диэн турда, аараттан Кустук, Ылгын уонна Быралгы үс уола баар. Эти эмиэ тиэннилэр, аны кэһиигэ дин биир улахан матааччахха собо куттулар. Көкөт, Харачаас, Күлүк, Уһуктаах хаалбат дьон, Бойбоох ,,барсыма,,да диэтэххэ барсар киһи, кини баарыгар эрэх-турах айанныыллар, күнү-дьылы билгэлиирэ тэҥнээҕэ суох киһи. Айаннарыгар элбэхтик абыраабыт киһи араас моһоллортон, киһи киһиэхэ аньыырҕаан ахтыбат да түгэннэрэ элбэх этэ, ол билигин кэпсээтэххэ эрэ кэрэгэй буолуох курдуга, санаатахха сатаҕайга дылыта. Кириһиэнньэ, таҥхалыын аастылар оҕус муоһа тостон айанныырга сымнаһыар, күн уһаатар уһаан иһэр кутуйах хаамыытынан. Аараттан барсар дьоннорун хомуйан айанныыр аартыктарыгар таҕыстылар, тоҕо эрэ бу киэҥ айан суолун,, Акыырай Аартыга,, диэн ааттыыллар да, тоҕо оннугун ким да билбэт. Икки күн этэҥҥэ айаннаан элбэх киһи арааннаан түһэр улахан киэҥ алааһыгар киирдилэр. Манна элбэх балаҕан бачыгыраан турар, алаас да олохтоохторо элбэхтэр, ооҕуй оҕус илиминии элбэх айан суола арахсан араас хайысханнан салаллар. Мантан инньэ биир айан аартыга куоракка дылы сыыйыллар. Бу улахан ,,дьаам,,тохтобула Үүннээх Аан этэ, манна куораттаан иһээччилэр, төннөөччүлэр даҕаны хаартыга харсыһан ааһар сирдэрэ , сороҕор олохтоохтор да киирэн сорох сүүйэн дьоллонон, ардыгар сыгынньахтыы соролонон барааччы да баара. Ардыгар айанньыттар истэригэр аатырар Олоҥхоһуттар ыллаан туойан ааһаллара, үчүгэй олоҥхоһут тарбахха баттанардыы биир эмэ буолара, олору айан дьоно ааҕа билэллэрэ. Бүгүн ,,Ырыа,,илэ бэйэтинэн кэлбитин истэн ыраахтан чугастан үөмүөрүһүү буоллулар.,, Ырыа,, бэйэтэ да улаханнык муунтуйа сылдьар кэмэ ыллаабатаҕа ыраатан , өбүгэлэр этэр буолаллара ойуун да, ырыаһыт биир кукка иитиллэн иэйиилэрин иҥэринэллэр дииллэрэ, уһуннук эппэккэ-тыыммакка эрэйи көрөллөрө үһү.
Бүгүн санаалыын көтөҕүллэн, дьүһүннүүн сырдаан аал уотун иннигэр үрдүк талах олоппоско оллонноон олорон

төгүрүк остуолга турар чороонноох кымыстан,, кылк,, гына омурдан күөмэйин оҥоһунна. Дьэ бу кэннэ этэн тыынан элэгэлдьитэн, саҥаран-иҥэрэн сатарытан. Хантан эрэ хастыы тардан уран тылы уһаарбытынан барда, кэрэ тылы кэпсээбитинэн киирдэ. Барҕа махтал буоллун бараммат баай тылга, улаҕата көстүбэт улуу тыл уһаарыллыбыт уйгу быйаҥ буолан саха барахсаны сааһылыыр тылларынан саҥардан эрдэҕин, ситимнээх тыллары субурҕалыы субуулаан субурутан истэҕин. Айылҕа барахсан анаан-мүнээн айар да буолар эбит, этэр тыл эгэлгэтин киэргэтэн, иэйии тыл иччилээҕин иҥэрэн. Манна эбит мааны тыл бастыҥа, туойар тыл тобуллаҕаһа. Ким маннык кэрэни кэпсэл гынан киэргэтэн, ойор күннэри орто дойдулары ойуу гынан ,,Олоҥхолоон,, айан тутун таһаарбытай, саха барахсан нохтолоох сүрэҕин долгутан.,, Ырыа,, ыллыырын бары чуумпуран истэн олордулар, бу,, Олоҥхоҕо,, баар эбит саха тылын киэҥ эйгэтин эгэлгэтэ, этэр тыл эриэкэһэ.Хараххар бу баардыы айгыр силик күөх тыаҥ, айан төрөппүт алааһыҥ араас сибэккиннэн тэлгэммит кэрэ бэйэтэ арыллан кэлэрэ. Ол курдук,, Ырыа,, тыынын таһааран уһун түүн Олоҥхолоон куйаарта. Халлаан суһуктуйуута сарсыардааҥҥа дьыбарга сыарҕа тыаһа кыычыгыраан, ааллаах ат туйаҕын тыаһа сытыы анньыы тыаһыныы чыбырҕаан илин-арҕаа, хоту-соҕуруу түстүлэр.
— Ким баарый өссө киирэн үс күлэр эмэгэккэ талааннаах тарбаҕынан тыыртаан хаһыытыыр харчыланыан, үөгүлүүр үптэниэн баҕарарын?—
Хаартылаан күйгүөрэ олорор дьон быыһыттан хара сырайдаах, өчөс хараҕынан түҥнэри көрбүт төбөт Чэлгиэннээх киирбиттэригэр ордоотуу тоһуйда, атыттара күлэн алларастыы түстүлэр. Бу куораттан хонуктаах айан сирэ, манна дьэ араас быһылааннар буолан ааспыт сирдэрэ, мурун хаана да тохторо, кыыннаах быһах да хостоноро, сытыы сүгэ кылбаҥнаан хара хааҥҥа да суудайара . Кыра кыаммат өттө куттанан тохтообокко да ааһааччылар. Мантан байан-тайан барбыт баара көстүбэт-биллибэт, арай истэр тухары дьон бөҕө баалларын суохтарын соролотон сис туттан атай балай сүүрбүт сирдэрэ. Бүгүн даҕаны бу балаҕан иһигэр сырайа хараҕа мөлтөөбүт элбэх этэ. Муҥнаахтар хантан билиэхтэрэй манна куорат дьэрсииктэрэ дьиэлээх киһилиин кыттыһан дьиэ торуойугар кэлээччини-барааччыны соролуур кэпсэтиилээхтэрин. Арай Күлүк хаартыһыттары көрөн салгыннаабыт сырайа сырдаан ылар, киниэхэ эмиэ биир көр этэ биирдэ эмэтэ кыдьыгын таһааран кычыкыланар ытыһынан кыралаан кыдьыгын таһааран ылара, хаарты диэкки көрбөтөҕө да ыраатта. Чэлгиэн Күлүк сырайа хараҕа турбутун көрөн,, мүчүк,, гынан ылар, уолаттара бары даҕаны бииртэн биир бэрт, бары даҕаны дьикти айдарыылаах

дьон. Кэлэ-бара айанньыттар, кыралаан оонньоон ааһаллар, манна тууйастаас арыытыттан, буут-хол этигэр тиийэ уураллара, импэрийээл харчыны уурааччы бэрт дэҥҥэ көстөрө, улаханнык куоракка атыыһыттаан байан эрэ иһээччилэргэ кылах гынара. Чэлгиэн дьонун санаатын үүйэ-хаайа туппат, Күлүк билигин икки туран эрэр уоллаах ыал аҕата, кыргыттара да туһа дьоно дьиэ иһигэр таһыгар хотуна күннээҕи дьиэ үлэтиттэн илиитин араарбат киһи, оҕолоро кыраларыгар эһэлэрэ, эбэлэрэ хараха буолан абыраабыттара, Күлүк ааттыын,, күлүк,, Чэлгиэн курдук сыарҕа үрдүгэр олохтоох, айан аартыктаммыт киһи. Чэлгиэни убайыттан атыннык санаабат Көкөтү кинини тулаайах уолаттары тэҥнээҕин курдук бииргэ илдьэ сылдьан, билигин иккиэн аҕа ууһун тарбахха баттанар эрэллээх эркиннэрэ,туллубат тутаахтара. Күлүк хаартыһыттар аттыларыгар арахпакка аалыҥныырын көрөн хараҕынан имнэннэннэ, биирдэрэ сырайдыын сырдаан хараҕа өргөс уотунан батарыта көрөттөөн ылаттаата, сиэрэ уотунуу сириэдийэ умайда. Бу куорат сүүлүктэрэ тыа көнө муҥнаахтарын кирдээх хаарты холуодатынан быттарын, былахыларын хайдах тэбииллэрин көрөн турда. Иитиилээх холуодаҕа илии таһыгар түһэртээн иччилээхтик харахтарын иирдэннэр өйдүүн-санаалыын сүүйэллэрин. Бэйэлэрэ да дьикти иэйии тыллаах, үгэ хоһоон аргыстаах эрэттэр эбит, күлэ-күлэ күллэрэстээн хаартыларын ырытан сыыбырҕаталлара бэйэтэ биир кэрэ көстүү кэрэһитэ, аптаах илии тарбаҕа имигэстик эргитэрэ иһинэн таһынан сүүрдэрин киһи эрэ көрүөх курдуга. Хонуктарыгар киһи бөҕө,, лыык,, курдук симилиннэ, Бойбоох идэтинэн Ылгынын бөөчүкэйдиир, биирдэрэ айаныттан илистэн былыр үйэҕэ муннун тыаһа муораҕа, таҥаһын-сабын тэбээн иһинэн-таһынан сылдьан барытын бары бэрийэн Бойбоох утуйа сытар Ылгына оҕолуу илиитин сыттанан мичээрдии сытарын көрөн, ис-иһиттэн сырдаан ылла.,, Таптал хараҕа суох дииллэрэ,, кырдьык олохтоох быһыылаах. Бойбоох Ылгыны оҕолуу быһыытын, ыраас дууһатын иһин таптыыра, арааһата айбыт айыылаах аҕастара, иитэр ийэ куттара биир биһиккэ ситимнэрин баайдахтара, оҕо кутун иҥэрдэхтэрэ…
— Хайа Күлүк хаартыһыттаргын хайдах дии санаатыҥ?—
Үтэлэрин сылытан аһыы олорон Чэлгиэн Күлүккэ сибис гынна.
— Ыраастык оонньооботтор эбит, иитиилээх, оҥоһуулаах холуоданнан тыыртыы олороллор, көрөн туран улахан бааҥҥа таайыахха эрэ сөп, бэйэлэрин курдук иитэн бааннаатахха туора дьон киирэн түһүөхтэрэ, ол аньыыката бэрт–
Күлүк хаартыһыттары өрө мыҥаан элиэтии сырытта. Иккиэн даҕаны хаарты,, маатыскааны,,иннин-кэннин баһылаан ааттыыр даҕаны хаартылыы биирдэрэ,, Алта Харах Бааҕынай, иккиһэ Буугунай Кулута

Кулгарааскы,,.
Кэлин түүн үөһэ киһи кэлиитэ-барыта бүтэн хаартыһыттар дьэ сааһыланан олордулар,, Алта Харах,, остуос туруорда, күн судаар ойуулаах тэллэх саҕа ойуулаах кумааҕылары сандалыга сэрэнэн тэлгэттэ имэрийэн ылаттаата, үрдүгэр,, Буугунай Кулута,, биир оччону уурда. Баар дьоннор үөстэрин таттара түстүлэр, бачча харчыны үйэлэригэр көрбөтөх дьон иҥсэлэрин үөнэ кыйбаҥнаан баардарын суохтарын ууран киирдилэр.Алта Харах холуоданы аадьуо тиэрэ тутта, биир биир ыксаабакка тардан сыыбырҕатан барда, таайа олорооччулары барыларын сут сылгытын курдук илии таһынан түһэртээтэ. Күлүк таайбакка хаарты тахсарын холуоданы хайдах хос тутан анньарын кыраҕатык көрөн турда. Буугунай Кулута күлэн хахаара-хахаара,, Харчы хаалаары гынна босхоттон харбыалаһан хаалыҥ,, баар дьону ыты туолуур курдук киксэрэ турда. Күлүк син уһуннук көрөн турда, кэлин сөп буолла диэбиттии биир хаартыны талан ылла,, Саккай,, диэбитигэр күйгүөрэ турбут дьиэ иһэ сахсырҕа көтөр чуумпута буола түстэ. Бааннана олорор Алта Харах кэтэн олорор ачыкыта муннун төбөтүгэр түстэ,, сыыһа иһиттим дуу,,хаттаан ыйытта. Буугунай Кулута,, эппиэттэһэр инигин,, диэн сыыбырҕаата, Күлүк уолугуттан кыра мөһөөччүгү таһааран остуол үөһэ ууран быатын сүөрэ тардыбыта үрүҥ кыһыл көмүс манньыаттар кылыгырыы түстүлэр.,, Һуу–һаа,, суугунаһыы бөҕө буоллулар,Алта Харах хаартыны сэрэнэн тиэрэ тутта, суонньугун ыган-ыган таһаарбыта чиэрбэ иккитэ кытар гына түстэ. Баар дьон дьиэ даҥа саккырыар дылы өрө ыһыытаһа түстүлэр. Уу маас бааны Күлүк сотон ылла, икки мөлтөх сырайдаах дьоҥҥо төһөнү ыыппыттарын ыйытаат харчыларын төттөрү биэрдэ. Дьоно махтал бөҕө буоллулар.
Күлүк оонньуу манан бүппэтин сүрэҕэ быара сэрэйэр, бу куорат урдустара ир суолун ирдиэхтэрэ, иэстэбиллээх буолары ирдиэхтэрэ.

Содержание

• 85

85

Куорат биир баһыгар эргэ балаҕаҥҥа биэс-алта киһи барыаран олороллор, сырайдара киһи үтүөнү күүппэт көрүҥнээхтэр, ыарахан тыыннаах ыччаттар. Туох эрэ улаханы быһаарсаары мустубут көрүҥнээхтэр…
—Үнүр хаартыга улаханнык түһэрдилэр, хас да хонуктаах сүүйүүбүтүн Күлүк диэн оройунан көрбүт баара биир бааҥҥа эһэн ылла–
Алта Харах абатын-сататын кэпсии олордо.
— Ол эһиги обургулар харах симэр хаартыгытын хайдах таайан ылла–
Көмүс тииһэ ырдьайан мааны киһи күлэн ымайда, бу киһини тас көрүҥүн көрөн иһин-таһын киһи көрөн быһаарбат , дьиҥинэн иһигэр илэ абааһы иччилэнэн олороро. Аһыммат сүрэхтээх, хамсаабат хааннаах үөрэхтээх үөн этэ.
— Улахан хаартыһыта өтө көстөр, иһиттэххэ урут хаста да манна оонньуу сылдьыбыт үһү, кимиэхэ даҕаны үс күлэр эмэгэтин күлүгэ утары ууннарбатаҕа дииллэр.—
Буугунай Кулута тугу истибитин кэпсээн бары сэнээрэ түстүлэр.
Икки киһини Чэлгиэннээҕи кэтээн көрөргө анаатылар, тугу билбиттэрин-көрбүттэрин күн аайы биллирэн истилэр.
— Чэлгиэн биһигини кытта ыарахан тыыннаахтар ыаллаһар эрэллэр, бу дьон иитэр туһахтарыгар киирэн биэрдэххэ баһа суох барабыт, хайдах эрэ гынан булгуруйар бурҕалдьыны булуохха, ыксары ытыра иликтэринэ, бэлэстэригэр батарбат эрдэхтэринэ–
Бойбоох идэтинэн барыны-барытын билэ-көрө сылдьан Чэлгиэҥҥэ сибис гынна.
— Биһиги туспутугар туох санааны ылыналларын күүтэн эрэ көрөр буоллахпыт–
Түүлээхтэрин, эттэрин туттаран күн иллэҥэ суох эргичиҥнии сылдьаллар. Аны дьон үлэхтэрин биир-биир хомуйан истилэр. Үксүлэрэ бурдук, чэй, табах ону кытта араас бытархайы, саа сэбэ, бултуур тэрил ылларааччылар бааллара.
Биир күн эмиэ атыы-эргиэн көрөөрү лааппылары өҥөҥнүү сырыттахтарына, Күлүгү Алта Харах туора ыҥыран таһаарда…
— Бүгүс үс сарайга улахан оонньууга түмсэбит кэлэр инигин, үнүргү сүүттэриибитин боруоһаан көрүө этибит–
Уонна эй-ээх диэн хоруй күүппэккэ дьон быыһынан күлүкүччүйэ турда. Күлүк улахан толкуйга түстэ аккаастаан кэбистэҕинэ аны хаарты диэкки хайыспат,, ээх,, диэҕин Чэлгиэнэ туох диирэ биллибэт. Киэһэ бары түмсэн олордохторуна Бойбоох Күлүгү көрөн олорон…
— Хаартыһыттарга бардаххына сатанар, иккиттэн биирин быһаарыстаххына табыллар Чэлгиэнниин барсыахпыт, элбэх сиртэн кэллилэр өтөрүнэн буолбатах хамсааһын, куораттар куруук ыксалга туттар куоһурдарын Хара Күлүгү аҕаллылар. Сэрэхтээх киһи оонньуу олорооччулар өйдөрүн-санааларын булкуйан харахтарын баайар.—
Аны Бойбоохтоох баралларын истэн кыра оҕолуу сайыһан Ылгын уоһун толлотто, ону көрөн кыыһа икки иэдэһин холбуу тутан оройуттан сыллаан ылла…
— Тоойуом онно араас үрүҥ-хара эйгэлээх дьон мунньустар

моргуордара, үчүгэй үмүрүйбэтэх сирэ, хаарты халбас харатын миинэр миҥэ оҥостон дууһаларын атыылаан, олохторун олуга уларыйан атын икки атахтаах үктэммэтэх ыллыгынан сылдьаллар–
Кыра оҕону үөрэтэр курдук саҥарбытыгар уолаттара атын сир диэкки көрөн,, мучук,,гыналлар. Хаарты дьиэтэ диэтэххэ киэҥ уораҕай эбит, хайыы үйэ хас да остуолга оонньуу үгэнэ буола турар, ойоҕостон көрөн уксааччы да элбэх. Күлүгү көрөөт Алта Харах уруйдуу көрүстэ, баар дьоннор бары хайыһа түстүлэр, хайдах киһи эбитий диэбиттии сылыктаатылар. Бойбоох киирдэ киирээт кинилэри маныыр уоттаах хараҕы көрдөөн улаҕаҕа эдэрси киһи олорорун булан ылла. Киһилэрэ туох санаалаах-оноолоох олорорун өтө сэрэйдэр да тугу да биллэрбэтэ. Бытархайдар туран биэрдилэр остуол босхолоон, Алта Харах Күлүгү ыҥырда, өссө икки киһи олордулар, билсиһии буолла, дьэбиннээҕиннэн көрбүт Тимир Хара,үөннээҕиннэн күлэ сылдьар Салбаныкы Сэмэн. Дьиэлээх остуолга аһыллыбатах холуода уурда, сэрэбиэй түһэрбиттэрэ Күлүк бааннанар буолла, хаарты ырытан тырылаппытыгар сытыы харахтарынан ырытар тарбаҕын көрөн олордулар. Хара маҥнайгыттан бааны үрдэтээри хас да үрүҥ көмүс манньыаты уурда, Чэлгиэн куустаан эбии бааҥҥа эбэн биэрдэ. Хара Күлүк остуол хаартытын чопчу көрбүтүнэн кэлэн турда,Бойбоох уоһун иһигэр ботугураан Хара Күлүккэ илдьит бырахта,, Онно манна тарбачыһан тураах курдук даллаҥнаабакка тур, апкын хомуһуҥҥун хомун, ороостоххуна оҥкулуҥ ыһыллыа,,
Илдьит тиийэн Хара Күлүк кулгааҕар сипсийдэ, оройунан көрөөт хараҕа хараҥаран ылла, Бойбооҕу дьэ өйдөөн көрдө, оо оломун билбэккэ эрэ атын айдарыылаах аҕаска киирэн биэрээхтээбит. Бачча сааһыгар дылы тоҕус түһүмэхтээххэ түбэһэ илик, бэйэтин курдук биэс-алта баайыылаахтар көрсөөччүлэр. Иэдээни иҥнэри туппутун дьэ өйдөөтө, хаартыһыттара Хара Күлүктэригэр эрэнэн үһүөн бааҥҥа быһа сыаналаатылар, өҥнөөн түүлээн эрэйдэммэккэ. Хара Күлүк хайыыр да кыаҕа суох умса түһэн олордо. Күлүк бааныгар үс төгүл баран оонньооччулара улаханнык соһуйдулар. Хара Күлүктэрин сырайын кыыһырбыттыы көрөн ыллылар. Хаартыһыттар бу айылҕаттан иччилэнэн айыллыбыт үс күлэр эмэгэт сөрөнөн түспүт киһитэ утары ууннарбатын билэн тохтоотулар. Чэлгиэннээх тахсан баралларын кытта дьиэлээх уонна кыттыгастара Хара Күлүк үрдүгэр түстүлэр…
— Хайдах буолан хаарты сырайынан харахтарын баайан биэрбэтиҥ, эйиэхэ эрэнэн өрүттүбэттии түстүбүт, саатар айаххын атан сэрэтиэххин–
— Этэрин эттигит да айахпын атытар да кыаҕа суох этим, итиннэ сылдьыһар кыыстара илдьит этэн өйбүн-санаабын оройбунан көтүппүтэ. Киниэхэ холоотоххо мин эрэйдээх

быт буоллаҕым дии, билэн да көрбөккө олохтоох сирбэр атаарар.—
— Оннук алдьархайдаах туох былас муостаах оҕонуй?—
Дьиэлээх дьиктиргээн туоһуласта.
— Үрүҥ Айыы Тойон тоҕус күлүктээн түһэрбит оҥоһуулаах оҕото, ити Өбүгэбит өлбөт сүппэт сыдьааныгар Холорукка эҥэр буола сылдьыһар–
Истэн олорон дьиэлээх тылыгар хара сыста,, Холоругу,, айанньыттартан элбэхтик иһиттэ, ол улуу киһи умнуллубат төрүөҕүн киһилии көрсүбэккэ, сахалыы сандалы маанытын түһүлгэлии тэрийбэтэҕин кэмсинэ санаата, үллэр үйэҕэ биирдэ көстөн ааһар атын сиртэн айдарыылаахтар аанын аһан буор модьоҕотун атыллаан аастахтара, кэмсиммитин иһин кэһэх гыныа дуо, суламмытын иһин сото уҥуоҕун тутуо дуо. Бу Багдарыын туһугар эмиэ биир кэлэрдээх сиртэн кэлбит киһи, айбыт аҕата аатырар кыыл тириитин кэтэ сылдьар, кырбыырынан кыдьыктаммыт, таһыырынан тараах иэнниир Тураах бииһин ууһуттан төрүттээх ,,Толунньаҥ,, баай этэ, дьиҥнээх аата умнуллан ырааттаҕа, үлэһиттэрин, хамначчыттарын бүлтэс, толунньаҥ араас собулҕаннан аһатарын иһин ити,, Толунньаҥ,, иҥэн бүгэн хааллаҕа. Хайдах курдук борбуйун көтөҕөөт да аҕатын кытта тапсыбат аатыгар барбыта, кыра сааһыттан кулуттары кытта куодарыһара, оччугуй сааһыттан орох тэпсэн оонньуура, аҕата абааһы көрөн дьарыйа сатыыра, таһыллара даҕаны оҥорбутун оҥоро турара. Аны аҕата атын улуус ааттаах баайын кытта аймах буолаары уолуттан ыйыппакка эрэ илии охсуспутун, уола мас-таас курдук тыбыыран кэбиспитэ, бииргэ оонньоон улааппыт оччугуй сааһыттан иэйии кута оҥостубут кыыһын таптаабыта, ону ойох ылабын диэбитигэр аҕата өттүгүт уҥуоҕун үлтү түһэ сыспыта. Иккиэннэрин муустаах ураҕаһынан үүрбүтэ. Кыыс барахсан кынтайан киһи эрэ хараҕа хатанар кэрэ куота. Дэлэҕэ даҕаны Кэрэчээнэ диэхтэрэ дуо, буруйа ийэтэ, аҕата күн сириттэн эрдэ күрэнэн тулаайах хаалларан барбыттара, Дьылҕа хаан ардыгар хараҥа өртүн көрдөрөөхтүүр буоллаҕа.
Кыыстаах, уол үүрүллүннүбүт диэн үтүргэҥҥэ түспэтэхтэхтэрэ, холдьохтулар диэн хомолто куспатаҕа. Эдэр дьон эгэлгэни эҥэрдэринэн тыырбыттара, харыларын күүһүнэн көлөһүннэрин мунньунан куораты булан балаҕан туттубуттара. Үлэттэн үтүрүллэн турбатахтара, Багдарыын харытын күүһүнэн сыарҕалаах атынан мас кэрдэн киллэрэрэ, ону арыыга, эккэ эргитэн Кэрэчээнэ ас арааһын астаан киирэр- тахсар дьону аһатара,, отонноотоххо оҥоойук туоларыныы,, көлөһүннэрин тилиннэрэн син быр бааччы олороллор, уоллаах кыыс оҕолоохтор.
Аҕыйах сыллааҕыта аҕата ыҥыттаран ылбыта, ойоҕун оҕолорун кытта тиийэ сылдьыбыта, оҕонньор орон бөҕө буолан харбыйа сытаахтыыра, урут тура сылдьар кэмигэр ыһыытаан-хаһыытаан

сүүнэ киһи буолара, билигин нэһиилэ тыынан кыыкыныы сытара, уолун көрөөт уолан хаалбыт хараҕын уута уҥуох иэдэһин устун сүүрбүтэ. Сиэннэрин сыллаталаан ылбыта, кийиитин эмиэ, оо бу уһун сыллар усталарыгар оҕолорун үргүтэлээн ыыппытыгар төһөлөөх кэмсинэн бүтэйдии кута-сүрэ ытыы-соҥуу сылдьыбытай, айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрээхтээтэҕэ. Бэйэтигэр сөп буолар баара ээ үрүҥ-хара сиэллээх кутуруктаах, онно икки хараҕа туолбакка оҕолорун олоҕор орооһон муус ураҕастаммыта баар ээ, аны кэлэн ааспыт аастаҕа, хата бу кэлэн үчүгэйкээн сиэннэрэ көрөн-истэн чоҕулуҥнаһа тураахтыыллар. Оҕонньор уһаабатаҕа баарын суоҕун, хамсыырын хамсаабатын барытын уолугар хаалларбыта. Аҕатын олохтоох сирин булларан баран, тыаҕа олохсуйбакка куоракка төннүбүттэрэ. Улахан киэҥ куоҥ олбуордаах ат эккирэтэр хабарҕа муннуктаах дьиэ туттаран ылбыта. Тыаҕа сүөһүтүн-аһын көрөр истэр киһилэммитэ, бэйэлэрэ куоракка олохсуйбуттара. Аны турар-турбат көмүһүнэн ииригирэн турбутугар кини эмиэ онно дуһарыйан икки төгүл дьон наймылаһан аҕыйах эттээн-арыылаан ыытан көрбүтэ да, байыахтааҕар хата ороскуокка тэбиллибитэ. Ол дойду дьалхааныгар мала-сала барыта сүппүтэ, хата ыыпыт дьоно тыыннара эрэ ырдаччы ыран эргийбиттэрэ. Биир сырыыга хаартыга эстибиттэр, иккиһин халаан ылбыттар. Иннин-кэннин кыайан солоно сылдьыбат киһи эрэйдэммэт дойдута буоларын илэ көрөн итэҕэйбитэ, истэр тухары араас дьулаан сурахтар кэлэллэрэ. Хаста да кэлэр барар дьонтон ,,Холорук,,аатын хаста да иһиттэ, сүрдээн-киэптээн кэпсииллэр, киэҥ,, Тайҕа,, түөкүттэрэ күлүгүттэн куттаналларын, аатыттан атах балай сырсалларын.
Ол күлүктээҕи көтүппэтэх, иимэрдээххэ иҥнибэтэх ааттаах-суоллаах,, Холорук,, тоҕус күлүктээх кыыһынаан кинилэр иэримэ дьиэлэрин өҥөс гыммыттарын киһилии көрсүбэккэ, сахалыы саҥарбакка таһаартаатаҕа. Илии-атах үлэһитин илдьиккэ ыыппыта, Чэлгиэннээҕи кэлэн сахалыы саҥаран, киһилии кэпсэтэн бардыннар диэн. Хаһан даҕаны дьону-сэргэни сандалытын сааһылаан көрсүбэтэх бэйэтэ Чэлгиэннээххэ,, Уруйдаан,, илиитин ууммута,, Айхаллаан,, айаҕын аспыта…
— Үнүр киирэн тахсыбыккытын кимнээххитин билбэккэ аанньа ахтан аһарда дии санааҕа тутумаҥ,, Киһи кэпсэтэн, ынах маҥыраһан билсэр,, дииллэринии, үгүһү элбэҕи ыйытаары ыҥырдым–
Багдарыын кэпсэтэ олорон ыалдьыттарын кэрийэ көрөттөөтө, чахчы да дьон дьорҕоотторо, саха саарыннара биир сомоҕо күүс буола сылдьалларын көрбүтэ.
— Мин киэҥ Тайҕа иирбэтин таарбатын билээри гынабын, иккитэ дьон ыытан көрдүм да кыл тыыннара эрэ кэллэ. Кыра ычалаах киһи үктэммэт сирэ быһыылаах. Мин ону-маны ырааҕынан эргиппэккэ ыйыталаһаары ыҥырбытым, баҕар ол диэкки үктэнэр күҥҥүтүгэр биллэрээриҥ диэри гынабын. Биир эмэ сыарҕаны кыбытан ыытаары–
Чэлгиэн дьон өйүгэр санаатыгар көмүс күүскэ иҥмитин өйдөөтө.

Содержание

• 86

86

— Хайа бу дойду өтөхсүйэн бүппүтэ ырааппыт эбит дуу? Оо былыр күөгэйэр күммэр киһи сүөһү аалыҥнас буолара, элбэхтэ оһуохай ойон дьиэрэҥкэйдээбит дойдум буолаахтаатаҕа. Ол бэйэтэ буолар да эбит, кырдьар сааспар биир эмэ буруолааҕы булан олохтоох сирбин булуом дии санаабытым, собулҕа буолан суол ортотугар охтон суор-тураах аһылыга буолар ыйаахтаах буоллаҕым. Туох сотуун өлүүтэ сотон аастаҕай, араҥ ыарыы алдьархайа ии курдук иҥнэри үктээбитэй?—
Кур кии сыбахтаах салҕааһыннаах кураанах тоҥ хотонноох балаҕаҥҥа бүк түһэн хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас кэп туона олорбута. Бу эдэр эрдэҕинэ ,,кыырт,, курдук кынаттаах, хамсаабат хоолдьуктаах, бүдүрүйбэт бүлгүннээх бүтүн күүстээҕинэн аатырбыт Күүстээх Көөччүн илэ бэйэтинэн кырдьыы кыайан, сааһырыы сарбыйан өссө кыанар эрдэҕинэ киинэ түспүт түөрэҕин булаары кэлбитэ, тымныы тыынынан көрсүбүтэ, тыынар тыыннаах утары илиитин уумматаҕа,арай ханна эрэ хара суор хааҕыргыыра.
Бу алааһыгар аан бастаан күөрэгэй дьурулуу туойарын истибитэ, дьирибинии турарын дьиктиргии көрбүтэ. Онно оҕо сааһыгар киниэхэ барыта сонун этэ, күн сиригэр кини тэлгэһэтиттэн ордук кэрэ суоҕун курдук саныыра. Оһуохайга кыыс оҕо синньигэс тарбаҕар уйдаран дьиэрэҥкэйгэ көппүтэ, ол умнуллубат үтүө түгэн өйүгэр санаатыгар ойуу бичик буолан олорон хааллаҕа. Хаһан эрэ кини эмиэ кыыс кистэлэҥ тапталын билэн күөх окко күөлэһийэ оонньообута, сыстыһан сыллаһыы да баара, үмүрүйэр үрүҥ түүн билэн эрдэҕэ кинилэр кистэлэх имэҥнээх иэйиилэрин. Бу дойду сис баайа Күһэҥэ соҕотох кыыһын киниэхэ биэриэн баҕарбатаҕа, ханна эрэ ыраах күрэтэн ыал гыммыт сураҕа эрэ иһиллэн хаалбыта. Сатахха Көөччүнү ыраах таһаҕаска ыыппыт кэмнэрэ этэ, ол курдук көрөн туран тапталлааҕын былдьаппыта, санаатыгар ыйыталаһан көрбүтэ да ким да билбэт этэ хайа диэкки хайыспытын, баҕар баай Күһэҥэттэн куттанан этиэхтэрин баҕарбаттара буолуо. Бу киинэ түспүт алааһыттан атах балай барбыта, санаатыгар кыыһын көрдөөн көрөрө, баардаах баарда баппакка араас ыһыахтары кэрийэрэ, күүстээхтэри кытта күрэхтэһэрэ, быһыйдары кытта быыппастара. Ол сылдьан биир күһүҥҥү киэһэ ыйдаҥаҕа ыҥырыылаах ыалыгар баран истэҕинэ суон харыйа кэнниттэн өтөх ортотугар киниэхэ хара күлүк күлүкүччүйэн кэлээт кэтит ытаҕас ытыһынан сүнньүгэ саайбытыгар туруйалаан иһэн өрүһүммүтэ, хара күлүк күлэн күһүгүрээт хаттаан түһэн истэҕинэ хонноҕун анныттан ылаат өттүктээн тоҥ сиргэ өрө тэйэ түһүөр дылы тас иэнинэн бырахпыта, сарылыыр саҥаны кытта хара күлүгэ мэлис гыммыта. Хонор ыалыгар тиийиэр дылы сүнньэ хамсаппат буола испитэ, эһэлии эргийэ

сылдьара, кырдьаҕас дьиэҕэ баара тыатааҕы сыатын уулларан дэлби соппута,, Аны бу күнтэн сүүрэргин, тустаргын барытын бырах, арахсыбат киһи буулаатаҕа, кырдьар сааска аны биирдэ көрсөн ааһыаххыт хайаан да, онно туох дьылҕа ыйаах күүтэн турарын туох билиэй,,
Ол баҕайы кини сорсуйарын күүтэ сырыттаҕа, Көөччүн төрөөбүт өтөхпөр дьонноох сири булларбын диэн кэлбитэ, курус кураанах сир тоһуйбута, хайыай айан суолугар тахсан хааман түөрэҥэлии турда…
Чэлгиэннээх күн уһаан суол чигдитийэн сыарҕалара сырылаччы барар, айаннара түргэтээн санаалара бөҕөх. Киэһэлик утуйар таҥас сүгүүлээх киһини ситэн ыллылар, сааһырдар даҕаны сахаҕа бөдөҥ дьүһүннээх киһи. Чэлгиэн бэйэтин сыарҕатыгар олордон салгыы айаннаатылар. Айаннаан иһэн Көөччүн бэйэтин олоҕун кэпсээтэ, соһуйуохтарын иһин аймахтыы буолан таҕыстылар. Аара ааспыт өтөхтөрүн дьоно бары Күһэҥэ баай таҥараабытын кэннэ көһөннөр Киэҥ Эбэҕэ Улуннаахха олороллорун кэпсээтэ. Айаннаан иһэн элбэҕи балкыстылар. Күһэҥэ туох эрэ аньыытыгар-харатыгар дуу оҥорбут соругар кэлэр кэскиллэрэ кэхтибит, төрүүр төрүөх күн сирин көрөн биһиктэммэккэ төннөр аакка барбыт. Кэлин сири буору аннынан иһиттэххэ, күн сиригэр көстүбэтэх кыыһа айбыт аҕатын атаҕын кууһа сытан сүөһү курдук атыылаама диэн сордоммута үһү. Харам санаа хараҕын хараҥардан истиэ баара дуо, ол барахсаны ытаппытынан биэрэн ыыппыт, кыыс аттанаары туран,, Доҕорум букатын барда диэн баалаама, кыыс оҕоҕо анаммыт ыраас иэйиибин илдьэ бардым, эйиэхэ эрэ анаммыта мин ыраас тапталым,, төрөөбүт алааһын эргиччи көрөн ытаан арахсаахтаабыт, ол барахсан олохтоох сиригэр тиийбэккэ, аара хоно сыттахтарына бэйэтин быаламмыт. Ону сайыҥҥы куйааска ханна соһо сылдьыахтарай, ол сиригэр кистээбиттэр. Чэлгиэн Оһуохайтан истибитин кэпсээтэ. Көөччүн хараҕар бу баардыы доҕоро көһүннэ, кыра сэрбэйбит кыыс ачаалаан киниэхэ сүктэрэрэ, ынах хомуйан алааһыгар дьиэрэҥкэйдии ойоро, маҥнайгы ыһыахтара, хаамсыбыт хатыҥ чараҥнара бу бэҕэһээ буолан ааспытыныы хараҕар элэҥнээтэ, иэдэһинэн ыраас таммахтар сүүрдүлэр. Чэлгиэн иһигэр бу олоҕун оҥкула ыһыллыбыт кырдьаҕаһы иһигэр аһына санаата, кыыһын дьылҕатын истээт Күһэҥэ хас да күн төбөтүгэр буор таптаммыта үһү. Баарын суоҕун бардамыгар балаҕайга былдьаппытын, буолар буолтун кэннэ дьэ өйдөөбүтэ. Төһө да бөрөлүү улуйа- улуйа ытаабытын иһин, күҥҥэ көрбүт көмүс чыычааҕын төннөрбөтүн өйдөөбүтэ. Ыар санааҕа ыбылы ылларан өйө-мэйэ ыһыллан сытар мээрик буолан үрүҥ тыына быстыбыта, дьоно-сэргэтэ тарҕаһар аакка барбыттара. Бу дьол-соргу тостубут сиртэн күрээбиттэрэ. Көөччүн

хайаан да Оһуохайы көрсөн сэгэрэ сытар сирин ыйдаран тиийэ сылдьар санааланна.
— Чэлгиэн биһиги хара мэн иҥэн өлүү айаҕын өҥөйбүт киһитин тиэйэн иһэр эбиппит–
Бойбоох биир тохтобулга Көөччүн истэн олордоҕуна эппитигэр бары харахтарын өрө көрө түстүлэр, ыйытардыы Көөччүнү көрдүлэр. Күөгэйэр күнүгэр туох быһыы майгы буолан ааспытын кэпсээтэ, кырдьаҕас аны биирдэ көрсүөххүт диэбитигэр тиийэ.
— Ол иһин кэлин күннэргэ хара күлүк арахпакка иҥээҥниир эбит, чэ бэйи оҕобутун оонньоспуккун оннугун булларыллыа, тыытыспыккын таҥыраххын сарбыйыллыа–
Бойбоох хайдах эрэ түгэхтээхтик саҥарда, аргыстара эттэрэ тардан,, дьигиҥнээн,, ыллылар. Көөччүн бу аҕыйах хонуктан аргыстаспыт кыыһын дьиктиргии көрдө. Бачча сааһыгар дылы араас айдарыылаахтары көрдө ини, көрбөтө ини. Бу кыыс саҥаран-иҥэрэн бардаҕына хараҕыттан чокуур уота сыҕаллар, мэнээк киһи буолбатаҕын этинэн хаанын да биллэ, бу бииргэ сылдьар бэйэлэрин тустарыгар мин дуо диэбит ыччаттар Хотун Хаан оҥостоллоро өтө көстөр. Суол-иис хаалаары харса суох айанныыллар, күнүс бидилгэххэ сынньанан ааһаллар, түүн тоҥокко барбахтаһа сатыыллар. Сорох тарыҥнаах үрэхтэр эрдэлээн сиҥэлэрин уутун киллэрээри ол куттала. Былыр кырдьаҕастар куһаҕан тыын өрүһү туораан тахсыбат диир буолаллара. Чэлгиэн онон Көөччүнү эккирэтиһир күлүк хаалар ини дии эрэх-турах санаабыта…
—Чэлгиэн биһигини хаалбат күлүк батыһан иһэр, Көөччүҥҥэ былыр хатыһыы хатааһынын бырахпыт.—
— Биһиги ону хайдах гынан халбарытабыт,бэйэбититтэн араарабыт–
— Күүтэ түһүөххэ сотору баарын биллэриэҕэ, онно атыннык быһаарсыахпыт–
Сыҕарыйар аата сыҕарыйар илистии бөҕөннөн Быралгылары буллулар, манна өрөөн көлөлөрүн сынньаттылар. Быралгы Көөччөөнү эдэр сааһыттан билэр буолан үөрэ көрүстэ, оҕо саастарын ахтыһан уһун түүнү быһа сэлэстилэр. Түүн ортото даҥ буора саккырыар дылы лүҥсүйдүлэр, утуйар кэлиэ дуо бары олору түстүлэр. Уйуһурбут сылгы курдук харахтарын тиэрэ көрбүттэр. Арай Чэлгиэн, Бойбоох холкулар…
— Халлаан уола Хара Бэкир хайаан да харсыһардыы кэлэн турар, сааһырбыккар самнанаары, кырдьыбыккар кыанаары–
Бойбоох көмүлүөгү күөдьүтэн биэрдэ, хатыллыбыт сылгы сиэлин көрдөөн ылла…
— Аар Айыы айбыттарым ааттаһар күнүм аһылыннын, көрдөһөр күнүм-ыйым күөрэйэн таҕыстын, ыйар суолгутугар ыйдаҥа тыктын, көмүскүүр хаххаҕыт күрүө буоллун.—
Бойбоох саҥара-саҥара илиитигэр кыл ситими эрийдэ…
— Кыл ситимим сөрүү тутан сиэри кэлбити саҕаххар саһыар, аһаары кэлбити аһыытын тоноон антах хайыһыннар, төннүбэт гына төргүлүү эрий, эргийбэт сиригэр эрийэ тарт.
Бойбоох эрийбит ситимин эһэкээнигэр уурда, уокка сытар ситим эриллэ-эриллэ урааннан таһырдьа көтөн таҕыста, үрүҥ буруолуу унааран. Сотору таһырдьа хатан хаһыы часкыйда, онтон ырааттар-ыраатан уу чуумпу бүрүүкээтэ.

Содержание

• 87

87

    Оһуохай, кырдьаҕас чанчыга маҥхайан сааһырыы саһарҕата баттаабыт Көөччүнүн нэһиилэ биллэ. Чэлгиэннээх салгыы айаннаатылар, аҕыйах хонугунан кэлэрдии кэпсэтэн, быйыл манна икки ыал маанылаах малааһынын ыаһыахха оҥорорго кэпсэтэ сылдьаллар. Чэлгиэн кыыһын ыал гынарга улахан баҕалаах, Алааппыйа оҕолору бэйэтин таһыттан тэйитэр санаата суох, Ылгынын ыҥаачыга хараҕын далыттан таһаарбат . Улахаттара буруо унаардан туһунан тэлгэһэлээх дьоннор. Саас кэлиитэ сахаҕа саамай үөрүүлээх түгэнэ, кыыдааннаах кыһын устата тымныыга хаайтара сытан күөх дуолга үктэнэн мүөттээх салгын дуоһуйа тыынартан ордук дьол күн сиригэр суоҕун курдук чэпчээн күөрэгэйдии күөх хонууга күөгэйэ көтөр ылаҕын. Саас барахсан салбаммытынан сылдьар үрүҥ астаах түгэниҥ, сүөгэй, суорат, күөрчэх салааһына салбаныыта. Чэлгиэннээххэ да быйыл үрүҥ астара үллэ турар үрүйэлии үгүс ынах төрөөбүтэ, биэлэригэр даҕаны айылҕа барахсан айыытынан кулун бөҕөтүн бэлэхтээбитэ күөх хонууга тойтойо ойуолуу ойоллоро. Быйыл Чэлгиэҥҥэ түбүктээх да, үөрүүлээх да сааһа этэ кыра сааһыттан оҕолоон ииппит кыыһын ыал гынан атаарара, ол чалбараҥнаах малааһынын бэйэтэ хайдах саныырынан салайан ыытар баҕалаах. Куораттар сайын, эт балык хайдах хаһааналларын көрөн бу күһүн ону үтүктэн булуус хастарбыта, маһынан ытыыстаан үрдүгэр халыҥ даҥнаан иһигэр муус хаалаппыта,үрдүгэр ампаар оҕустарбыта, быйыл онтукатыгар хоту дойду балыгыттан уктарбыта, күһүҥҥү эмис көтөр арааһын хаалаппыта, сайын сиир этин уктарбыта. Санаатыгар саныырын барытын таптайбыта буолбута. Эрдэттэн Харачаастааҕы ыыппыта сэргэ, баҕана мастарын бэлэмнэтэ. Кустуктаах эмиэ көмөлөһөллөрө, быйыл бэйэтэ эмиэ ыал буолаары сылдьара, Чэлгиэн икки ыал малааһынын бииргэ оҥорор баҕалаах. Аны Оһуохайтан Көөччүн күн сиригэр киһи буолан көрбүт ыраас тапталын Күөрэгэйин ханна сытар сирин чопчу ыйдаран онно бара сылдьар баҕалааҕын эппитигэр Алааппыйалаах ыһыах кэнниттэн бараар диэн бакааттаан кэбистүлэр. Оҕолор ыал буолар ыраас ыллыктарын туора түһэри боптулар, улахан анньыыннан аахтылар. Кыһалҕа кыһыл кымньыылаах диэбиттии Чэлгиэни Ааттаммат Эбэҕэ ыҥырдылар, саас тахсан торҕоннообут кыыллар буулаан сылгылары тарданнар. Бойбоох эмиэ барыста, уолаттар бэйэлэрэ икки кыра кыылы бултаабыттар, биир маҥан мойбордоох ыас хара туох эрэ кыыла буулаан сордообутун кэпсээтилэр, туохха да киириммэт ылларбат сүрдээх улахан кырыктаах дэстилэр. Биир күн күөл үрдүгэр кыланара иһилиннэ, үөр сылгы сүүрэн иһэрэ көһүннэ, Сындыыс үөрэ. Кэннилэриттэн били кыыл туруоран иһэр, Сындыыс барахсан өттүгэ,

арҕаһа кыа хаан, үөрүн көмүскүү сатыыр быһыылаах. Чэлгиэн көрөөт да сүр күүскэ кыланна кыылы утары сүүрдэ, кэнниттэн уолаттар сааларын ылаат ыстаннылар. Кыыл элбэх киһини көрөн чугурус гынна хайдах эрэ көнтөрүктүк эргийиэхтии буолан истэҕинэ Чэлгиэн үрдүнэн көтөн иһэрэ баара да кыыла ойон иһэн оҕунна, уолаттар өрө сүүрэн тиийбиттэрэ кыыл сүнньүгэр удьурҕай ук эрэ көстөр. Сындыыһы арҕаһын улаханнык кыайбыт, Бойбоох атыыры моонньуттан кууһан ылла, саҥата суох ытаан нарын санна дьигиҥнээтэ. Атыыр барахсан хараҕыттан ып-ыраас таммах сүүрдэ. Кыылы ньылбы тардан иһин сыатын уулларан атыыр бааһын-үүтүн эмтээтилэр. Бойбоох олох санаата түһэн саҥата суох сырытта, кини үөрэр-көтөр түгэнигэр туох абааһы кыыла быһа имнэнэн баар суох ымыы кута оҥостубут атыырыгар бэлиэ бырахта. Бу дьикти кыыл тириитин уолаттар аһыылары, тыҥырахтары сүлэн ыллылар, бачча эмис дьыл тахсыбыт буолан баран торҕоннообутун таайа сатаатылар, кырдьаҕас сылгыһыт тарыҥ уута үллэн арҕаҕар уу киирэн күрэнэн кыылыйдаҕа, оннук буолааччы диэтэ. Атыыры арыый буолтун сылгыһыттар көрө-истэ хааллылар, Бойбоох Сындыыһын моонньуттан кууһан дэлби сыллаан араҕыста, аны ыал буоллаҕына санаатаҕын аайы бу сиргэ үктэнэрэ биллибэт. Чэлгиэн кыыһа ыал буоллаҕына энньэтигэр Сындыыһы үөрдэри биэрэн ыытар санааланна, бу икки тэбэр сүрэх биир ситимнээхтэрин араартыан баҕарбата. Ыксалынан дьиэлээтилэр, мантан ыла иллэҥ буолаллара биллибэт. Сир быһыта сиэһэн маҥнайгы Ньургуһун харалдьыкка сааскы илдьит буолан нуоҕайа тыллара көрүөххэ кэрэтин. Чэлгиэн оҕолоро аҕаларын тэлгэһэҕэ көрүстүлэр, оҕолоро аҕалара ийэлэригэр Ньургуһун аҕалан биэрбитигэр дьиктиргээн күлэн чаҕаардылар, Ньургуһун кыыс оҕолуу кыбыстан икки иэдэһэ тэтэрэ кыыста, ис киирбэхтик саҥата суох мичээрдээн ылла. Ама мантан ордук дьол баар үһү дуо сир үрдүгэр таптыыр уонна таптатар. Кини Чэлгиэнэ хонор хоноһо курдук сылдьарыгар хаһан да хаахайдаһан биир хатыылаах тылы утары этээччитэ суох, кини Чэлгиэнин курдук көнө, кыра кыаммат дьоҥҥо көмөлөһөр киһи аҕыйах буолуо, тулаайах барар кэлэр сирдэрэ бүөлэммит уолаттары илдьэ сылдьан үөрэтэн такайан ыал ымсыырар дьоно оҥортоото, Бойбооҕун көр кып-кыра Тугутчаананы аҕалбыта, таптаан,, Бойбоох,,диэбитэ аат буолан иҥэ сылдьар, күн сырдыгын көрөр баҕалаах киһи күлүгүн быһа хаампат Хотуна. Ханнык да эр киһини иннигэр түһэрбэт идэмэрдээх иччи иҥмит айанньыта, сындалҕаннаах сырыылаах, сылайбат иҥиирдээх. Кыыһын олоҕун оҥороору Чэлгиэнэ сүүрэр-көтөр, төрөппүт да оҕоҕо итинник кыһаллар аҕыйах буолуо, Ньургуһун биири бигэтик

өйдүүр бу ыраах икки атахтаах санаата тиийбэт, суола ииһэ суох ыырдары тыыран, хаардаах хайалары уҥуордаан, тарыҥнаах үрэхтэри улуу эбэлэри, хараҥа санааны харахтаммыт, киһини күлгэрилии саныыр күтүрдэртэн барытыгар айылҕаттан айдарыылаах, үөһэттэн үттэриилээх Бойбоох дурда-хахха буолан, көмүскэл күрүөлүү сылдьарын билэр, этинэн-хаанынан сэрэйэр. Чэлгиэн аны ыраах айаннаан бүтэбин диэбитигэр тоҕотун Ньургуһун сэрэйбитэ, кыыһа ыал буоллаҕына кинини батыһа сылдьыбата чуолкай, ыраах сыралҕаннаах айаҥҥа Бойбоох курдук айылҕаны сылыктыыр, илин сылдьар бэриэтчитэ суох ыарахан. Хаар ууллан оҥхойдуран быттыктарынан сүүрүк сүүрэн чурулаата, күөллэр муустара хобурдаан ырбыы собото күөрэйдэ. Сотору үрэх мууһа көтөҕүллэн устан күрүлээтэ, халааннаан ходуһаҕа халыйан таҕыста, уу сири угуттаан ньүөлсүтэрэ от үүнүүтүгэр улахан көмө этэ. Чэлгиэн сирин дойдутун сылыктыы көрөн иһэн, араас санаа өйүгэр киирэн ааһара, ыам ыйын ардаҕа курулаччы түһэн ааста, айылҕа сэргэхсийэн үнүгэстэрэ үүнэн киһи эрэ сэргэхсийэр ыллыыр туойар түгэнэ үөскээтэҕэ, сотору ат туйаҕын тыаһа ситэн тобугуратан кэллэ, Бойбоох тоҕо күүппэккэ бардыҥ диэн хомуруйбуттуу көрдө…
— Миигиттэн кистээн халыым кэпсэтэ баран иһэҕин дуо? Онто суох Ылгынныын бэйэбит быһаарсыа этибит–
— Кэбис Тугутчаана инньэ диэмэ, өр сылларга өбүгэттэн хаалбыт үгэһи тутустахха сатанар, Айыыһыттаах, Иэйиэхсит аара суолтан бугуйан төннүбэттэрин курдук. Хайа Айыыһытын айаныҥ аартыгын араҥаччылаан аһыаҕа, Иэйиэхситиҥ иэримэ дьиэҕэр иччитин иҥэриэҕэ, онон онно манна орооһума, түөрэх кээһии төрдүгэр, айыы куттаан аһарга.—
Бойбоох тугу да саҥарбата, барытын иһигэр иҥэриннэ.
— Арба Сындыыскын үөрдэри ылан бараар уонна өссө икки үөрү бэйэҥ талаар, сүөһүнү антах Алааппыйалыын кэпсэтиэм–
Сындыыһа барсар сураҕын истэн Бойбоох сырайдыын сырдаата,, Мин бардахпына хайдах көрөн истэн илдьэ сылдьаллар,, диэн мунчааран ылара. Чэлгиэн дьээбэлэниэх санаата киирэн…
— Хайа Бойбоох кийиит буолан кылбайан тиийэргэр үрүҥ көмүс симэҕинэн симэнэн, кыһыл көмүс сырайдаах ыҥыырга олорон тиийэр инигин–
Бойбоох оонньуурун сэрэйбэккэ,, оннук барыта бэлэм ээ,, судургутук хоруйдаата. Хонуктарыгар тиийдилэр, бары үөрэ көрүстүлэр, куһаҕан кыыл буулуу сылдьыбытын истибиттэр, сир бэйэтэ кулгаахтаах курдук барыта иһиллибитэ эрэ баар буолар. Чэлгиэн Хотууналаах Сэгэртэйгэ сырытта, икки ыал чалбараҥын хайдах быһыылаах ыыталларын кэпсэттилэр. Кустуктаах манна үрдүгэр олорор буолан кийиит сүгүннэриитин өбүгэ итэҕэлин толорон сиэрин-туомун ситэрэн тутуһарга тиийэллэр. Элбэх сири кэрийбит,

араас дьону сэргэни билсибит Оһуохайтан уонна Көөччүттэн күтүөт, кийиит сэргэтин хайдаҕын ыйыталаста. Бойбоох сэргэтигэр сылгы, биирдэрэ Чороон талла. Уолаттар Тойону туруорабыт диэн турдулар. Алааппыйа барахсан киһи бөҕө тоҕо анньан кэллэҕинэ иһигэр кыбыста саныыр, саарба кыыллыы сэргэхтик сэгэлдьийбит, киис курдук кыраһыабай кыыһы кытта кини уола сиэтиһэн киирдэҕинэ сир түннүгэ буолбут сыҥаһа баайдар, аҕа ууһун аарымалара кини оҕотун киһи баар эбит диэн көрүөхтэрэ дуо?,, Холорук,, кыргыс кыыла тыыннаах, өбүгэбит өлбөт сүппэт өйөбүлэ буоларын биэс тарбах курдук билэн эрдэхтэрэ, ол аргыс гыммыт ачаа кыыһын эрэ диэн тэҥниэхтэрэ дуо? Алааппыйалар кырдьык Чэлгиэни кытта атах тэпсэн олорор барҕа баайдара суох этэ. Кыбыстыбытын иһин хайыай оҕотун олоҕун оҥорорго тиийээхтиир буоллаҕа. Аны аймах-билэ бөҕө кэллилэр эрдэттэн көмө буолаары, билбэт өттө кырдьык да соһуйаллар, бу таҥара табатыныы көрбүт-истибит айылҕа анаан чочуйан нарылаабыт кэрэтэ тугум диэн бу бүрэ көрүҥнээх уоллуун ыал буолан эрэрин дьиктиргииллэрэ. Бу икки өрүттээх малааһыннаах ыһыахха ыҥырыы ырааҕынан чугаһынан ыытыллыбыта. Манна,, Оһуохай,, ыһыаҕар кэлэ сылдьыбыт аҕа уустара үөрүүннэн ылыммыттара, эмиэ улахан көр-нар күүтүллэрин сэрэйэллэрэ. Эрдэттэн эрбэх курдук эрийсээри ох курдук оҥостубуттара. Биир күн эбэ эҥэригэр Сындыыс кэлэн турарын көрөн соһуйуу бөҕө буоллулар, үөрүн үүрэн сиэлэ кутуруга сыыйылынна. Айылҕаттан биир ситимнээхтэр бэйэ-бэйэлэрин суоллаһа сырыттахтара. Чэлгиэн уолаттарын сүүрэр атта булуҥ диэн бу саас хаардаахтан соруйбута, Сындыыс уола быйыл сүүрбэт, Бойбоох бэйэтэ миинэн киириэ кийиит буола кылбайан.сүүрүү илии атах оонньуутугар киһи көрдөппүтэ. Кустук бэйэтин хаан уруу аймахтарын ыҥырбыта кэлэллэрэ кэлбэттэрэ биллибэт, өссө хаардаахха илдьит барбыта, ыраах дойду онон биллэрэ иликтэр.

Содержание

• 88

88

Кустук аймахтара ыҥырыыны ылбыттара, ыал буолан эрэрин истибиттэрэ уонна Чэлгиэн курдук Холоруктаах киһи өйөбүллээх ыраах айан аартыгын аһан сылдьарыгар тиийэ истэллэрэ. Кулгаахтаах эрэ барытыгар тиийэрэ, харахтаахтар эмиэ айан ыллыгар көрсөн ааһаллара Кустук дьон дьорҕоотторун, киһи кылааннахтарын аргыс оҥостон сылдьарын. Таайа сурдьун ыҥырыытын ылынан хаан тардыһа айаҥҥа туруммута, ыал буолар оҕотугар кыһыл илиитинэн тиийиэн баҕарбатаҕа, уон ыанар ынаҕы икки атыыр үөрүн үүрэн- түрүйэн илпиттэрэ. Кырдьык кыра киһи санаммат айана этэ, ырааҕа айана эрэйэ уута-хаара. Ол да буоллар боотур уустан хаан тардыһыылаах Баатыр үчүгэйдик билсибэтэх сурдьугар айаннаан иһэр, кини Мичили кытта бииргэ улааппыта, кыра сылдьан арахсыспат атастыылар этэ, Мичил киэҥ суолга тахсан барбытыгар хараҕа уулана хаалбыта, сүрэҕинэн түүйбүтэ төннүбэт сиригэр түспүтүн. Кустугу кытта үчүгэйдик билсибэтэр да сурдьун көрүөн олоҕун дьаһаҕын билсиэн баҕарбыта. Аҕыйах хонук иһигэр аттаах-атыырдаах алаас иһин толорбута, кэлии-барыы биир кэм үөн курдук үллэҥнии олорбута. Баатырдаах Сэгэртэйгэ кэлэн түспүттэрэ, аймахтара айах тутан кымыстаах чороону утары уунан тоһуйбуттара. Кэлиэ суоҕа диэбит ытык ыалдьыттара, чугас аймахтара кэлэн тутум үрдүү түспүттэрэ. Аймах-билэ суоҕун курдук санана сылдьыбыттара, саха биир саарына үгүс элбэх тарырдаах силиһэ-мутуга сириэдийэ чэлгийбит бас көс киһитэ аймахтарым диэн анаан анааннарын аспыта, модьоҕолорун атыллаабыта. Бойбоох биир кистэлэх баҕалааҕа, Чэлгиэн да билбэт сылгыһыт уолаттары сэрэппитэ ыраатта, Сындыыс сыдьааныттан биир убаһаны талан ииттэрбитэ, бэйэтэ айааһаан кистии-саба миинэрэ, онтуката быйыл үһүн туолан сүүрэр сааһыгар киирэ сылдьар, сороҕор ис-иһиттэн кычакаланан ойуолаан быыраттар, кэлин атаҕын өрөтү тэбэ-тэбэ кутуруга хоройор. Бойбоох игирэчээнин аҥарын акка сыһыара сатыыр. Бойбооҕу,, эдьиий,, дьиэн минньигэстик ааттыыллар. Уолу,, Мохсоҕолум,, кыыһы,, Кырбыйым,, диэн ыҥырар, онтукайа аат курдук иҥэн эрэр, дьоннор,, Кырбый Кыыс, Мохсоҕол,, диэн ыҥыра үөрэннилэр. Улаатаннар бэриллибит ааттарын курдук атах үрдүгэр олорбокко-турбакка биир кэм тэлээрэ сылдьаллар.
Кустук кэргэн ылар кыыһын урукку аатын уларытан ,, Сардаанчыгым,, диэн иэйиилээхтик тапталлаахтык ыҥырар, кыыһа уруккута буолбатах сааскы үнүгэстии тыллан көрбүт эрэ хараҕа хайгыы, умсугуйа көрөр кэрэ мааны куота, үрүмэччилии атаҕын төбөтүгэр дыгыйан.
Сэргэлэри туруорууга Көкөт алгыс тылын аспыта, кини обургу көрөн-истэн дьэргэлдьитэн, этэн-тыынан куйааран, иэйэр тыла иччилэнэн, саҥарар

тыла сатарыйан, кэлэн киирэр Кийииттэргэ кэскил маанытын анаата, улуу Суорун уолаттара улаҕата көстүбэт улахан Дьолу алҕаата, аал уоту отуннулар, айах тутан арчылаата…
Сэгэртэй олоҕуттан икки кийиит туус маҥан атынан иһэллэрэ көһүннэ, кэнниттэн аттаах дьоно арыаллаабыттар, манна эмиэ дьикти быһыы таҕыста, Сындыыс үөстэн сиэлэн ситэн ылан сэргэстэһэ хаамыста, кэнниттэн үөрэ батыста. Аны онон бүппэтэ эбэлэригэр кубалар кэлэн түстүлэр, саҥара-саҥара араастаан төттөрү-таары көттүлэр, сорохторо көтөн тахсан лыҥкыныы-лыҥкыныы алаастарын эргийэн кэлэллэр төттөрү эбэлэригэр түһэн ууну күдээринэ ыһаллар. Кэлбит ыалдьыттар үйэлэригэр көрбөтөх дьиктилэрэ кубалар дьикти-дьиибэ үҥкүүлэрэ, кийииттэр аттарын сиэтэн анаан туруоруллубут сэргэлэрин Ылгыннаах, Кустук сиэтэн үстэ эргийдилэр. Аттары сэргэҕэ баайдылар кыргыттары көтөҕөн түһэрээт кырыска тэлгэммит күөх от устун сиэтэн анаан тэлгэммит түһүлгэҕэ илтилэр. Бу буоллаҕа саха барахсан сатаан этэн тыынан таһаарбат кэрэ мааны түгэннэрэ, айылҕаттан анаммыт ийэ кута иитиэхтээн, аҕа кута арчылаан икки иэйэр сүрэхтэр аал уоттарын уматан торҕо буруо унаардан, иитэр оҕону иччилээн, төрүүр оҕону төлкөлөөн түөрэх кээһэн түһэллэрэ. Бастакы күн малааһына саҥа ыалларга ананнылар,, Оһуохайы,, өйөөн таһааран оҕотун таһыгар анал олбоххо олортулар, бастаах эһэ тириитигэр, кырдьаҕас тыыннаахпар кыра киһи оһоҕос төрдүн оҕолоро ыал буолан ол чалбараҥар олороруттан сырайдыын-харахтыын сэргэхсийбит. Баатыр маннык эрэ киэҥ далааһыннаахтык көрсүөхтэрэ дии санаабатаҕа, сурдьа Кустук үтүө дьону эҥэрдэһэн кыаҕырбытын көрөн үөрдэ, урут дойдутугар Сэгэртэй илдьирийбит арбаҕастаах, тырыттыбыт абырах үөһэ абырах төрүкүө ыстааннаах буоллаҕына, бу таҥна сылдьар таҥаһа кыл сэлээппэтэ кыһыл көмүс аар Дарханнар курдара барыта кыаҕырбытын туоһулуур, Хотууната биир оннук үрүҥ көмүс симэхтэрэ, бөҕөхтөрө , илин кэлин кэбиһэрэ иэмэхтэрэ дьиҥнээх саха Далбар Хотуна. Манна этэ ас арааһа саха санаабыта барыта, сандалы мааныта. Эҕэрдэ бөҕө этиллибитэ баҕа санаа барыта,, Ырыа Ылгын,, саҥа турбут сэргэҕэ өйөнөн, эһэ тэллэххэ оллоонноон олорон кэтэх тардыстан,, олоҥхолоон,, хара тыатын, халлаанын хайыта тыыталаан, онтон-мантан ойута тардыалаан этэн-тыынан эрдэҕэстээн барбыта, кини киһи этэр тыла эриэкэһэ, кэпсиир тыла кэрэтэ, иэйэр тыла эгэлгэтэ оттуун-мастыын иһиллиирэ, көтөр-сүүрэр чуумпурара. Кэлии дьоннор кырдьык да киэптэппиттэрэ, маннык үтүө этээччини өтөр-наар истибэтэх буолан өйдүүн-санаалыын өрүкүйэ күүрбүтэ. Аны хантан да кэлбиттэрэ биллибэккэ күн уотугар

кылбаҥнаһан кыталыктар киирбиттэрэ, эбэ үрдүк кырдалылар күөгэс гына түспүттэрэ, кынаттарын саратан куорсуннарын таҕайсан төбүрүөннээн турдулар, эмискэ ийэ кыталык күнүн диэкки хайыһаат иччилээхтик ис иһиттэн кылыһахтаах куолаһынан иэйэн-куойан ыллаабыта, ону кытта бука бары кыһыл атахтарынан оһуохайдан ойбуттара, эргийэ-эргийэ эккирэһэн барбыттара. Бу этэ Үөһээ Айыылар иитэн түһэрбит оҕолорун киһи буолар кэскилигэр, ыал буолар ымыытыгар анаан түһэ сылдьаллара. Саха киһитэ санаата кыайан тиийбэт кэрэ мааны көстүүтэ этэ. Ас-үөл арааһынайа, оллонноон олорор,, Олоҥхо,, үтүөтэ, Кыталыктар кырдаллара, Кубалар нуоҕайа дайбанар үҥкүүлэрэ. Ыҥырыылаах ыалдьыттара, аарыма аҕа уустара хаһан да маннык чалбараҥнаах малааһыҥҥа сылдьыбатах буолан бэри диэн бэркиһээтилэр, сөрү диэн сөхтүлэр. Бу үрүҥ түүҥҥэ ким да утуйбата, оһуохай оонньуута, атыттар түүннэри ас астааһыннара, саҥа күн тахсыыта кыталыктар лыҥкынаһан тахсыбыттара алаастарын эргийэ-эргийэ үөһэ тахсан күн уотугар сүппүттэрэ, онтон кубалар талбааран тахсыбыттара эмиэ күн уотугар сүппүттэрэ. Бойбоох айдарыылаах аҕастарын, иэйии кутун иччилээбит ийэ көтөрдөрүн сайыспыттыы көрөн хаалла. Сүтүөхтэригэр дылы Ылгынныын сиэтиһэн турдулар, саҥа тыгар күн саһарҕатын көрсүһэ. Икки таптаһар сүрэхтэр имэҥнээх кистэлэҥ таабырыннарын хаппахчы барахсан бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Эт-эккэ сыстыһар иччилээх өйү санааны көтүтэр таҕыллаах таарымтатын.
Ойон тураат ыһыах көрүн-нарын көрсүһүү.

Содержание

• 89

89

Алааппыйа түлэй-балай утуйан турда, утуйбата да диэххэ сөп, хараҕын эрэ сиигирдэн ылла. Хонолоһоро, ыалдьыттара утуйар кэлиэ дуо, уһун түүн суор харах буола сырыттахтара, атаҕын төбөтүгэр тыаһаабатарбын ханнык дии санаан оҕолор утуйар хаппахчыларын аттынан ааста,, Оһуохай,, уотун иннигэр аргынньахтаан хамсатын уобан олорор, утуйбатар да сырайа- хараҕа сэргэх. Өрө көтөҕүллэн үөрүүлээх түгэнэ, киһи биир тылынан этэн кээспэт үөрүүтэ.,, Оһуохай,, урут эдэр сааһыгар улдьаа ускул-тэскил сылдьан ханна көҥдөй көхсүм,, күр,, гына түспүт сиригэр собулҕа курдук сорсуйан, суор-тураах аһылыга буолабын дии санаахтыыра, иннэ-кэннэ быстыбыт соҕотох куруҥ мастыы эмэҕирэн суулларын кэтэһэрэ. Хата кини тулхадьыйбат туонатыгар , дьолун түстүүр түөрэҕэр Чэлгиэннээх таба хааманнар, аймах-билэ дьоннорун булларан бачча үөрүүлээх түгэҥҥэ үктэннэҕэ. Чэлгиэни кини өйдөөх ырааҕы өтө көрөр улаҕалаах санаалаах киһиннэн саныыр. Истэрин көрөрүн тухары бу сылларга ханна эмэ ыарахан түгэҥҥэ түбэспит муҥнаахтары өрүйүһэр аакка сылдьар.,, Оһуохай,, чугас эргин биир умнаһыты, кумалааны көрө-билэ илик, оо сылдьарын тухары көрөн-көрөн кэллэҕэ аччыктааһын ыалы ыалынан эһэрин, сутааһын сотуун өлүү курдук сотон ааһарын. Умнаһыт хараҕын уутун уулуур ньүдьү-балай сыҥаһа баайдары, муннуларын анныттан ырааҕы көрбөт сордоохтор, аҕыйах сылынан ахчаҥнаһан бүтэллэрэ, кыһалҕалаах кырыыс-аньыы кымньыы буолан киирэрэ, муспуттара муох курдук куурара, харайбыттара халлааҥҥа көтөрө. Сөпкө этээхтээн эрдэхтэрэ өбүгэлэр барахсаттар итинник быһыыны-майгыны ,, Сииккэ сиэлбит,, хаарга хаампыт,, диэн.
Алааппыйа ынахтарын ыары тахсыбыта былыр үйэ Бойбоох тиийэн титииккэ тилигирии сылдьара, атын икки кийиити кытта, сүрдээҕин соһуйда кыбыһынна даҕаны…
Баатыр саҥа туран тыыллаҥнаан таҕыста, үгүс киһи утуйбатах быһыылаах, ыһыахтыыр сир түһүлгэтэ үллэҥнээн олорор, араас өҥнөөх таҥастар оһуохайдаан ойоллоро долгун курдук күүгүнүүрэ, ырыа тыла ырааҕынан дьиэрэйэрэ. Чэлгиэни бэҕэһээ дьэ өйдөөн-дьүүллэн көрдө, аҕыйах тылы айах атан кэппсэттэ,киһи киһини да билиэх-көрүөх дьүүлэ- дьаабыта буолбатах,, Оһуохай,, диир кырдьаҕастарын иннигэр Чэлгиэн сөһүргэстээн туран нөрүс гыммытын кырдьаҕас оройуттан сыллаан ылбыта, ол кэнниттэн кийииттэр, күтүөттэр тобуктаан нөрүйбүттэрэ, барыларын ааҕа сыллаталаабыта. Ытык кырдьаҕаска дириҥ ытыктабылларын көрдөрбүттэрэ. Хотууналар титииккэ ынахтарыгар, өбүгэттэн сахаларга дьикти үгэс баар оҕону төрөөтүн кытта хас да аатынан ыҥыраллар, сорохтор ол хос ааттарын тоҥхойо кырдьыахтарыгар дылы илдьэ сылдьаллар.

Баатыр төрөппүттэрэ сүрэхтээбит ааттара(Дьулус) дэнэр даҕаны оннук ыҥырар да киһи аҕыйах, сорох билбэт даҕаны. Баатыр бииргэ кэлбит дьонноро хоммотохтор даҕаны, түүҥҥү түлүрбэх буола сырыттахтара. Эдэр дьон хайыахтарай көрүлүүр саастара буоллаҕа, бүгүҥҥүттэн хары күүһүн былдьаһыыта буолар, иһиттэххэ киһи үөйбэтэх-ахтыбатах ааттаахтара кэлэ сатаабыттар эбит, кини икки уол кэлсибиттэрин киллэрэр санаалаах, Көтүүк атаҕынан көтөр эрэ кыната суох, күүһүнэн Кыыдаан кыаҕын баһыйар киһи көстө илик этэ дойдутугар, дьэ хайыыллар дьоллоро-соргулара билиэ, бу сир-дойду иччилэрэ үчүгэй харахтарынан көрдөхтөрүнэ от атах тэбиэҕэ. Хара сарсыардаттан алаас иһэ аалыҥнас киһиннэн туолла, хоту-суҕуруу, илин-арҕаа артыктарынан муҥха хотоҕуһунуу киһи бөҕө кэлэ тураллар. Киһи сөҕөр көстүүтэ бачча киһини аһатыахха-сиэтиэххэ диэтэххэ, үгүс үп халаан уутунуу халыйар буоллаҕа.,, Ырыа,, олоҥхотун истэ олорон элбэҕи да санаата, бачча сааһыгар дылы син элбэх этээччини иһиттэ, ити уол этэр тыла эгэлгэтин, туойар тойуга тобуллаҕаһын киһи эрэ атын эйгэҕэ киирэн өйдүүн-санаалыын устаҕын, ити аны кыталыктар, кубалар Айыы сирин көтөрдөрө айдарыылаах аймахтарын киһи буолар кэскилин, олох түһэр оҥкулун оҥорон чочуйан бардахтара, урут оннук оҕо баар үһү ааттаах-суоллаах Холорукка эҥэр буола сылдьыһар диэн истэр буолара да, бэҕэһээ көрөн бэркиһээтэ, сөрү диэн сөхтө кырдьыгы этэллэр эбит диэн итэҕэйдэ. Түһүлгэ бөҕө тардылынна, айыы куттаах алгысчыттар солбуһа сылдьан үтүө күнү арчылаатылар, аал уоттарын аһаттылар. Аарыма аҕа ууһун кырдьаҕастарын анал түһүлгэҕэ түһэрбиттэрэ, манна тоҕус үйэ тухары төбүрүөннээн олорбут төһүү баайдар бааллара, аҕыс үйэ тухары ааттара суоллара айан аартыгар аарыгыран айаатаабыт аҕа уустарын кырдьаҕастара кэккэлэһэ олорбуттара. Төбүрүөннээн олорон бүгүҥҥү түһүлгэни түөһэллэрэ, бүтүн күүс былчыҥнаахтары, иҥиир күүс чиэппэрдээхтэри ырыталлара, ол быыһыгар көтөр кынаттаах быһыйдар ааттарын былдьаһаллара. Аҕа ууһун айдарыылаахтара атааннаһа көрсүбүттэрэ, хас биирдии бэйэтэ тустаах дьонугар ыалдьара, онно-манна орооһуохтарын толлон тохтообуттара, бэҕэһээ бэйэлэрэ илэ харахтарынан көрбүттэрэ, тоҕус түһүмэхтээх үөһээ Айыылар кыыстарыгар түһэн күүлэйдээн көппүттэрин, онон уутааҕар чуумпутук олорбуттара, балыттаах халлаанныы налыйбыттара. Кыталык кыргыттар, туруйа уолаттар түһүлгэҕэ үҥкүүлээн битийбиттэрэ. Оһуохайы оройуттан туппуттара, эһиэхэйи эккирээн эйээрбиттэрэ. Түһүлгэни Көкөт үүннээн-тэһииннээн ыытара, кини обургу охсор улар курдук куллугураан, оонньуу-күлүү

аҥардаах, ырыа-тойук аргыстаах, ол быыһыгар алгыстаан арчы тылын анаталыыр. Бүгүҥҥү күнү атах оонньуутугар анаатылар, кыайыылаахтары күтүөт, кийиит эҕэрдэлииллэр. Кыайыы мүһэтин кытта тугу туттараллара биллибэт кистэлэҥ. Кэлэ сатаабыттар сиртэн-дойдуттун кыптыый курдук кынаттаахтар, оһуор үктүүр сотолоохтор. Аҕа ууһун кырдьаҕастара манна да сүгүн олорбокко бэйэ-бэйэлэрин мэнэйдэһэн кыралаан илии тутуһан уксаллар. Куобах, кылыы, буурдааһын киэһэ сөрүүҥҥэ быһыйдар илин былдьаһыылара анаан атах оонньуутугар, Бойбооҕу Мохсоҕоло кыттаары ыынньаҕалатан турда, бу улар сааһыгар сылдьар улдьаа уолу ааттара суоллара ааргырбыт алаас-сыһыы ааттаахтарыгар киллэриэн баҕарбатын эппитигэр биирдэрэ куттаан уоһа толлойдо хараҕа ууланан кэллэ, ону көрөн Чэлгиэн,, Оҕо баҕатын хаайыма, кэнэҕэһин кэхтиигэ барыаҕа, инникитин сарбыйа,, диэбитигэр уола ханньайбыт сырайа көнөн үөрэн ыртайда, Бойбоох уолун сүүһүттэн сыллаан ылла,, Чэ кытаат дьолуоҥ билиэ,, алгыы хаалла, иһигэр ытырыктата саныыр. Бу атах үрдүгэр иэччэх курдук эргийэр сотолоох сорсуннара, силлиэни кытта сиэтиһэн холоруктуу холонор аар саарга аарыгырбыт ааттаахтарын кытта уу ньулдьаҕай кыра уол кыаҕын билинэн тылластаҕа. Киһи кымырдаҕас оргулунуу кыймаҥас, аһааччы аһыыр, оһуохай туоната тохтообокко куйаарар. Баатыр Көтүүгү киллэрдэ, барытыгар уон биир туоска түһэллэр, манна иҥиир тардан сүһүөх сөһүргэстии түспэтэ улахан суолталаах, араас алаас ааттаахтара сүһүөх үрдүгэр кынаттаах курдук көттүлэр. Бойбоох уолугар ыалдьан сүрэҕэ туллук курдук уолугар баппакка толугуруу мөҕүстэ. Уола этэрбэһин устубутун кууһа сырытта, хата оҕото чэпчэки баҕайытык ааттаахтары кытта илин-кэлин түһүстэ, уон улуус ааттаахтарын кытта иэмэх курдук эрийсэн хата киһилэрэ дэлби үөрдэ. Көрөн олорбут кырдьаҕастар бу кыра уол буутун этэ буһуута, сиһин этэ ситиитэ иннин биэрбэт идэмэрдээх киһи буолсу диэн сылыктыы көрдүлэр. Көтүүк эбит кынаттаахтык барар, аатын курдук икки илиитин саратан баран көтөн иһэр курдук туостары ыллар хаамыы аһарыта түһэттээн ааста. Үс түһүмэххэ кими да сыһыарбата, Кустук оонньуон баҕарбыта да тохтоото, сүрүргээтэ анаан кэлэ сылдьар аймаҕын кытта аат былдьаһыан баҕарбата. Кыттыбыттарга барыларыгар мүһэ, кыыннаах быһах, батыйа. Көтүүккэ эмиэ ону кытта Аар Дарханнарга анаммыт үрүҥ көмүс солотуулаах, кыһыл көмүс кыбытыылаах анал куру туттардылар. Манныгы эрэ ылыам дии санаабатах Көтүүк уҥуоҕа хамсыар дылы үөрдэ. Баатыр уолунааҕар өссө ордук үөрдэ-көттө, буолумуна бу олорор уон улуус түс-бас дьонноро таба көрөн дьүһүннүүллэриттэн

ордук улахан суоҕун курдук, билигин кини аата алаас аайы айаатаан кэпсээн буолан кэрийиэ, омун-төлөн оргуйуо…
Сүүрүүнү Сэгэртэй олоҕуттан ыһыах түһүлгэтигэр дылы, урут буоларын курдук ыытарга дэстилэр. Ыалдьыттар, хоноһолор сандалы дэлэйиттэн ас элбэҕиттэн түһүлгэ маанытыттан сөхтүлэр, аһы аҕала тураллар, кымыһы кутан иһэллэр. Муустаах булуустан эмис сылгы хаһатынаан, тоҥ балыктары таһааран кыһан кырылаттылар, аска-үөлгэ кыахтарын көрдөрдүлэр. Муҥур оһоҕос туолара манна буолла, арай астан киэһэ сүүрэр дьон тардыналлар. Сылгы хартата, сыалыһар быара саха киһитэ санаабыта барыта баар курдук.,, Оһуохай,, кырдьаҕас өйөнөн олорон Чэлгиэни ыҥыттаран ылла,, Оҕобуттан биир улахан көрдөһүүлээхпин, ытык тылбын ылыныа, кэс тылбын кээһиэ суоҕа диэммин, сүүрэн көрдөрүөҥ дуо?,,
,,Оһуохай,,таһыгар олорор аҕа ууһун кырдьаҕастара,, Кырдьык даҕаны, кэнэҕэһин-кэнэҕэс кэпсээн оҥостуохпут, Холорук хоннохтоох сүүрүүтүн көрбүппүт,, диэн…
— Этэрин эттигит да ити быыппастар быһыйдары , сындыыс сүүрүктэри кытта сырсар санаам суох–
Кырдьаҕастар куһаахарык буолтарын көрөн,, Дьон кэнниттэн бэйэм өттүк баанан баран сүүрэн көрүөм, ону баалаабат инигит,,
Оҕонньоттор сырайдара сырдыы түстэ, суугунаһан ыллылар.
Чэлгиэн сүүрэрин кыралыын улаханныын бары иһиттилэр. Сорох соһуйда, сорох сүөргүлээтэ, аныы сүүрүктэр сир аҥарыгар тиийтэрин кэннэ өссө өттүк баанан баран сүүрэр үһү диэн дьиктиргээһин бөҕө буоллулар, аны кини бастыыр да түгэнигэр ааҕыллабат диэн буолла, сүүрээччилэр олох буккулуннулар, сир ортотугар тиийтэрин кэннэ өссө быа соһуулаах ситиэ үһү дуо, саарбахтааһын элбээтэ. Дьээбэ сүүрүүнү истэн киһи бөҕө тоҕуоруйда. Сүүрээччи уонча киһи истэригэр кыһыйа санаатылар, сир аҥарыттан ситэн ааһыа диэн түүлгэ да суоҕа, хайдах эрэ сэнээһиҥҥэ санаан баалларынан түстүлэр, эппиккэ дылы ойо-ойо ыстаннылар, кыырт курдук кыырайдылар, кулгаахтара куугунуу түстэ. Кырдьаҕастыын эдэрдиин өйгө баппат быһыыны чугастан көрөөрү ходуһаҕа киирдилэр, сүүрүөххэ диэтэххэ ыраах сир, көрдөхтөрүнэ сүүрүктэр ытыллан түһэн түргэттэрэ сүрдээх. Сир ортотун ааһалларын кытта сүрдээх улахан хаһыы иһилиннэ ону кытта курпааскы тэлээрэн иһэрин курдук холорук эриллэ түстэ. Сүрдээх сытыы тыалы кытта кэннигэр чуумпур курдук быа өрө хоройбутунан маҥан курпааскы кэлэн ааста. Дьон тугун-ханныгын өйдөөбөккө да хааллылар. Сүүрүктэр биэтэккэ биэтэккэ кэлиилэригэр Чэлгиэн,, Оһуохайы,, кытта кэпсэтэ олордо…
—Оҕом тылбын тыалга ыспакка ылыммыккар улахан сиртэн-хааллааҥҥа дылы махтал, удьуор хаан буоллаҕыҥ дии, өргөстөөх өрөгөйү өрө туппут,,

Холорук,, силлибэт ситимэ, булгуруйбат буулаҕата–
Ыҥырыллыбыт ытык кырдьаҕастар, аҕа уустарын ааттаахтара көрбүттэриттэн күүскэ салыннылар, көстөр дьүһүнүттэн таһыччы атын айдарыылаах киһи эбит дэстилэр. Чэлгиэн, Ньургуһунун оҕолорун сиэтэ сылдьан Бойбооҕу, Ылгыны сүтүктээтэ. Мохсоҕол эмиэ көстүбэт. Кыыс Кырбый оһуохайдаан ойо сылдьар кинилэри эрэ суохтаабат. Хата бэрдин- бэрт оһуохай этэн долгулдьутар. Эмиэ буоларын курдук сүүрүүгэ бастаабыт Хатыйа аҕа ууһун уолугар кур биэрдилэр, кыттыбыттарга быһах, батыйа, мүһэ.
Мантан киэһэ оһуохай, олоҥхо көр-нар үрүҥ түүнү көрсүһүү. Күн күөрэйиитэ арчыланыы.
Бойбоох чугас ыалга сүүрдэр атын аҕалан кистээн турар этэ, икки атахтаахха көрдөрбөккө. Мохсоҕолун акка сыһыара үөрэтэрэ, өйдөөх сылгы тыбыыра-тыбыыра кыра алааһы эргийэ сүүрэрэ. Наһаа күүскэ соруйбакка то этин-хаанын тэнитэллэрэ. Ардыгар Бойбоох бэйэтин атын миинэн кэккэлэһиннэрэ сүүрдэн көрөрө. Күүскэ тиритэр гына хамсаппаттар. Сылгыһыт уолаттар солбуһа сылдьан хаамтараллар…
Саһарҕа уотун кытта алгыс тыла дьиэрэйдэ, Абаҕалара алгыс аанын аста, Айдарыылаах Эдьиийдэрэ салҕаата, бүтэһик Көкөт этэн чоргутта. Күн тахсарыгар кустук өҥүнэн оонньоото, үстүү күн уста туора сыыйдылар, сылаас тыынынан илгийдилэр…
Бүгүн бөҕөстөр-бөҕөлөр күөн көрсөр кэмнэрэ. Баатыр бүгүн Кыыдааны бүгүн киллэрэр мадьыларга, курдаһан тустууга, хары былдаһыытыгар. Туох да диэбит иһин маннык күүрээннээх, күрэхтээх ыһыахтар буолбатахтара ыраатта, истэллэрин тухары Чэлгиэн эрэ ыһыахтары өбүгэтин үгэһинэн ыытарын. Бүгүн дьэ сымара таас уолаттар, сымарыттыбыт сырайдаахтар тарбахтарынан тардыаластылар, илиилэринэн илгиһиннилэр. Турар күн туурута тардыаластылар, уһун күн умсарыта көтүөлэстилэр. Кэмниэ кэнэҕэс киэһэлик Көкөт кыайыылаахтары уруйдаата. Кыыдаан мадьыларга бастаата, олохтоох дьонтон ким да тулуспата, кэлиилэр мүһэни, быһаҕы, батаһы Аар Дархан курун ыллылар. Мантан киэһэ ат сүүрүүтэ, ол баар кэтэһиилээх, улахан уксуулаах түһүлгэни түмүктүүр. Уонча аты аҕаллылар түһүлгэҕэ көрдөрө, Бойбоох ыас хара сүүһүгэр туһахталаар, түөрт туйаҕар маҥан дьирбиилээх, кутуруга, сиэлэ маҥан кыбытык кырымахтаах уһун атахтаах, кэтит түөстээх, агдалаах соноҕоһу сиэтэн киирдэ, ыҥыырыгар уолун Мохсоҕолу олордубут. Баар дьоннор ат өҥүттэн дьүһүнүттэн наһаа соһуйдулар. Чэлгиэн да соһуйда, кистии сылдьыбыттарын сэрэйдэр да саҥарбата. Атаҕын үрдүгэр үҥкүүлээн көрөн-истэн дьиэрэҥкэйдиирэ кэрэтин…
Эмиэ Эбэ куутуйатыттан түһэрэрдии бардылар, Бойбоох атын миинэн барыста. Дьэ уксуу киэнэ үлүгэрэ буолла, биирдиилээн, аҕа ууһунан арааһы

барытын ырыттылар, ыатардылар.
Сылгыны үөрү үөрүнэн, ынаҕы биэстии, уоннуу мүһэннэн. Атыны ааҕа да барыллыбат үрүҥ, кыһыл манньыаттары. Аттар түстүлэр диэн хаһыы бөҕө сатарыйда, көрөөрү бары өгдөҥнөһүү бөҕөлөр. Арыы тумул мэһэйдээн көстүбэттэр, кэтэстэххэ уһунун санааҕа, тумул кэтэҕиттэн сулбурута ойон таҕыстылар ким да бастаан иһэрэ биллибэт үлүгэрэ. Сир аҥарыттан дьэ атааччылар аттылар, хаалааччылар хаалан истилэр, ыас хара ала бэлиэ ортоку ойуолаан иһэрэ көстөр. Хара соноҕос хаптайа-хаптайа куобахтаан ылла, омунугар өрөҕөтө сиргэ тиийэ сыста, ол быыһыгар олоро-олоро ойуолаата.сиэлэ кутуруга сыыйыллан көтөн кэлэн биэтэги ааһара кэрэтин, олохтоохтор уруйдаан-айхаллаан ыһыы бөҕө түһэрдилэр кыл сэлээппэлэр халлааҥа кыырайдылар. Бойбоох тоһуйан туран аттары уоллары сыллаталаан ылла, үөрүүтүттэн хараҕа ууланна. Чэлгиэн уксубатаҕа уолаттара бары уксан сыаланнылар.
Хотторбуттар да хом санаабатылар. Саҥа ыалларга махтал тылларын анаатылар, инникитин иитэр оҕону иччилээн, төрөтөр оҕону төлкөлөөн түһэрэллэригэр арчы бөҕөтүн анаатылар.

Содержание

• 90

90

Киһи барахсан араас күлүктээх,иэйиилээх иҥин араас айылҕалаах, олох барахсан оҥоһуута оннуга буоллаҕа, айдарыыҥ хайдах аһыллан түһэриттэн туора турбаккын быһыылаах. Күлүк обургу сүүйсүүлээх, уксуулаах оонньуу сураҕын иһиттэҕинэ, көрдөҕүнэ уҥуохтуун хамсыыр ис иһиттэн кычыкаланан ылар, бу да ат сүүрүүтүн мүччү тутуо дуо, кимиэхэ да эппэккэ уон улуус үллэ турар үптээх, алла турар астаах бараммат барҕа баайдаахтары кытта кылыгырас кыһыл-үрүҥ көмүс манньыаттарынан уксубута. Эгэ Чэлгиэҥҥэ этиэ дуо, төгүрүк тулаайах уолаттары Көкөтү кинини бииргэ төрөөбүт сурдьуларын курдук бөөччүкэйдээн бу уонунан сылларга соһо сырытта, иккиэн билигин аҕа баһын тосту олорор ыаллар, оҕолоро атахтарыгар туран көмө дьоно буолан эрэллэр. Эбиитин бэйэлэрин иннин кыайан быһаарсар гына судаарыскайдарга үөрэтэн кыралаан ааҕар суруйар буолтара. Чэлгиэн киһи эрэ тэҥнэспэт киһитэ өйө-санаата ырааҕынан эргийэр, олох хаамыытын кытта тэҥҥэ хаамсар. Билигин ол иэстэрин хомуйарга биир кыһалҕа кыһарыйда, уонунан улууһу кэрийэргэ, Чэлгиэнтэн толлон Бойбооҕу кытта кэпсэтэ аттанна, онтуката эмиэ бэйэтэ кыыһыран илгистэн буугунуу сылдьар эбит, Күлүгү үөрэ көрүстэ да хараҕа буоларын курдук мичээринэн кыыспат, ыйаастыгас хараҕа хатыылааҕынан көрөр…
— Тугутчаана мин Чэлгиэнтэн ыйыппакка эрэ эн аккар уксан бэрт элбэҕи сүүйдүм да олуурдаах соҕус буолла быһыылаах, кэрийиитэ.—
Истэн олорон Бойбоох күлэн тоҕо барда…
— Миэхэ эрэ акаары баара буолуо дии санаабытым, өссө баар эбит–
Күлэ-күлэ кэпсээтэ Ылгын эмиэ уксубут эбит, иннин-кэннин кыайан өйдөөбөккө эрэ…
— Чэлгиэнниин кэпсэтиэм бу күннэргэ ындыы көтөҕө барыахтаахпыт, түүлээҕи туттара, онно тугу эрэ быһаарсыахпыт–
Бойбоох Чэлгиэҥҥэ кэпсээбитигэр киһитэ тугу да саҥарбакка идэтинэн мүчүк эрэ гынна, ити мүчүк гыныыны билбэт дьон үчүгэй өрүтүнэн саныыллар, Бойбоох билээхтиир ити таҥнары сөбүлээбэтэх өттө буоларын…
— Чэ ээх кыыһыран бүт, мин киһим эмиэ уксубут, мөҕөн да хайыахпыный, туох эрэ ыһыллар сытары дьиэ таһыттан отонноон хомуйар курдук, айан эрэйин кыһалҕатын өйдөөбөт дьонуу–
Чэлгиэн дьэ саҥа таһааран күллэ…
— Хайа хата Ылгыныҥ ытырса сытар эбит дуу, көр эрэ бу уол оҕотун көр–
Аны төттөрү Бойбоох кыйаханна…
— Акаарыны тэптэрэн биэр, бэйэтэ да ыал кырата буолан дьарылла үөрэммэтэх–
Чэлгиэн кыыһа кыйаханарыттан көрөн өссө күлэн сатарытта. Истэ олорбут Ньургуһун мичээрдээн ылла тугу да саҥарбата. Кини бу Бойбоох кыыһырдаҕына быһымах быһыытын билэр, өбүгэлэрин хадаар хаана оонньоон эрдэҕэ. Ылгын Бойбоох кэннигэр муннун ыйаан олорор, маҕүллэн тоһун ылбыт быһыылаах, хаһан баҕарар

улахан охторуулаах уксууга түһүлгэ түмсүүтэ ордуга биллэр, биир сомоҕо курдук, хотторуу, кыайыы элбэх киһиэхэ син биир сүүйүүлээх. Оонньуу аата оонньуута биллэр, куруук көрсөн итинник түһүлгэни тэрийэр сыаннан арыыннан аҕаабат…
— Чэлгиэн мин быйыл уолбун ылан баҕабын,билигин бэйэтэ миинэр миҥэлээх, айан эрэйин кыһалҕатын эрдэттэн этинэн-хаанынан билэ үөрэннин–
Чэлгиэн ааспыт айан кэмнэрин санаан үөһэ тыынан ылла, ол кэмнэргэ эдэр буолан айаны аҥардастыы акаарытык да сылдьан ааспыттар, элбэх да эрэйи эҥэрдирэн тыырбыттара, өссө онно муостара туйахтара чэрдийэ илик буолан баламаттык да сылдьаллара, онно кып-кыра тырыттыбыт саҥыйахтаах сэрбэйбит кыыс кинини аат ааттаан киирэн кэлбитэ хараҕар субу баардыы көстөр, онно саҥа таҥаһы ылан таҥыннаран кэбиспитэ бу бойбойон турара, онно күлэн,, Бойбоох,, диэбитэ аат буолан бу сылларга сүппэккэ сэргэстэһэ баччаҕа тиийэн кэллэҕэ. Онно билбитэ айан аартыгын иччилээх илбистэрэ, хайаан да хаба сатыыллара, ыһыктыбакка ытыран ыыталлара, Бойбооҕо баар буолан иннигэр күүтэр иирээннэри, айан араас алдьархайын, мүччү-хаччы көтөллөрө. Араас да айдарыылаахтар артыктарыгар буор булгунньах буолан аҥаабыллаан айа тардаллара. Ол быыһыгар үөр буолбут үөдэттэр үмүөрүһэн көрсөллөрө. Ааҕан сиппэт айан аартыктарыгар төһөлөөх тарыҥнаах үрэхтэри кэһэн эрэйдиммиттэрин, хаардаах хайалар хаардарын хаспыттарын айбыт айыы тойон таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Ону барытын Бойбоохторо үүннээн-тэһиннээн, ыйан-кэрдэн аартыктар ааннаран аһан айаннарын чэпчэтэрэ…
— Бу үөҥҥэ уолгун ылан бараҕын дуо? Сатаан оҕо тулуйан сылдьыа дии дуо?—
— Барарга баҕалаах эрэйи эрдэттэн эҥэринэн тыырдаҕына, кэлин бэйэтигэр үчүгэй буолуо–
Бойбоох утары этиппэттии саҥарда, Ылгын кэпсэтии миигин таарыйбат диэбиттии балаҕан үрдүн көрөн олордо. Чэлгиэн иһигэр тиэрэ-маары эйгэлээхтэр холбостулар дии саныыр, кини кыыһа быһымах этэн баран энчирэппэт киһи, саныан эрэ кэрэх салҕаабытынан барар, толкуйдаата да толорбутунан баар буолар, сылбырҕата, сыыдама мэнээк киһи тэхнэспэ. Ылгын бытаан сымнаҕас, эр киһилии быһаарыыта суох. Бу икки тус туһунан өйдөөх-санаалаах дьон айыыларын айыытынан ананнахтара биир кукка уйаланар дьылҕа. Оҕо төрөөтөҕүнэ Бойбоох кэлэр-барар илиитэ-атаҕа баалыннаҕына дьэ тохтоон дьиэ Далбар Хотунугар кубулуйуо…
Аны сыл аайы буоларын курдук күүлэйдэрин ыҥырдылар,, Күүлэй,, былыр-былыргыттан өбүгэ саҕаттан саха киһитэ окко киирэн самаан сайын быйаҥыттан сомсон ылар көрүҥэ, тэрийэн ыытар алгыстыыр арчыта этэ. Күүлэйи быйыл Ааттаммат Эбэ баһа атаҕа биллибэт сыһыытыгар, илиитэ-атаҕа

көстүбэт толоонугар үс күн ыытарга быһаардылар. Аны буолар күнүн болдьостулар, аҕа уустарыгар ыҥырыы ыыталаатылар. Чэлгиэн дэлэгэй ытыстааҕын дьоно-сэргэтэ бэркэ билэр буолан үөрүүннэн ылыннылар. Эрдэттэн үс баайтаһыны илдьэн сылгыһыт уолаттарга туттардылар, эмиэ биэ ыаттылар, кымыс-быырпах бэлэмнэттилэр. Быралгылар быйыл күүлэй кинилэргэ тэриллэрин истэн баардарынан-суохтарынан кэлэр ыалдьыттары көрсөөрү тэрээһин бөҕө буоллулар. Чэлгиэн дьону ыытан түүннэри сүөһү, сылгы өлөрөттөрөн үтэһэҕэ үөллүлэр, эттэрин бүтэйдии буһара-буһара сойбутун кэннэ тымтайга хаалаатылар, бутугас бөҕөнү буһаран быргыттылар. Ыраахтар- чугастан күн ойуута кэллэр-кэлэн истилэр. Хаһан да харахтаан көрбөтөх хотуур сүгэһэрдээхтэр бааллара. Кэлбиттэри күөх оттоох кырыска ас эгэлгэтин тэлгэтэн көрүстүлэр. Аар Айыы анаан айбыт айылҕатыгар анаан алгыһы Эдьиий этэн долгутта, күөх оттоох мутукчаны тута сылдьан Аан Алахчын аҕаһыттан күөх от быйаҥыттан көҥүл көрдөөн аал уотун, айылҕатын арчылаата. Бастакы күҥҥэ кэлбит дьону күндүлээн ас арааһынан айах туттулар. Оһуохайы оройуттан тутан ойор күнү көрсүһүөхтэригэр дылы ойдулар. Сарсыарда эрдэ сиик көтө илигинэ кыратык хабыалыы түһэн баран хотуурдаахтар кэккэлэһэ тураат бэлиэ бэриллэрин кытта түүтэх-түүтэх оту баһа-баһа быраҕаттаан тэлии хайытан түһүнэн кэбистилэр. Чэлгиэннээх дьэ манна өйдөөн көрдүлэр, кырыы өттүгэр кыра уҥуохтаах, даба ырбаахылаах киһи баар буолбутун, бэҕэһээ киэһэ суоҕа хантан күөрэйбитин бу сарсыарда ким да билбэт. Аҕыйах хотуурдаах уолаттар охсооччулар тэлии хайыталларыгар чэчээлээн хаалларбыт отторун оҕустулар. Күн ортото хатыҥ арыыны эргийэ көтөн охсон тэллэҥнэтэн иһэллэрэ көһүннэ, били кыра куурбут хаппыт киһилэрэ бастаабыт, хаптайа-хаптайа охсоро, биирдии ыллар хаамыыннан хойуу оту тэллэх курдук тиэрэ баһа-баһа эһэрэ. Кэлбиттэр омурҕанныы олорбокко кымыс ыймахтаан, эт хабыалаан тыын ыла түһэллэр салгыы түһэн иһэллэр. Ити курдук үстэ баран кэлиигэ кыра киһи иннигэр кими да түһэрбэтэ. Киэһээҥҥи сөрүүҥҥэ наҕылыччы барыларын олордон түһүлгэлэрин тэрийдилэр. Чэлгиэн бастаабыт киһиттэн аатын-суолун ыйыппытыгар,, Хаахынньай,, аҕатын ууһуттан сылдьар, Хотуурдаах Куукта буолабын, симиктик аатын эттэ. Күүлэйгэ кыттыбыттарга буускап хотуур, кыыннаах быһах, батыйа туттардылар. Бастаабыкка иккилээх соноҕос. Бу түүн оһуохай, окко киирии алгыс, үһүс күнүгэр ордубут эттэрин барыларыгар төбө тыырбыт үллэрдилэр. Дьон үөрэн-көтөн махтанан тарҕастылар.
Чэлгиэннээх ындыыга бараары хомуннулар. Ындыыларын ардахха-самыырга сытыйбат

гына үчүгэйдик сарыы тириигэ суулаатылар. Иккилии аты ыҥдыылаах сэтиилэнэн айаҥҥа туруннулар, Чэлгиэн, Көкөт, Күлүк, Харачаас аараттан Бойбоохтор холбостулар, Кустугу кытта Быралгыттан эмиэ. Суксуруһан аара хоно-хоно айаннаан истилэр. Сороҕор кэлэр-барар дьоннору көрсөн ааһаллар, элбэх аттаах дьон суксуруһан ааһылларын дьиктиргии көрөн хаалаллар, бу былдьаһыктаах кэмҥэ тоҕо оттообокко күөххэ дьаарбаҥ тэппит дьоной диэн дьиктиргииллэр. Биир түүн үрэх үрдүгэр утуйа сыттахтарына туга да биллибэт тыҥырахтаах көтөр хаппыт маска олоро түһээт ис–иһиттэн мэнэрийэн эрэр курдук сүр куһаҕаннык таҥалайын тыаһата- тыаһата чардырҕаата, утуйар кэлиэ дуо бары олоро түстүлэр кутааларын күөдьүтэн биэрдилэр. Аны үрэх үрдүгэр өттөнөн турар сылгылар хаһыҥырыы-хаһыҥырыы мөҕүстүлэр.,, Тургэнник хомунан бара охсуоҕуҥ,, Бойбоох ууга-уокка түһэртээн айаҥҥа туруннулар.,, Билбэккэбит эрэ былыр кыргыс кыа хаанын сотолоругар дылы кэспит сирдэригэр хоммуппут, өһөх хааннаах айа бөҕө тардыллыбыт сирэ эбит, хата ити көтөр кэлэн үргүтэлээн ыытта,,
Бойбоох ырааппыттарын кэннэ кэпсии истэ.
— Ити мэнээккэ биттэммэт, туох эрэ туора турары көрсөөрү гынныбыт дуу тугуй?—
Бойбоох бэйэтэ–бэйэтигэр ботугураата, аргыстара бары сэрэхэдьийэ истилэр. Киэһэлик киэҥ алааска киирдилэр, элбэх ыал түһэр түһүлгэтэ, тэлгэһэтэ нэлэйэн көһүннэ. Эмискэ хатан хаһыы часкыйда, ону кытта даҕаспытынан дүҥүр тыаһа лүҥсүйдэ, кыаһаан тыаһа кылыгыраата, кутурар саҥа кутулунна. Оттуллубут кутаа тула ойуун кыыран эккирии сылдьара көһүннэ.

Салҕыыта баар дуо?

Содержание

• 91

91

Аартыкка киирэн испит аттаахтар итини көрөн үөмэхтэһэ түстүлэр. Бойбоох ыал түһүлгэтин чарапчыланан көрдө…
— Хайа бу Кэһэх ойуун ытык дабатар дьүһүнэ дуу тугуй?—
Ойуун кыыран илгистэ туран тохтуу түстэ, тугу да өйдөөбөтөхтүү дүҥүрүн кулгааҕар даҕайан иһиллээтэ, былаайаҕын нөҥүө чарапчыланан аартыгы олоотоото…
— Айабыын хантан кэлэн түстүлэр, күн сырдыгар көттүлэр. Мин диэтэх киһини ыттарбар ытаһа буоллулар, иччилээх илбиспин ыстылар, сырдатан суол ыйар сулуспун антах диэкки астылар. ,,Аам,, диэммин айахпын аһаммын үрүҥ күдэриги үргүтэн, хара күдэриги түһэриэм. Өһөх хаан өлбөҕүн, хара хаан хайыытын сүүрэр атахтаахтарым сүһэн ылыҥ, көтөр кынаттаахтарым куду анньыҥ. Оһоллоох тумустаахтарым оройдорун оҥоҥҥут обот хаанын оборуҥ, дэгиэ тыҥырахтаахтарым, ардай аһыылаахтарым амтыын кырыыс өлүгүттэн өрө үтэн таһааран ый ыһыаҕынан ыһыахтаныҥ, хара хаанынан утахтаныҥ–
Бойбоох миинэн олорор атыттан ыстанан түстэ, сулбу кутуран илгистэр ойууҥҥа тиийдэ…
— Кэһэх ойуун кэлэргин кэрбээҥҥин, иннигин ииннээҥҥин, толугуруур сүрэхтээҕи толук туттаары, туора хабан ааһаары, уста ыйыстан ылаары айахтатан эрдэххин көр. Оонньообутуҥ уон оччоннон олук үктээрэй, сэнээбитиҥ сэттээх ииҥҥэр иҥэрээрэй–
Бойбоох этэн баран эҕэрийиэн икки ардыгар хара былыт халыйан таҕыста, уот садаҕа кымньыы сир иэнин таһыйда, сүллэр этиҥ сүлүгэстии кырбаата. Куттастар куулаҕа куоттулар, хоргустар хомурҕаҥҥа састылар, хара былыты тэҥҥэ хатан саҥа чардырҕаата, икки кынатын сараппытынан сүүнэ көтөр тойон сэргэҕэ олоро түстэ, көтөр тирэнэ түспүт ыараханын убакка сэргэ,, айыккабыын,, диирдии хачыгыраан ылла. Көтөр уоттаах хараҕын тулуйбакка Кэһэх ойуун сиргэ суулунна эриэн уоннуу кыйбаҥныы сытта, дүҥүрүн былаайаҕын сөҕөрүйэн эрэр уокка бырахта, сыыллан балаҕаҥҥа киирэ сатаабытын сэргэҕэ олорор көтөр дэгиэ тыҥыраҕынан туора тутаат тыа саҕатыгар илдьэн бырахта, бэйэтэ хараҥа былыкка дайбаҥнаан сүттэ…
Былыт хайдах кэлбитин курдук мэлис гынарын кытта ыраас күн мичилийэ тыкта. Хаһан тыал былыт кэлэн ааспытай диэбиттии ыраас күн мэлдьэһэн кээспиттии күлэ үөрэ тыкта. Чэдгиэннээх бүтэй сүллэгэстэригэр, баҕаналарга көнтөстөрүн туомтуу тардыталаат тэлгэһэҕэ киирээри тэпсэҥнэһэн ыллылар. Ити алдьархайга иннинэн сырайдаах, тыынар тыыннаах баара биллибэт, өр дуу өтөр дуу буолтарын кэннэ балаҕан аана,, кыыкыр,, гына аадьуо аһылынна, мас тайахха тэптэрэн аарыма кырдьаҕас кыыкынаан таҕаста.
— Бу хантан хааннаах хаарахаттар, кимтэн кииннээн кэлбиттэр, баар эрэ аҕа ууһун араҥаччылыахтаах, кустук өҥүнэн көмүскүөхтээх ,,Кэһэх,,дэнэр айдарыылаах

аймахпытын, ааһан иһэн антан астыгыт, баран иһэн быһа тартыгыт–
Кырдьаҕас кыыһырбытыы кырыылаах тыллары кыбыталыы бырахта.
— Кырдьаҕас кыыһырбыккын киэр ас, уордайбыккын улаҕаҕа хааллар. Айан дьонун аҥаабыллаан аһарбакка, кэлии дьону киһилии көрсүбэккэ. Ойуунунан оҥкулларын ыһаары, айдарыылааҕынан алдьархайы аҕалаары, аһыыгытын аһан, тиискитин килэтэн көрсөҕүт дуо?—
Бойбоох кыыһырбыттыы кутта-симнэ…
Онтон мантан олохтоохтор оронон таҕыстылар, кириҥнэһэн кэллилэр. Бойбоох диэкки сэрэммиттии харахтарын кистии көрөллөр-истэллэр. Кэһэх ойуун тыа саҕатыттан дьүһүн бодо буолан сүөдэҥнээн кэлэн дьон кэннигэр кирийдэ. Сотору салҕааһыннаах хабарҕа дьиэттэн үскэл көрүҥнээх тойон хаан таҕыста, бу дойду туллар тутааҕа, хамсаабат харахата Даадар илэ бэйэтинэн этэ. Билигин киниэхэ хараҥа күннэр бүрүүкээннэр ыксыы сылдьар кэмэ , суос соҕотох муннун буөтэ, оһоҕос төрдүн оҕото Ньургуйааната аҕыйах хонуктан бэттэх сытар мээрик буолла, түүнүн түлэкэдийэр, сороҕор ыһыытаан уһуктар. Араас айдарыылаахтары иичээннэри, отоһуттары, удаҕаттары бара сатаан Кэһэҕи аҕала сылдьыбыттар туох да туһа тахсыбата. Хата Кэһэхтэрин тыынын хаалларбыттарыгар махтал, ыт оҕотун курдук тутан ньарылаттылар. Бу туох эрэ көстүбэт күлүктээхтэр, аһыллыбыт айдарыылаахтар кэлэн турдахтара…
Даадар кэлбит дьону айхаллыы көрүстэ, илиитин нэлэс гыннаран дьиэтигэр ыҥырда…
Сандалыга олордон туох кыһалҕалааҕын кэпсээбитигэр Бойбоох…
— Биһиги отоһуттаан онон-манан эргитэн билбэт-көрбөт сирбитигэр айылҕатын аанын аһан киирэр кыахпыт суох,—
Дьиэлээх тугу да саҥарбата, чыпчырынан эрэ кэбистэ.
Бараарылар аттарын ыҥыырдана туран Бойбоох титииктэн обургу уолу сиэппит дьахтар иһэрин көрөн тохтуу тустэ. Утары хааман тиийэн дьахтартан аатын уолун ыйытта…
— Мин Күннэй диэн этим, билигин ааттаабаттар уһун күн устата хотонтон ордубаппын, оҕом урут Кэнчээри ааттаах этэ, билигин бары,, Аата Суох,, дииллэр–
Бойбоох илиитин оҕо төбөтүгэр уурда…
—Тоойуом уһугун, төрүт кутуҥ төлөрүйбэт төлкөҕүн түстээбит, Айыы кутуҥ айдаарыылаах аймахтара анаан биэрбит кэмнэрэ кэрдиистэрэ кэлбиттэр. Ийэ кутуҥ иччилээбит уйатыттан көтөр кэмиҥ уолдьаспыт. —
Дьиэлээх Даадарга Бойбоох супту хааман тиийдэ, биирдэрэ уоттаах сытыы хараҕы көрөн кэннинэн чугуруҥнаата…
— Даадар Тойон үүттээх кулгааххынан үчүгэйдик иһит, онтон-манан тарбачыһан ону–маны көрдөөмө. Бэйэлээх бэйэҥ тэлгэһэҕэр аҕа ууһун араҥаччылыыр анал куттаах чыычааҕа оҕо киинэ оһон, дабыдала ситэн түспүт эбит. Ону туора көрө сылдьыма, сэнээн сата баһын тоҕо тардаайаххыный, ананан кэлбити антан анньа сылдьыма, сытар

оҕоҕор сырдык тыыны киллэрэн күнүн уотун көрдөрүөҕэ.—
Бойбоох кэтэһэн турар дьонугар тиийэн чэпчэкитик ыҥыырыгар,, лах,, гына олоро түһээт аартык диэкки салайа тутта, Даадар айаҕын эрэ атан хаалла, кэлбит дьону саха киһитин сиэринэн сандалыга көрсүбэккэ тэлгэһэттэн төннөрбүтүн дьэ хойутаан өйдөөтө, өмүрэн өттүгүн охсуммутун иһин аттаахтар аартыктан айа суолунан тахсан бардылар…
Чэлгиэннэр аара хоно-хоно айаннаан улахан үрэххэ хаайтардылар, урукку туоруур оломнорун сааскы уу суурайан ааспыт туруору эмпэрэҕэ кубулутан сүүрүктээх уу эриллэ-эриллэ устар бурута оҥорбут, кыһалҕаттан үрэхтэрин өрө сыыйдылар. Ханан эмэ туоруур харгыны булаары, эрэй бөҕөтүн көрдүлэр үрэх элгээттэрин тумнан кыыл ороҕунан, харыйа быыһынан ыарҕалары солоон бара сатаан ыксаан олох ырааҕынан бэстээх мырааны сыыйдылар. Хаһан даҕаны айаннаабыттарын тухары үктэнэн көрбөтөх сирдэрин тыырдылар. Сороҕор биирдиилээн бүгэн олорор ыалларга сылдьан санааларыгар суол ыйдаран ааһаллар. Хаһан даҕаны айаннаабатах муҥнаахтар хантан билиэхтэрэй айан суола ханан ааһарын, арай Улахан алааска олорор баай Хаахынайы ыйдылар, Чэлгиэннээх киэһэлик чахчы да ааттаныан-ааттаммыт киэҥ алааска киирэн кэллилэр, биир тымтай сүгэһэрдээх киһиттэн Хаахынай олоҕун ыйыттылар, киһилэрэ соһуйан хараҕын тиэрэ көрө түстэ, үөҕүллэр аата эбит. Киһилии ыҥыраллара Лэкиэс кинээс.,, Алаас арҕаа баһыгар аартык тахсар оннон бардаххытына чугас,, диэт тымтайын сүгэн түөрэҕэлии турда.
Лэкиэс кинээс хайдах эрэ сөбүлээбэтэхтии көрүстэ, холдоҕуох да курдук көбүөлээтэ.
— Хантан бу күөх саҕана дьөлө үүрдэрэн иһэр дьоҥҥутуй, баайбыт баппакка куораты тиэрэ тэбэ баран иһэҕит дуо?—
Үгэргээн хооһурҕаан да барыах курдук буолуталаан ылла. Чэлгиэн чахчы дьулайда, бу туора дойду дьоно кэлии дьону кэйиик оҕус курдук көрсөллөр эбит. Туох да саҥата суох аттарыгар баран истэхтэринэ биир тоҥхойо кырдьыбыт кырдьаҕас ыҥыран тохтотто…
— Бээ тохтоо эрэ, туох былас муостаах киирэн кэлбит дьоҥҥо дьорҕойдуҥ, саҥалыы саҥарбакка, киһилии кэпсэппэккэ. Эн тылгынан кыырар дьонуҥ буолбатахтар, сордоох бааргын барытын бараары, үйэ тухары үтүргэҥҥэ түһээри сор быатыҥ быһа тардан эрэҕин быһыылаах–
Оҕонньор хайдах эрэ түгэхтээхтик кырыыр таныйар аҥардаах мэнэрийбитигэр Лэкиэс кинээс уйатыгар уу киирбиттии халыхынайа түстэ, сырайдыын-харахтыын уларыйан ньалҕарыйан тоҥхоҥноото. Дьэ киһилии кэпсэттилэр, сахалыы саҥардылар, кэлин кэпсээннэриттэн истибиттэрэ манна туох эрэ улахан түөкүттэр баар буолан ыал сүөһүтүн сүтэрэллэр, сылгыны сыһыыттан сылгылаан мэлитэллэр эбит, ол иһин Лэкиэс

өргөйө көрсүбүт. Ол сылдьан түөкүттэр биир ыал соҕотох кыыстарын уоран барбыттар. Көрдүү сылдьан биир киһилэрэ ырбаҕа табыллан анараа дойдуга аттаммыт. Туох эрэ көмөлөһөр кыахтааххыт дуо диэн көрдөстүлэр. Киэһэ Бойбоох сүппүт кыыс таҥаһыттан көрдөөн ылан баһын анныгар уган утуйда…
Түүн түһээн көрдөҕүнэ ханна эрэ от-мас бүөлүү үүммүт өтөҕүн өҥөйөн турар эбит, кыра хотон салҕааһыннаан балаҕан иһиттэн үс киһи киирэр тахсар таһырдьа кутааҕа үтэһэҕэ эт үөлэн таһын халыкынатаат хааннары-сииннэри хадьырыйа олороллор. Сотору маҥан аты мииммит дэйбиир тутуурдаах арбайбыт уһун баттаҕын кэннигэр бааммыт саас ортолоох киһи кэллэ. Атын тэһиинин тутан тоһуйдулар, чэпчикитиҥ ыстанан түһэн тугу эрэ дьаһалымсыйан далбаатанар, икки киһи ойон туран балаҕантан кыыһы окумалыттан өрө ыйаан соһон таһааран кэлбит киһи иннигэр бырахпыттарын тута сылдьар кымньыытынан хаста да сискэ курбуулаата, кыыс сууллан түһээт ытаан дьигиҥниир быһыылаах. Эмискэ кэлбит киһи тугу эрэ сэрэйбиттии хайыһа түстэ хааннааҕынан көрөн хараҕын эрилиҥнэттэ, хара күдэрик ытыйан туох да көстүбэт буола түстэ…
Бойбоох аһыы олорон кими көрбүтүн-билбитин кэпсээбитигэр Лэкиэс хаана уларыйа түстэ.
— Ол иһин сүрэҕим сэрэйэр этэ, хара кырыыстаахтан киниттэн тахсар буоллаҕа куһаҕан барыта, эдэр кыыһы муохата көбөн ойох оҥостоору дьүһүлэнэн эрдэҕин–
Кыыһырбыт уоҕар хабырынан ылаттаата.
— Ити хааннаах айах кэдэрги үөн хаата уот садаҕа кымньыытынан кыырар Кылыкынай ойуун буолар. Киһилии кэп киирбэтэх үөдэнэ, айылҕата ап хомуһун айбытын атын өттүгэр туһанар. Ол сылгыны, сүөһүнү уорар түүҥҥү түлүрбэхтэри билэр күөлбүт балыктара, ити тулаайах муҥнаахтары өйдөрүн санааларын сүүйэн хараҥа өттүгэр ханарытан эрдэҕэ. Ити хаалбыт өтөх, былыр сотуун өлүү имири сотон ааспыт тыынар тыыннааҕын. Аньыырҕаан икки атахтаах үктэммэтэх сирэ, ону булан дугуйдана сыттахтара.—
Кырдьаҕас көмүлүөк иннигэр аргынньахтаан олорон сөҥүдүйдэ.
Бойбоох Чэлгиэнниин сырай- сырайдарын көрүстүлэр…
— Биһиги айан дьоно айаммытын салҕаан аартыкпытын булуо этибит, күммүт дьылбыт күүппэт, хас хонукпут халлаан хонуктарын ааҕыыта–
Чэлгиэн субу барыах курдук өҥдөҥнөөтө, аһыы олорор уолаттарын сырайдарын кэрийэ көрөттөөтө…
— Тоойуом киһи буолар кэскилбитин кэннигэр хаалларыма, чороонноох дьолбутун дьалкытан тохторума, ити уот садаҕа кымньыылаах Кылыкынай түөкүнү кыһарыйан кыыллыыр киһибит суох, онон сир халлаан икки ардыгар айаҕын аппыт алдьархайга хаалларымаҥ, эһиги бардыгыт да толук гынан толоон аайы туттаттаан сиэҕэ, алаас аайы айахпытын атытыаҕа. Үрдүбүтүнэн үрүҥ күдэрик

көтүөҕэ, анныбытыгар адьарай уута чаалыйыаҕа–
Кырдьаҕас киһи харҕыттан уу хаар баһа туран көрдөһөрө тустаахха ыарахан, бу муҥур уһукка тиийэн барар сирдэрэ баранан көрдөһөн эрдэхтэрэ. Бойбоох айыы хаана аһылыннаҕына хараҕа хатат уотунуу күөх төлөнүнэн күөдьүйэрэ. Айыы Тойон айбытынан тоҕус күлүгэ күөх халлааҥҥа көтөн күпсүйэрэ. Чэлгиэн бэркэ билэр кыыһа хадаар хаанын киллэрдэҕинэ, харах симсэ оонньооботун ити аата Кылыкынайы суолун сонордото күлүктээхтэрин көтүттэҕэ. Кылыкынай сөрүүн балаҕаныгар киирэн кэтэх тардыста сытта, ити кыыһы хайдах гынан иннин ылар, ойох ылан ороҥҥо өрө мөҕүһүннэрэ сытар, урут үстэ ойохтоно сылдьыбыта, барыларын толук туттан утаартаабыта. Кэннигэр хаалар кэнчээри хаалларбатылар, билигин кинини кытта чугас эргин харсар кыахтаах хаалбата. Барыларын барар сирдэрин булларбыта, өлүү үүтүнэн бүөлээбитэ. Хайдах эрэ куһаҕан битэ тардыалаата, ойон тураат таһырдьа ойдо. Көрбүтүн бэйэтэ да итэҕэйбэккэ бэркиһээтэ, эдэр сылдьан эттэтэригэр туруорбут айар суолун ыйар сэттээх сэргэ туруоттарбыта төрдүттэн тостон балаҕанын айаҕар туора сытара,, Сорбуун,, диэн сарылаабытынан сэргэтин үрдүгэр сууллан түстэ. Хараҕын өҥүргэһинэн көрө сыттаҕына хотоҕой тыаһа салгыҥҥа сүр күүскэ сурдурҕаата ону кытта чардырҕаабытынан балаҕан үрдүгэр сүрдээх улахан көтөр дэгиэ тыҥыраҕын сараппытынан багдас гына олоро түстэ, Кылыкынайы өргөс курдугунан көрө-көрө таҥалайын чардырҕатта. Балаҕаны тойон өһүөтүттэн кытаахтаан өрө көтөн даллаҥнаата, үрдүн туура тардан даҥнары баҕастары сытар Кылыкынай үрдүгэр саба бырахта, иинэ суох көмөөт көтөн даллаҥныы турда…
Үс хара бэкир түөкүттэр кутаа таһыгар сыалаах эти сиэн дьаллаҥнаһа олордулар, дьабадьаларынан саккырыыр хоргуну кирдээх сиэхтэринэн туора-маары сотто-сотто. Эмискэ тыаттан түөрт сур бөрө аһыыларын килэппитинэн тахсан кэллилэр, өйдөрүттэн тахса куттанан хара тыаҕа силистэн иҥнэн сырайдарынан буору хоруйа түһэ-түһэ сүүрдүлэр, аны тыатааҕы туруорда, үс аҥыы ыстанан ойууртан хаһан да тахсыбаттыы кур уҥуохтара онно хаалардыы симэлэйдилэр. Нөҥүө күнүгэр кыыстара бэйэтэ тэлгэһэтигэр тиийэн кэллэ. Чэлгиэннээҕи улаханнык махтанан сүгүрүйэн айан аартыгар тахсыахтарыгар дылы сирдьит биэрэн атаардылар.

Содержание

• 93

93

Чэлгиэннээх күрүөйэхтэр курдук түҥ-таҥ түһэн айаннатан сиксилдьитэн истилэр. Үрүҥ үүт тумарык көтөн күн уота сылыйыыта айанньыттар бары утуктаан ньааҕырдылар, сорохтор түүллэрин быыһыгар барыйан турар тииттэр лабаалара хамсаан кэлэн таҥастарыттан тардыалаһан ылар курдуктар, ону аһаран биэрээри аттарыттан,, күр,, гына сууллааччылар өйдөөбөтөхтүү мээнэннэн көрөн ылаллар. Чэлгиэн туораан кыратык нуктаан ыларга соруйда, төргүүлэрин, ындыыларын төлүтэ тыытаат ыҥыырдарын сыттанан утуйар аакка бардылар, арай Бойбоох, Чэлгиэн маска өйөнөн олорон харахтарын быһа симэн ылаллар, төһө да нуктааталлар кулгаахтара чуор, ханна туох хамсыырын, тыаһыырын иһиллиир. Үрдүлэринэн тыаһа суох тыҥырахтаах көтөр тэлээрэн ааста, тугу эрэ көрдүүр курдук төттөрү–таары тэлээрэр. Бойбоох төһө да хараҕын симэн олордор ким кэлэн тэлээрэ сылдьарын сэрэйэр, күрүөйэхтэр суолларын хайа сырыттаҕа…
— Хааннаах айах халаахтаан эр, ити буоллаҕына эрбэхпитинэн эрийсэн үөл тириилии имитиһэрбит буолуо. Түөкүттэргэ тирэнэҥҥин уоруйахтары өрө тутаҥҥын халыҥ аньыыгын хаҥаҥаппыккын. Хараҕыҥ хайыаран төттөрү түҥкэлийэр кэмиҥ кэрдииҥ күнэ-ыйа туолбут–
Тыҥырахтаах көтөр төттөрү-таары элиэтии сырыттаҕына, халлаан хайдарын курдук тыас куугунуу түстэ, кырбый чардырҕаабытынан элиэтии сылдьар көтөрү сүрдээх күүскэ тэбэн түүтэ ,,бурҕас,, гыннарбытыгар сарылаабытынан сүтэн хаалла, тэппит көтөр төттөрү халлааҥҥа куугунаан тахсан бара турда. Чэлгиэн кыыһын диэкки көрдө да тугу да саҥарбата, уолаттар утуйан туох кэлэн барбытын билбэккэ хаһыҥырыы сыттылар. Суолларын хайан сонордуу сылдьааччылар ойууннара эмискэ сууллан суох буолбутун истээт төттөрү түҥкэлийэ турдулар.
Аҕыйах хонон баран Багдарыыҥҥа ааспыт сыллар амырыын атаһа аата суолга аартыктарга айаатаабыт, атыыр оҕус буолан мөҥүрээбит амтыын кырыыс идэмэрдээх иччитинии илэ барбыт чиэппэр күүстээх Көтүүк Киһирээн киирэн кэлбитэ…
— Багдарыын үнүргү ат сүүрүүтэ мин үрдүк ааппар кэтэх өттүн көрдөрөн алдьатыылаах ааста, элбэхпин эҥээргэ элитэн иэс бөҕөҕө киллэрдэ. Эйиэхэ түһэ сылдьыбыт сурахтарын истэн кимнээхтэрин ыйыталаһа киирдим–
Багдарыын өйдөөбөтөх курдук көрөн турда, ааспыт сылларга бу киһи уһун кутуругар сөрөнөн ыраах Тайҕаҕа иккитэ таһаҕас ыытан илиитин соттон хаалбыта…
Көтүүк Багдарыын саҥарбатаҕын иһин туохха кэлбитин кэпсии турда…
— Биир өтөххө улааппыт оҕолор этибит, ити хантан эрэ дьөлө үүрдэрэн кэлбит кэрэдэктэр олох ыал устун ыыттылар, арбаҕастаах ойууммутун өбүгэтин сирин буллардылар–
Багдарыын атаһа тоҕо кэлтин дьэ сэрэйдэ, үнүр ытыгар уҥуохтаах эти быраҕан киирэ

сылдьыбыттарын билбэт бэйэлээх буолуо дуо, хоноһолоро ону билэн эрдэ аартыктарын быстахтара, эрэй эрдэтинэ суолларын тобуллахтара…
— Атаһым ааттаахтары кытта анньыһар, харсаахтары кытта харсыһар буолбуккун дуу?—
Багдарыын үгэргээн-хооһурҕаан ылла атаһын.
— Ол айылаах туох туора муостаах дьонуй?—
Көтүүк кыыһырыах курдук бөрдүргээтэ.
— Эн киһи хайдах сырайыҥ-хараҕыҥ бүөлэммитэй? Оннооҕор киэҥ Тайҕа илэ сүүрбүт илэчиискэлэрэ,, Холорук,, күлүгүн быһа хаампаттар, кинини кытта элээннэһэр тоҕус халлаан улаҕатыттан айдарыллан түспүт тоҕүс күлүк түһүмэхтээх оҕо, хайа халлааны хастыы сылдьаҥҥын хабырҕаттан харбатаайаххыный, тыыныҥ тыалга көтөөрөй–
Багдарыын сэтэриир курдук саҥарбытыгар Көтүүк сырайдыын уларыйа түстэ, ама төһө да дьүлэй балай буолтун иһин өбүгэ тылыгар өһүллэн түспэт уос номоҕо буолбут,, Холоругу,, истибэт бэйэлээх буолуо дуо, Бойбооҕу эмиэ кулгааҕын уһугар сиккиэр тыал буолан сипсийэн ааспыттара,, Көстөр дьүһүнэ кыталыктыы кынтайан, харахтаах ханыы гынан таптыы көрөр кэрэтэ, иһигэр киирдэххэ икки атахтаах иирсибэт иччилээх иччи иҥмит айдарыылааҕа дииллэрэ, бэйэтэ бэйэтиттэн чахчы кэлэйдэ хайдах дьон дьорҕоотторо, айыылартан айдарыылаахтара кэлэн барбыттарын билбэккэ киирэн биэрбит соро баар буолар эбит, кинилэр Күөкэй ойууннара харсыһаары хараҥа сири буллаҕа.
— Багдарыын эрдэ оннук дьон бааллар диэн этэ да сылдьыбаккын, кэлэн кэпсэтэн-ипсэтэн барыллыа хаалбыт эбит–
Көтүүк хомойбутун атаһыгар хомуруйа соҕус эттэ.
— Баҕар сөбүлүөхтэрэ суоҕа диэммин саҥарбаппын, улуу дьоннор аны кыыһыран уйулҕабын ыһыахтара. Итиннэ тарбахтааҕы тулуппатах үс күлэр эмэгэт иччилээҕэ Күлүк баар уонна уус тылынан уһааран улуу Олоҥхону этэн-тыынан эрэдьиэстиир Ырыа Ылгын сылдьыһар. Бары тус-туһунан айдарыылаахтары айылҕа анаан муспут курдук.—
— Туох омунай доҕор, бары барыта буолан–
Көтүүк хайдах эрэ саарбахтыырдыы саҥарда…
— Бу да киһи ол эйиэхэ омуннаан туоххун ойо тардан ылаары, өссө истиэххин тиэтэйдэххинэ Көкөт диэн арчылаах алгысчыт баар, иччилээх тыл иҥмит киһитэ, онон киһи отунан- маһынан оонньоспот дьоно, өссө сорохторо туох айылгылаах дьон сылдьыһарын айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ–
Күүстээх Кириһээн(Көтүүк) дьэ дьолоҕойугар киирдэ билбэккэ эрэ, бардамыгар баттатан дьон буулаҕаларын булсубутун, харыы тыллаахтарга киирэн биэрбитин…
— Багдарыын ол дьонуҥ аны хаһан охсуллан ааһыахтарай? Биллэрээр эрэ–
Көтүүк уота-күөһэ хараабыттыы сэмээр ыйытта.
— Күһүн киирэллэрэ эрэбил, сыарҕа хаарынан, мин Чэлгиэнтэн Үөһээ Тайҕаҕа барарын ыйыппытым да аны тохтообут быһыылаах, киһи иһин-таһын билбэт,

эдэрдэр бараллара эрэбил, сылдьыбыт суоллара, аһыллыбыт аартыктара–
Ити курдук Багдарыын, Көтүүктүүн болдьоһон араҕыстылар…
Чэлгиэннээх аҕыйах хонугунан Даадардаах олохторугар тиийдилэр, бу сырыыга ким да өс саҕа буола көрсүбэтэ, баалларын барытын сандалыга тэлгэттилэр кыынньыбыт кымыһынан айахтаатылар. Айанньыттар саҥардыы олороллорун кытта хаппахчыттан эдэркээн кыыс оҕо аргыый устан таҕыста кинини кытта күн уота күлбүтүнэн киирбитинии көмүлүөк уота тачыгырыы умайда.
— Бу биһиги оһоҕос төрдө оҕобут, баар суох муннубут бүөтэ, тыллар кэрэ Ньургуһуммут кэлин кэмҥэ сытыганнаан санаабытын саппаҕырдан куттуу сырытта ээ. Биһиги аймах айыылартан айдарыылаах кэнэҕэс кэнчээрибит кэхтибэтигэр, өһүө буолар өйөбүллээх, хараха буолар ханыылаах эбиппит…
Оҕобутун Айыы кутун аспытыҥ, иэйэр илбиһин иҥэрбитиҥ иһин сүгүрүйэн тураммыт сүдү махталбытын тиэрдэбит.
Биһиэхэ даҕаны бүдүрүйэр күммүтүгэр бүлгүнтэн тутуһар, охтор түгэммитигэр окумалтан тардыһар киһилээх эбиппит–
Даадар сандалы баһыгар олорор Кэнчээрини истиҥ эйэҕэс хараҕынан имэрийэ көрдө.
Чэлгиэннээх манна хонон-өрөөн сынньанан ыллылар, аттары бэйэлэри илистибиттэрин таһаардылар. Бу күннэргэ Бойбоохтон Кэнчээри арахсыбакка тугу эрэ туоһулаһар, бэйэлэрэ эрэ билэр тылларынан-өстөрүнэн кэпсэтэллэр. Кэнчээри Даадар кыыһа тоҕо сытыганныыр ыары буолтун кэпсээтэ, отоннуу сырыттаҕына тыҥырахтаах көтөр куттаан уйулҕатын аймаан салгын кутун көтүппүтүн хайдах төннөрбүтүн кэпсээтэ.
Үһүс күнүгэр Даадар сирдьит биэрэн айаҥҥа туруннулар, баар дьоннор бары айаннарын алгыы хааллылар.
Чэлгиэн бу күннэргэ уһуннук мунаара сылдьыбытын кыыһыттан Бойбоохтон айаннаан иһэн ыйытта ,,Кырбый хантан кэлэн барбытын,,кини билэр Бойбоох кырбыйа суоҕун. Кыыһа саҥарбатаҕар дьэ бэйэтэ сэрэйдэ, ити аата кыыһын Кырбыйын бэйэтин оннугар уһуйан эрдэҕэ. Хата уола Мохсоҕол кыра кыһалҕата суох киһи, ырыа-тойук аргыстаах…
Астык кэрэ алаастары
Арыйталаан ааһабыт,
Үчүгэйкээн сыһыылар
Үмүрүйэ үүммүттэр.
Халлаан уоттаах сулустара
Аргыстаһа хаамсаллар,
Ыраас Ыйдыын ыйдыылар
Тымтык уотун сырдатан.
Араас Эйгэ элбэҕин
Эҥин араас эгэлгэ,
Күннээх халлаан сырдыгар
Ааҕан сиппэт түбүгүҥ.
Ити курдук санаабытын барытын хоһуйа иһэр.
Бойбоох уолун Ырыа Ылгын курдук ааттаах ырыаһыт, олоҥхоһут буолуо диэн иһигэр үөрэ саныыр.

Содержание

• 94

94

Айаннаан кэлээт бары үрүө тараа тарҕастылар бэйэлэрин олохторугар күннээҕи олох түбүгэр. Ыспааһаптарга күһүҥҥү ардахтар тохтуу-тохтуу саккыраатылар буор самыыр буолан, түүнүн ытыс таһынар хараҥаҕа айаҥҥа бараары сылдьар кустар аһаан ньамалаһар саҥалара күөл иһигэр маатырҕас, ууга түһэр, көтөр талааннара долгунуран иһэр сүтэр, собо бөлүөҕэн от саҕатыгар бап-баллыгырас. Халлаан саҥа суһуктуйан эрдэҕинэ Бойбоох туран эбэтигэр сииктээх оту кэһэн күнүн көрсө киирдэ, Ылгына утуйан хаалла отторун бу ардахтар быыстарыгар чөкөтөн бүтэрээри күн сырсыытыгар сылайаахтаан эрдэҕэ. Бойбоох хараҕар оҕо сааһын ыллыктара хаардаах хайа быыстарынан кыра кыыс эбээтинээн таба миинэн көһө сылдьаллара көстөн ааһар, Бойбоох төрөппүттэрин эбэтин эрэ кэпсээнинэн билэр, эбэтэ барахсан бүтэһик кэриэһигэр оннук киһини булаар диэхтээбитэ, хас да кыһын айанньыттартан арахсыбат буола сылдьыбыта хаһан Чэлгиэни көрсүөр дылы, кинини Чэлгиэн туора хараҕынан көрбөтөҕө, кыра оҕолуу сууннаран хаһан да харахтаабатах мааны таҥастарын таҥыннаран бойботон кэбиспитэ,, Бойбоох,, аата иҥнэҕэ ол. Бу уһун сылларга кыыс оҕо төрөөбүт аатыгар арахсыбат аргыс буолан элбэх айан аартыктарын арыйдылар, тулаайах кыыһы төрөппүт оҕотунуу төлкөлөөн, түөрэҕин чиҥ атаҕар түһэрэн ыал оҥорон Далбар Хотун аатын ыллаҕа. Айаҥҥа аттаныан иннинэ түүлүгэр үс аҕастара киирэ сылдьыбыттара, кимнээх үөһэттэн сырдык ыллыкка түспүттэрин өтө билбитэ Иэйиэхсит Ийэтэ, Айыыһыт Хотуна, Аан Алахчын аҕаһа оҕо биһигин тутан киирбиттэрэ биир сырдык сибэккини кытта күөх сэбирдэхтээх лабаа сытара. Аны кыыс оҕо айаҥҥа дьиэрэҥкэйдээн бүттэҕэ. Оҕо кута биллибитин этинэн хаанынан билбитэ, мантан ыла сырыыта сарбылларын, айана аччыырын өтө көрбүтэ. Айылҕатын айыытынан, ийэ буолар иэһин төлүү күн сиригэр түстэҕэ. Айбыт айыыларыгар үҥэн-сүктэн көрдөһөрө, эбээтэ киниэхэ иҥэрэн хаалларбыт айдарыылаах илбиһин кыыһыгар Кырбыйга көһөрөөрү. Ааспыкка хаан айаҕы Кырбыйынан тэптэрэн көрбүтэ, кыыһа ситтэҕинэ ханнаҕына киниттэн үөһээ кэрдиискэ тахсар киһи буолууһу, мантан ыла кыыһыгар оту-маһы кытта кытта кэпсэтэргэ, айылҕалыын алтыһарга үөрэтэрэ. Сындыыс сыдьааныттан соноҕос сыһыарбыта, сайыннары чугас эргин миинэ сылдьарга соруйбута. Ханан даҕаны кыырпах да саҕа мэҥэ суох куба курдук өҥнөөҕө, эмиэ айбыттарын утумнаан атаҕынан чэпчэкитик дайара…
Бойбоох бииртэн мунааран ылара, Чэлгиэн төһөлөөх тулаайахтарга күүс көмө буолла, холобур ылан көр кини таайын Харачааһы, атах балай сылдьыбыт киэҥ Тайҕа түөкүттэрин кытта тилэҕин тэниппит удьунаас удьуора Чэлгиэни

булсаат атын айдарыылааҕын аһан көрдөрдө, аҕа ууһун аата ааттаммат эдьиийдэрэ Харачааска ханыы буолан кэнчээри кэскилин тэниттилэр, ытык ыччаты төрөттүлэр. Тарбахтаах талыыта ыҥырыыга сылдьар мас ууһа, кини илиитигэр киирдэҕинэ мас сыыһа да үөрэргэ дылы гынар. Алааппыйа кыраҕы хараҕынан кийиитэ уларыйбытын көрө сылдьар, кистээн күлүгэр имнэнэр, Ылгына кэлин кэмнэргэ бороохтуйа да барда быһыылаах, үлэҕэ-хамнаска эриллэн силигэ ситэн модьураан эр киһи киэбэ киэптэнэн, аһаах бэйэтэ атын киһи буолан барда. Хара тыаҕа да хаамар, куска-куобахха да сылдьыһар. Атаҕынан-күүһүнэн орто киһини аһары түстэ. Урут сытыы–хотуу Бойбоох хайдах маннык киһини таптаан тахсыбытай дии саныыллара, билигин күүстээх-уохтаах Ылгыны көрө-көрө Бойбоох инникитин өтө көрөр эбит дии санаатылар. Мохсоҕоло эмиэ күннээҕи түбүгүттэн ордубат сыһыыннан сылгылары көрөрө, алааһынан адаар муостааҕын ааҕара. Кыстык кэлээри кыһарыйан барбыта, Чэлгиэн эмиэ күннээҕи кыһалҕатыттан ордубат. Тордурҕас тоҥоруу, күөллэр муустара үрүмэ курдук мууһунан бүрүллэн тылбыйар кынаттаах соҕуруу көтөн айылҕа утуйбуттуу уу чуумпу бүрүүкээбитэ…
Хаһан эрэ эдэр сааһыгар Бойбоохтон кыйдаран хара тыаны булбут кыыбаҕа хаата Кыһаах ойуун күлүгэр имнэнэ сылдьара, Ааттаммат Эдьиийдэрэ дьиэтээҕи түбүгүттэн ордубат, киниттэн куттаммат тэҥ кэрдиистээх айдарыылаахтар, Бойбоохтон кута көтөн түҥ тыаҕа түспүтэ, бу уһун сылларга хас хардыытын кэтии көрө сылдьыбыта, Бойбоох ыал буолан Айыыһыта аһыллан айдарыыта арахсар турукка киирэ сылдьара. Кыыһа Кырбый хаалаары сылдьарын истэн кынатын куорсуна ситэ куура илигинэ кутун көтүтэр санааламмыта. Кыһаах Кырбыйга хара күлүктээхтэрин хатаабыта, ардай аһыылаахтарын атаарбыта. Бойбоох кыыһын тула күлүктээхтэр күлүкүччүйэ сүүрэллэрин көрбүтэ, баҕыыр тыҥырахтар кытаахтыы тутан туора хадьырыйаары таҥалайдарын тыаһаталлара. Бойбоох бу туругунан Кыһааҕы кытта кыайан харсан туруулаһар кыаҕа суоҕа, кыыһа ситэ силигэр киирэ илигэ. Ыксаан Чэлгиэҥҥэ бара сырытта, Бойбооҕу хаалларан Чэлгиэн Кырбыйдыын Кыһаах олоҕор бардылар. Кыһаах эрдэттэн иһэллэрин билэн алаас айаҕар атыыр оҕус буолан булгунньах буорун сүргэйэ сырытта. Уот кыһыл оҕус таныытыттан үрүҥ күүгэн үллэн хараҕа кыһыл уотунан кыынньан айаатаан алааһын аймыы сылдьара. Кырбый көрбөтөҕүн көрөн куйахата күүрдэ, өйө-санаата ситэн ис туругун иччилэрэ бөҕөргүүр туруктарыгар ыла илик буоланнар хоргус оҕолуу хорҕойбуттара. Эмискэ халлаан хайдар тыаһа куугунаабыта, Кырбый көрдөҕүнэ куйаар түгэҕиттэн сүүнэ көтөр сурулаан иһэрэ, оҕус орулуу түһэн баран туора

ыстанан истэҕинэ кынатын сарас гыннараат сүрдээх күүскэ оҕуһу сискэ тэбэн ааста, оҕус сиһэ тостон баҕалыы сыылла түстэ да буруо буолан унааран хаалла. Оҕуһу тэппит өрө уһуутаан таҕыста, куйаарга куугунуу турда.
Кырбый ыраас оҕолуу хараҕынан Чэлгиэн диэкки өйдөөбөтөхтүү көрдө, кини Чэлгиэни улахан баай киһиннэн ааҕара уонна атын туох анатыылаах аан тутааҕыныы аартыга аһылларын билбэт этэ. Билигин сүрдээх көтөрү көрөн сүргэтэ көтөҕүлүннэ. Тугу да ыйыппата бэйэтэ сэрэйэн эрэ көрдө. Бойбооххо тугу көрбүтүн билбитин кэпсээтэ, омуннаан-төлөннөөн тугу көрбүтүн. Бойбоох кыыһын тылыттан күлэн мүчүк гынна…
— Тоойуом Чэлгиэн өбүгэттэн аата,, Холорук,, кыргыс үйэтигэр оннук ааттаах илбис иҥмит быралгы сылдьыбыт боотура үөскээн-төрөөн ааспыта үһү–
Кыыһа син биир,, Холорук,, хантан ааттанан ол бачча сылларга өлбөт-сүппэт өбүгэттэн салҕанан кэлбитин кыыһа ыйыталаһар уонна ити туох көтөрүн туоһулаһар.
— Чэлгиэн хаһан да оннуктаахпын-манныктаахпын диэн көрдөрөөччүтэ суох, бэрт дэҥҥэ эрэ биллэрэн ааһааччы–
Аҕыйах хонон баран Кыһаах ойуун кыыра туран орулаабытынан сууллубутун иһиттилэр. Бойбоох,, һуу,, диэн үөһэ тыынан ылла, кыыһын хайдах баарынан эбэтэ эмээхсин үөрэппит тылыгар үөрэтэн такайа сатаата. Аал уотугар ананар тыл иэйиилэрин, алгыс тыллар аһыллар сырдык кут салалларын…
Быйыл эмиэ муҥхалыаххайыҥ диэн Кынаачай өрө көрөн кэлэ сырытта, тымныы улаханнык түһэ илигинэ,, Күүлэйи,, тэрийэр туһунан кэпсэттилэр, арай күөллэригэр мунаарыы буолан ылла, күүлэйи Оһуохай олоҕор Улахан Эбэҕэ онтон көстөн иһиэ дэсиһии буолан тарҕастылар. Кустуктарга, Оһуохайга киһи ыытан сэрэттилэр.,, Күүлэй,, күнүн илии-атах тиийэринэн, кулгаах-харах көрөрүнэн тиэрдэ сатаатылар. Аны биир дьээбэ тылы көтөхтүлэр, илии атах оонньуутун Эбэ үрдүгэр хаар үрдүнэн дэстилэр уонна улахан хааһахха кутуллубут балыгы ким тыаҕа сүгэн тахсыбыт ылар дэстилэр. Эмиэ араас сиртэн дойдуттан аат ааттаан кутуллар буоллулар, Чэлгиэн идэтинэн туораан биэрдэ, Көкөт ыйан кэрдэн ыытыаҕа.

Содержание

• 95

95

Чэлгиэн эрдэ бэйэтинэр Улахан Эбэҕэ бара сырытта,, Оһуохай,, барахсан сытаахтаабыт,төһө да тыына быара кылгаатар баар эрэ ытыктыыр ыччата кэлбитигэр өйөтөн олорон чэйдэстэ, Чэлгиэн кырдьаҕаһыгар чугас эргин дьон олоҕун-дьаһаҕын билэрин көрөрүн барытын тоҕо тэбээтэ. Быйыл эмиэ бу Эбэҕэ ыҥырыылаах күүлэй буоларын кэпсээтэ,,Оһуохай,, эбэтин күүлэйин истэн сырайдыын сырдаата.
Бойбооҕо иһэ төгүрүйбүтэ биллэр буолбут, урут ыйаастыгас киэҥ хараҕа хатыылаахтык батарыта көрөр буоллаҕына, кыыс оҕо адьуо устан иһэр курдук хамсанар, иэдэһэ ый курдук мэлтэйэн мичээрдии сылдьар буолбут, тилир-талыр түргэн тутуулаах бэйэтэ айылҕата айбытынан бытаарбыт. Ылгын ыал аҕата дьылҕаланар үөрүүтүттэн ытык курдук эргичийэр, сыһыыттан сылгыларын сылгылаан саҥа хаарчахха убаһа араарыыта, инилэрин кытта элбэх киһи өр гыныахтара дуо, иитиигэ хаалааччылары арааран атын алааска аһылыкка илтилэр…
Кустуктар эмиэ күн иллэҥнэрэ суох, муҥха иннинэ үлэни үмүрүтэ сатааһын. Чэлгиэн Сэгэртэйгэ киирэн таҕыста, Хотууна саха Далбарын үгэһинэн имигэс илиитигэр эргитэн сандалы маанытын тэлгэттэ, бу ыаллар төлөрүйбэт төрүт сирдэрин булларбытыгар Чэлгиэҥҥэ иэстээх курдук сананаахтыыллара, биирдэрэ ону эрэ санаабат, киниэхэ ыал-дьон кэлэн төрүт олохторун булан торҕо буруо унаардаллара, хороҕор муостааҕа ходуһа аайы хотолдьуйана, сыспай сиэллээҕэ сыһыыга, аларга сиэлэрэ, кэрэ көстүү буолан алааһыгар айманара онтон ордук дьол суоҕун курдуга, киһи-сүөһү тэнийэрэ кэрэ кэнчээри кэлэрэ.
Чэлгиэн Оһуохайга күүлэй күрэҕэ оҥорорун кэпсээбитэ уонна хайдах сиэрдээн-туомнаан ыытарын ыйыппыта. Оһуохай кыыкыныырын быыһыгар…
— Бэрт үтүө санаа киирбит, Эбэҕит эҥэригэр алҕаан-арчылаан туомун силигин ситэрэн баран туоналаан көрөр буоллаххыт, ол кэнниттэн оонньуу-көр ыытан Эбэҕит тыытыллыбатах ыраас хаарыгар ыстаҥалааҥ.—
,, Оһуохай,, Эбэтигэр уон тарбахтаах оонньуу-күлэ кэлэрин истэн, сытар бэйэтэ санаалыын сырдаата, Чэлгиэҥҥэ ис сүрэҕиттэн махтана санаата, кырдьаҕас диэн кыһарыйбат, иинин өҥөйбүт өнүйбэт, саппаҕыран санаалыын сарбыллыбыт диэхтээбит, ылбаҕай санаатынан ыла–биэрэ кэпсэтэ сылдьаахтыыр. Ааспыт сылга буоларын курдук буолуо дуо чугас илиилээх-атахтаах барыта кэллэ. Эбэлэрин эҥэрэ сыарҕалаах атынан симилиннэ, хас да сиргэ кутаа оттон куугунаттылар, алгысчыттар күөх бөллөх иччититтэн көмүс хатырыктааҕы күндүлээн дук гынан бэрсэрин көрдөстүлэр, бардам тутуу баай Байаннайдарын да умнубатылар. Киһи элбэҕэ көдөөх–нардаах нырыы буолан иккитэ түһэн таҕыстылар. Күөх боллохторун иччитэ көхсүн көрдөрбөтө лиһигирэс адаҕа курдук

соболору бэрсибитин тааҥтан күрэтэн эҥэргэ тастылар. Оонньуу-көр быыһыгар түргэн тутуулаахтар собо үөлэн сырдьыгынаттылар. Күөл мууһугар ыраас хаар үрдүнэн куобах, кылыы саҕаланан күлүү бөҕө буоллулар. Ойуолуу сылдьан охтубут, тас иэнинэн таралыйбыт элбээтэ килэҥ мууска сыста илик хаартан халтарыйан туруйалаан сүүстэринэн хоруйуу, дьэ көөчөөн көрө диэн манна буолла. Чэлгиэн кыыһа Бойбоох быйыл киирбэтэ, оһоҕостоох киһи киирдэҕинэ күөл балыга кирдиргиир, улаханнык баҕараахтаан эрдэҕэ, ону өбүгэ өһүллүбэт үгэһэ баһыйаахтаан эрдэҕэ. Аҕыйах уол син ойо сатаатылар да килэҥ муустаах хаарга улаханнык киһи хараҕар быраҕыллар гына сир өппөтүлэр,, Чэлгиэн эн ойон көрбөккүн дуо, кыыска собо хаалыа этэ,, Ньургуһуна сибис гыммытыгар ойоору уурбут туостарыгар тиийдэ. Дьон ойбут сиринэн буолбакка ыраас хаарга олдьу туран куобахтыырдыы оҥоһунна, киһи барыта улаханнык соһуйда Чэлгиэн ыстанарын истэн. Кыралыын улаханныын көрөн турдахтарына дьикти чэпчэкитик хаар үрдүн эрэ хаһыйа тэбэн көтөн иһэрдии куобахтаан кыыралдьытта. Хаары үрдүнэн эрэ барбытын көрөн бэри диэн бэркиһээтилэр, сөрү диэн сөхтүлэр, иннинэн сырайдааҕы иннигэр түһэрбэт эбит дэстилэр. Онон улахан тымтайдаах собону кыыһыгар Бойбооҕор Ылгынынан ыытта. Аны муҥур улахан хааһахха кутуллубут собону икки илиигэ көтөҕөн үөстэн тыаҕа таһаараары холонуу бөҕө буоллулар, кууспаккын көхсүгэр, санныгар сүкпэккин. Манна эмиэ биир көр буолла килэҥ мууска самахтарын хайа түһэ сыспыт диэн, кэтэх бөҕө тыаһаата. Ньургуһун саҥата суох Чэлгиэнин диэкки ыйытардыы көрбүтүгэр биирдэрэ чэпчэки баҕайытык көтөҕөн ылаат куобахтаан кылбаҥнатан кытыы хордоҕойго чэпчэки баҕайытык ууран кэбистэ. Кырдьык манна күүһүмсүйэ сатааччылар толору этилэр, атахтаахтар да бааллара, бу Чэлгиэн кими да атах илии оонньуутугар чугаһаппатын илэ харахтарынан көрдүлэр. Күүлэйдэрэ күндүлээбитин баар дьоннор уос- тиис аҥардаһан, көхтөөх оонньуу күлүү көрөннөр Эбэлэригэр махтанан үрүө-тараа тарҕастылар. Чэлгиэн хааһахтаах балыгын Оһуохайдаах олохторугар таһаарда, кырдьаҕас барытын истэ билэ сытаахтыыр эбит, Чэлгиэнигэр махтанан илиитин бобо тутта уҥуох тирии буолбут илиитинэн, хараҕытан ып-ыраас таммах уҥуох тирии иэдэһинэн сүүрдэ, бу кырдьаҕас муҥура биллибэт махтала үөрүүтэ этэ, тоҥкөйбүтүн сүүһүттэн сыллаан ылла.
Ньургуһуну оҕолору кытта Бойбоох киэһэрдигит диэн хоннортуу хаалар буолла. Чэлгиэн эмиэ хоно хаалар буолла. Быйыл Ылгын хабарҕа дьиэ туттубута туруору хотон салҕааһыннаах. Онон икки дьиэннэн тилэри олороллор. Бойбоох уоллаах кыыһын Мохсоҕол, Кырбый

диэбитэ, ааттарын курдук аҕыйахта көстөн ааһаллар. Тутталлара-хапталлара түргэнэ, биир кэм тэлээрэн олороллор. Чэлгиэн улахаттара саппарай ойсо сылдьаллар, кыра кыыс кини эмиэ хаалымаары тыҥаахтыыр, аҕатын тыына аҕаа-баа дии-дии аҕатын кэнниттэн түөрэҥэлиир. Ньургуһун Бойбоохтуун тугу эрэ кистээн сипсиһэллэр. Ылгын хараҥарыыта кэллэ, муҥха кэнниттэн сылгыларын аһатан…
— Чэлгиэн быйыл хайа диэкки хамсыыр санаалааххыный? Мин үнүр Кустугу көрсө сылдьыбытым барыан баҕарар эбит Тайҕаҕа, уолаттар эмиэ ыйыталаһаллар үһү. Эйигин туох диирий диэбиттэрэ–
Чэйдии олорон сэмээр ыйыталаста, кырдьыга кини бу Чэлгиэннээх, Бойбоох туораатахтарына барар кыахтара суоҕун билэрэ. Уолаттара да бэйэлэрэ быстан барыахтарын толлоллоро. Ол дьойду амырыын аартыктарын, хараҥа хаспахтарын бу икки айылҕаттан ананан төһүү буолан түспүт дьоно суох ааспаттарын, аһыылаах адьырҕалары аахсар кыахтара суоҕун билэрэ. Арай бу икки игирэчээннэр силиктэрэ ситтэҕинэ, куорсуннара куурдаҕына күрэс былдьаһар кыахтаналлара. Билигин Бойбоох инники эрэллэрин эрдэлээн эрэйгэ тэппэтэ биллэр. Систэрэ ситэрин, бүлгүннэрэ модьуруурун кэтэһэрэ. Аны бу сытар кырдьаҕастара эҥин дьүһүн буолан хааллаҕына суохтарыгар. Чэлгиэн да биир үксүн ытык кырдьҕастан тардыһан барар-кэлэр кыаҕа суоҕун саҥарбатар да сэрэйэрэ. Бойбоох сөбүлүү истибэтэҕэ дьүһүнүгэр көстөн ааста. Ылгын аҕыйахта сылдьыһаары бэйэтин этинэн-хаанынан билбитэ, түҥкэлийбит төннүбэт сирэ буоларын, киэҥ Тайҕа идэмэрдээх илбистэрэ иччи буолан илэ сүүрбүт сирдэрэ, хараллыбакка хаалбыт хара күлүктэр үөр буолан үтүмэн түгэҕиттэн күөрэйэн, илэ сиэри ирбинньиктии көтөллөрө. Онно киһи киэбин сүтэрбит, бөрө хаана хааннаммыт адьырҕалары атах тэпсэн олорон аахсар кыахтаах суоҕа биллэр.
— Ылгын тугу да ыллыҥ да санаабыккынан салаллыбат буол, киирэн баран төттөрү тахсаргын толкуйдуу үөрэн, аны ыал аҕа баһылыга буолаҕын. Түспэтийэр кэмиҥ кэллэ–
Чэлгиэн бэрт холкутук саҥарбытын Ылгын истэн эрэ кэбистэ, тугу да саҥарбата.

Содержание

• 96

96

Чэлгиэн аҕыйах хонугунан эт мэнэйдэһэ бараары Харачааһын көрүстэ, таһас сыарҕаларын саҥардыбытын көрдүлэр-иһиттилэр. Көкөт, Күлүк бэлэм сылдьаллар, аараттан Кустук барсыахтаах, Бойбоох Мохсоҕолу, Кырбыйын ыытар, Ылгынын хаалларар Оһуохайы оҕолуур. Аны Ырыа кэлэн барсабын диэн өрүкүйэн турда. Быралгы да биир эмэ сыарҕа ыытаары олордоҕо…
,, Ырыа,, бэйэтэ дьикти айылҕалаах киһи, ыл да дэбигис өйдүү охсубаккын, барарын-кэлэрин эмискэ быһаарынар, ойуун уһуннук кыыран кутуран тыынын таһаарбатаҕына куутуйаланан кута-сүрэ мунар дииллэринии кини эмиэ ыллаан-туойан ылбатаҕына тыына-быара хаайтарар быһыыта. Ырыа барсара кинилэргэ өссө сэргэх, ылламматах ырыаларын истээри төһөлөөх киһи аара суолга тоһуйан көмүлүөк уотун сырдыгар күннээҕи түбүктэрин умнан ол ырыа иһигэр ылларан өйдүүн-санаалыын сырдаан сылааларын да умналлара, ол этэ кинилэргэ улахан үөрүү эҥэрдээн бу тымныы чысхааннаах, сайынын өҥүрүк уот куйааһа сатыылыыр төрөөбүт төрүт дойдуларыгар,, Олоҥхо,, ойуулаан , ойуу-оһуор түһэртээн аптаах тылы анааран саха барахсан өбүгэттэн өйөммүт тылы-ууһу биэрбитэ сырдык сыдьаан буола түһэрэ. Арай бииртэн Чэлгиэн мунчаарара, бу уһун сылларга Бойбооҕо суох харыс да сири хаампатаҕа, киниэхэ эрэнэрэ-итэҕэйэрэ, кыыһа киһи быһыытынан киэҥ көҕүстээҕэ, айылҕатыгар ананан төрөөбүт курдуга, билигин бэйэтин оннугар Кыыс Кырбыйы Айыы кутун аһаары, ийии куттаан илбиһи иҥэрээри гынар, ону Бойбоох бэйэтэ билэн эрдэҕэ хайдах ханыы гынан хатыырын, ити гынан кыыһа удаҕан буолан кутуран кутааламматаҕын, кыаһаан кэтэн кыырбатаҕа, дүҥүр охсон эккирээбэтэҕэ. Аар айылҕатыгар аһыллара, Эһэкээнигэр анал тылларынан алгыс тылы анаарара, тыл күүһүнэн тыыллан-хабыллан турара. Билиҥҥэттэн кыыһын суохтуур, кыыһынаан кыһын–сайын элбэх да сири кэрийдилэр, ол тухары кыыһын эрэнэрэ бэрт буолан киниэхэ күлүк эрэ курдук сылдьара, бэрт дэҥҥэ тыҥырахтааҕы кытта тыытыһара, аһыылаахтары кытта атааннаһара. Уһуктаах эмиэ барсаары кэлэ сырытта, кини киһи айаннаабатаҕа ыраатта, ыал буолан ол иирбэтэ-таарбата иллэҥнээбэт, онон тыына хаайтаран бугуһуйан эрдэҕэ. Чэлгиэн уолаттара бары даҕаны иҥнэн-толлон турбат дьоннор, иннилэрин ыраастанан кыһалҕаларын быһаарсаллар, ол гынан баран хайа да өттүнэн Бойбооххо тиийбэттэр, арай кыра Кырбыйы кэтээн көрүллүө, Бойбоох бэйэтин ис кутун айыы аһан иҥэрбит буоллаҕына арахсыбат айан ыллыгар абырыа этэ. Быйыл эрдэлээн айаҥҥа туруннулар хайа да дьыллааҕар, хонуктарыгар Оһуорхайдаахха тиийдилэр. Кырдьаҕаһы кытта Чэлгиэн уһуннук кэпсэттэ, оҕонньор сүүһүттэн сыллаан атаарда…
Аны Быралгылаахха

түстүлэр киэһэ хонуктарыгар, ол дьоннор Кырбыйы көрөн улаханнык соһуйдулар, Бойбоох ыыппытын истэн сонургуу көрдүлэр, бу эдэркээн оҕо Бойбоох курдук айылҕалыын алтыһар эрдэттэн этэр тыынар бэриэтчиктээх буоллаҕа. Айаннаары турдахтарына Чэлгиэҥҥэ Бойбоох…
— Кыыспын кыра диэн кырыы хараххытынан көрүмэҥ, миигиттэн итэҕэһэ суох киирэрэ киирдэҕинэ кыната ситтэҕинэ миигиттэн биир мутук үрдүк өһүөлээх. Тылын тыалга быраҕыма,өйүү-убуу сырыт, миигин суохтатыа суоҕа–
Чэлгиэн хара маҥнайгыттан Кырбыйы өйөбүллээх курдук санаммыта, уолаттар да Бойбоохтон атыннык көрбөтөхтөрө. Кырбый даҕаны акка сыстаҕаһа айантан алларыйбата куруук күлэ үөрэ сэргэхтик сылдьара.,, Ырыа,, айаннаан иһэрэ ыраахха дылы хобо чуораан буолан чугдаарбыта. Аартык аайы өй дуорааныныы дуораһайбыта…
Чэлгиэннээҕи билэр дьон Бойбооҕу суохтаан ыйыталаһаллара, Кырбыйы сонурҕаан сылыктыы көрөллөрө, күнү-дьылы ыйытылаһан көрөөрү гына-гына туттуналлара, күн аайы хаар үллүктээн быйыл эрдэттэн халыҥ хаардаах дьыл буолара эрдэттэн биллэрэ. Биир күн Кырбый Чэлгиэҥҥэ…
— Хас да хонуктаах буркун иһэр ханна эрэ кэтэһэн аһарбаппыт дуо?—
— Мантан Хаҥыллар чугастар, онно хонон өрөөн ааһарбыт дуу, хайдаҕа дуу–
Хайдах эрэ Чэлгиэн саарбахтыырдыы саҥарда, кини билэр истэр да ити тохтоон ааһыахпыт диир сирдэрэ улахан дьалхааннаах сир. Хаарты, арыгы хамсаабыт дойдута, айдааннаах да түгэннэр буолуталаан ааһааччылар. Туймаада чугаһа киирии-тахсыы элбэх сирэ буолан араас өйдөөх санаалаах дьон охсуллан ааһар сирдэрэ. Киэһэ хонуктарыгар элбэх ыал төбүрүөннээн түһэр тэлгэһэтигэр тиийдилэр. Манна Чэлгиэн сэрэйбитин курдук хас балаҕан аайы киһи толору . Кырыы тыа саҕатыгар турар балаҕаҥҥа тохтоотулар. Манна да дьон бааллар, атын балаҕаннардааҕар аҕыйах. Аттарын сыбыдахтаан хонордуу тэриннилэр, Кырбый эппитин курдук илинтэн хаардаах былыт халыйан тахсан хаары ытыйбытынан барда. Аны киэһэлик киһи бөҕө кутуллан истилэр, бары Ырыа кэлбитин истэн атын балаҕантан киһи ханна да хамсаабат гына симилиннилэр. Дьиэлээх эһэ тириитэ элээрдэн аҕалбытын көмүлүөк иннигэр тэлгээтилэр, кэккэлэһэ кытыйаҕа кымыс кутан уурдулар. Ырыа уһуннук ыараабакка кэтэх тардыстан кылыһахтаах кэрэ мааны куолаһынан этэн-тыынан эппэҥнэтэн, кэпсээн-ипсээн кэрэһилээн киирэн бардаҕа үһү…
—Урукку дьыллар улаҕалара көстүбэт
Уу суурайыныы ааспыт кэмнэригэр,
Былыттаах халлаан быһыта баттаан
Этиҥнээх халлаан эккириир кэмигэр,
Уот садаҕа кымньыы орто Дойдуну
Отун-маһын садаҕа маһаныы
Быһыта сынньан ааһара үһү.
Ааспыт сыллар арҕастарын арыйталаан,
Орто туруу бараан Дойдуну
Оройунан көрбүт

одуу быһыы харахтаах…
Адаҕа баһыттан алтахтаан тахсыбыт
Ооҕуй оҕустуу алта атах ааттааҕа
Ардай аһыылаах анаан төрөппүт,
Төрүт Дойдуну түөрэҕин эһэрдии
Орто Дойдуну олоҕун ыһардыы,
Бу баҕайы үөгүлүү-үөгүлүү
Инчэҕэй мастары иҥнэри үктээбит,
Хааннаах айаҕын атан хаһыырбыта
Хара тыаны хара хоруоннан хаарыйбыта.
Уу харахтаах утары көрбөт
Инчэҕэй иҥиирдээх илииннэн киирсибэт
Хамыйах тутуурдаах холоммот кыыла эбит.
Үс саха Үөһээ айыыларга үҥсүбүттэр
Өлөр өлүү айаҕыттан өҥөйбүтү,
Өһөх хаанынан кулгуйбуту
Сөптөөх сүбэннэн сөрүү тутан
Эргийбэттии эрийэ ылан төннүбэт сиригэр түҥкэлитэн түһэрэллэрин
Үнэн-сүктэн көрдөспүттэрэ үһү.—
,, Ырыа,, кытыйаттан кыынньыбыт кымыһы ыймахтыыр кэмигэр,, Ноо онтон хайдах этэй,, диэн ордоотуур саҥа киксэрэн ылла. Ити курдук устар уһун түүн харахтарын симпэккэ этэр тыл эгэлгэтин истээри утуйалларын да умнан олороохтууллар. Уһун күҥҥэ тымныы тыалы кытта хатыһар сыаннан-арыыннан аҕаабата, хаардаах чысхаанныын хатыһар манан буолбатах. Арай эрэйгин эллээн кэллэххинэ буор муосталаах балаҕан иһигэр көмүлүөк күлүмнүүр сырдыгар кэрэ кэпсээн киэргэтэн айыы санааҥ аһыллара. Санаалыын сырдаан сылайбыккын да умнаҕын. Санаатаҕыҥ аайы ким кэлэн кэпсиэҕэй, саха тылын ыпсаран этиэҕэй.

Содержание

• 97

97

— Хайа Чэлгиэн бу халлааммыт хас хонукка хаайыа дии саныыгын?–
Урут Бойбоох айаннаһар кэмигэр күн-дьыл хаамыытын ыйыта үөрэммитинэн кырдьаҕас айанньыт аһыы олорон ыйыппытыгар Чэлгиэн Кырбый диэкки ыйыппыттыы көрдө.
— Үс күнүнэн арыый тардынар ини–
Кырбый симиктик эппитин олорооччулар бары иһиттилэр, өйдөөбөтөх курдук Чэлгиэн сырайын өрө мыҥаан олордулар.
— Бу Бойбоох кыыһа бэйэтин оннугар ыыппыт оҕото–
— Ээйиис ол барахсан оҕото дуо? Билэн бэйэтин оннугар айаҥҥа эйиэхэ сыһыардаҕа дии–
Бойбоох кыыһа буоларын истэн сырайдыын сырдаатылар.Буркун кэмигэр тохтуур буоллулар, атын балаҕантан истэн ыйыталаһа киирэ сырыттылар. Сорохтор Бойбооҕу билээччилэр кыыһа хайдаҕын сылыктыы көрө киирэллэр, Бойбоох уһун дьылыгырас быһыылаах, киэҥ ыйаастыгас хараҕа өчөс хадаар хаанныыр, суптугур сэҥийэтэ кытаанах өҕүллүбэт майгылааҕын көрдөрөр. Кыыһа Кырбый төгүрүк иэдэстээх орто уҥуохтаах, кыыс оҕоҕо холоотоххо халыҥ харылаах, модьу тарбахтаах. Күлэ сылдьар киэҥ хойуу уһун кыламаннаах хараҕар эмискэ-эмискэ хатат уотунуу кыым уота кыламнаан ааһарын сэрэйдэххэ ис кутун иччилээх илбиһэ айыыларын кытта алтыһан, куйаарыгар киирэ-тахса сырыттаҕа. Үс хонукка тугу гына сытыахтарай тус-туспа балаҕаннарга араас көрү нары көҕүлүттэн туттулар. Биир балаҕаҥҥа хаартыны оройуттан туппуттар, Чэлгиэннээххэ,, Ырыаны,, ыллыырын кэтэһээччи элбээтэ. Оннук киирэ-тахса аамайдаһа сырыттахтарына таһырдьаттан үс киһи сарылаабытынан киирдилэр, иһирдьэ уу чумпутук олорбут дьон соһуйан өрө чиччигинии түстүлэр, куттас өттө куотар аакка бардылар, хоргустар холумтан кэннигэр бүктүлэр. Сорохтор кыайан өйдөөбөтүлэр бу дьон туох быһыы майгы буолтарын, айахтарыттан дьаар сыта аҥалыйар. Биирдэрэ туох эрэ таас иһиккэ уу курдук дьэҥкири тута сылдьар, отуктарын мас кытыйаҕа куттан иһэ сылдьаллар. Айдааннара-куйдааннара сыыҥтара сырааннара субулларэн биир кэм киһиргээн өтүөхтэһэ сылдьаллар. Кинилэртэн ордук өйдөөх, күүстээх суоҕун курдук аппаҥнаһыы. Манныгы этэн эрдэхтэрэ,, Иирбит дуу, итирбит дуу,, диэн. Биирдэрэ аны Кырбыйы көрөн кыбдьырына-кыбдьырына сыстаҥныы сатаата…
— Хайаа бу хантан кэлбит бытааһаҕый? Ким бас билэр тыһы кыылай? Хата миэхэ үһүс одьулуун ойох буол, мин Хатырыктаах кулуба уолабын, аатыам суолум арҕааннан айаатаан, хоту улуустар хоннохторунан, арҕаа алаастары ааһан, хоту муустаах муораҕа тиийэ дьиэрэһийбит Күүстээх Күтэр сиэнэ Маттаха Баатыр диэн буолабын. Ким баарый күүс былдьаһар? Хаһыытыыр харчыны хаппахтыы сытар, үөгүлүүр үбэ үллэ турар мин баарбын.—
Түөһүн тоҥсуна-тоҥсуна төттөрү-таары хааман киэптэҥэлээтэ.

Онтон оһох иннигэр олорор Чэлгиэҥҥэ кэлэн олопоһуттан сууллары анньаары тардыалаан барда.
— Эн дуо ааттаах Холорук сыдьаана, кыра да киһи кыачараҥнаан, сөп да киһи сөрүөччү тутта сылдьаахтыыгын. Мин билигин эйигин кыратык быылгын тэбии түһэн биэриэм. Миигин көрө-көрө этиҥ тардан саһар аакка сылдьыаҥ–
Кырбый бу иирбит аҥардаах киһи кинини хаарыйбытыгар саҥата суох истэн эрэ кээспитэ Чэлгиэни түҥнэри-таҥнары анньыалаан тардыалаан барбытыгар сырайа ый курдук кытаран таҕыста хараҕа көрдүгэн уотунуу күөдүйэн кыымынан ыһыахтана түстэ…
— Эн Маттаха Баатыр мин ыар тыыммын кыайан уйуом диэн одьулуун ойох оҥостоору тыллаҥныҥ дуо? Күһүҥҥү көтөҕөлүү көтөөйөххүнүй, хамыйах мэйииҥ мунан муунту буолаарай–
Туох эрэ диэри өтүөхтээн кэлбит Маттаханы сырайыгар утары үрэн сирилэппитигэр биирдэрэ чэпчэки баҕайытык аан холуодатын таһыгар үҥкүрүс-күөһэлис гына түстэ, итини көрөөт били икки киһитэ баттахтара өрө тура түстэ да киһилэрин икки өттүттэн соһон таһырдьа түстүлэр. Чэлгиэн итини эрэ кэтэспиттии Кырбыйы көрөөт,, мүчүк,, гынна, бастаан оҕотутан сэнии көрбүттэр дьулайаннар таһырдьа дьаадьыйдьылар. Биһигини эрэ моһуоктаабатын диэбиттии харахтарын куоттаран күрэннилэр. Атын балаҕаннарга сүрдээх-киэхтээх кэпсээн күөдьүйдэ, Бойбоох кыыһа Кырбый күүстээх уохтаах Маттаханы кур түү курдук үрэн өйдөрү көтүппүтүн өрүкүттүлэр. Дьэ Чэлгиэҥҥэ айаныгар араас айдарыылаах аргыс көстөр да эбит диэн бэркиһээччи элбээтэ, ымсыыран да ылааччылар баар буоллулар…
— Ити барахсан эҥин араас ааты бэринэн Маттаха буолан кырдьык эһэтэ Күтэр оҕонньор ииппитэ, ааттаах төрүкү уус баай оҕонньор, сүрэхтэммит аата Мыычаан, харамын көрбүтүн муннун анныгар мунньарын иһин Күтэр аатын сүктэрбиттэрэ, ити Маттахабын диэн түөһүн тоҥсунааччы Сартал диэн этэ. Өйдөөҕөр биир тылы ыган таһаарбат мас көнө муҥнаах, ити иирдэр аһы истэҕинэ араас үөнэ күрдьэҕэтэ киирээхтиир, мантан чугас олохтоох буолан кэлэр барар айанньыттары маныыллар быһыылаах. Күүс уох баар киһитэ–
Биир дойдулааҕа кырдьаҕас сэмээр кэпсии олордо. Хонуктарыгар Олоҥхо истээри симиллэн бардылар, биир балаҕаҥҥа хаарты остуола тэриллэн сорохтор ол диэкки суккулуннулар. Күлүк, Көкөт, Уһуктаах Чэлгиэнтэн көҥүллэтэн хаарты көрө таҕыстылар, уһаабатылар сотору төттөрү сыккыраһан киирдилэр, Чэлгиэн ыйытардыы көрбүтүгэр Күлүк…
— Ээ тыа дьоно кутуу чэй, хамса табах, тойуу саахар туһугар тиниктэһэ олороллор–
Аахайбатахтыы саҥа аллайда.,, Ырыаны,, ыллатаары ыынньаҕалатан бардылар, тэллэҕин үөһэ кэтэх тардыстан олоҥхолуурдуу оҥоһунна…
—Былыр дуу, быйыл дуу биллибэт
Ханна эрэ харах

тиийбэт сиригэр,
Иэгэйэр атахтаах үктэммэтэх тыатыгар
Күн уота күннүктээн сөтүөлүүр
Көлүччэтэ баар үһү дэһэллэр.
Хаһан да хаардаах хаһыҥ хаарыйбатах
Тоһуттар тымныы түспэтэх сирэ үһү,
Түүн диэни түһээн да көрбөтөхтөр
Эргиччи Күнэ күлүмүрдүү оонньуура.
Киирбэт Күҥҥэ күөрэгэйэ дьурулуура
Куруук күөххэ кэҕэ кыыла этэрэ,
Тамайа сиэлэр тайахтардаах
Оллоонноон олорон олоҥхолуур Эһэлээҕэ үһү.
Куулатыгар куллугуруур куртуйаҕа
Эниэтигэр элиэтиир Элиэлээҕэ,
Хара тыатыгар хабыйахаан ханыылааҕа
Уутугар умсаахтыыр Улардааҕа үһү.
Маннык кэрэҕэ икки атах үктэммэтэх
Хоолдьуктаах ходуһатыгар киирбэтэх,
Бүлгүннээх бүдүрүйэн да ылбатах
Сырайдаах сэгэтэн да көрбөтөх.—
Бу түүн эмиэ утуйар диэни умнаннар,, Ырыаны,, өрө мыҥаан хоннулар, сарсыарда тыҥ хатыыта илин-арҕаа сыарҕа тыаһа кыыкынаата, сылгы тыынын тумарыга айан аартыгар уһунна. Чэлгиэннээх түүннэри Багдарыыҥҥа тиийдилэр, кимнээхтэрин ыһыытаһан истээт олбуорун аһан иһирдьэ киллэртээтэ. Аһаан-сиэн ампаалыктаһан утуйар сирдэрин буллулар. Идэлэринэн айан дьоно эрдэ турдулар, дьиэлээх тойон Кырбыйы көрөн сүрдээҕин соһуйда, бөөлүүн өйдөөн көрбөтөх, Бойбоох дии санаан аһарбыт. Ыйыталаһыан тыла тахсыбата, баҕар сөбүлүөхтэрэ суоҕа. Багдарыыҥҥа хонук иэстэрин сүөһү аҥарын, мэһэмээннээх арыыны биэрдилэр. Сулумах сыарҕалаах куораты кэрийэн киэһэлик кэллилэр. Сарсын эттэрин, арыыларын, тобох түүлээхтэрин туттарар сирдэрин кэпсэттилэр. Багдарыын мааны дьиэтиттэн киирэн кэллэ…
— Бүгүн арҕаа улуус кырдьаҕаһа кэллэ, киэһэлик киирэн илбистээх оонньуутун көрдөрөр үһү,—
Өр-өтөр буолбата дьоннор биир-биир кутуллан бардылар.ханан даҕаны киһи халбарыйан хаамар сирэ хаалбата. Кэмниэ кэнэҕэс кэтэспиттэрин кэннэ аан,, кыыкыр,, аһыллаатын тумарыгы кытта арбайбыт сүүнэ киһи көтөн түстэ, кэнниттэн матаҕа сүгүүлээх эдэрчи киһитэ киирдэ. Чэлгиэн Кырбыйы кытта түгэххэ олорор буолан дьоҥҥо көстүбэттэр. Уһаабата таҥаһын сабын көмүлүөккэ сылытан биэртэрин таҥнан кэбистэ, умайа турар көмүлүөк сырдыгар дүҥүрүн дүрбүйэ-дүрбүйэ эккирээн киирэн барда.
— Мин арҕаа алаас ааттаҕа
Хотуйа ходуһатын хоһууна,
Илбистээх тылынан тыбыырбыт
Өһөхтөөх хаанынан өҕүйбүт,
Тылбыйар тыллааҕы тонообут
Уу харахтаах утары көрбөтөх
Урааҥхайы утары ууннарбатах
Улуу киһи уллуҥах сырыылаах
,, Ураанай,, ойуун илбис кыылларым
Көмүлүөк сырдыгар көстөн ааһыҥ
Хаах-хуух хара суордар хааҕырҕааҥ
Ардай аһыылаахтары аҕалтааҥ–
Өссө тэбиэриһэн эккирээн иһэн тас иэнинэн барда, сыппахтаата ойон турда.
— Һуу бу тугуй? Киһи дуу кыыл дуу?
Хара сордоох хараҕым сырайым бүөлэнэн,
Тоҕус мутук үрдүктээх, томороон илбис тоҥуутун билбэккэбин

киирэн биэрбит кыһалҕабын көрүҥ. Кыра кыыс оҕо диэбитим кыһалҕалаах кырыылаах, тоҕус сүһүөх тоностоох тыытыһар тыҥырхтаах, ардай аһыылаахтара аанын маныы сыталлар эбит. Оҕом эрэ буолларгын одуу санаа оҥостума, кэтэх өлүү аһаҥҥын үс күлүкпүн көтүтүмэ.—
Ойуун туран тоҥхолдьуйа-тоҥхолдьуйа тахсан барда. Аны ойуун кыырарын көрө киирбиттэр кэтэх диэкки көрө-көрө күрүүр аакка бардылар. Балаҕан иһигэр Чэлгиэннээх бэйэлэрэ эрэ хааллылар. Хата чуумпутук утуйар буоллулар.

Содержание

• 98

98

Сарсыарда эрдэ Багдарыын киирэн кэллэ, хайдах эрэ сэрэхэдийбит хараҕынан Кырбыйы көрөттөөн ылаттыыр…
— Чэлгиэн эйигин кытта биир өтөххө оонньоон улааппыт, Атамай алааһыгар бииргэ үөскээбит үөлээннээх атаһым Көтүүк Кириһээн кэпсэтэн олохтоох тылгын өскүн истиэн баҕарар, сөбүлэһэр буоллаххына ыҥырыы ыытыа, сарсыҥҥа дылы киирэр ини–
Чэлгиэн туох диэҕэй, киһи бэйэтинэн кэлэн тылбай-өспөй буолан барара туох куһаҕаннаах буолуой,, ээх,, эрэ дииригэр тиийэр. Багдарыын тутум үрдүү түстэ сырайа сырдаан тахсан барда, үлэһит уолун ахсым аты сыарҕалаан Көтүүк Кириһээҥҥэ сорукка ыытта, таарыйа эт-арыы тиэйэн киирэригэр соруйда, дьэ бэрт Кириһээн Тайҕаҕа эмиэ кини курдук көмүс ухханыгар ылларан атыы эргиэн тэринээри таһаҕастаах дьону ыыппыта, ол дьоно күн бүгүнүгэр дылы күлүктүүн сүттүлэр. Кини урут киэҥ сиринэн дьэллигирэ сылдьыбыт хаарты-арыгы дьэллиргэлээх Хаамаайы Хабыаһы булан икки үлэһитин сирдээн илдьэ сылдьарыгар кэпсэппитэ ууга тааһы бырахпыттыы мэлийдилэр, уолаттар дьонноро кини үрдүгэр муҥнарын ытыыллар, ыксаан ыгым уһукка тиийэ сылдьар…
Чэлгиэннээх аҕалбыттарын барытын кэпсэтии быһыытынан мэнэйдэһэн бүттүлэр. Санаалара көтөҕүллэ сылдьар, санаабыттарын барытын ыллылар. Нөҥүө күнүгэр түһэн олорор балаҕаннарыгар Багдарыын биир нүксүйбүт бөдөҥ киһини батыһыннаран киирдэ. Ону маны чугас эргиннээҕини кэпсэтэн баран туох өлүү кыһарыйан кэлбитин Кириһээн кэпсии олордо, эмискэ Хаамаайы Хабыас аатын истээт көмүлүөк таһыгар букунайа турбут Уһуктаах хараҕа уоттана түстэ…
— Ким диигиний?—
Уһуктаах өйдөөбөтөх курдук хаттаан ыйытта, Кириһээн хаттаан ааттаабытыгар. Уһуктаах бэрт куһаҕаннык күлэн ылла…
— Хаамаайы Хабыаһы сирдьит оҥостон ыыппыт буоллаххытына ол икки сордоохтор ханна эрэ хаапчаан быыһыгар көмүс сууйа сылдьаллара буолуо, өлөрбөтөх буоллахтарына, оннук босхо үлэһит элбэх. Бүтэһигэр барыларын суор тураах аһылыга гына сүөһү курдук хабырҕаларын быһыта сотооччулар. Хаамаайы билэр кыылым, бииргэ куодарыһар дьоннорун да бэркэ билэбин, кинилэр Мичиллээҕи быстах дьылҕалаабыт буолуохтаахтар сүрэҕим сэрэйэр, кытай хункуустарын кытта–
Кустук убайын аатын истээт сырайа кубарыйа түстэ, илиитин сутуруктуу тутаат хабырынан ылла…
— Чэлгиэн эйигиттэн көрдөһөөрү кэлэн олоробун ол эт арыы буоллар хааллын, ол икки муҥнаахтары булан дьонноругар төннөрүөххэ баар этэ. Ол дойду ыырын-ыллыгын билэн сылдьар киһим суох.—
Чэлгиэн ол дойду аартыгын аһан төннөр санаата суох сылдьара, кистээбэккэ эттэххэ Бойбооҕун суохтуура билигин,, ээх,, диир кыаҕа суох, арай Бойбоох туох диириттэн ол дойду аартыгын аһара

тутулуктаах. Уолаттар сырайдара харахтара турбута сүрдээх, сибилигин да барар санаалаахтар быһыылаах. Ол икки муҥнаахтары тыыннаах буоллахтарына дьонноругар төннөрөр төһөлөөх үөрүү буолуо этэй…
— Чэлгиэн мин эйиэхэ эрэллээх киһи биэрэн ыытабын барар буоллаххына барар-кэлэр ороскуоккун уйунуоҕа–
Кириһээн көрдөһөрүн син-биир тохтоппото…
— Мин дойдубар бардахпына биир киһини көрсүөм ол кэнниттэн барар буоллахпына тымныы муоһун кылааныгар киириэхпит, барсар киһигит онно бэлэм сырыттын–
Багдарыын эмиэ күлүгэр имнэннэ өскөтүн Чэлгиэн барар буоллаҕына икки киһини сыарҕалаах таһаҕастаан ыытар санааланна. Нөҥүө күнүгэр дойдуларыгар төттөрү айаннаан күккүрэттилэр, халлаан сатайан туран тымныйда, тымныы тыаһа салгыны кымньыылырдыы таһырҕатар. Көтөн иһэр суор тоҥмутунан сууллар, силлээбитиҥ айаххыттан тахсаат муус чопчу буолан хаарга,, чоп,, гына түһэр…
— Бойбоох туох дии саныыгыный? Кистээбэккэ эттэххэ мин ол дойдуга төннүөхпүн соччо сүрэҕим тэппэт, урут эн бааргар эрэх-турах санана сылдьар этим, өйөбүллээх-өйөнүүлээх курдугум.—
Чэлгиэн Бойбооҕу кытта чэйдии олорон туох санаалааҕын тоҕо тэбээтэ. Бойбоох Чэлгиэни саҥата суох көрөн олорбохтоон баран
— Ол муҥнаахтар төһөлөөх муҥу-көрө сылдьаахтыыллар, дьонноругар тыыннаах төннөллөрө улахан айыы дьоло буолуо этэ, Кырбыйы илдьэ бар миигиттэн итэҕэһэ суох көрө-истэ сылдьыаҕа, тыыннаах буоллахтарына баар сирдэрин ыйыаҕа.—
— Аны Мохсоҕолуҥ барсабын диэн тураарай, урут ол диэкки үктэммэтэх сирэ, быыһы хайаҕаһы була сылдьыа дуо?—
Чэлгиэн хайдах эрэ саарбахтыырдыы саҥарда…
— Ол киһини бар-кэл диэн этэр кыаҕым суох, бэйэтэ туһунан уйгулаах Мохсоҕол, куорсуна куурбута, дабыдала оспута–
— Кимнээҕи илдьэ барар ордук буолуо дии саныыгын? Онно син-дьүгээр буоларбыт биллибэт, көмүс ыар тыынын ылыммыттар, ылбыттарын ыһыкта охсоллоро биллибэт.—
— Уһуктаах, Харачаас, Көкөт, Күлүк, Кустук,, Ырыаны,, барсар буоллаҕына хайаан да илдьэ бар, айан аартыгын аһар тылыҥ өһүҥ буолуоҕа–
— Кырбый тылыттан тахсыбакка сырыттаххытына барыта эттэҥҥэ ааһыаҕа–
Чэлгиэн барсар уолаттарын көрсүтэлээтэ, бары үөрүүннэн барсабыт дэстилэр. Аны тугу илдьэ баралларын, ким тугу тиэнэрин көрдүлэр-иһиттилэр. Ороһооспо кэнниттэн тымныы муоһа кыларыйыыта айаҥҥа туруннулар, биирдии аттаах сыарҕаны сэтиилэнэн элбэҕи соһо сатаабакка. Кырбый атын хааллардылар Мохсоҕоллуун биир сыарҕаҕа олордулар. Күнтэн-күн уһаан иһэрэ айан чэпчээтэ, дьыбара тахсан аттар таныылара мууһурара аччаата. Кыһыҥҥы кылгас күн буолбатах судургу соҕус айаннатан сиксилдьитэн истилэр. Аны Багдарыын икки аттаах сыарҕата эбиискэлэстэ,

урут баран сулумах тыыннара эрэ эргийбит дууһалар үһү, Кырбый бу дьону дьүһүннэрин көрөн ытырыктатан ылла, иһигэр киллэрбэтэ онтукатын Чэлгиэҥҥэ сибис гынна. Кириһээн киһитэ кэтэһэн олорор эбит сулумах сыарҕалаах. Чэлгиэн уолаттарыгар Багдарыын дьонун илиилэрин-атахтарын сэмээр кэтии сылдьарга сорудахтаата. Хайдах күннэр дьыллар туралларын Кырбый эндэппэккэ этэттиир, биир сиргэ хоноору ходьойо сыттахтарына Кырбыйдара төттөрү кыйдаталаан туруортаата, ыксалынан түҥ-таҥ түһэн айаннатан таҥкынаатылар. Уолаттара тугу да өйдөөбөтөллөр Кырбый тылын быһа гыммакка айаннатан истилэр. Кэннилэриттэн хоноору сыппыт айанньыттар суксурустулар, сотору улахан үрэҕи туруору эҥэрин түһэн ноҥүө өттүгэр туораан аҥардамҥа таҕыстылар, халлаан саҥардыы суһуктуйан эрдэҕинэ үөһэттэн улахан уу күрүлээн-барылаан тоҕо анньан иһэрэ көһүннэ, уу күүһүттэн куотан өссө үөһэ тахсан биэрдилэр. Айаанньыттар Кырбыйга араас махтал тылын анаатылар, бу халыҥ хаардаах тааҥ хас хонукка хаайыа биллибэт этэ. Биир улахан моһолу төлө түспүт дьон быһыытынан айаннатан истилэр, мантан салгыы аатырар дьалхааннаах, айдааннаах хаарты арыгы аһаҕас оройо аһыллыбыт сирэ Буор Булгунньах кэлэр. Чэлгиэннээх онно тохтуур санаалара суоҕа да тохтуурга тиийдилэр, бөлүүн аара хоммокко үргүлдьү ааһан аттара күүскэ илиһиннэ, аны сынньаппакка бардахтарына, сылгылара сууллар турукка киирэллэр. Манна хас да балаҕан баарыгар кырыы кыбыыттан чугас балаҕаҥҥа түстүлэр, кыра кырыы буолан киһи суоҕун кэриэтэ ахсааннаах киһи аһыы олороллор. Сып-сап сынньанаары эрдэ сыттылар, Чэлгиэн түүн уутун быыһынан аан,, хаахыр,, гыммытын иһиттэ, өндөс гынан көмүлүөк сырдыгар көрбүтэ Багдарыын ыыппыт дьонун оннулара кураанах, этэрбэһэн анньынан, саҕынньаҕын бүрүнэн ыйдаҥаҕа тахсан көрбүтэ били икки дууһалар улахахан балаҕаҥҥа хочугураһан тиийэн мэлис гыннылар. Бу түөкүттэр хаартылыы барбыттарын сэрэйдэ, дьиэҕэ киирбитэ дьиэлээх туран чэй өрө сылдьар эбит. Уолаттара эмиэ өндөҥнөһөн эрэллэр, күөс буһан чэй оргуйуор дылы аттарын көлүйэн айаҥҥа бэлэмнээтилэр. Түргэн үлүгэрдик чэйдээт дьиэлээххэ…
— Биһиги айаннаатыбыт ити икки дууһа хааллыннар төннөн иһэн ылыахпыт, киһи эрэммэт төбөттөрө, ааспыт сырыыга эстэн төннүбүттэрин өйдөөбөт сордоохтор. Айахтарын туһугар үлэлэтээр.—
Дьиэлээх дьиктиргээн хараҕа оройугар тахса сыста, соһуйда даҕаны…
— Тойонноро Багдарыын миэхэ итэҕэйэн малын туттарбыта, онон куттаныма, төннөн иһэн таарыйыахпыт–
Утуу-субуу сыарҕалаах аттар аартыгынан тахсан бардылар. Күн ортото хаартылыы барбыттар хочугураһан киирдилэр, дьоннорун

оннуларын кураанаҕын көрөн соһуйан үөстэрин таттара түстүлэр, итэҕэйбэккэ тахсан ат далын көрдүлэр кубус кураанах. Дьиэлээх хаһааттан иһэрэ көһүннэ…
— Дьэ дэриэтинньиктэр бу күнтэн хаһан дьоҥҥут таарыйан ылыахтарыгар дылы хамначчыт буолаҕыт, ити сулумах ууну ыймахтыы охсуҥ, бу лэппиэскэни дэлбэрийиҥ уонна далга дьүгэлийиҥ, бүгүн сылгы сааҕын ыраастааҥ, сарсын тыаҕа мас кэрдэ тахсыаххыт, чэ дөйөн турумаҥ хамсаамахтааҥ–
Балаҕаннаах күргүйдээн тоҕута барда, аны эбиитин туохха эрэ тэп диэбиттии икки киһи киирэн сүүйбүт эттэрин, арыыларын иэстээтилэр, ыттартан тириилэрин сүлүөхтэрэ дуо үлтү үөхсэн баран тахсан бардылар, дьиэлээххэ Чэлгиэннээх төннөлөрүн биллэрээр дэстилэр, кинилэртэн бу дьон иэстэрин ыган ылар санаа киирдэ быһыылаах…
Чэлгиэн эрдэттэн Кырбый сэрэппитигэр өйдөөбүтэ бу икки өй киирбэтэх аҥала аҥардаах төбөттөр элбэх эрэйгэ тэбииһиктэрин, антах икки атах идэмэрдээх иччилэнэн илэ сүүрэн сиир-аһыыр илбистэнэн аһыыларын ардьатан тыҥырахтарын сараппыт сирдэригэр кыыбаҕалара киирэн, истэрин үөнэ кыйбаҥнаан алдьархайы аҕалыахтарын билэрэ. Кыратык кэһэйэ түстүннэр төннөн иһэн таарыйа ылыллыа диэн санаалаах…
Чэлгиэннээх куруук түһэн ааһар сирдэригэр туораатылар, манна аҕыйах сыл иһигэр киһи сүөһү элбээбит. Уһуннук көрбөтөх дьоннорун уруйдуу көрүстүлэр, Кырбыйы, Мохсоҕолу сонурҕаан ыйыталастылар, Бойбоох ииппит оҕолоро эбиттэрин истэн наһаа үөрдүлэр. Аймахтарын булбуттуу чугас эргин истэн билсэ-көрсө кэлэ сырыттылар. Хонон-өрөөн баран чугас баар бириискэҕэ бара сырыттылар манна кэҥээн-тэнийэн аалыҥнас киһи буолбут. Араас үрүҥ хара омук тобус толору, кус-хаас тойуга бөҕөтө. Эттэрин-арыыларын, түүлээхтэрин наар кылапачыйар көмүскэ мэнэйдэһэн бүттүлэр, аны сэмээр ону маны сылыктыы сатаатылар да барыта хойгур курдук кураанах, арай биир тырыттыбыт таҥастаах саха чугаһаан ону маны ыйыталаста, хантан сылдьалларын сырайын хараҕын олоруута сытыы-хотуу дьүһүннээх. Ыаллыы нэһилиэк буолан таҕыстылар, манна таһаҕас таһар дьону кытта кэлсэн баран хаалбыт, улахан бириискэлэргэ сахалары мас эрэ кэрдиитигэр үлэлэтэллэрин иһин чугаһаабатах, хата көмүһү уоран сууйар дьону булсан түргэнник байар баҕатыттан олору кытта барсыбыт уонна олортон күрээн кэлбит, иэдээн эҥэрдэспит өлүү суолун өҥөйбүт, хааннаах ыллык харахтаммыт кыһыл көмүскэ тыыннарын атыылаабыт аад аймахтара буолалларын билэн тэскилээбит. Кини кэпсииринэн онно үүрүүгэ сылдьар көмүс сууйааччылар бааллар үһү. Бу киһини көрөөт тоҕо эрэ Кырбый иһигэр киллэрбэтэ, туох эрэ ыар тыын аҥалыйар, хара күлүк хамсанар ону Чэлгиэҥҥэ

сибис гынна, түһэр сирдэригэр төнүннүлэр, киһилэрэ хонор сирдээхпин диэн хаалла…
Түүн утуйа сытан Кырбый түүлүгэр хайа быыһынан халыйда, кыра күрүлгэннэргэ, сыккыс сүүрэр хаспахтарыгар таас үрэхтэр быыстарыгар кыйма курдук киһи тобус толору, кинилэр көрдүүр дьонноро биир хайа хаспаҕар кутаа тула хас да буолан күлүк курдук олороллор эбит, хантан эрэ икки киһи кымньыылаах кэлэн үлтү таһыйан таһааран кыһыннары тоҥмот уулаах үрүйэҕэ үүрэн киллэрдилэр. Кырбый көрдүүр дьонун булан хайа хапчааннарынан төттөрү халыйда. Кырбый хайдах сиргэ баалларын барытын ойуулаан биэрдэ, Уһуктаах, Харачаас бу дойдуга тилэхтэрин тэниппит буолан син удумаҕалатан өйөөтүлэр, Сиикэй уулаах үрүйэтэ буоларын. Аны биир моһуога онно аттаах киһи тиийбэт сирэ арай эргийэ наарталаах таба эрэ чугаһыыр, таба миинэн барыаҕы Уһуктаах, Харачаас эрэ миинэ үөрүйэхтэр, аны үрүйэни баттахха эрдэ билэн тоһуйуохтара, ол хаайа сытар дьоннорун дьаһайталаан баран күрээн да хаалыахтара. Түөрт наарта табаны наймылаһан Кустук, Чэлгиэн, Уһуктаах, Харачаас барыстылар. Бу дойду дьоно суолун ииһин хас хайа аппатын дьаппатын ааҕа билэр буолан олох эргийэн нөҥүө өттүгэр түстүлэр. Дьоно барыаҕыттан Кырбый утуйбут курдук сытынан кэбистэ, Чэлгиэннээҕи үрдүлэринэн элиэтээн айаннарын батыста. Чэлгиэн үрдүгэр Кырбый кэлэн чаҥырҕаабытыгар хантайан көрдө, ким буоларын сэрэйдэ. Киэһэлик үрүйэ баһыгар түстүлэр, мантан сатыы таҥнары син балачча хаамтылар, күн эрдэттэн хараҥаран барда үрдүк адаар хайалар барыаран багдайан көһүннүлэр. Ыраас хапчааҥҥа кутаа уота күлүмнээн көһүннэ, утары ураһаттан сотору-сотору киһи тахсан хапчааҥҥа олорооччулары өҥөйтөлөөн көрөөт төттөрү ураһаҕа түһэр,Чэлгиэннээх ыраахтан манаан кэтээтилэр атын-атын киһи тахсан көрөн ааһар эбит. Кэлин олох хараҥарыыта киһи тахсан көрбөт буолла, утуйдулар быһыылаах. Чэлгиэннээх чугаһаан кэллилэр, хапчааны өҥөс гыммыттара алта киһини атахтарыттан хандалылаан барыларын биир тиһиликкэ тиһэн хайа тааһыгар уһуктаах тимири батары саайан кэбиспиттэр. Маны аһарга анал тыллаах эбит, ол ураһаҕа сытааччыларга буоллаҕа. Ураһаҕа чугаһаан истэхтэринэ тугу эрэ сибикилээн саа тутуурдаах киһи тахсан кэллэ, ону кытта кынат тыаһа куһуурбутунан хантайан эрэр киһини күүстээх Кырбый атаҕа харахха тэбэн ааста, киһи сарылаабытынан таас быыһыгар сууллан түстэ. Ураһаттан икки киһи ойуоккалаан тахсыбыттарын Уһуктаах сытыы батыйаннан бастарын быһыта сынньан түһэрдэ, Уһуктаах ол мучумааҥҥа ураһа кэннин быһаҕынан хайа сотоот иһирдьэ түстэ. Харачаас эмиэ мэлис гынна иһирдьэ. Чэлгиэн туран

хаалла Кустуктуун хаһан манныгы көрбүттэрэ баарай дьон моонньоон баһа туура ыстанан туора көтөрүн. Иһирдьэ киирбиттэрэ алта киһи хаан билик буолан онно- манна сыталлара, сорохтор хабырҕалара быһыллан хаан тыгыалыы сытарын көрөн Кустук таһырдьа түстэ. Өлүктэри таһырдьа соһоттоотулар, токур тыл курдук тимири булан хандалыны астылар, алта ырбыт дьүдьэйбит муҥнаахтары ураһаҕа киллэрэн аһаттылар. Дьиктитэ ойуулаах таҥастаах сахаҕа майгылаабат үс киһи баар эбит.
— Бу хунхуустар мантан бара охсуоххайын көмүстэрэ элбэҕин көрдөххө баҕар бүгүн кэлиэхтэрэ көмүс таһааччылар.—
Алта киһиэхэ өлбүттэр этэрбэтэрин саҕынньахтарын кэтэрдэн төттөрү табалара хаалбыт сирин харбыаластылар.сүгэһэрдии тэриллибит көмүһү сүгэн. Түүннэри түҥ-тан түһэн күн үөһэ ойуута түһэ сытар сирдэрин буллулар.

Содержание

• 99

99

— Чэлгиэн биһиги үрдүбүтүнэн хара былыт халыйан эрэр–
Кырбый Чэлгиэннээх кэлэллэрин кытта бэйэтигэр эрэ сипсийдэ, киһитэ уолаттарын хомунарга соруйда. Чэлгиэн Харачаастан,Уһуктаахтан улаханнык салынна, төһө да урут хараҥа ыллыкка хаампыттарын иһин маннык дьэбир хааннаахтара буолуо дии санаабат этэ…
— Чэлгиэн ити түөкүттэр төһөлөөх киһини кыһыл көмүс туһугар уһун уҥуохтарын урусхаллаан бу киэҥ Тайҕа тухары ыспыттарын айбыт таҥара бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ.—
Уһуктаах айаннаары туран эппитигэр Харачаас сөбүлэһэн…
— Чэлгиэн ити быыһаабыт муҥнаахтарбыт бүгүн, сарсын ити хаспахтарыгар үйэлэрин тухары хаалыа этилэр үөн-көйүүр аһылыга буолан, көмүстэрин ылан баралларыгар тыыннаах туоһу хаалларааччылара суох–
Чэлгиэн саҥата суох уолаттарын көрөн эрэ кэбистэ, бу хааннаах үрэх халыйбыт харах уулаах дойдутугар төһөлөөх киһи кур уҥуоҕа төлкөтө түспүт өтөҕөр төннүбэттии хаалбыта буолуой. Алта быыһаабыт дьонноругар киһилии таҥас-сап мэнэйдэһэн айаннарыгар турдулар, кураанах сыарҕалар чигди суолга сырылаччы бараллар. Аттарын кыралаан сынньата-сынньата аҕыйах хонукка туох да моһолу көрсүбэккэ санаалара көтөҕүлүннэ. Аны күн уһаан айанныырга чэпчээтэ, халлаан сылыйан. Быыһаабыт дьонноруттан ааттарын-суолларын, дьоннорун-сэргэлэрин ыйыталаһаллар. Бары даҕаны көмүс ухханыгар оҕустаран түргэнник байар баҕаттан бу сири булаахтаабыттар. Кинилэр кэпсээннэринэн биир туох эрэ киһини булсубуттара элбэх көмүстээх сири билэрин онно көмө дьон көрдүүрүн кэпсээбит, кылгас кэмҥэ ыһылла сытар көмүстээх сиртэн баайы баһар баҕаттан барсыбыттар, пахай оттуктара акаарыларыгар иэдээн айаҕар киирэн биэрээхтээбиттэр. Кинилэр тиийэллэрин кытта хандалыга сыппыт сордоохтору көрдөрөн туран батыйаннан быһыта сынньан үрэххэ быраҕаттаабыттар, ол оннугар кинилэри хандалыга хатаан халыгыраппыттар. Күнүһүн көмүс сууйтараллар, түүнүн хатаан хоннороллор эбит. ,,Аҕыйах хонугунан саҥа дьону аҕалабыт бу ырбыт дьүдьэйбит дууһалар туһалара суох,, дэһэннэр өлөллөрүн кэтэһэ сытаахтаабыттар, быыһаммыт үөрүүлэригэр харахтарын уутун харыстаабаттар, ытаан муҥнаналлар. Чэлгиэн бу былдьаммыт көмүһү алта киһиэхэ үллэрэн куораттан ат сыарҕа атыылаһан туох итэҕэстэрин-быһаҕастарын ылан биэрэр баҕалаах, хара хаан халыйбыт кылбайар тимирэ кинилэргэ туһалыыра биллибэт…
— Чэлгиэн биһиги айаммыт суолун атын сиринэн ханарытан бугуйуохха, кутталлаах айан аартыгар киирэн эрэбит–
Хаһан эрэ Даадар олоҕунан эргийбиттэрин санаан арахсар аартыгы онон эрийэ туттулар. Сыарҕа суола аҕыйах сорох сирдэринэн тибиилээх да буоллар хайыахтарай тыыннаах хаалар

баҕа диэн эмиэ баар. Хонуктарыгар үрэх үрдүгэр тохтоотулар, аттарын үрэх чыыбаайытыгар аһата баайталаатылар уһун өртүктээн. Хаары хаһыйа охсон кутаа оттон куугунаттылар, үрэх харыйатын лабаатын быһыта сынньан тэлгээтилэр кэлтэгэй отууну эрийэ тутан таба тэллэхтэрин тэлгээн утуйан буккураатылар. Кыратык нуктуу түһээт үтэлэрин сылытан үссэнэ түһээт аттарын көлүйээт айаҥҥа туруннулар. Киэһэ хонуктарыгар Даадар олоҕор киирдилэр, элбэх аттаах сыарҕа кыыкынаан кэлбитигэр Даадар бэйэтинэн көрсө таҕыста, Чэлгиэни билэн күлэн дьаллайда.
— Оо санаан да ахтыбатах күндү ыалдьыттарым күөрэс гына түстүлэр, киирэн сылааҕытын таһаарыҥ киэҥ сиринэн сылдьар дьон билэргит-көрөргүт элбэх буолуо, биһиги буолуоххут дуо үрэх баһыгар бүгэ сытар түҥ хаһаахтар курдук–
Дьиэҕэ аһыы олордохторуна Даадар барыларын эргиччи көрөттөөтө, ким дуу туох тиийбэтинии. Кэнэҕэс туллуйбата быһыылаах…
— Били кыыскыт ким этэй, кэлсибэтэх дии–
Бойбоох диэҕин тыла тахсыбата быһыылаах.
— Хаалбыта бэйэтин оннугар кыыһын ыыппыта–
Чэлгиэн барытын сиһилии кэпсээбэтэ…
— Ээйиис бэйэтэ оҕо баҕайы этэ дии бачча улахан оҕолоох эбит дуу–
Даадар чахчы соһуйан харааҕын тиэрэ көрө түстэ…
— Тулаайах игирэлэри ылан ииппитэ, уола ити олорор–
Мохсоҕолу ыйан көрдөрдүлэр…
— Көр эрэ бу дьоллооҕу, бэйэтэ кыратыттан түс-бас киһи буоллаҕа, ийэтэ иитиэхтээн уйалаабыт буоллаҕына бу да оҕо айылҕаттан айдарыылаах буоллаҕа–
Даадарга ким да Кырбый туһунан биир тылы кыбыппата, Даадар да сэрэйдэ салгыы Кырбый туһунан тугу да түөспэтэ. Ону-маны дьиэлэрин эргинээҕини эргитэ сылдьан кэпсэттилэр.
— Чэлгиэн биһигини көрдөөн хара суор хааҕыргыы халаахтаан эрэр, сур бөрөлөр суолбутун хайа сатаан сундулаһа сүүрдүлэр. Тумарыкка тумнартааммын күдэриги көтүтэлээтим.—
Чэлгиэн Бойбоох тылын истэн Кырбыйы аргыс гынан аҕалбытын айдарыылаах кыыһыгар махтана санаата. Даадарга өрөөн сынньаннылар манна,, Ырыа,, таах өрүөхтээҕэр аҕыйахтык этэн-тыынан тыынын-быарын чэпчэтиннэ…
— Кулугур кулгаахтаах уу ньамах харахтаах
Дьүлэй куҥ муҥутаан дьөллүбэт оройдоох,
Биэс былас биилиттэн быакайбыт атахтаах
Дараҕар санныттан, тарайбыт тарбахтаах
Тымтай туос төбөтө тууйастыы харахтаах,
Оҥойор айаҕар ордьойор тиистэрэ
Абырҕал кэриэтэ ардьайар эбиттэр.
Бу бэйэлээх ким диэннэр ыйытыы буоллахха
Туу курдук түмүллэр туруктаах,
Ардьаахтыы айаҕа аппаҥнаан
Көрбүтүн көҥүтэ туппахтыыр,
Туппутун туурута тардыалыыр
Туус Туора Бухатыыр диэн үһү.
Хаһыырдаҕына хараҥа былыттар халыйа көтөллөр
Ыһыытаатаҕына ымдаан уутунуу ыһылла түһэллэр,
,, Таарт,, гына сыыҥтаабыта тыалынан тибиирэр
,, Чыыр,, гына силлээбитэ силлиэни түһэрэрэ

үһү.
Халлааны хабырҕатынан хаһыйбыт
Ходуһаны хоҥоруутунан хоруйбут,
Ытыһыгар үөл тиити ыгыта туттаҕына
Сымалата саккыраан самыырдыыра үһү.—
Ити курдук,, Ырыа,, ыллаан-туойан уһун түүн чугастары чугдаартаан, ыраахтары ыҥыртаан,, Ноо,, дэтэн өгдөҥнөтө олорбута. Даадардаах Кырбыйы олох оҕо сылдьарын курдук саныыллара, арай биир киэһэ абаҕалара аһыы олорон,
—Ити оҕону оччугуйун көрүмэҥ, атын сиртэн айыы кута айдарыылаах, ийэ кутун биһиктээбит уйата Аар Айыыларбыт куйаардарын түгэҕэр, кыра куттаах иэйэн тиийбэт сиригэр иитиллибит, онон оҕо диэҥҥит оройгутунан көрүмэҥ, амырыын киһи иһигэр иһийэ сытар–
Итини истэн бары сэрэхэйдийбит курдук сырай-сырайдарын көрсөн ылаллар…
Төһө да ханарыйан суолларын-иистэрин муннаран атын аартыгынан айаннаабыттарын иһин арахсыбат аргыстара анаан туран эккирэппиттэрэ…
— Чэлгиэн суол тоҕойугар ыы муннукка анньыһар буоллубут. Суор Ойуун сирдьит буола сылдьыһан суолбутун хайар–
Чэлгиэн, Кырбый инникилээтилэр, атын уолаттарын барытын сэрэттилэр. Кырдьык биир үрэх тоҕойугар үрдүк мөндүрэ үрдүгэр кутаа оттон куугунаппытара кыһыл төлөнүнэн ыһыахтанан кыыма халлааҥҥа кытыаста көтөр, аттыгар ойуун илгистэн кыыра сылдьар, уонча киһи барыаран тураллар ыҥыыр аттарын таһыгар.
Кырбый сырҕатыттан ойон түстэ
— Бу баҕайы дьүһүлэнэн эрдэҕин көр, ытырталыыл дьонун булбут дии. Итиччэтигэр иинниирим буолуо, оҕо диэҥҥин оонньообуккар ийэ кыылбын ыһыгынным, суор тыыҥҥын суулларыам, арбах баскын алдьатыам, кэйээриннээн кэҕийбиккин кэҕиннэриэм–
Халлааҥҥа кынат тыаһа куугунуу түстэ да халаахтыы сылдьар хара суору түүтэ ,,бурал,, гыныар дылы күүстээх атах тэбэн ааста, хара суор кулаачыктаммытынан кутаа үрдүгэр түһэн хара тумарык халлааҥҥа өһөх буруо буолан өрүкүйэн таҕыста. Кыыран илгистэ турбут ойуун,, Сорбуун,, диэн сарылаабытынан сууллан түспүтүн аттарыгар иттэннэри быраҕан куотаннар аттарын кутуруга хоройо турда. Уолаттар куттаммыттара ааһан,, Һуу,, дэһэн үөһэ тыынан ыллылар. Өлөр өлүү кылыгар куттара сүрдэрэ ыйанан ылбытын кыл мүччү Кырбый баар буолан төлө туттаран ылбытыгар ис сүрэхтэриттэн махтаннылар. Этэҥҥэ айаннаан Багдарыыҥҥа кэлэн түстүлэр, киһилэрэ үөрэн олордор туруорар сирин булбакка биир мээрик эргичийэ сырытта. Икки уолун хамнастарын ааҕан атаартаата. Кириһээни киһитинэн ыҥыттардылар. Чэлгиэннээх күнү дьылы ыыппакка туох наадыйалларын барытын тиэннилэр, быыһаан аҕалбыт дьонноругар сыарҕалаах ат атыылаһан наадалаах малларын толору тиэйдилэр. Сэтиигэ биирдии аты эмиэ сыарҕалары атыылаһан дьонноро уҥуохтара хамсыар дылы үөрдүлэр. Тыыннаах быыһаан аҕалтаабыттарын

манньатыгар өссө аттаан таһаҕастаан биэрбиттэригэр ытаһан саннылара дьигиҥнээн ыллылар, харахтарын уутун харыларынан таһынан хаһыйдылар.
Сарсыарда саһарҕаны кытта тэҥҥэ Кириһээн дьирэс гына түстэ, туох да саҥата суох тыыннаах кэлбит дьоннорун кууспаҕалаан ылла, бу ааспыт күннэргэ кини үрдүк аатыгар сүппүттээхтэр харахтарын уута ыар баттык буола сылдьыбыта, сүгэһэрдии төлөрүйэн харахтыын сырдаата.
Чэлгиэннээххэ дэлби махтанан этэр тылын ууһа баранна, өссө сандалыга көмүстээх кыра матаҕаны уурбуттарыгар Багдарыынныын иккиэн тылларыттан маттылар. Баччаны көрүөхпүт диэн түүллэригэр да суоҕа…
— Маны хайдах гынабыт үллэстэбит дуу?—
Кириһээн кэлэҕэйдии-кэлэҕэйдии ыйытта. Чэлгиэн эрдэ уу көмүһү манньыакка атастаспытын, ахсаанынан ааҕан бары төбө тыырбыт үллэстэн ыллылар. Багдарыын да маппата. Чэлгиэннээх өссө үрүт-үөһэ махтал тыл бастыҥын ылан, арчы тыл алгыһын анатан дойдулаатылар.

Содержание

• 100

100

Чэлгиэн Бойбооххо чэйдии олорон хайдах сылдьыбыттарын сиһилии кэпсээтэ, хайдах Багдарыын икки киһитин хаалларан барбыттарын, кэлэн иһэн ылбыттарын өссө эбиитин кинилэр иэстэрин төлөөн ааспыттарын. Хаартыһыттар иэстэрин ылан үөрэ хаалбыттарын, дьиэлээххэ эмиэ бу икки дууһа хонуктарын төлөөбүттэр, аны да сылдьар буоллаххытына быһа ааспыкка түһэр буолуҥ диэн ыҥыртыы хаалбытын, Багдарыын ол икки киһитин кытта хайдах аахсара бэйэтин көҥүлэ. Туох баарын барытын ымпыгар чымпыгар тиийэ түөрэ кэпсээтэ. Бойбоох кыыһа Кырбый хайдах туруктаах сылдьыбытын истэн сырайа дьикти кэрэтик сырдаан ылла.
— Оҕом олорор мутуга үрдүк ийэ көтөрө суор-тураах буолбатах улуу көтөр, өбүгэбит өргөс кылааныгар өрө тута сылдьыбыта, кыыһым Кырбый тыына тыыннаах өбүгэлэрин утумнаан–
Чэлгиэн дьэ өйдөөтө Бойбоох кыыһын Кырбый диэбитин…
— Мохсоҕолгор туох эмэ баар дуо төрүттэриттэн түөрэх түспүт–
— Уолум атын сиртэн иэйии кутун иҥэриммит киһи, сатаан айыы кута аһыллан атах тэбэн биэрдэҕинэ иччилээх тыл иҥиэҕэ, хоннохтоох тыл уустара хорҕойуохтара, ону сатаан туһаннаҕына,, Ырыа Ылгынныы ыҥырыыга сылдьыаҕа, сүлүһүннээх тыллары сүлэн ылар сүҥкэн соргулаах уоттаах тыл илбиһинэн илбийэн ылар идэмэрдээх иичээн төрдө түөрэхтээх–
Чэлгиэн маны эмиэ өйдөөтө, хаһан эрэ уолун,, Мин кэлэрин-барарын бопсубат киһим,, диэбитин. Сотору дьиэлээх Ылгын киирэн кэллэ, Чэлгиэни көрөн үөрэ-көтө күннээҕи сонуннарын кэпсэппитинэн бардылар, Ылгын төрөөбүт биэлэрин аһылыкка таһаартыы сылдьар эбит, билигин дьонноруттан туһунан балаҕан туттан олороллор, Мохсоҕол, Кырбыйдыын от тиэйэ барбыттар, кэлээт хоно-өрүү сыппакка…
— Ылгын мин ити биир сыарҕа ас-үөл таҥас аҕаллым, уолаттар бары кыттыһан уонна бу эмиэ барыларыттан–
Кыра мөһөөччүгү ,,тос,,гына остуол үрдүгэр ууран кэбистэ. Бойбоох тугу да саҥарбата, уонунан сыллар усталарыгар төһөлөөх сири-дойдуну ити уолаттары кытта кыһыннары-сайыннары кэрийбиттэрэ буолуой, киһи ааҕан сиппэт аартыктарын, иҥин араас ыллыктарын, ааһан-араҕан биэрбэт араас моһоллорун биир тэҥҥэ таныыларынан тыыран, түөстэринэн тэлэйэн аастахтахтара. Ол сылдьыбыт сылларын тухары ким кинилэргэ Харысхал хаххалаан, иччилээх илбистээхтэри иннилэрин быһа хаамтарбакка, уот тыллаахтары утары көрдөрбөккө баччаҕа тиийэн кэллэхтэрэ, ону уолаттара барахсаттар умнубаттар. Чэлгиэн Оһуохайга таҕыста, кырдьаҕас кэлбитин истэн кэтэһэ сытаахтаабыт. Аҕалбыт кэһиитин оҕолор сыарҕаттан соһон-сыһан тастылар. Чэлгиэн манна эмиэ чэйдээтэ уһуннук олорон кырдьаҕаһы кытта кэпсэттэ.
— Кырдьаҕас ханна куйуур күрэҕэ тэрийиэххэ сөбүй? өбүгэттэн

хаалбыт ити үгэһи төннөрүөхпүн баҕарабын–
Оһуохай сэргии иһиттэ, ким бу сааскы быстарыкка харата суох олорорун сөбүлүөй, субу ууттан тахсыбыт собо миинэ минньигэһэ сыттаҕа, көмүлүөк чоҕор эмис собону үөлэн кэчигирэтэн бэйэтин сыатыгар сырдьыгыначчы буһан тахсарын сылаастыы ынах арыытыгар илдьи сынан сиир минньигэһин эриэхсит.
— Улахан Эбэ куутуйатын буккуйан көрдөххүт дии, онно собо кыстыыр чүөмпэтин буллаххытына тото сыаланыаххыт–
Чэлгиэн ,,Оһуохай,,эппитин курдук Куутуйаҕа биир ылааҥҥы күн куйуур күрэҕэ буоларын биллэрдэ. Сылбый буолан хара сарсыардаттан оҕустаах сыарҕалар, ыҥыыр аттаахтар , сыарҕалаахтар субуруһан ахан кэллилэр, Улахан Эбэ куутуйатын тулата айдаан, күлүү-оонньуу оргуйа түстэ. Эмиэ хас да сиргэ эрдэттэн оттуллубут кутааларга улахан күөс иһиттэригэр сүөһү бутугаһа буһан бидилийэ турар, үтэһэлээх эттэр кэккэлээбиттэр, дьоннор эрдэттэн истибит буолан кыра мас кытыйаларын кытта хамыйахтарын илдьэ кэлбиттэр. Аны Көкөт, Ырыа Ылгын, Эдьиий эһэкээннэрин айах тутан алҕаатылар, уулбут ынах арыытын хамыйаҕынан куппуттарыгар аал уоттара үөрэ-көтө сирдьигинээтэ. Эбэлэрин, Баай Байанайы да умнубатылар кыынньыбыт кымыһынан күндүлээтилэр. Кэлбит дьоннор истэрэ тото аһаатылар, үлэҕэ баттата сылдьар дьон аһанньаҥ буоллахтара,, Аны тот киһи дохсун,, диэбиттии куутуйаларыгар киирэн үлэ үөһүгэр түстүлэр. Бастакы омуннарыгар куутуйа ортотугар киирэн үлэлээн үллэҥнэттилэр. Син элбэх ойбону тэстилэр да санааларын курдук көмүс хатырыктааҕын көрдөрбөтө, кыл куйуурдарыгар кылапычайын тахсыбатылар. Кэнники кэлэйэн уохтара хараан куйуурдарын сүгэн тахсааччы элбээтэ. Чэлгиэн да мунаарда Оһуохай ама бу биһигин ыйаабыт күөх далайын үүтүн-хайаҕаһын билиэ суоҕа дуо, кураанахха ыйан ыыппата ини, ыксаан Бойбооххо тахса сырытта, кыыһа туох буолтун тута өйдөөтө…
—Мин Эбэ диэкки эргийэрим сатаммат, Кырбыйга этэн көр,, ээх,, диэтэҕинэ эрэйгитин төлөтүө–
Кырбыйы кыбыыга от сүөкүү турдаҕына кутуканатан Чэлгиэн Эбэтин куутуйатыгар киллэрдэ.
— Чэлгиэн үчүгэйдик көрөн тур хайа диэкки Кырбыйым хаар тэбэн ааһар да онно аллараарыҥ–
Кырбый икки илиитин уунан тугу эрэ ботугураата, хараҕын аспакка симэн туран. Эмискэ кынат тыаһа кугунаата да куутуйа арҕаа атаҕар Кырбын хаар үрдүн бурал гыннараат чардырҕаабытынан өрө көтөн куһууран таҕыста, харахтан сүтэн ханна эрэ мэлис гынан хаалла. Чэлгиэн көрдө да сыарҕатыгар олоро түһээт атын арҕаа атахха эрийэ тутан сиэллэрэн бурҕаҥнатта аара баран иһэн олорор дьонун ыһыытаан ааста. Күнү быһа хаар эһэн мууһу кытта хасыһан сылайбыт дьон аат эрэ харата батыстылар.

Чэлгиэн Кырбый хаар үрдүнэн сурулаан ааспыт суолун чопчу булан халыҥ хаарын хаспахтаат мууһун алларан кирдиргэтэн барда, хаста да мууһун баста тэстэрэ чугаһаабытыгар ойбонун кэҥэтэн биэрдэ, күүскэ тэптэрэрдии кыралаан лэһиргэтэн баран аҕыйахта күүскэ көҥүтэ түһүөлээтэ, хаайтара сыппыт уу өрө тэбэн үллэх гыннарда ону кытта кыһыл сөбө өрөҕөлөрө ойбоҥҥо хааһылаһа түстүлэр. Көрөн турбут дьон,, Һуу,, дэһээт сэптэрин үрдүгэр түстүлэр, Чэлгиэн ойбонун сүүрдээт куйуурун батары биэрдэ, маҥкыта-куойата күөрэҥнээбитинэн барда. Аҕыйахтык эрийээт сэрэнэн куйуурун өрө көтөхтө, ыбыс ыарахан лиһигирэс соболору күрдьүллүбүт муус үрдүгэр өрөһөлүү сүөккээтэ. Куйуурдьуттар итини көрөөт хара күүстэринэн түстүлэр. Дьиэлэригэр бараары аартыкка тиийбиттэр собо тахсыбытын истээт оҕустарын,аттарын соруйан таҥкынньахтатан киирдилэр. Туттунуу-хаптыныы тирии-хорутуу бөҕө буоллулар, Чэлгиэн бастакы ойбон тэстиэр диэри хаста да таһааран сүөкээтэ, Мохсоҕол өрөкүнэйэн киирбитигэр матаҕатыгар толору собо кутан ыытта Оһуохайга. Быйыл собо бу арҕаа атах уутугар кыстаабытын үөрэ-көтө киһи бөҕө төһөнү кыайарынан баста. Халлаан борук сорук буолуута сөп буолан бары эҥэргэ таҕыстылар. Киһи барыта матаҕата толору, ким элбэҕи баспыта биллибэт онон баар дьоннор бары кыайыыны балыгы баар сирин булан бастарбытын иһин Кырбый кыайыылаах буоллун дэстилэр. Кырбыйдара мин тугу да ылбаппын диэн кыайыыга анаммыт атах эттэри элбэх оҕолоох Ээбиллэҕэ биэрдэ, дьон,, саамай сөп,, дэстилэр. Ээбиллэ бэлэм эккэ тиксибититтэн үөрэн уҥуох уҥуоҕа халыр босхо барда, дьонун үөрдэ охсоору эттэри, балыктары тиэнэн оҕуһун үрдүгэр түстэ, күнү быһа турбут оҕус дагдайан дьиэтин диэкки былдьаста. Бачча тахсыбыт собоҕо сарсыҥҥы күҥҥэ киһи бөҕө кэлэрдии сананнылар. Үрдүгэр олорор дьон Мохсоҕол, Кустук ыксаабаттар киирэн кыралаан сииллэригэр холоон ылан тахсаллар. Хоспохтоох ас кэриэтэ хостууллар. Бойбоох кыыһа ситэн-хотон эрэрин көрөн эгди буола сырытта. Ылгын убайдара эмиэ собо бөҕөтүн баһыммыттар. Онтон мантан истиһэ-истиһэ кэлэн бэлэм балыгы баһан бараллар. Сылдьыбыт тиксибит барыта Чэлгиэҥҥэ махтанар, кини киһи баар буолан ону-маны кутуканатан син биир булбута-талбыта баар буолар.

Арыылаах, С

Содержание

• 101

101

Күөх сайыҥҥа үктэнэн көтөр сүүрэр кэлиитэ, оттуун-мастыын тыллан мүөттээх салгын сайа охсон сүрэҕи-быары үөрдэрэ, таптал уотун кыымынан мүөттээх салгын дыргыйара. Саха барахсан иэйэр кута иһийбитэ уһуктара, айар кута аһыллара, саадьаҕай оҕуска, ыҥыырдаах акка олоро түстэ да ырыа тойук аргыстана түһэрэ. Түүн-күнүс ырыа чыычаах ыллыыра, кэҕэ этэн чоргуйара. Сарсыардааҥҥы саһарҕалыын сиэтиһэн, күөрэгэйдиин дьурулаан Бойбоох Айыыһыта аттаммыта, кыыс оҕо кылбара күөх окко бэбээрбитинэн үҥкүрүс күөһэлис гына түспүтэ. Улахан Эбэҕэ хаһан да түспэтэх элбэх куба, кыталык үү үрдэнэн дайаннар Эбэ уутун өрүтэ ыһыахтаан көтөллөрө, алаастарын эргийэ-эргийэ төттөрү түһэллэрэ. Үһүс күнүгэр кыталыктар кырдалга кынаттарын төбөтүнэн төгүрүктүү тутуһан күн ойуута сиэтиһэ сылдьан оһуохайдаан ойбүттэрэ, ыллаан лыҥкынаппыттара. Бойбоох ону истэн үс хоммут кыһыл кыыһын көтөҕөн күн уотугар утары ууммута тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу Эбэтигэр киирбитэ, дьонноро тэлгэһэҕэ тахсан көрөн турдахтарына күнтэн кустук түһэн Бойбооҕу оҕолору бэйэлэри эргийэ көппүтэ. Кубалар, кыталыктар өрө дайан тахсан саҥара-саҥара алаастарын үстэ эргийээт тус хоту барардыы үрдээтэр-үрдээн саҥалыын бэйэлиин сүппүттэрэ.Бойбооҕу Айбыт Айыыһыттара кыһыл кыыһыгар айыы кутун анаабыттара, иэйии кутун иҥэрбиттэрэ. Күнүн уота сырдык тыыны түһэрбитэ, кустук өҥүнэн курдаабыта. Кыра кыыһын Бойбоох Күнүм Кыыһа Күннэй диэн сүрэхтээбитэ. Кырбый, Мохсоҕол кыра кыыстан күннэрэ-ыйдара тахсара, балтыларын араастаан ааттыы-ааттыы таптыыллара. Чэлгиэн кыра кыыска саха ууһа нарын оһуор ойуу уктаах дэйбиирин, кыыс оҕо үрүҥ көмүс симэҕин Ньургуһуннуун оҕолорун кытта кэлэн бэлэхтээн барбыттара…
,, Таптал икки хараҕа суох,, диэн өбүгэлэр бэргэн тыллара сөпкө да түбэһэр эбит. Мохсоҕол кэлин кэмҥэ Атыыһыт алааһыгар сыбыытыыра элбээтэ, Кырбыйа кистээн ийэтигэр сибис гыммыта, сылгыларбын көрөбүн дии-дии халыйан Арамаан сиэнин көрсөн кэлэр үһү. Бойбоох истэн эрэ кэбиспитэ, уолун олоҕор орооһор санаата суоҕа, Арамаан бэйэтэ сыппыт сураҕа иһиллибитэ ыарытыйан эрдэҕэ, эдэр сааһыгар сиэлбитэ-хаампыта, аньыыта-харата элбэҕэ сыттаҕа, онтуката таайан эрдэҕэ. Араас айдарыылаахтары аҕалан көрүү көрдөрө сатаабыт да бары аккаастанан испиттэр,, Эдэр сааскыттан Улуу киһи уодьуорун хатыһан күҥҥүн-дьылгын кылгаппыккын,, диэн буолумматахтар. Атыыһыт өй муҥутаан кимиэхэ эдэр дохсун сааһыгар араас айдарыы удьуордаахтарынан уодьуганныы сатаабытын билбэт бэйэлээх буолуо дуо.,, Өлөн иһэн өйдөммүт,, диэбиттии хойутаан да буоллар үҥэн-сүктэн көрдөһөрүгэр тиийэр.

Сиэнэ кыыс эһэтин арахсыбакка оҕолуур, кыратыттан эһээ тыына буолан чугас эһэтигэр. Оҕо да буоллар өйдөөбүтэ, эһэтэ кими кытта хатыһан хараҥа харахтанан, тыына кылгаан эрэрин. Эһэтэ кыра сааһыттан ,,Үрүҥ Туллугум,, диэн таптаан ыҥырара. Онон оҕо сааһыттан Туллук буола сылдьар. Бойбоох уолун Мохсоҕолу кытта кистээн көрсөллөр, алаастарын аартыгар…
— Мохсоҕол мин эһэм эдэр сааһыгар Чэлгиэҥҥэ элбэх куһаҕаны оҥоро сатаан араас ойуунунан, удаҕанынан арааһы бары оҥотторо сатаабыта бэйэтигэр эргийбит үһү, эн ийэҥ эттэҕинэ Чэлгиэн буолунан төлөрүтүө дуо?—
Биир күн ким да суоҕар кистээн Мохсоҕол ийэтиттэн сэмээр…
— Ийээ Чэлгиэнниин кэпсэтэн көрүөҥ дуо? Туллук эһээтиттэн өс сааһын төлөрүтэр гына–
Бойбоох уолун саҥатыттан сонньуйан ылла.
— Оҕо да санаалаах эбиккин, ханна көрбүккүнүй Чэлгиэн дьону кытта иирсэ сылдьарын, Атыыһыт бэйэтэ таттарбыт айатын кылыытын үктээн сытар, Чэлгиэн сыһыана суох–
— Ийээ эн көмөлөһүөҥ дуо?—
Мохсоҕол хайдах эрэ сүөм түспүтүү ыйытта. Бойбоох төһө да уолун аһыммытын иһин Айыы кута аһыллыбатын билэр…
— Мохсоҕол мин көмөлөһөр кыаҕым суох, Айыы куппун аймаабаппын, оҕом кутун көтүппэппин, бэйэҥ да өйдүөҥ–
Мохсоҕол хайдах өйдөөбөт буолуой, кыра күннэрин сыыһа харысхаллара буоллаҕа–
Бойбоох оҕото ытыах курдугун көрөн…
— Кырбыйы кытта кэпсэтэн көр, ээх диэтэҕинэ энчирэтиэ суоҕа–
Сибилигин ытыах курдук сырайдаах киһи, Кырбый аатын истээт да өрө көрө түстэ, ойон тураат таһырдьа ыстанна, Бойбоох уолуттан күлэ хаалла. Кырбый да атын айылҕалаах киһи,, ээх,, диэн иннинэн буолунара биллибэт. Чэлгиэни хара маҥнайгыттан ис кутунан ылыммыта, кыраҕа кыһаллыбатын, улахаҥҥа уолуйбатын сөбүлээбитэ. Сылдьыбыт сылларын тухары хатыылаах тылынан хомуруйбатаҕа, кыыһыран кырыы тылларынан кыһарыйбатаҕа, киниэхэ баай-дьадьаҥы барыта биир өрүттээҕэ, киһи диэн кэскиллээҕэ. Итинтэн көстөрө Чэлгиэн киэҥ көҕүстээҕэ, кыраҕа кыыһыра сылдьыбата. Бойбоох бачча сааһыгар дылы көрдө ини, көрбөтө ини улаханнык сытыйа байан сайаҕас санаалара сарбыллыбыт муҥ баттыгастаах баайдары, кинилэр ыар тыыннаах дьон хаһан да бэйэлэринэн илии атах тутан үлэ диэни үмүрүйбэт этилэр, сорукка сылдьааччыларын соролууллара, сырыыга сылдьааччыларын сир-буор сырайдыыллара, куура хаппыт хамначчыттара хамсыыллара. Чэлгиэн ол ыарахан ыырдаах ынайбыт истээхтэргэ ханан да майгыта суоҕа. Үлэлээн-хамсаан, сүүрэн-көтөн барытыгар бастакыннан кини илиитэ-атаҕа тиийбитэ, туран-олорон толорбута эрэ баар буолара. Барахсан дьон тылын быһа гыммата сытаахтыыр, бу да сырыыга Тайҕа диэкки төннөр санаата суоҕун көрдөһүү күүһүнэн ытабыл

бэрдиттэн ханна эрэ үйэлээх саастарыгар үктэммэтэх сирдэригэр кур уҥуохтара муох буолан кырамталара да хаалыа суохтааҕын, төрөөбүт түөлбэлэригэр төннөрдөҕө, иитиллибит ийэлээх-аҕаларыгар аҕаллаҕа, бу буоллаҕа икки атах муҥура биллибэт махтала. Аны эдэрдэр өрө туран кэлиэхтэрэ, Кыыс Кырбыйа куорсуна кытаатан, айыы тыллара аһыллан илбис иччитин иҥэринэн, күн сиригэр көччүйэ көтөр кэмэ кэллэҕэ. Оҕотугар оруо маһы ортотунан сылдьыма диэн сэрэтэ сатаахтыыр. Дьиэҕэ кыра киһитин бөөчүкэйдии олордор даҕаны кыыстаах, уола тугунан тыыналларын билэ олорор, оҕолор олохторугар орооһуон баҕарбат…
Мохсоҕол Кырбыйы күн аҥара көрдөөн үрэх үрдүгэр бэс чагдаҕа ата бааллан турарын көрөн туос төкөөннөн тиийдэ. Киһитэ олох да кумахха оҕо курдук тугу эрэ ойуулуу олорон кини кэлбитигэр этэрбэһин төбөтүнэн хаһыйа сототтоото,, Тоҕо кэллиҥ,, диэн ыйытардыы көрдө…
— Кырбый Атыыһыт ыарытыганнаан сыппытын баран көрүө дуу диэммин кэллим–
Айыы сирин эрдэ аспыт, күн сырдыгар эрдэлээбит буолан Мохсоҕол аҕа курдук сананар.
— Ол араас сиртэн айдарыылаахтар ааттаан кэлэн аарыгыран барбыттарын кэннэ, мин бэрт баарбын диэн мэҥийэн тиийэбин дуо–
Кырбый кыккыраччы аккаастаан киэҥ хараҕа кыымынан кытыастан ылла, Мохсоҕол балтын хараҕыттан иэнэ кэдэҥнээтэ атын эргилиннэрээт сиэллэрэ турда. Чэлгиэҥҥэ быһа барарга сананна, кини киһи ылыннаҕына Кырбый төттөрү тылын быраҕыа суоҕа. Тылын тыалга ыстарбат, уһуну-киэҥи ыйдаҥардар киһи. Чэлгиэн Мохсоҕолу көрөөт үөрэн саҥа аллайа түстэ…
— Хайа бу улуу көтөр быһар быһаҕаһа, арахсыспат аҥара илэ бэйэтинэн көтөн-мөҕөн кэллэҕин көр–
Балаҕан салҕаһыннаах хабарҕа дьиэттэн Ньургуһун кыраларын кытта тахсан кэллэ, улахаттар туһа дьоно инчэҕэй бүтэй тоһоҕотун аҕаларыгар таһа сылдьаллар, Сиккиэр улаатан лаппа хоройбут, кыыс да балачча улааппыт. Чэлгиэн билбэт киһи омос көрүүтүгэр орто сулугур уҥуохтаах, суптугур сэҥийэлээх көнө быһыылаах-таһаалаах иҥиир-ситии киһи. Хаһан да ыгыллан ыһыытаан-хаһыытаан турбат, ыксаан халыкынайа сылдьара көстүбэт. Арай саҕалаабытын самыы тутан, ылыммытын ыһыктыбат туруктаах. Билбэт дьоннор бытаан сыылба курдук саныыллар, сылдьыспыттар сыыдам сырыылаах сылайбат сындааһыннаах икки атахтан эҥэрдэһэн тэҥнэспэт идэмэрдээх иэдээн сырыылаах киһитинэн билэллэр…
— Хайа Чэлгиэн дэҥҥэ көстөр мааны ыалдьыты иһирдьэ ыҥырбакка таһырдьаннан аһараары тураҕын дуо?—
Ньургуһун Чэлгиэнин сэмэлээбитэ буолан таптаабыт хараҕынан мичээрдээн ылла…
— Бачча сиргэ Мохсоҕол баһыҥ батарынан мэнээккэ кэлбэтэҕиҥ буолуо–
Чэлгиэн чэйдии олорон ыйытта. Мохсоҕоло мух-мах барда этэбин дуу суоҕа

дуу диэбиттии саарбахтаабыт сырайа күлүгүрэн ылла.
— Атыыһыт ыалдьыбытын араас ойууттар, удаҕаттар кэлэн араастаан көрүүлэнэ сатаан баран төнүннүбүттэр, ким да маннык диэн быһаарбатах,—
Чэлгиэн, Ньургуһун Мохсоҕолу соһуйбуттуу көрдүлэр, тоҕо Атыыһыт туһугар бачча кыһаллан сүүрэкэлээтэ бачча сиргэ…
— Бээрэ Мохсоҕол мин тугу да өйдөөбөтүм, туох туһунан тыа көтөҕөөрү гынаргын–
Чэлгиэн кырдьык бу киһи быһыытын олох өйдөөбөтө…
— Кырбыйы көрдөспүппүн кыккыраччы аккаас кэбистэ, эн эттэххинэ тылгын быһа гыныа суоҕа, ылыныаҕа–
— Мохсоҕол эн Атыыкка туох сыһыаннаах буолан бачча кыһалынныҥ–
Чэлгиэн үүттээх чэйигэр чачайан ылла. Арай Ньургуһун Мохсоҕолу дьэ саҥа көрбүттүү киэҥ хараҕа симириҥнээтэ…
— Хайа Мохсоҕол таптал уотугар ыллара сылдьаҕын дуо?—
Уолларын сырайа кытара үллэн таҕыста, тугу да саҥарбата,, ээх,,диэҕин бачча кыратыттан кыыска иирбит диэхтэрэ, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барабын дии санаан саҥата суох тахсан барда.
— Хайа уолбут өһүргэнэн дуу, саатан дуу ситэ аһаабакка да барда–
Чэлгиэн чахчы уолаханнык соһуйда, уталыппакка Бойбооххо барар санаалаах атын тутан таҕыста, түүннэри айаннаан дьон туруута Бойбоохтооххо тиийдэ, кыыһа үөрэ-көтө көрүстэ тоҕо кэлбитин сэрэйдэр да саҥарбата. Чэлгиэн Мохсоҕол тиийэ сылдьыбытын кэпсээтэ, тоҕо тиийэ сылдьыбытын эппэтэх…
— Ити уол Атыыһыт сиэнигэр өйдүүн-санаалыын сүүйтэрэн утуйбат да олорбот да буола сылдьар–
Чэлгиэн онно туох сыһыаннааҕын өйдөөбөтө.
— Уолга Кырбый буолумматах, мин да кыыһым баҕатын үүйэ хаайа тутар кыаҕым суох–
— Ол кыыс миигин ылыныа дуо? Бэйэтэ атын айылҕалаах өйдөөх санаалаах киһи–
— Бу айантан кэлиэҕиттэн эйигин уоһуттан түһэрбэт буола сылдьар, онон ылыныаҕа–
Өлүү болдьохтоох аан аһылла түстэ да кыыстара көтөн түстэ. Үөннээх баҕайытык Чэлгиэн, Бойбоох сырайдарын көрөн мичээрдээтэ…
— Хайа миигин Атыыһыкка ыытаары төбөҕүтүн сынньа олороҕут дуу.—
Чэлгиэн Кырбый тылыттан күлэн кэбистэ, бу кыыс ийэтинии киһи өйүн-санаатын ыйдаҥардан курдары көрөрүн билэрин сэрэйэр…
— Кырбый кырдьык оонньуута күлүүтэ суох көмөлөһөр кыахтааххын дуо?—
— Чэлгиэн мин эйигин дьиктиргиибин, олоххор төһөлөөх охсууну-тэбиини оҥорбутун үрдүнэн эн киниэхэ түөн да саҕа хом санаа иҥмэтэх киһитэҕин, үөһээ айыыларыҥ айбыт араҥалара итинник буоллаҕа, куһаҕаны кытта куодарыспат үчүгэй эрэ өрүттэрин көрдөрөн эрдэҕэ–
Кырбый күлэн лаһыгыратта, Бойбоох кыыһын кыра сааһыттан биллэҕэ, киһи күһэйиитинэн көппөтүн айыы санаата аһылыллаҕына бэйэтэ ылынар буоларын.
Аны аадьуо халыҥ халҕаны тыаһа суох аһан Мохсоҕол киирэн кэллэ, санаарҕаабыт сырайа саппаҕырбыт.
— Мохсоҕол

үчүгэйдик оройдоон иһит, туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх, тобуктуур толуктаах, Атыыһыт саллар сааһыгар тухары таптаан мииммит миҥэтин ыҥыырдаан, үүннээн-тэһииннээн тэрийдин былыр киэргэтэн кэлбитин барытын симээтин тугу да сыыска буорга түһэрбэтин,үрүҥ көмүс уктаах дэйбиирин ыҥыырын илин кулгааҕар иилин кэбистин уонна төрөөбүт төлкөтө түспүт алааһыгар күн сардаҥатын кытта көҥүл босхо ыыттыннар. Ону ыарыыр буоллаҕына оҥоһуута ыйааҕа бэйэтэ билиэҕэ.—
Оччону истэн баран Мохсоҕол олоруо дуо таһырдьа,, тилир,, гынан хаалла. Атыыһыт сиэнэ киирэн илдьити эппитигэр сытар киһи саҥата суох көмүскэтин уута иэдэһинэн сүүрдэ. Үйэтин тухары эн-мин дэһэн доҕордоспут баар суох миинэр миҥэтин бэйэтин оннугар толук биэрэн ыытар аньыыката да бэрт, саныахха тустаахха ыарахан да курдук, ылымматтыы ынчыктыы сыттаҕына сиэнэ кыыс…
— Эһээ сылгы буоллар хааллын, бэйэҥ оннугар биэрэн ыыт ээ, эн баарыҥ миэхэ күндү, ким миэхэ сиэтэ сылдьан ону-маны кэпсиэй, ааспыт олохтору ахтыаҕай–
Дии-дии ытаан муҥнаммытыгар Атыыһыт тулуйбакка,, ээх,, диэбитин бэйэтэ да билбэтэ. Сиэнэ эһээ төттөрү этиэ диэбиттии сүр түргэнник таһырдьа түстэ. Аттарын аҕалан Атыыһыт былыр кыыс сүгүннэрэн аҕаларыгар симээбит симэҕин ситэрдилэр, чаппарааҕын үрүҥ көмүс уктаах дэйбииригэр тиийэ тэрийдилэр. Сэргэҕэ бааллан турдаҕына иччитин көтөҕөн таһааран сытыарбыттарыгар, дьөһөгөй оҕото барахсан барытын өйдөөбүттүү сымнаҕас уостарынан сытар иччитин иэдэһин имэрийэн эрэрдии сылаастык даҕайан аһарда, хараҕыттан ыраас таммахтар сүүрдүлэр, Атыыһыт сытан эрэн түҥнэри хайыста ытаан санна дьигиҥнээтэ. Аты көнтөһүн, үүнүн ыҥыырга иилэн ыыппыттарыгар төбөтүн сэргэтигэр анньан турбахтаата, сэргэтигэр аны кэлэн турбатын сэрэйбиттии сэргэ төрдүгэр хараҕыттан ыраас таммах түһэрээт, алааһын диэкки сиэлэ турда. Атыыһыты дьиэҕэ киллэрэн көмүлүөк таһыгар эһэ тэллэххэ сытыардылар, тугу эрэ кэтэспиттии балаҕан иһигэр. уу чуумпу сатыылаата…
Бойбоох истэ сыттаҕына халҕан тыаһа,, хаахыр,,гынан сабылынна Кырбый тахсан бартын сэрэйдэ, сотору күүстээх хотоҕой тыаһа салгыны сурдурҕатта, чардыргыыр саҥаны кытта кыҥат тыаһа куугунаата. Бойбоох кыыһа киниттэн үс мутук үрдүк киһи буолбутуттан үөрэ санаата…
Атыыһыт айаҕыттан хара буруо өрүкүйэн тахсан көмүлүөк ураатынан таһырдьа унаарда, сотору хара тумарык буолан сыыһы буору өрүкүтэн сылгы суолун ирдиирдии алаас диэкки түһэ турда. Аҕыйах хонугунан Атыыһыт атаҕар турбута иһилиннэ, чугас эргин айдаарыылаахтар, кинилэр илбистэрэ иилэн ылбат ырааҕар, уунан тиийбэт үрдүккэ олорор мутуктаах оҕо үөскээбитин көрөн

уора көстө ытырсаары, киирэ-тахса кэйсээри, түөрт харахтана түстүлэр.
Чэлгиэн хаһан да буоларын курдук Оһуохайга киирэ сылдьыбыта, быйыл,, Ытык ыһыаҕын,, Улахан Эбэҕэ ыытар санаалааҕын эппитигэр кырдьаҕас барахсан сырайа-хараҕа мөлтүү да сыттар сырдыы түспүтэ…
Бойбооҕо даҕаны үөрүүннэн ылыммыта. Саҥа киһитин Айыыларыгар арчылатан алгыс тылын анатардыы санаммыта.

Содержание

• 102

102

— Эһээ-эһээ ыһыахха Улахан Эбэҕэ барар инибит–
Атыыһыты тула сиэнэ кыыс Туллук дьиэрэҥкэйдээн тэлээрэр. Эһээтэ сиэнин баттаҕыттан сыллаан ылаат ытардан тоҕо барда, Туллук күлэн чаҕаараат таһырдьа,, тилир,, гынан хаалла. Арамаан аҕыйах хонукка киһи билбэт гына уларыйда, кырдьаҕас миҥэ биэрбиттэринэн алааһын тула эргийэн кэлэн дьиэлээхтэрин үөрдэр, сиэнэ кыыс харыс хаала сылдьыа дуо, кутурук курдук батыһа сылдьар. Атыыһыт сири буору аннынан, дьонтон даҕаны иһиттэҕинэ кинини ким икки атаҕар туруорбутун истибитэ. Сиртэн саҥа сэрбэйэн эрэр кыыс оҕо баар буолбут дэһэллэр, сураҕа Бойбоох ииппит оҕото дэһэллэр, ийэтэ тоҕус курдуур күлүктээх бачча сааһыгар дылы араас айдарыылаахтарга күлүгүн быһа хаамтарбатах Хотун Хаан буоллаҕа. Кыыһын ийэтиттэн үс бүк үрдүк киһи дэһэллэр, чэ ол айдарыылаахтар бэйэлэрэ билэн эрдэхтэрэ ким үөһэ, ким аллара олорорун бүтэй куҥнаахха кыайан көстүбэтэ буолуо, ол кинилэр олорор олохторун оҥкулун илбиһэ. Үнүр биир кырдьаҕас,, Чолбоннуун ханыылаһа халлааҥҥа саҥа сулус умайда, орто дойдуга өтөр-наар түспэтэх улахан тыыннаах хараҕын уота тыкта,,диэхтээбитэ. Атыыһыт ким буоларын тута сэрэйбитэ, аны туран үөйбэтэх өттүттэн өттүктээтэхтэрэ үһү. Тапталлаах Туллуга баар суох муннун бүөтэ Бойбоох уолунаан Мохсоҕоллуун үчүгэйдиилэр, ону кини туора түһэн хайдах тохтоторун санаан утуйбат да буолла. Кырдьаҕастан ыйытан көрбүтүн,, Кэбиис кырдьар сааспар кыһалҕаҕа киллэримэ, миигин ыстаабакка эрэ ыйыстан кырамтабын эрэ тыбыырар кыыллар, кыраҕы харахтарыгар киллэрэн биэримэ,, кыккыраччы аккаастаан кэбиспитэ. Аны ыһыахха ыҥырыылаах ыалдьыт буолан барарыгар тиийдэҕэ. Эҥин араастаан кэм кэрдии эргийэр буолар эбит. Аны Чэлгиэннээҕи кытта түҥүр-ходоҕой буолан ходьойоро кэллэҕэ…
Кырбый кыыла туран айылҕатыттан арахсыбат буола сылдьар, сороҕор сиргэ үстүү хонукка сылдьан бэйэтэ билэр көрөр сирдэригэр илбиһин иччитин иҥэртэлээн ааһар. Ыксал кэм ыктаҕына ыҥыртыыр кыылларын, күөрэйэр күннэрэ киирдэҕинэ көмүскэл көтөрдөрүн көтүтэлиэҕэ. Ардыгар кулуһун оттон куугунатан ону тула дьиэрэҥкэйдээн ойоро, оччоҕуна сахалыы дьэрэкээн таҥастаах Үөһээ Айыы Тойон кыргыттара оһуор ойуу тирэхсэлээх оһуохайдаан тэпсэллэрэ. Бойбоох кыыһа ханна сылдьарын сэрэйэрэ да онно орооһор санаата суоҕа. Кыната ситэр обот түүлэрэ остоҕо, айылҕата аһыллан сир симэҕин оҕолорунаан атах тэпсэн эрдэхтэрэ. Оҕолорун дьиҥ ааттарын уларытан Бойбоох өбүгэтин өргөстөөхтөрө кыргыс кылаан кылыһын өрө тутан кыланан үҥэр таҥара оҥостубут көтөрдөрөн тыынын анаабыта…
Бу күннэргэ Чэлгиэҥҥэ хаалбыт түүлээхтэрин

аҕалан элбэх киһи туттаран бардылар, аны ону туттара быйыл кимнээҕи айаҥҥа ыытарын толкуйдуу сырытта, ыһыах кэнниттэн уһупакка ыытыан баҕарар да бары оттуур-мастыыр дьоннор иллэҥ буолаллара биллибэт. Эдэрдэри ыытыан бары муммут кус оҕотун курдуктар, урут сылдьыбыт уолаттартан ыытыан бары айыы дьонун быһыытынан кыралаан халыйар дьиэктээхтэр. Уһуктааҕы, Харачааһы көрүүтэ суох ыыттахха көнтөһүттэн төлө ыытыллыбыт соностуу баһа-атаҕа суох бараллар. Күлүк үс күлэр эмэгэт күлүктээх арааска киирэн биэриэн сөп. Көкөт быһаарыыта суох, Ырыалыын ырыа алгыс ыллыктаахтар. Буолуннаҕына Кырбый баар, ийэтинии этэн баран энчирэппэт киһи, иннин-кэннин ыраастанар туруктаах. Улахан Эбэҕэ Чэлгиэн хаста да бара сырытта, онно олорор олохтоохторго баайтаһын үс ынаҕы, биэни илтэрэн ыһыахха туттарга бэлэмнэттэ. Биэ кымыһын хас да сиргэ оҥорон сөрүүн холомолорго уурдулар, элбэх аҕа уустара кэлэллэрин биллэрдилэр. Үгүс киһи тиийэн үмүрүтэ тутан өр гыныахтара дуо, хас да сыл субуруччу ыһыахтаан түһүлгэтэ эҥин бэлэм турдаҕа. Ытык сэргэни Харачаастаах ханна да суох маһы үрэх тэҥкэтиттэн булан киллэрэн араас ойуу-оһуор бичиктээн түһэрдилэр. Сэргэни күн тахсыыта Көкөт,Ырыалыын хардары таары алҕааннар,аал уоттарын айах тутан күнү көрсө туруордулар…
— Тугутчаана ыһыах кэнниттэн уталыпакка Туймаадаҕа түүлээх туттара ыытаары гынабын, кимнээҕи айан аартыгар айдаана-куйдаана суох сылдьыахтара дии саныыгын–
Бойбоох Чэлгиэни көрөн олорботуу түһэн баран…
— Кырбыйга санааҕын уура сылдьаҕын дуо? Мохсоҕол эмиэ барсаары тииһиэ, бэйэтэ эрэ буолбакка Атыыһытын кыыһын кытта соһуоҕа, ол улахан эрэйи кыһалҕаны аҕалыаҕа айаҥҥа, Атыыһыт үөрүүннэн ыытыаҕа түүлээҕин состорон. Мохсоҕол Кырбый тылын-өһүн истиэ суоҕа тиэрэ айылҕалаах киһи, уһуну-киэҥи ыйдаҥардыбакка бэйэтэ билэринэн сылдьаары эрэйдии сылдьыаҕа–
— Чэлгиэн кистээбэккэ эттэххэ бэйэҥ оннугар суол солоон айаҥҥа сылдьар киһини булбатыҥ, уолаттарыҥ кырдьык киһи эрэнэн илдьэ сылдьар дьонноро, ол гынан баран бары тиэрэ-маары айылҕалаах дьон, бэйэҥ билэҕин ыһыытаан тиийбэт ырааххар, санааҥ өҕүллүбэт дойдутугар булгуруйбат модун санаа, өҕүллүбэт өчөс санаалаах элбэх киһини кытта эҥэрдэһэ сылдьыһар–
Бойбоох кырдьыгы этэр, Чэлгиэн онтон-мантан тулаайах аҥардаах уолаттары хомуйан киһи гынаттаабыта, киэҥ аартыкка таһаартаабыта, бары билигин киһи ымсыырар ыаллара. Биир итэҕэстэрэ арҕахтаах эһэлии аҥардастыы айбардаабыт сытыйа байбыт баайдары кытта атах тэпсэн олорор кыахтара тиийбэт этэ. Бу уһун сылларга уста-туора сырыыларыгар Бойбоох баар буолан хараҥаҕа хаайтарбакка,

ыар тыыннаахха ыга баттаппакка сырыттахтара, Чэлгиэн хахха курдук ханыыластаҕа.
— Чэлгиэн Кырбый,, ээх,, диэтэҕинэ эрэйи эҥэринэн тыыран, кыһалҕаны кырыытынан кыһарыйан, айдарыылаахтары кытта аахсар кыахтаах киһи.—
Чэлгиэн Кырбыйы көрүстэҕинэ бэйэтэ кэпсэтэр санааланна, аҕыйах хонугунан аартык-аартык аайыттан аттаах бөҕө ааҥнаата, манна бааллара ааспыт сылга кэлбэтэх аҕа ууһун кырдьаҕастара, айдарыылаах аҕастара. Атыыһыт аймахтара бары кэлбиттэрэ, сиэнэ кыыс Мохсоҕоллуун сиэтиһэн оһуохайдаан ойбуттара, кинилэргэ күн сырдыгын үрдүгэр мантан ордук дьол суох этэ. Атыҥҥа аралдьыйбакка, оонньууну-көрү көҕүлүттэн туппуттара. Ааспыт сыллартан итэҕэһэ суох элбэх киһи илии-атах онньуутугар кыттабыта, манна бааллара буулаҕа бухатыырдар, тыалы кытта хатыһа көтөр кынаттаах сүүрүктэр.,, Оһуохай,, барахсаны көтөҕөн таһааран анаан оҥоһуллубут олбоҕор сытыарбыттара. Аҕа ууһун кырдьаҕастара, айдарыылаахтара анаан кэлбит санааларын ситиһээри Бойбоох кыыһын Кырбыйы билэ-көрө сатыыллара. Эдэркээн кыыс оҕо кыталыктыы дайа сылдьарын көрөн кинилэр кэрдиистэригэр киириммэт, олуктаах үктэллэригэр үктэммэт үрдүк өһүөлээҕи көрбүттэрэ. Кыптыый кынаттааҕа, ардай аһыылааҕа, дэҥиэ тыҥырахтааҕын көрөн туран тыытыстахха, чыычый киһи сылдьара. Ону көрөн оттооҕор намтаабыттара, уутааҕар чуумпурбуттара…
Орто Дойдуну ойор күннэри, уолан баранар уулары, кыыһар кыһыл сардаҥатын,, Олоҥхоҕо,, этэн тыынан куртуйахтыы куллугураан, өтөн кэҕэлии өтүөхтээтилэр.,, Оһуохайы,,этэ да барыллыбат түүн–күнүс тохтоло суох куула тыаны үрдүнэн куйаарда.
Күөх кырыска сандалы бастыҥа тардылынна, ас эгэлгэтин тэлгэттилэр. Манна кэлбит барҕа баайдар киэҥ кэлиилээх түһүлгэҕэ киэптэттилэр, кинилэргэ холооно суох киэҥ далааһыннааҕын көрдүлэр. Аны саха киһитэ санаабатах, урааҥхай утумнаан да ылбатаҕын бастаабыттарга утары ууннулар. Мүһэ, кыыннаах быһах, сытыы кылыс, кыһыл көмүс сырайдаах ыҥыыры кытта үрүҥ дэйбиир кыбытыылаах. Маны илиилэригэр ылбыттар уҥуохтара хамсыар дылы үөрдүлэр. Саамай кэтэһиилээҕэ үһүс күнүгэр ат сүүрүүтэ, манна араас түөрэҥ туйахтааҕа барыта кэлбит. Уксуу киэнэ улахана, уолуктаһыы да буолуталаата, охсуһуу эрэ суох курдук. Мохсоҕол атын сүүрдүбэтэ, ол оннугар Кырбый үрүмэччи маҥан атын киллэрдэ. Кыралар чэйгэ, табахха, ортолор сүөһүгэ, сылгыга, бараммат баайдаахтар кылыгырас кыһыл көмүскэ уксуу киэнэ уодаһыннааҕа буолла. Чэлгиэн уксумаары гыммытын,, Оһуохай,, барахсан оонньууттан туораама диэбитигэр улахаттарга биэс манньыаты тууйаска түһэрдэ, Кырбыйын атыгар. Бойбоох Ылгына эмиэ улахаттарга уксубут

Кырбыйыгар кыттыһан. Урукку дьыллардыы Куутуйаттан түстүлэр. Өр-өтөр буолбата ыһыы-хаһыы ортотугар үрүмэччи маҥан ат көтөн иһэрэ көһүннэ. Чахчы даҕаны айылҕаттан анаммыт Дьөһөгөй оҕото көтөн кэлэн ааспыта олохтоохторго күндү да этэ. Ыллаан-туойан ыһыахтарын, ыалдьыттарын атаардылар…
Кырбый Чэлгиэҥҥэ,, ээх,, диэн ылыммытыгар, аны кимнээх баралларын сүүмэрдээн биирдии-биирдии көрсөн кэпсэттэ. Урут сылдьыбыт уолаттар бары барсабыт диэн турдулар. Аны Бойбоох сэрэйбитин курдук Мохсоҕол кыыһын кытта илдьэ барабын диэн турда. Атыыһыт түүлээҕин ырдан.

Содержание

• 103

103

Чэлгиэн айанньыттара хайдах ындыыларын, төргүүлэрин тэринэллэрин бэйэтинэн көрөн-истэн бэрийдэ, сэтиилэригэр сымнаҕас аттары таллылар. Бу бырдах үгэннээн түһэр кэмигэр акка айан ыарахана биллэр. Киһи бэйэтэ да үөнтэн кыайан сынньаммат, сороҕор айаҥҥа хаалбыт өтөхтөрү буллаххына сөрүүн сиргэ хонон дууһалыын сынньанан ааһаҕын, сороҕор онтукаҥ да үөйбэтэх өттүгүттэн алдьархайы аҕалааары тииһэрин Бойбоох дурда хахха буолан хараҥаны халбарытара, үөр буолбуттары үтүрүйэрэ. Айанньыттарын Быралгыларга дылы атаарда, аараттан Кустук аргыстаста, Мохсоҕол, Туллугунаан буоллулар. Быралгы биир уолун сэтии аттаан холбоото. Чэлгиэн айанньыттарын атааран баран төнүннэ. Бойбоохторго хоноһолуу сыттаҕына…
— Чэлгиэн кыра оҕолору тэлгэһэттэн тэйиппиттии санааҕар уурума, уһун сылларга кыра саастарыттан сыстаҕастар айаҥҥа, араас моһол аһыллынаҕына үөрүйэхтэр, атыныгар Кырбыйы эрэн миигиттэн итэҕэһэ суох көрө-истэ сылдьыаҕа–
Дьикти буолар эбит киһи олоҕо, Бойбооҕу хара маҥнай көрүөҕүттэн кып-кыра кыыһы оҕотунуу таптаабыта, өйдөөх-төйдөөх айылҕаттан айдарыылаах кыыһын олохтоох тылын хаһан да утары биир тылы эппэккэ бачча сыллар тухары кэллэҕэ, билигин да кыыһа ыйарын-кэрдэрин кэтэһэр курдук. Бойбоох да Чэлгиэни аҕатыттан атыннык санаабат-ахтыбат этэ, сылдьыбыт сылларын тухары Чэлгиэн биирдэ да Бойбооххо куолаһын соноппотоҕо, кырыы хараҕынан кынчарыйбатаҕа. Чэлгиэн өтөр-өтөр кыыһын кытта билсэн барар, оччоҕуна Бойбоох саҕа дьоллоох киһи суох, кыра сааһын санаан аһартыыр Чэлгиэн санныгар сүгэн алааһыгар тыал курдук сүүрэрин, айаннарыгар анаан-минээн таҥаһын-сабын тэбии сылдьарын…
Айанньыттар хайдах Чэлгиэн аартыкка туран хаалыаҕыттан тулаайахсыйа түһэргэ дылы гыннылар, урут Бойбоох, Чэлгиэн баарына төбөлөрүн туохха да сынньыбат этилэр, арай Мохсоҕол айаныгар айдаара иһэр, айаҕа биир кэм хабырҕаан олорор сылайбат даҕаны, олоҥхолоон да олуллар, оһуохай этэн ыҥыырыгар куоҕаҥнаан дьону күллэртиир, тойук да туойан чугдаарар. Ол гынан баран биир моһуоктаах, төһө да Чэлгиэн айаҥҥатын тухары Кырбый тылыттан тахсыбаккыт диэбитин, утары бэйэтэ билэринэн бараары гынарын уолаттар да сөбүлүү көрбөтүлэр…
—Уолаттар уһун ардах кэлэр буолла, онон хорҕойор сир көрдөннүөххэйиҥ–
Кырбый биир айаҥҥа тураары хомуна сылдьан дьонун сэрэттэ, ардахха-сүдүрүүҥҥэ айанныыллара кинилэргэ үчүгэй өттүнэн эргийбэккэ эрэйгэ тэбэр кутталлаах, төһө да түүлээхтэрин кичэллик бэрийэ сатаабыттарын үрдүнэн уһун ардах кутталлаах…
— Кыырпах да саҕа былыта суох турар халлаан, ардах өтөрүнэн кэлэр быһыыта биллибэт, бу үчүгэй халлааҥҥа айанныы

түһүөҕүҥ–
Идэтинэн балтын утары Мохсоҕол саҥарда, атын уолаттар муннуларынан-айахтарынан тыымматылар сөбүлээбэтэхтэрэ өтө көстөр. Күн ортотуттан халлаан быһыыта таһаата алдьанан барбыта, илинтэн сиккиэр тыал илигийэн иһэн күүһүрдэр күүһүрэн биир күрүс силлиэ буолан сирилээбитэ. Сорох ардыгар үөл тииттэри силистэри түөрүтэ тыыппыта, булгурута тыытан барчалаабыта. Тыа быыһынан кыра өтөх көстүбүтүгэр туораабыттара, хата кинилэр дьоллоругар кур сыбахтаах балаҕан тыа саҕатыгар барыйан турара, хата ардах саҥа таммалаан эрдэҕинэ балаҕыны булбуттара. Аттарын сыбыдахтаан ыҥыырдарын дьиэҕэ киллэрэн сыттык курдук уурунан тэлин тэлгэммиттэрэ. Аттарын көрдүгэҥҥэ киллэрэн өртөөн тахсыбыттара. Хаппыт абырҕалы быһыта сынньан балаҕаҥҥа таспыттара, син таныктаах көмүлүөккэ уот оттон күөстэрин өрүммүттэрэ, киһи таһырдьа тахсыбат үлүгэрэ түспүтэ, сир-халлаан силбэһэр ситимэ этэ. Хата Мохсоҕол онно эрэ кыһаллыбат, уу үөһэттэн түстүн да хайаатын…
—Халлаан хайдан хайыта ыстаммыта
Күннэрэ киирэн көһөҥө быстаары,
Ыксал ыган ыгыта туттараары
Туруору балаҥҥа түҥкэлитэн киллэрбитэ үһү.
Хахханы булан харахтара сырдаабыт
Көмүлүөккэ иттэн көхсүлэрэ кэҥээбит,
Итиини киллэрэн истэрэ иирбит
Хараны хабыалаан истэрэ көппөйбүт.
Ол кэннэ орулуу-орулуу утуйбуттара үһү
Хабырына-хабырына харахтарын симэн,
Ыҥырана-ыҥырана ыгыллан ылбыттар
Түүрүллэ-түүрүллэ түһүүргэ барбыттар.
Мохсоҕол уонна дьонун сырайын көрөөт күлэн тоҕо барда. Бу ардах уһуур буоллаҕын харата суох хаайтарар буоллахтара. Бу өҥүрүк куйааска туох үгүс үтэтин ырда сылдьыахтарай. Үтэлэрин харыстаан кыралаан албыннанан аһаан куртахтара курулуйан барда. Түүн утуйа сыттахтарына халҕаннарыгар ыарахан туох эрэ,, лис,, гына түстэ ону кытта чардыргыыр саҥа баарга дылы эмиэ да кынат тыаһа куугунуурга дылы гынна. Сэргэ дьон Көкөттөөх,Күлүк халҕаны тэлэйэ баттаатылар, көрбүттэриттэн соһуйан сырай-сырайдарын көрсөн ыллылар, туруохтара дуо таһырдьаттан билигин да бөһүйэ илик ,,Бүүчээни,, киллэрэн көмүлүөк иннигэр бырахтылар. Бары ойон турдулар, көмүлүөктэрин күөдьүтэ охсоот,, Бүчээннэрин,, начаас сүлэн тырыта тыыттылар. Сэттэ чох үрдүгэр түһэрэн күөстэрин өрдүлэр, эт үөлэн кэчигирэттилэр. Сорох этин оргуйбут ууга уган таһын халыкынатан ыллылар. Истэригэр эт хантан кэлтин сэрэйдилэр да саҥарбатылар. Халлааҥҥа уу баар буолар эбит, хас да хонукка түүннэри күнүстэри суккуйда, аны хараны хантан ылабыт диэн санаабат да буоллулар, түүн халҕаннарыгар хаас сороҕор куобах быраҕан бараллар. Биирдэ сүүнэ балык сытарын көрөн соһуйдулар араастаан таайа сатаан мөккүстүлэр.

Сорох тууччах, ким эрэ сыалыһар бары мөккүһүү бөҕө буола-буола буһаран минньигэс бэйэлээхтик сиэн кэбистилэр мииннэри-эттэри. Ол курдук хас да хоннулар, кэлин ардах сэллиэх курдук буолан барда. Аттарын киирэ-тахса хардары-таары көрөллөр. Биир түүн аттар орулаһар төттөрү таары сырсар тыастарыттан уһуктан бары таһырдьа түстүлэр, сүрдээх улахан кыыл икки атаҕар туран аттарга түһээри баатыргыы сылдьарыгар хантан кэлбитэ биллибэккэ кынат тыаһа куугунуу түстэ да аһыытын килэтэн турар кыылы түҥнэри тэбэн ааста, кыыл бэрт куһаҕаннык орулаата, хааһах курдук ыстаҥалаан иһэн түүтэх курдук төкүнүнэй ылла, сотору иҥиир ситиитин таттараат хамсаабат буолла. Уолаттар бэрт сэрэҕинэн киирэн тардыалаан көрдүлэр, кыыллара баһын хампы тэптэрэн былыр бараахтаабыт. Ардах быыһыгар саба түһэн аарыма кыылы ньылбы тартылар, соһуйуохтарын иһин сэниэлээх кыыл эбит, иһин сыата бырдьайа сылдьар. Омоллоон олоҕо диэн манна буолла, ардах сэллээбитин кэннэ икки хоннулар, сүдүрүүн оттон-мастан түһэрин кэтэһэн. Түүлээхтэрин сытытымаары күн сири-уоту куурдарын кэтэһэн өрөөтүлэр. Аны ким даҕаны Кырбый тылыттан тахсыбат, Мохсоҕол мөккүһэрэ тохтоото. Биир күн үс киһи кэллилэр, хайдах эрэ дьик-дьах тутталлар. Тайыыларын төргүүлэнэ сылдьаллар, туукка саа сүгэһэрдээхтэр. Балаҕаҥҥа кыыл тириитэ тиириллэн турарын көрөөт сүрдээҕин соһуйдулар. Дьэ айах атан кэпсэттилэр. Мантан чугас Кыырдаайы аҕатын ууһун кырдьаҕаһа аатырар ахсым баай Бараах олоҕо баарын кэпсээтилэр. Бу кыыл буулаабыта хаһыс да сылыгар барбыт, сылгы-сүөһү бөҕөнү аймаабыт, киһи бөҕө бултаһа сатаан чууртаабыттар, аатырар эсэһит Чуораан уолун куйахатын соролуу тардан баран үлтү убахтаан кыл тыынын хаалларбыта дьиэ бөҕө буола сытар үһү. Кырбыйдар айаннаары аттарын ыҥыырдана туран кыыл этин, тириитин ылан барыҥ диэн биэрдилэр, дьонноро сүрдээҕин үөдүлэр. Билигин уолаттар эрэх-турахтар Бойбооҕу солбуйар киһи баар эбит дэһэн күлүктэригэр имнэннилэр. Кырбый Даадар олоҕунан эргиттэ, айа суолун үрэҕин оломо сиҥнэн сылдьыһыы тохтообута, арай ырааҕынан үрэх төрдүнэн эрэ бардаххына харгыннан туоруугун. Даадар билэр дьоно буоланнар үөрүүннэн көрүстэ, арай Бойбоох, Чэлгиэн суоҕун дьиктиргии санаатылар. Бары Хотун Хаан курдук туттар кыыстарын сонурҕаан кулгаахтыын-харахтыын чөрбөйдүлэр. Арай абаҕаларын кытта айдарыылаах оҕо биллилэр бу Кырбыйдара киһи киирэн биэрбэт кылаан чыпчааллаах, үтэн-анньан көрбөт үрдүк үргэллэрэ эбитин. Ааспыкка кэлэн ааспыта да аахайбакка хаалбыттар, кимтэн кииннээх кэлэн барбытын, хантан хааннаах ханыылаһа сылдьарын. Аҕыйах

хонугунан туох да моһолу көрсүбэккэ Багдарыыҥҥа түстүлэр. Ол киһи эдэрдэр бэйэлэрэ эрэ кэлбиттэрин көрөн сүрдээҕин соһуйда, аны Кырбый бу сири-уоту тиэрэ хаампыт ириэнэхтэн иҥнэн турбатах, тоҥтон толлон ылбатах дьорҕоот бэртэригэр харыы курдук хаамарыттан салынна. Чэлгиэн, Бойбоох билэн бу кыыһы айан аартыгын аҕа баһылыга гыннахтара. Туллук Атыыһыт аймахтарыгар түстэ, маннааҕы дьиэ ис тас үлэһитэ тэлиэгэлээх атынан илдьэн биэрдэ. Аҕыйах хонукка айанньыттар сынньаннылар, түүлээхтэрин туттаран илдьэ барар быстах-остох малларын ыллылар. Багдарыын кэпсээнэ киэҥ, дойдутугар биир улахан баай киһи кыыһа ыалдьыбыта үһүс сылыгар барбыт, араас айдарыылаах ойууннары, удаҕаттары арҕааттан-илинтэн аҕалтыы сылдьыбыттар, хотуттан-соҕурууттан хомуһуннаах хоһууттарын хомуйталыы сатаабыттар да туһа тахсыбатах. Ыксаан куоракка кыыһын киллэрбит да туһалаабатах. Багдарыыны көрсөн кинилэр киирэ сылдьалларын истибит. Бүгүн кэлэ сылдьыам диэн илдьиттээбит. Киэһэлик олбуордарыгар тэлиэгэлээх ат киирдэ, багдайбыт бөдөҥ киһи тэлиэгэттэн кыыс оҕону көтөҕөн үрүҥ дьиэҕэ багдайда. Сотору Багдарыыны кытта кырдьа баран эрэр саас ортолоох киһи киирэн кэллэ. Тыйыс хааннаах улахан эрэйи-кыһалҕаны көрбүт дьүһүннээх…
— Оҕом соҕотох кыыһым, таарымталыаҕыттан утуйар уум ыһылынна, олорор олоҕум оҥкула оннуттан огдолуйда, түөрэҕим түҥнэстэригэр тиийдэ. Уолаттарым уйаларыттан көппүттэрэ ыраатта, атын ыал аҕалара.—
Кэпсии олорон үөһэ тыынан ылла, Кырбый утары көрөн олордо,, Тоҕо миэхэ кэпсиигин диэбиттии,,
— Мин Хадаар аҕатын ууһуттан хааннаахпын, бачча тухары умнас курдук уу чуумпутук тэнийэн олорбуппут сыччах, Күөрэгэйбэр араас ааттаах айдарыылаахтары аҕалан көрүү көрдөрө сатаатым да күн сырдыгын көрдөрбөтүлэр. Айаҕалыы сатаан көмөлөөх буолаайаллар диэн көрдөһө киирдим–
Кырбый бу киһи ис санаатын курдары көрөн олордо, улаханнык итэҕэйбэтэр да кыһалҕаттан кэлээхтээтэҕэ. Оҕотутан эрдэҕэ, кыра киһи кыайбат кыһалҕата диэтэҕэ…
— Сарсыарда күн тахсыыта кэлбит тэлиэгэтин үрдүгэр эһэ тэллэҕин тэлгээн күнүн диэкки хайыһыннара сытыараарыҥ, чугаһаайаххытый–.
Аны эрдэ туруоран көмүлүөгү отуннарда,, Бу куйааска эмиэ туохпут уота-күөһэ буолаҕай,, дии санаатылар да саҥарбатылар. Кыыһы таһааран сытыадылар, ол кэннэ бары кулгаах-харах буолан тэйиччи көрөн турдулар. Сотору халлааҥҥа чардыргыыр саҥаны кытта кынат тыаһа куугунаата, хантайан бары харахтара халлааҥҥа буолла, сотору икки көтөр көһүннүлэр, биирэ күрүү сатыырын иккиһэ эккирэтэн кэлэн халлаан хайдар тыаһыныы сүрдээх күүскэ тэбэн саайда ону кытта сүрдээх хатан

хаһыы халлааҥҥа сатарыйда, кулаачыктанан түһэн иһэр көтөрү хабан ылаат тэлээрэн түһээт тэлиэгэ үрдүгэр түһэрээт төттөрү үөһэ куугунаан таҕыста, күн диэкки көтө турда. Кырбый кэҕэ курдук кыылы ылаат умайа турар уокка бырахта. Дьон көрөн турдахтарына үрүҥ буруо урааннаан өркүйэн тахсаат сытар кыыһы үрдүнэн бүрүйдэ. Сотору сытар кыыс буруону ыймахтаат сөтөллөн хахсайда, ону көрөөт аҕата сүүрэн тиийэн кыыһын көтөҕөн ылла, кыыһа хараҕын аһаат,,Аҕаа,, диэбитигэр, хаһан да ытаабатах бэйэтэ ытаан санна ыгдаҥнаан барда, хараҕын уута иэдэһинэн сүүрдэ. Билбэт дьон Кырбый диэкки куттаммыттыы көрөн ыллылар.

Содержание

• 104

104

— Сир төгүрүк дииллэр, биһиги кытылбытыгар охсуллар түгэнэҥҥитигэр түһүлгэбитин тумнаайаххытый,, Хатааһыны,, ыйыттаххытына ыйыахтара–
Хонон тураат дойдулаары туран Хатааһын Кырбыйга сүгүрүйэн ылла, хараҕын уутун харытынан хаһыйда…
— Кистээбэккэ эттэххэ Багдарыын маннык оҕо баар диэбитигэр, барар сирим баранан, кэлэр сирим кэннэ уһаабытын иһин, баҕар туох эрэ сырдык тыган Күөрэгэйбэр көмө буолуо диэн кэлбитим. Саха киһитэ сатаан эппэт махтала, ураанхай уус тыла тиийбэт түгэнэ–
Уонна хаста да сүрэҕин туттаат сүгүрүйэн ылла.
— Оҕоҥ кутун көтүппүттэрин төттөрү уйатыгар киллэрдим, кыыһыҥ күн сирин көрөрүгэр улуу удьуордар уруурҕаһа сатаабыттарын хаһыҥныы хаһыйбыккар хараҥа тыыны хатаабыттар, кырыыс тылынан сөрөөбүттэр.—
Кырбый тылын истээт Хатааһын ханас гына түстэ, кимнээх киниэхэ кырыыс тылынан кириэс туруорбуттарын сэрэйдэ. Хараҕа хараҥарталаан ылла, хабырына-хабырына хаһыытыан баҕарда. Биир өтөххө үөскээбит оҕо сааһын доҕоро итинник эрэ кэрэх кээһиэ дии санаабатаҕа.
— Хатааһын хаһан даҕаны ол дьоҥҥор хатыы тыллары хатаама, кырыыс тылларынан кыыһыра сылдьыма, кыыһыҥ кутун харыстаа.—
Хатааһын хараҕын уутун соттоот атын сиэппитинэн саҥата суох тахсан барда, киһи барахсан дьикти айылҕалаах үөрүү-хоргутуу аргыс харах уулаах…
Биир күн сатыы, аттаах бөҕө хара сарсыардаттан кураанах турар Багдарыын балаҕаныгар суккулуннулар, хаһан да буолбатах улахан харсыһыылаах хаарты симириҥниир хараҕын хамсатар хаһыытыыр харчы ханыылаһан, үөгүлүүр үп үлүмнэһэр түгэҕэ көстүбэт түгэнэ аһыллыбыт. Кырбый Чэлгиэн сэрэппитин санаан кэллэ,, Күлүк хаарты сураҕын иһиттэҕинэ кыдьыга киириэҕэ туорайдаһа сатаайаҕын, тыынын таһаардын,, онтуката дьэ кэллэҕэ…
— Ити Хатааһын киэҥ иэннээх тэнийбит төрүт былыргы аймах, үтүөнү үтүөннэн төлүүр, үчүгэйи-куһаҕаны умнубат хадаар хааннаах киһи, дэлэҕэ ,,Хатааһын,,диэхтэрэ дуо, түөрэх түспүт аата ,,Кириһээн,,—
Кырбыйдаах Багдарыын чэйдии олордохторуна киирэн ону-маны баллыгыраста…
— Уолаттар хайа халбас харатыгар киирэн үс күлэр эмэгэт хомуһуннаах Хотуттарын күөн көрсөн көрбөккүт дуо? Баҕар Чиэрбэ Хотуна чэбэрдик көрүөҕэ, Эбиэн Хотуна эрийэ тэбиэҕэ, кытаатан кытаччы көрүҥ–
Ким да муннунан айаҕынан тыыммата, арай Күлүк Кырбый диэкки ыйытардыы көрөн олордо…
— Дьон дьорҕоотторо бары кэлбиттэр, араас дьикти ааттарын киһи ааҕан да сиппэт, ханнык эрэ Харахтар, Көмүс Тарбахтар, Аһыылаахтар, Салбанардар чэ киһи ааҕан сиппэт ааттаахтара–
— Күлүк тахса сылдьабыт дуо? Туох муостаах туйахтаах дьон кэлэн олороллорун көрө–
Көкөт кытары тахсыста, киирии тахсыы элбэх буолан ким да кыһаллыбата

кинилэргэ. Хас да остуолунан оонньуу үгэнэ, хайыы үйэҕэ харса суох хабыалаһыы буолбут. Табах буруота былыт курдук устан көмүлүөк ураатынан тыргыллар. Аҕыйах киһи аһаан кимиритэ олороллор, саҥа кэлбиттэрэ дуу, оонньоон уурайан олороллоро дуу биллибэт. Кырбый кырыыга хаартыһыттары кэрийэ көрө олордо, онтон хараҕа утары муннукка олорор мара соҕус таҥастаах киһиэхэ иҥиннэ, кинини көрөөт киһитэ,, дьик,, гына түстэ. Кырбый көрөөт да биллэ ким киирэн олорорун, истибэт бэйэлээх буолуохтара дуо Күлүк кэлэ сылдьарын, өссө Бойбоох, Чэлгиэн кэлбэтэхтэрин кытары, бу сырыыга мэһэйдиир дьон суоҕуна уруккуну-хойуккуну аахсаары, ааспыт сыл сүүйтэриитин иэстэһээри кэллэхтэрэ. Киирэллэрин кытта хас да киһи Күлүгү билэн көйгүөрэ түспүттэрэ, кэтии түһэн баран баҕар киириэм диэн Күлүк тохтоото. Кырбыйы эмиэ истибиттэрэ, Хатааһын кыыһын туруорбутун. Хатан ойуун кимин-тугун билээри киирсибитэ, оҕо буоллаҕына ойоҕоско анньыахпыт диэн санаалаахтара. Хатан Кырбыйы көрөн баран уҥуохха харбыт тураах курдук турулуччу көрдө, Кырбый кэннигэр киэһэ аһыырдаах киирэн биэрбэт күлүктээхтэр көстөллөрө, оҕо диэн олуйсаары, кыра диэн кыыбаҕатын киллэрэн киэр анньар санаалааҕа. Онтуката олук бырахта, сүгүн олор диэн сипсийбитэ кулгааҕын кулукута туллуор диэри үөгүлээтэ. Хатан кулгааҕа куугунаата, хараҕа хараҥарталаан ылла. Улахаттар чахчы даҕаны кыахтаахтара кылыгырас кыһыл, үрүҥ көмүс манньыаттара элбэҕэр көстөр. Күлүк Кырбый диэкки көрбүтүгэр биирдэрэ тоҥхох гынна. Күлүк хаарты тахсан ырылларын быһылларын көрөн туран хаарты талан ылла, ойоҕостон бааҥҥа сытар манньыаттарга быһа сыаналаата, бааннаах,, ымах,, гынна кинилэр ис санааларыгар Хатаннарын хаарты хараҕын хаамтарыа диэн эрэнэллэр этэ. Арай Багдарыын эрэ билэрэ бу баантан торуой ылбат буоллум диэн эрдэттэн хом санаалаах турбура. Бааннаах суонньук хаартыны тардаат да өрө эккирии түстэ, итэҕэйбэккэ хараҕын да соттон ылла, баанын Күлүк эһэн ылла. Бачча элбэх бааны өтөрүнэн ким да эһэ илик буолан хаартыһыттар улаханнык киэптэттилэр. Аны Күлүгү олорон оонньос диэн хаайан биир киһи туран биэрбитигэр киирдэ, сэрэхэдийэн тардына түһэрии баан алын мээрэйинэн оонньуу буолла, Күлүк да тардына сыаналаан өҥүнэн кииртэлээтэ, үксүн сибиэт,бэтэрик, ардыгар маастаан ылар. Ыла-биэрэ ылахтаһыы буолсу, маннык буоллаҕына уһун түүн бараныыһы. Күлүк бааныгар ылбыт үбүн барытын ууран хайдах сыаналыылларын күүтэн олордо. Кырбый, Көкөтү тарбаҕынан ыҥыран ылан биэс манньыаты ытыһыгар ууран биэрдэ, Көкөт Күлүк бааныгар бэйэтэ уонна Кырбый биэрбитин эбии уурда.

Баар дьоннор бары харахтара уоттана түстэ, сорохтор баантан матымаары куустаһан бардылар…
— Хайа Күлүк баай бааннаах киһи буоллуҥ дуу, хайа хаарты маатыска даары гыннаҕына охсон ылбыт киһи–
Күлэн көмүс тииһэ килэйдэ,хаартытын сэрэбэйдээн үөһэ-аллара тыыртаата, чиэрбэ кулутун ылан,, бэтэрик,, сыаналаата. Таайааччылар бары даҕаны хаалсыбатылар сыана арааһын түһэрдилэр. Ойоҕостон көрөөччү да элбээтэ, Күлүк хаарты холуодатын тиэрэ тутан ыксаабакка уҥа-хаҥас уурталаан сыыбырҕатан барда. Балаҕан иһигэр сахсырҕа да көтөр чуумпута буолла, бары харахтара хаарты тахсарын манааһына, сотору һуу-һаа бөҕө буоллулар таайар хаартылара тас өттүгэр түһэн бары бааҥҥа бардылар. Үс баан тухары ким да таайбакка күөрэ-лаҥкы түһэн абарыы бөҕө буоллулар. Күлүк эрдэ баанынан уурайабын диэн сэрэппит буолан торуойун төлөөт хаартытын хомунна. Багдарыын торуой бөҕө ылан хараҕын уутун сотунна…
Чэлгиэн Бойбооххо хаста да кэлэн барда, санаата батарбакка…
— Хайа Чэлгиэн оҕолоргун хара тыаҕа атах балай ыыппыттыы эрэйи көрө сылдьаҕын дуу?—
Бойбоох оҕотун көрө олорон күлэн саһыгыратар. Аны күүлэйи ханна хайдах ыыталларын сүбэлэстилэр, манна Улахан Эбэ киэҥ атаҕар ыытарга дэстилэр.,, Оһуохай,, барахсан олох мөлтөөбүт, Чэлгиэн илиитин сэниэтэ суох бобо тутан хаалахтаата, туох да саҥата суох, тугу санаан эрээхтиирэ буолла, күн сирин көрөн оҕо буолан маҥнайгы хардыыны оҥорон ийэлээх, аҕатын үөрдүбүтүн, лыаҕы сырсан алааһын аймаабытын, маҥнайгы ып-ыраас оҕо сааһын тапталын, ыһыах оһуохайыгар сиэтиһэн киирбиттэрин. Хаамсыбыт хатыҥ чараҥнарын, ыралаабыт олохторун, ыһыллыбыт ыар хонуктарын,, Оһуохай,, аатыран атах балай тэппитин, бу барыта бэҕэһээ курдук баар этэ, сөпкө да этээхтээбиттэр,, Киһи олоҕо тураах курдук түннүгүнэн көтөн ааһар,,дэһэн. Киниэхэ тоҕо Айбыт Айыы Таҥарата тоҕо маннык дьылҕаны тиксэрбитэй, иитэр оҕону биһиктээбэт, инчэҕэй эттээҕи кууспат, таптыыр дьахтары хоонньоспот, биир дьолу Таҥара бэлэхтээтэҕэ аймах билэ дьонун көмүлүөгүн сырдыгар сытары, анараа Дойду олоҕо баар буоллаҕына таптыыр кыыһын булан сырдык сиргэ көтүөхтэрэ…
Чэлгиэн Кустугу кытта күүлэй ыытар сирдэрин көрдүлэр, күөх быйаҥ үүнэ сатаабыт, сорох сиринэн араастаан эрийэ охтубут. Киһи хараҕа халтарыйан үөрэ көрөр дойдута, сиккиэр тыа сүүрэлээн долгун курдук оонньотон илин-арҕаа долгулдьуйар. Быйылгы күүлэйдэрин,,Оһуохайга,, анаан ыытардыы кэпсэттилэр, отун бу түөлбэҕэ олор ыаллар уостарынан үллэстиэхтэрэ. Күнүн-дьылын болдьоһон ыҥырыы ыыталаатылар…
Кырбыйдааҕы Багдарыын бэйэтинэн тахсан атаарда, кини киһи мындыр муҥутаан Бойбоох

бэйэтин оннугар кыһалҕалаах киһи киирэн биэрбэт, иннинэн сырайдаах иирсэ сатаабат идэмэрдээх иччини иҥэриммит, айыы куттаах аахсыбат киһитэ эбитин көрөн итэҕэйдэ. Киниэхэ үлүгэр үп тэбэн биэрбиттэригэр эгди буола сылдьар, халлаан хаартытын босхо харчыта кэлэн түстэҕэ…
— Күлүк биһигини кэтэхпититтэн кэтииллэр, иннибитин күөйэ көтө сатыы сылдьаллар. Үс күлүктээх үтүөнү күүппэт дьонноро, хараҥа хааны халытан ыймахтаабыт үөдэттэр үмүөрүһэн эрэллэр–
Көкөттөөх итини истэн сүрдээҕин соһуйдулар, куттаннылар даҕаны. Хайдах быһыы майгы буоларын айыы таҥара бэйэтэ билэр суола тирээн кэллэҕэ. Утуйбакка-олорбокко түүннэри айаннаатылар, арай айаҥҥа үөрүйэҕэ суох Туллук эрэйи көрдө, уутун быыһынан түүл курдук айан буолла, санаалара Даадарга тиийбит киһи диэн.
Даадар аартыгар үс аттаах киһи турарын көрөн сүрдээҕин соһуйдулар. Арай Кырбый холкутук туттар.

Содержание

• 105

105

— Һы Ийэм кыайан бөрөнөн сылдьыахтара суоҕа диэн баар суох Боотурдарын айан аартыгар аны тоһуттарар буолбут дуу–
Кырбый дьикти кэрэтик күлэн лаҥкынатта, айанньыттар чугаһаат кэлээт айхаллаан айдаара түстүлэр, куттанан куттара көтө сыспыт дьонноро Харачаас, Уһуктаах, Кустук буолан соһутта, бу кырдьык кыра кыһалҕалаах киһи кыыһырсыбат, уһуну киэҥи саныыр киһи уллуҥах былдьаспат улуу боотур удьуордара.
— Биһиги даҕаны айаммыт аартыгын, ыллыктаах суолбутун ыйдаҥарда сылдьабыт,Чэлгиэн биһиктэн саҥа түһэн борбуйдарын көтөхпүт оҕолуу саныы буоллаҕа–
Кырбый өһүргэммит курдук уоһун толлотон ылла, ону көрөн аны Мохсоҕол ыҥыырыгар умса түһэ-түһэ күлэн баахтыйда. Кырбый тугу да саҥарбакка,, мүчүк,, гынан ылла, толлойбут уоһун туттан көрдө, хайдах айанныахтарыттан эккирэтэр эрэттэри харахтарын баайан күлүктэрин көтүтэн тиэрэ сиргэ тиэрдитэлээн тумарыкка муннартаабытын кэпсээбэтэ. Харачаастаах тугу да саҥарбатылар, айанньыттар сырайдарын харахтарын кэтэстилэр, хайдах туруктаах айаннаан иһэллэрин сыныйан кэтээн көрдүлэр, туох да кыһалҕата суохтарын билэн үөһэ тыыннылар. Чэлгиэн хаһан даҕаны дьонун сир-халлаан икки ардыгар бырахпатын , ыарахан түгэҥҥэр ыраах да буоллар ыҥырыыта суох кэлэрин. Даадар кимнээх кэлбиттэрин көрөөт чахчы улаханнык соһуйда дьулайда даҕаны, аҕыйах киһи сэтиилээх ааспыттарыгар сэтэрии санаабыта, иһигэр сиилээн-сэнээн да ылбыта. Билигин көрөн дьэ бэркиһээтэ, маннык дьонтон саһар-куотар быыс-хайаҕас суоҕун сэрэйдэ, туох сыаллаах-соруктаах кэлбиттэрин билбэтэр да сүрэҕинэн сэрэйдэ Чэлгиэн мэнээххэ ыппатаҕын…
—Дьэ оҕолор мин иһим иирэн, таһым дьалкыйан олорор. Кыра кыыспар күтүөттээри Хардырҕас аҕатын ууһун айдарыылааҕынан аатырар Айах Тардар ойуун аччыгыйа баардаах маска баппатах, иирээн төрдө эҥэрдэммит Кыаһаан Кынаачай кэлэр. Кыыһым иннинэн буолуммат, бэйэм да аймах аатырыахпын абааһы көрөбүн. Оҕобун ытаппытынан ыытыахпын олох баҕарбаппын. Хараҥа аартыкка хаайтарыы буолла, кыыһы биэрэн ыыппатахпытына Айах Тардар аймаҕынан эһэттиэм, үйэ тухары үрүҥ хараххытын өрө көрдөрбөккө өһөхтөөҕүнэн өҕүйүөм дии-дии эккириир–
Даадар туох кыһалҕаҕа ылларан олорорун хараастан хараҕын уута таммалыы-таммалыы кэпсиир. Кырбыйдаах кулгаах-харах буолан иһилии олордулар…
— Оҕом иҥин-дьүһүн буолан хааллаҕына Мин да чэчирээн уһун буруом унаарара биллибэт.—
Даадар муҥатыйа олордоҕуна хаппахчыттан саҥа ситэн эрэр кыыс оҕо долгулдьуйа таҕыста, сандалыга уһун кыламаннаах хараҕынан өгүрүк-төгүрүк көрө олордо. Ийэлээх, аҕата оҕолорун ортоку олордон имэрийэн ылаллар…
— Айах Тардары антах

анньар айдарыыта анаммыта буоллар, күрдьүөттүү оонньообутун көхсүн хараҕын көҥүтэ кэйэн күөлэһитэ оонньотон китүөттүү сатаабыттарын көрдөрүөм этэ. Ити буоллаҕа илии тиийбэтэ тыс кылгаһа, абам да эбит аҥардастыы айбардыыра–
Даадар абатыгар хабырынан ылаттаата. Уолаттар сэмээр Кырбый диэкки көрөн олордулар, кыыстара хаана да хамсаан көрбөтө, онтон-мантан кытаахтаан аһыы олордо. Кырбый киэһэ сөрүүҥҥэ соҕотоҕун чараҥҥа хааман истэҕинэ чэпчэки атах тыаһа сиэн кэллэ, кимин биллэ да эргийэн көрбөккө хааман истэҕинэ, сиэҕиттэн тардыалаан тохтотто…
— Эн Кырбый диэн дьикти ааттаах эбиккин дии, аҕам эйигин мэнээк киһи буолбатах, аатырар тоҕус курдаах Бойбоох кыыһа, көмөлөстөҕүнэ кини көмөлөһүө этэ да тыына-быара ыарахан диир. Мин ол ойуун уолун көрүөхпүн да баҕарбаппын, бэйэм оҕо сааспыттан оонньоон улааппыт Тоотойу таптыыбын. Сарсын Айах Тардар кэлэн ыган-түүрэн бардаҕына көмө буолан хаххалаа эрэ, Кыаһаан Кынаачай маҥнайгы ойоҕун көхсүн көҥүтэ сынньан күн сириттэн мэлиппитэ. Мин кини илиитин иһигэр киирдэхпинэ оннук дьылҕа күүтэрэ эрэбил.—
Кыыс хаамсан иһэ хара-хара саҥарда, Кырбый туох диирин күүтэн көрдө, Кырдьыга кини туора сиргэ тутуһуон, атын сиргэ аһыллыан баҕарбат этэ. Кырбый муннунан-айаҕынан тыымматаҕын иһин кэтэспэхтии сатаан баран кыыһа төттөрү хаама турда, күнэ киирэн им хараҥаран эрдэҕинэ кынат тыаһа куһугураан кэлэн Кырбый иннигэр күөх лабааны түһэрэн ааста, илиитигэр ылан имэрийэ турдаҕына аан дойдута аһылларга дылы гынна, халлаан оройо кустук өҥүнэн оонньоото, намыын да намыын хомус кылыһахтаан кылыгыратта устар уулуу чурулаан, суугунуур сиккиэр тыал сипсийэ ыллаата. Кырбый илиитин көтөн иһэрдии даллатан хараҕын быһа симтэ, сып-сылаас салгыҥҥа уйдаран чэпчэки да чэпчэки түү курдук көтөн таҕыста сырдык кустук ыллыгынан. Эмискэ хара суох хааҕырҕаата, хатан хаһыы сатараата, кыаһаан тыаһа кылыгыраан дүҥүр тыаһа лүҥсүйдэ кутуруу куртуйахтыы куллугураата. Кырбый хараҕын аспыта турбут сиригэр турар, кутуруу куула тыаҕа куллугураан ырааттар ыраатан саҥалыын сүттэ…
— Ити буоллаҕына үөл талахтыы эрийсэрбит буолуо, оҕо диэҥҥин ороһуйа көрбөккүн, сэнээҥҥин хааннаах илгэннэн хаахтаабыккын, хараххар хаһыйа быраҕыам. Үүнэр күн үргүөрүнэн үтүрүйсүөхпүт, саҥа күн соргута быһаарыа–
Кырбый балаҕаҥҥа төнүннэ, түүн түүлүгэр үс эдьиийдэрэ киирэ сырыттылар, Айыыһыта алгыс тылынан арчылаата, Иэйиэхситэ илбис тылынан илбийдэ, Аан Алахчын аҕаһа сырдык суолун сырдатан айбыт айылҕатын аанын аһан сылаас салгынан илгийдэ…
Тыҥ хатыыта туран айанньыттар аттарын аҕаллылар, аһаан-сиэн ампаалыктаһа

сылдьан өйдөөн көрбүттэрэ Кырбыйдара туохха да ыксаабат курдук туттан олорорун көрөн соһуйдулар. Даадар эрэйдээх үүтүн тохпут оҕо курдук сылдьаахтыыр, бүгүн кыыһын Күөрэгэйин дьылҕата быһаарыллар күнэ, кимнээх буолан Айах Тардары кытта аахсыай, оо арай манна урукку курдук бу оҕолор оннуларыгар Бойбоох, Чэлгиэн да баар буолбаттар, хаан иҥмитин хааҕырҕатыа этилэр. Даадар тугу саныырын көрө олорон Кырбый иһигэр күлэн ылла. Күөрэгэй хаппахчыттан сэниэтэ суох устан таҕыста, түүнү быһа ытаабыт дуу, утуйбатах дуу хараҕа кып кыһыл, ийэтэ барахсан кыыһыгар тугу эрэ саҥара сатыыр да биирдэрэ истибэт илгистэн эрэ кэбиһэр. Таһырдьаттан үлэһиттэрэ айдааран киирдэ,, Аартыгынан аттаах бөҕө аарыгыран иһэр,, этээт таһырдьа түстэ. Кырбый тахсыбыта тэлгэһэҕэ киһи бөҕө, бары кэлэн иһэр дьону чарапчыланан көрөллөр. Инники хаар маҥан баттахтаах киһи хаамтаран дьалкылдьытан иһэр, Кырбый кимин көрөөт биллэ уолун эмиэ. Даадар утары баран ат тэһиинин тутан Айах Тардары атыттан түһэрдэ, уһуннук ыҥыырга олорон атаҕа көһүйбүт наачаҥнаан ылаттаата, дьааһыйан дьаллайда. Дьааһыйан иһэн кэннинэн чинэрийдэ, охтуох киһи аттыгар өйөнө түстэ. Хатааһыннаах харах хатаммытыгар өйө көтөргө дылы гынна, аттарыттан түһэн айманан иһэр дьоннор ойууннарын көрөөт сырайдара уларыйа түстэ, охтон иһэр ойууну өйөөн ыллылар…
— Бу сорбор куһаҕан битим тардыбыта, маннык күлүктээх оҕо баарын билтим буоллар кэлэн өлүү айаҕын өҥөйүөм суох этэ. Даадар халыҥ хаххалааххын билбэккэ хараҥа харахтанар буоллум–
Айах Тардар улуйар, мэнэрийэр икки ардынан айдааран атыгар таҥнары тиэллэн барда. Даадар тугу да өйдөөбөккө хараҕын тиэрэ көрдө, аймахтаһа сатаабыттар айманан төннөн эрэллэрин көрөн дөйөн турда. Күөрэгэй барахсан ытаабытынан Кырбыйы кууһа түстэ. Онно дьэ уһуктубут курдук өйдөнөн Даадар Кырбыйга биир тылы кыайан булан эппэккэ төҥкөҥнөө да төҥкөҥнөө сүгүрүй да сүгүрүй буолла. Кэмниэ кэнэҕэс уоскуйаннар сандалы маанытын тартылар, үөрүү киэнэ үлүгэрэ буолла, өтөхтөөхтөр бары өрөгөйдүү көттүлэр. Охтор күммүтүгэр өйөбүл, сууллар түгэммитигэр харысхал баар эбит диэн харахтара сырдаата, үрүҥ санаалара үөһэ көттө.

Содержание

• 106

106

— Хайа Чэлгиэн били кыыс кэлэн төһөлөөх эрэ силбиэтэнэр, өһүргэнэн өттүгүн эрэ үлүтү түспэтэх буолуохтаах, ойоҕоскор хатырыкта укта сырыт–
Чэлгиэн күүлэйин ыытаары күн иллэҥэ суох сырыттаҕына Бойбооҕо көрсөн күлэн чаҕаарда, биирдэрэ ону эрэ ахтыбат,, Ытык киһитигэр аанаан ыытыллар күүлэйи,, сураҕын суол-аартык аайы ыыталаата, чугаһынан чугдаардан, ырааҕынан ыһыытатта. Былыр бу киэҥ толоон үрдүк өтөҕөр улуу киһи олорон ааспыта дэһэллэр, оннук да буолуо баай тииттэринэн баҕаналаан сүүрдүбүт үүт бүтэйдэр, балаҕана билигин да таныктаах, сэргэлэрэ бэйэтэ биир туһунан айымньы, күн тахсарын көрсө турбут сэргэлэр туох сыаллаах-соруктаах туралларын ким да билбэт. Ортоку Өксөкү күн тахсарын хатыылаах хараҕынан кэтэһэр курдук, дэгиэ тыҥыраҕын сэргэ төбөтүгэр хатаан хотоҕойун хомуна туттан олорор. Уҥа өттүгэр уһун сиэлин сэргэ баһыгар сабырыппыт Дьөһөгөй оҕото, хаҥас өттүгэр үс атахтаах айах Чороон аарымата ааҕан сиппэт оһуорданан Айыы аймах алгыһынан сир сиигин сүмэтиттэн Дьол кымыһын көрдөһөрдүү ууммут. Сэргэлэр да киһи сэргии көрөр уһун сылга сылгы сыатынан аҕаан туруорбуттара өтө көстөрө, бачча уһун сылларга хаар-самыыр хараардыбатах, күн уота хайыта хатарбатах. Ортоку сэргэҕэ күнү көрсө харах ойуулаах харысхал, уҥа өттүгэр сэбирдэхтээх ытыс бу күнтэн көмүскэл көрдөһүү, хаҥас ынах-сылгы саха дьоло-соргута дэнэрэ. Ким да билбэт ханнык үйэҕэ үктэнэн бу үйэлээх Сэргэни ким туруоран ааспытын. Баҕар быстах өлүү былдьаабыта дуу, эбэтэр ханыы булан Иэйиилэрин эҥэрдэһэн көппүттэрэ буолуо. Сири-буору аннынан үһүйээн курдук хаалбытынан ол аймах кыыма,, Оһуохай,, хаалбыта иһиллэр уонна кини сыдьааннара…
Чэлгиэн эрдэ уолаттары ыытан балаҕан тулатын, тэлгэһэтин барытын оҕустарда, балаҕаны иһин таһын хомуттарда, көмүлүөгэ сиҥнибитин хаттаан туруордулар, алгыстааннар аал уоттарын отуннулар. Күүлэй күнүн иннигэр үрдүк өтөххө түүннэри баайтаһыны астаатылар бутугас миинэ буһаран билгиттилэр, бүтэйдии этиттэн буһардылар, хара сарсыардаттан ыҥыыр аттаах, сатыы, оҕус сыарҕалаах хотоҕос курдук субустулар, хас кэлбиккэ күөх кырыска кытыйалаах бутукас миинин кытта кырбас эт ууран истилэр. Тууйаска турар кымыстан кытыйаҕа кымыс кутан биэрэллэр…
— Бу күүлэйбит ытык киһибитигэр,, Оһуохайга,, ананар, кини Өбүгэлэрэ түөрэх кээспит түөлбэтигэр тэрийэбит. Бүгүн,, Оһуохай,, түһүлгэтигэр самаан сайыны көрсүөҕүҥ–
Чэлгиэн кэлбит дьону уруйдаан-айхаллаан көрүстэ, истиҥ тылларынан иһирэхтик кэпсэтэ-кэпсэтэ күөх кырыс түһүлгэтигэр оллоонноон олорооччу, өттүгэстээн сытааччы элбээтэ.,, Ырыа,, күөх сайыныгар

отун-маһын иччитигэр, айылҕата анаан айбыт быйаҥыгар анаан алгыс тылы арчылаата. Маннык көрсөн үөрүүлээх түгэни үллэстэн кэпсээн-ипсээн күппээллэтии омун- төлөн олохтоон күөх кырыска халлааны хантайан тиэрэ түһэн ис тотон сэһэргэһэ сытар үчүгэйэ эриэхситин. Манна хоннохтоохтук охсор хотуурдаахтар кэлэ сатаабыттар. Урукку дьылларга хотуурдаах иннигэр түспэтэх,, Кунай,, диэн ханарытан ааттаабыт эр бэрдэ эмиэ кэлбит, киһи да билбэт хотуурдаах хоһууттара элбээбиттэр. Кырдьаҕастар барахсаттар дьиэҕэ сытар сылаалаах диэн бар дьоннорун кытта күөх кырыс күүлэйин көрөөрү эмиэ кэлбиттэр. Аһыы-аһыы арааһы бары кэпсэттилэр, былыргы дьыллар быыстарын- атахтарын түөрэн кэлэр кэм кэрдиистэригэр тиийэ…
Кырдьаҕастар өтөхтөрүгэр хонордуу хааллылар, балаҕаннара сөрүүнэ үчүгэйэ буор сыта үчүгэйин, төрөөбүт төрүт балаҕаныҥ сыта-сымараҥа сүрэххэр илгийэ киирэрэ умнуллубат оҕо сааскын санатар, көмүлүөккэ хаппыт киини хомуйан түптэлээн оһохторун тула хамсалаах табах унаарыта олорон арааһы сэһэргэстилэр…
— Былыр оҕо сааспар манна кэлэн оттуу сылдьыбыттаахпын, онно биир хаамаайы кырдьаҕас хонсон ааспыта,, Олоҥхолоон,, айаҕын ииттэ сылдьар дьоллоох этэ, арааһы билэрэ-көрөрө сүрдээҕэ. Сири дойдуну тилийэ сүүрэр кэмнэригэр, хантан да кэлбитэ биллибэккэ аҕыйах ахсаннаах аҕа ууһа бу үрдүк өтөххө олохсуйа сылдьыбыт, ол оҕонньор кэпсээнинэн ханнык эрэ кыргыс боотурдара быста сылдьалларын курдук кэпсиирэ. Кыаналлара, кытыгырастара ол быыһыгар олоҥхоһуттара, отоһуттуур ойууннаахтара үһү. Араас түгэннэри кэпсээбитэ да быһыта-орута онон-манан өйдөөн ааспыппын. Бу сэргэ мастарын, бүтэй баҕаналарын, балаҕан мастарын эт санныларынан сүгэн хара тыаттан таһаллара үһү. Аны бултуу сылдьан аарыма тайаҕы,эһэни ырбалаах оҕунан төһө эмэ ыраах сиртэн туос тордуйалыы курдары тахсыар дылы ыталлара үһү. Ол кырдьаҕас кэпсээнинэн аҕа баһылыктара акыйбыт аарыма уҥуохтаах буулаҕа бухатыыр Суор Уола диэн үһү. Биир саас Суор Уола ардьааҕын көрө киирбитигэр торҕоннообут тыатааҕы уот кыһыл бэлэһин аппытынан саба түспүтүн сутуруктуу туппут илиитинэн баһын хампы охсон түһэрбитэ үһү. Аны кыптыый кынаттааҕы иннигэр түһэрбэтэх тыал тыыннаах, силлиэ сырыылаах сиэлии-хамыы таныктаах Сиэллээх Уола диэн эбитэ үһү. Бу уол сүүрэрин бу алаас аартыктара ыллыктара билэн эрдэҕэ. Хара тыаҕа таҕыстаҕына тайаҕы, табаны күөйэ көтөн алааһыгар эргитэн аҕалан балаҕанын чугаһыгар тайыылаан ааһара дииллэрэ. Ырыаһыттара Сиэллээх Сэгэй ыллаан-туойан бардаҕына балаҕанныын, иһиттиин-хомуостуун дьиэрэҥкэйдээн ойоллоро үһү. Оннук улуу дьоннор бу үрдүк

өтөххө олорон үөскээн-тэнийэн иһэннэр биир сайыҥҥы түүн уу чуумпутук ханна да бартара биллибэккэ тыал буолан тумарыкка сүппүттэр, арай ити,, Оһуохай, Алааппыйа,, кинилэр силлибэт ситимнэриттэн, сырдык сыдьааннарыттан хаалбыта үһү–
Ити курдук кырдьаҕастар күн кылайыар дылы арааһы ыатардылар. Күн күөрэйиитэ хотуур сүгэһэрдээх элбээтэ,, Ырыа,, ыйан кэрдэн ыыталаата, маҥнайгы омуннарыгар хаптайа-хаптайа тэллэх курдуктары тэлэн тамнаатылар, толоон саҕатыгар анньыллыбыт тоһоҕолортон тиэйэн төнүннүбүт омурҕанныыр хабыалыы түһээт төттөрү оннук үстэ баран кэлэн, ким онно бастаабыта көстүөхтээх. Хотуурдаахтар сирдэрин ортолоон истэхтэринэ куйааска сыгынньах санныгар торбуйах тириитэ соноох, ноторуускалыы кэппит тирбэҕэ быалаах дэйбиирдээх элэйэн бүппүт хотуур сүгэһэрдээх куура хаппыт киһи киирэн кэллэ.кыратык эт хабыалаата, ымдаан ыймахтаат ытыһыгар силлээн ылаат ыраатан эрэр дьон кэнниттэн түһүнэн кэбистэ. Олорор дьон бэркиһээннэр тугу да саҥарбатылар, чыпчырынан эрэ кэбистилэр, бу Хаахынньа аҕатын ууһуттан Кыра Кыачаан этэ. Кырыы сиргэ олорор элбэх баҕайы эмдэй-сэмдэй оҕолоох мунду-барча аһылыктаах. Эдэр уолаттар охсооччулар хаалларбыт чэчээлэрин кэрийэ сылдьан оҕустулар. Күнүскү омурҕаҥҥа урут-хойут охсооччулар сарт көлөһүннэрэ түһэн кэллэ, сойо түһээт аһаан кимиритэн бардылар, аны соһуйуохтарын иннигэр торбуйан сонноох бу куйаабыллаан кэллэ, көлөһүн да тахсыбатах өссө куура хаппыт курдук, олорбокко ымдааны ыймахтаат салгыы түһэ турда, дьэ сөҕүү махтайыы бөҕө буоллулар, охсооччулар туран аалыҥнаһыахтарыгар дылы киһилэрэ сирин ортолуу охсубут. Ити курдук дьону ситэ-ситэ куотан үстэ кэлэ оҕуста.киэһэ,, Ырыа,, ким бастаабыкка торбуйахтаах ынах, ону кытта кыттыбыттарга иккилии сабыс саҥа хотуур, чэй, табах баайтаһын этин үллэртээн биэрдилэр. Чэлгиэн Кыра Кыачааҥҥа сымнаҕас миинэр ат биэрдэ толору ыҥыырдаан, үүннээн. Кыачаан тулуйбакка хараҕын уутун сотунна, икки аттаах уолаттары дьиэтигэр сүөһүтүн сэтиилэнэн тиэрдэн биэриҥ диэн соруйда.,,От үлэтигэр сөбүлэһэр буоллаххына кэлэ сылдьаар,, диэн Кыачааны ыҥырда, урут атын баайдарга айаҕын туһугар, биир эмэ кутуу чэйгэ, хамса табахха сордоноро, маннык дэлэй илиилээх киһини аан бастаан көрдө. Урут истэр этэ да баай барыта биир дии саныыра, быйыл соруйан үтэн-анньан көрөөрү кэлбитэ, бар дьонноро барахсаттар сөпкө да хайҕаан үҥэр таҥара оҥостоллор эбит Чэлгиэни. Аттанан, ыанар ынахтанан тиийдэҕинэ төһө эрэ оҕолоро үөрэн оҥой-соҥой көрөөхтөөн үрүҥ ас үрдүгэр түһэллэр, кэргэнэ барахсаны этэ да барыллыбат, ынаҕы түүлүгэр эрэ

түһээн көрөөхтүүр быһыылаах.,, Дьол хараҕа суох,, дииллэрэ бу буоллаҕа. Чэлгиэн аны бу от хомуурун үмүрүйэ тутан чөмчөттөрөн кээһэригэр хайдах эттэһэрин дуу, эмиэ күүлэй ыытарын дуу санаатыгар оҥорон көрө сырытта, Бойбооҕуттан да ыйытан да көрдө. Аҕыйах хонугунан кэлэн иннин-кэннин быһаарар ини, онуоха дылы айанньыттара биллиэхтэрэ.

Содержание

• 107

107

— Ийээ иринньэх оҕолору кэтии-маныы сылдьар курдуккут Чэлгиэнниин–
Кырбый аһыы олорон ийэтигэр Бойбооххо хом санаатын хомуруйа саҥарда…
— Тоойуом хаһан даҕаны уу оломун билбэккэ киирбэт буол,, Алҕаска,, арааһынайга тиксэҕин, Чэлгиэни хаһан да хомуруйума, кини атын Айдарыылаах, хаһан даҕаны эрэйи эҥэрдэспэт, сору-муҥу сонордоспот киһи–
Кырбый даҕаны Чэлгиэн диэн кимин бэркэ билэр, анаан Айылҕаттан айыллыбыт, Өбүгэ түөрэҕиттэн өйөнүүлээх Боотур удьуора буоларын. Өйдүүн-санаалыын атын, кэлэн иһэр кэм кэрдииһин, олох хаамар хардыытын толору өйдөөн ньүдьү-балай баайдар курдук бараммат баайы мунньа сатаабат кыанар- кыаммат диэбэккэ элбэх оҕону үөрэхтии сатаата. ,,Судаарыскайга,,бэйэтэ үптээн-харчылаан, кэлин ити оҕолор борбуйдарын көтөҕөн киэҥ ыллыкка тахсан киһи буоллахтарына биир эмэ Чэлгиэҥҥэ махтанара дуу…
Кырбый Улахан Эбэ толоонугар кэлэн иһэн арааһы санаан аһартыыр. Быйыл манна үрдүк өтөх толоонугар күүлэй буолтун истибитэ, дьикти сэргэлэри, туох дьон олорон ааспыттарын уонна тыаһа сыма суох күдэриккэ көппүттэрин эмиэ. Атын көнтөһүн бүтэй баҕанатыгар иилэн баран сэргэлэри эргийэ сылдьан иҥэн-тоҥон кыҥастаста. Сирэ-уота киэҥэ-куоҥа көнөтө киһи эрэ кута-сүрэ тохтуох дойдута. Бу баай тииттэри сырайдаан-харахтаан туруорбуттара мэнээк түбэспиччэ буолбатаҕа эрэбил, хас биирдии сэргэни Айыылартан арчылаан, алгыс тылын аһаннар аанаабыттара буолуо. Кырбый манна хонон барардыы тэриннэ, атын сыбыдахтаан тиэрбэскэ киллэрэн өртөөтө, көмүлүөгү күөдьүтэн чэй өрүнэн, илдьэ кэлбит үтэтиттэн үссэнээт утуйардыы оҥоһунна. Кырбый түүн уутун быыһынан түлэй-балай сыттаҕына, балаҕан халыҥ халҕана,, Кыыкыр,, гынан аһылынна-сабылынна, көмүлүөк уотун ким эрэ күөдьүтэн биэрдэ, Кырбый хараҕын аһан көрбүтэ, хаар маҥан баттахтаах-бытыктаах үрүҥ тирии таҥастаах аарыма кырдьаҕас тайах маһыгар сыҥааҕыттан тарбахтарынан тирэнэн эһэкээни көрөн турар эбит.
— Тоойуом аҕыс үйэ анаа өттүгэр, тоҕус үйэ тухары төлөрүппэт төлкөлөөбүт, арҕааттан аргыйар араҥ өлүүттэн аҕа ууһун араҥаччылаабыт, илинтэн иирэр өлүү илбиһин илбийбит, соҕурууттан сотуун өлүү суолун саба баттаабыт, хотутуттан хаарыйар хаан өлүү айахтарын бүөлээбит Хаарыс ойуун илэ бэйэбинэн оҕобун оҥкулун оҥороору, ыллык суолун ыраастаары, элбэх үйэ эн түһэргин кэтэстибит, ымыылаах ыллыккар ыйаммыт куккун кэтээтибит. Кэнэҕэһин кэлиэ диэн күтүр уһуннук күүттүбүт. Бу төрүт төрдүҥ төлкөлөөбүт, түөрэх кээспит тэлгэлэһэрэ буолар. Саһарҕаны сэргэлэргэ көрсөөр, күн тахсыытын кытары–
Кырдьаҕас турар сиригэр буруо буолан унааран хаалла, Кырбый ойон тураат

таһырдьа тахсан сэргэлэр тастарыгар саһарҕаны көрөн турдаҕына тахсар күн сардаҥата сырдык кустуга сэргэ хараҕар тыкпытыгар, сэргэ араас өҥнөөх дьэргэлгэнэ оонньоото,, Өксөкүтэ,, хамсаан кэллэ даллах гынан сэргэтиттэн тэбинээт чардырҕаабытынан өрө көтөн таҕыста, Кырбый көрөн турдаҕына күнүн иитин үстэ эргийдэ төттөрү сэргэтигэр сахсас гына олоро түһээт хамсаабакка күнүн көрөн олордо. Кырбый кыыла туран кыырыах кутуруох санаата кииртэлээн ылла, ыһыытыы-ыһыытыы эргийтэлээн ылла, куллугуруу-куллугуруу көтөн таҕыста. Сэргэ төбөтүгэр турар Чороонтон үрүҥ сүөгэй илгэтин ылан ыймахтаата, сиккиэр тыалга уйдаран Күнүн уота ыһыахтыыр кыымыгар тэлээрэн сирин-уотун эргийдэ. Ийэ сирин көтөр сиигин тумарыгар, күдэриктии көтүстэ. Иэйиэхситтэрин истиҥ нарын ырыаларынан, Айыыһыттарын анаан туойар тойуктарыгар айар кута аһылынна, илбис иэйии иҥэриннэ…
— Хайа Көкөт төһө бэркэ сырыттыгыт, туох да харгыс- харыы буолбата ини–
Чэлгиэн хайа күн уолаттара кэлэллэрин кытта кэтэһэ сылдьыбыт кыһалҕатын ыйытта. Уолаттара,, Үчүгэйтэн,, атыны үөппэтилэр, быстах-остох баарынан кэпсээтилэр. Чэлгиэн мантан инньэ аартыктарын аһаннар, ыырдарын ыллыктарын тыырыыһылар диэн үөрэ санаата. Отун мунньуутугар биир күнү анаата, манна да буоларын курдук кыраабыл сүгэһэрдээх кыйма курдук кэллэ. Эрдэттэн ас-үөл бөҕө бэлэмнэттэ, баайтаһын бургунаһы бутукастаан буһардылар, бүтэйдии эт буһаран быргыттылар, ымдааны, кымыһы, хойуу үүттээх чэйи кытта.,, Ырыа,, бастакы омурҕаҥҥа наар субуулуурга, онтон киэһэ омурҕаннаат тус-туһунан лэкээ(бугул) туруоруутугар күрэх биллэрдэ. Кыраабыллаах оҕонньоттор эрэ суохтар, оҕолор, кыргыттар, дьахталлар онньуу-күлүү быыраайылаах күөх кырыска олорон ас бөҕөтүн аһаатылар, ол кэннэ субуулаан субурҕатан бардылар. Ырыа-тойук ыллыктанан, толоон иһэ толору айдаан-куйдаан быыһыгар субурҕа субуулары субуйдулар. Сып-сап аһаат, сөрүүн түһэн эрдэҕинэ бугуллаан бурҕаҥнатан бардылар. Ыкса киэһэ толоон иһэ хойуу бугулунан кэчигирээтэ.,, Ырыа,, ылгын киһи дьэ манна буккулунна, кими да булан ылан бастаппата, сорох лэкээтэ кыра дэннэ, сорох оту хаалларар харбааһыҥҥа буолла, барыта хааһы курдук халыйда, иннэ-кэннэ биллибэккэ моһуок буолла. Чэлгиэн мөккүөр таһаарбата, эрдэттэн сүрэҕэ сэрэйэн дьон ахсаанынан иистэнэр тэрил, кииппэлээх таҥас аҕалбытын түҥэттэ, ордубут эттэрин кытта. Тэйиччи олорор дьоҥҥо уолаттарын аттаан ыыталаата, ылбыттарын ырдан биэрдилэр. Бу үөрбүттэрин-көппүттэрин, кынаттанан көтүөх да курдуктар. Чэлгиэҥҥэ эмиэ биир улахан үөрүү, ытык киһитин аатын ааттатан маннык бар

дьонун баарынан күндүлээн, кэнэҕэһин-кэнэҕэс кэпсээн буола сылдьарыгар, умнуллубат үгэс буолан хааларыгар…
— Кырбый Кыыһым көтөр кынаттанан, күҥҥэ көстүбэт, айаххар да сүгүн аһаабат буоллуҥ дуу–
Бойбоох биир күн кыыһын сэмэлии көрүстэ, кырдьык Кырбый көстөрө да ахсааннаах, аны Мохсоҕоло атыыһыт аартыгыттан арахсыбат буола сылдьар, бу кураан былдьаһыктаах күннэргэ Ылгыны кытта отторун үмүрүтэ сатыа этилэр. Чэйдии олорон сэмэлээбитигэр уоллаах-кыыһа мулук-халык туттан бэйэлэрин буруйданан ыллылар…
Чэлгиэн бу күөххэ утуйан ылар иллэҥэ да суох сырытта, ыспааһаптарга дылы от үлэтин үмүрүтэн кэлэр-барар баҕалаах сырытта, быйыл хас да отчут уолаттары наймыласпыта, кыайар-хотор буоланнар оту чөмөхтүү сатаатылар, күүлэй кыайыылааҕа Кыра Кыачаан кэпсэтииннэн кэлэн от охсон абыраата, чахчы даҕаны хонноҕо аһылыннаҕвна хоннохтоох охсооччу эбит. Бэйэтин отун былыр үмүрүтэн кэлэн Чэлгиэҥҥэ күнүгэр бачча диэн аахсан наар охсууга сылдьар. Аттанан атах тардыстардаах, кэлэргэ-барарга кыһаллыбат. Ынахтарын оҕолоро уһун күҥҥэ батыһыннара үөрэтэ охсубуттар, аҕыйах хонуктааҕыта Чэлгиэн соҕотох сүөһү соххор диэн эмиэ биир оҕолоох бургунаһы биэрбитэ. Ону илпитигэр эмээхсинэ үөрэн ытамньыйан ылбыта. Чэй, бурдук бэрсибитин эмиэ илдьибитэ, кэпсэтии быһыытынан от үлэтэ бүттэҕинэ кур идэһэ ылан барыахтаах, онон санаата бөҕөх, хамсаныы да харса суох. Үлэлэһэр да уолаттара кыайаллара хотоллоро сүрдээх. Урут оттуур баайдарын аһылыга тар хааһыта, биирдэ эмэтэ бутугас миинэ буолара, манна Чэлгиэҥҥэ чэйэ, табаҕа,лэппиэскэтэ, этэ арыыта киһи эрэ үөрэ-көтө үлэлиэх курдук, аны дьиктитэ бэйэтэ иллэҥ буоллаҕына тэбис тэҥҥэ сылдьыһар. Туох да үлэтин көрөн турбат, оҕолоро да оннуктар. Аны аҕыйах хонугунан Улахан Эбэ киэҥ толоонугар от кээһэр күүлэйэ ыытыллыахтаах, киһи бөҕөтө оҕустаах сыарҕалаах кэлээри тыллана сылдьаллар. Ол,, Оһуохай,, күүлэйин түмүк кыдымата.

Содержание

• 108

108

Чэлгиэннээх атынан истэхтэринэ кыыл дуу, киһи дуу ыһыыта ханна ыраах өй дуораана буолан иһилиннэ, аргыс уолаттара харахтара төгүрүйэ түстэ, бу хара тыаҕа кыылтан атын туох кэлэн ыһыытыы оонньуой бу икки атах үйэтигэр үктэммэтэх үрэҕин баһыгар. Бу аатырар Таастаах үрэҕин ыһыытыыр баһыгар сир көрө таарыйа үүтээн тута тахсан иһэннэр ыһыы иһиллэр сирин диэкки халыйдылар. Икки атахтаах баара буолуо дии санаабакка иһэн тирии ураһа турарын көрөн ,,чинэрис,,гына түстүлэр. Сээбэҥнээн аттарыттан түһэн сиэтэн истилэр, уолаттар сааларын бэлэм тутан Чэлгиэн ыҥырыыттан батыйатын сыыйан ылла, саҥата суох атын көнтөһүн сэргэстэһэ иһэр Күлүккэ туттарда, бэйэтэ ураһаҕа чугаһаан истэ. Эмискэ ойоҕоһугар тыас тыаһаабытыгар эргиллэ түспүтэ кытарымтыйан көстөр түүлээх аарыма кыыл хааһах курдук көтүөккэлээн кэлээт уот кыһыл бэлэһин аспытынан хоруйа түстэ, киһи сырайыгар чалахайы тибиирээт утары ыстанна, Чэлгиэн туора ыстанаат сытыы батаһынан аһара ыстанан иһэр кыылы ыһыытыы түһээт эҥил баска саайда, кыыла ойбут омунугар хаста да үҥкүрүйдэ, аҕыйахта тэбиэлэнээт хам барда. Көкөт саатын бэлэм туппутунан тирии ураһаны өҥөс гынна, Чэлгиэн үрэх эниэтигэр киһи сытарын көрөн тиийбитэ, кырдьаҕас оҕонньор хаан-билик буолан хамсаабакка сытар, киһиттэн бүттэлээҕин хаалларбатах, илдьи убахтаабыта дьүүлэ дьаабыта биллибэт. Көкөт ураһа иһиттэн икки эмдэй-сэмдэй кыра кыргыттары сиэтэн таҕыста, барахсаттар куттанан дьон сырайын хараҕын манаатылар, үрэх эниэтигэр сытар киһини көрөөт сырсан тиийэн тобуктуу түстүлэр, уйа-хайа суох ытаан бардылар, элбэҕи көрбүт-истибит тыйыс хааннаах уолаттар оҕо ытыырын тулуйбакка харахтарын уутун сотуннулар. Абааһы иҥмит кыылын үрдүгэр мас чөмөхтөөх уот анньан кэбистилэр. Оҕонньор сэмнэҕин ураһа иһиттэн олбу араас таҥаһы булан суулаан үөһэ сааскы уу ылбат сиригэр харайдылар. Быйыл Бэргэн сылдьыһар күөс өрө охсон, оҕолору аһаталаата, барахсаттар ас үрдүгэр түстүлэр. Кыыл умайан кэҥэрдии сытын кытта өһөх буруо халлааны харбаста…
— Айыы Тойон дьүүлүгэр турдаххына миигин буруйдуу санаама, тыын-тыыҥҥа харбас, иэс-иэскэ–
Чэлгиэн кутааҕа өһөх буруо тахсарын көрөн туран ботугураата. Кыра кыргыттар кэлин син дьоҥҥо үөрэнэн кэпсэтэр буолан бардылар, хара маҥнайгыттан Чэлгиэҥҥэ убаннылар, аттыларыгар суох буоллаҕына ыксыы түһэллэр. Кинилэр кэпсээннэринэн бу кыһын улахан буурҕа кэмигэр кыыл барбыт табаларын ийэлээх-аҕалара сылгылыы барбыттар уонна ааттыын сүппүттэр, эһэлэрин кытта бу дьонноох сир диэкки сыҕарыйан иһэр дьүһүннэрэ үһү. Оҕолор үйэлэригэр арыыны лэппиэскэни сиэбэтэхтэр

эбит, үөлэн бэриллибит сып-сылаас лэппиэскэни арыыга умньаан наһаа минньигэстик ыстыыллар, салаан да көрөллөр. Кырата хос аата,, Кымырдаҕас,, обургута,, Кыымаайы,, дьонноро барахсаттар таптаан ааттаабытынан эрэ билинэллэр. Эһээлэрэ,, Хомурах,, оҕонньор үһү. Ийэлээх-аҕаларын маннык ааттаахтар диэн өйдөөбөттөр, билэллэрэ,, Ийэ-аҕаа,,. Манна бэйэлэрин олохторуттан үс-түүннээх күн айаннаах кэлбиттэр, бу ким ураһата буоларын билбэттэр. Чэлгиэн оччоҕо чугас эбит диэн оҕолору эр-биир уолаттар мэҥэстэн салгыы айаннаатылар. Аттаах дьон өр гымматылар, туой сыбахтаах саха балаҕаныгар хонуктарыгар кэллилэр. Кыргыттар төрөөбүт тэлгэһэлэригэр түһэн сүүрэкэлээн ыллылар, санааларыгар тугу эрэ көрдүүр курдуктар. Түүн утуйа сыттахтарына кырбый саҥата чардырҕаата, бары чөрбөс гына түстүлэр. Өр-өтөр буолбата ат туйаҕын тыаһын кытта тыбыыран тырылатара иһилиннэ. Халыҥ халҕан аһылла түһэрин кытта Кырбый иһирдьэ баар буола түстэ, кэнниттэн Харачаас, Уһуктаах киирэн кэллилэр…
—ийэм кэннигититтэн кыйдаата, хараҥа ыллыктан харыстаа, үтүмэн үлүгэрин үтүрүй диэн–
Күлэн үрүҥ тиистэрэ кэчигирэстилэр, оҕолору көрөөт хайдах эрэ курус гына түстэ, тугу эрэ ырааҕы көрөрдүү эһэкээнин көрөн турда…
— Бу оҕолор ийэлээх-аҕалара барахсаттар кыл тыыннара быстара, үрүҥ күннэриттэн күрэнэллэрэ кыра хаалбыт.—
Кырбыйы кытта Харачаас, Уһуктаах, Чэлгиэн барыстылар. Түүннэри-күннэри айаннаан үрэх үрдүгэр турар холомоҕо тиийдилэр. Дьахтардаах эр киһи ыран дьүдьэйэн сыккырыыр тыыннара эрэ сытарын буллулар. Ыксалынан Кырбый кыыл үөһүн сылаас ууга суурайан ытыстан хаалбыт айахтарын атытан куппутун нэһиилэ ыйыстан,, дьүккүс,, гыннылар. Уһуктаах улар тутан кэлбитин үргүү охсон оллооҥҥо ыйаата, сойутан айахтарыгар кутан иһэрдэ сатаатылар. Эр киһи уҥа атаҕын билгүрүтэн дуу, тоһутан дуу баран тымтык тутан чаартаабыта үллэччи иһэн тахсыбыт. Кырбый уу оргуттаран сууйда, арыыны уулларан дэлби сотто, бэйэтэ эрэ билэр отун үргээн илдьи ыстаан-ыстаан баран испит сиригэр уурда уонна ыраас орбөҕүнэн хам эрийэн кэбистэ, аны кыыймыт арыыны айахтарыгар кута аһата сатаата. Харачаас үрэх талаҕынан ардьах өрө охсон үрэххэ уган кылбасдьыгас хатырыктаах күндэбэйдэри таһааран сороҕун ууга буһаран, атынын үөлэн амтаһыйыы бөҕө буоллулар, сытар дьоннорун сотору-сотору аһата сатыыллар, үһүс күнүгэр дьэ дьонноро сурдурҕаһан харахтарын астылар. Харахтара чаал курдук олоҕо суох мээнэннэн көрөн, кимин-тугун өйдөөбөттөр быһыылаах. Тугу эрэ ыҥыргыы сатыыллар да айахтарыттан саҥа кыайан тахсыбат. Кырбый кыһыл оҕолуу көрөр истэр, сороҕор тугу

эрэ ботугуруу-ботугуруу дьэйбииринэн илбийэр курдук үрдүлэринэн туора-маары сототтуур.аны кыа уматан атаҕын искэнигэр түөн ууран ылла. Араас от уутун оргутан иһэрдэр, кэлин син хойууну ыйыстар буоллулар, саҥаларын да киһи истэр буолан барда. Саҥараат да оҕолорун ыйыттылар, дьон көрө хаалтын истэн ытаан муҥнаннылар. Табаларын эккирэтэн наһаа тиэрэ сиргэ охсуллан төннө сатаабыттар, кэргэнэ Хойутаан атаҕын өлөрүөҕүттэн эрэйдэрэ кыһалҕалара дьэ саҕаламыт, үрэҕи кыйа араастаан сыһан соһон манна аҕалбыт, астара бэс сутукатын оргутан испитэ буолан, кур отону хомуйан баардара барыта быстыар дылы сордоммуттар, кэлин олох чууртаан сыппыттарын булан үрүҥ тыыннарын өрүһүйбүттэр. Арыый хамсыыр буолтарын кэннэ мэҥэстэн төнүннүлэр, балаҕаҥҥа тиийбиттэригэр кыргыттар үөрүүлэригэр ытаһа-ытаһа саба түстүлэр, дьонноро эмиэ ытастылар. Аҕаларын сураҕын истэн харааһыннылар, кыылын хоолдьуга гынан илдьэ бартын истэн үөһэ тыынан ыллылар…
— Хойутаан бу дойдугут булда аһа хайдаҕый, үрэҕэ балыгынан баай быһыылаах, үрэххит үрдүгэр биир эмэ оттонуох толоон, сыһыы баарын билэриҥ буолаарай?—
Чэлгиэн биир күн аһыы олорон Хойутаантан ыйытта.
— Мантан соччо ырааҕа суох былыргы,, Хабырынар,,баай олоҕо баар, ити соҕуруу тахсан барар үрэх салаатын батыстахха тиийэҕин, Көкөттөөх, Күлүгү хаалларан үрэхтэрин кэстэрэн туораан бэс чагда устун от үрэҕи сыыйдылар. Сотору хара маһы кытта хатыҥ чараҥ булкаастаах тыа саҕаланна. Күн санньыйан саҕахха түһүүтэ киэҥ да киэҥ күн туллар күөллээх алааска киирэн кэллилэр. Соҕуруу үрдүк баһыгар былыргы өтөх онно көстөрүгэр туораатылар. Элбэх киһи олорон ааспыт түһүлгэтигэр тиийдилэр, төһө да сиҥнэн түспүт хаһаалар, титииктэр, балаҕаннар баалларын иһин биир ат эккирэтэр син таныктаах балаҕаҥҥа түстүлэр. Сиҥнибит көмүлүөк холумтаныгар уот оттон күөс өрүннүлэр, хонордуу тэриннилэр сарсын сирин уотун кэрийэн көрөрдүү. Түүн утуйа сыттахтарына халҕаннарын хайа быраҕан хара бэкир хаһыырбытынан киирдэ…
—Хантан кэлбит хара сордоохтор, мин киэҥ уорукпар көҥүлэ суох күөлэһийэ сытаҕыт,хараххыт оҥойор уутун тобулута сынньан уулуу иликпинэ киэр кэбилийиҥ, көхсүгүт хаанын көҥүтэ сынньан көҕүрэтэ иликпинэ куота охсуҥ–
Балаҕан буора саккырыар дылы хаһыыттан бары ойон турлулар, илгистэ-илгистэ ииригирэ сылдьар киһини Кырбый илиитин таһынан,, садьыс,,гыммытыгар аһаҕас аанынан таһырдьа көттө, ону кытта дэгиэ тыҥырахтаах харбаан ылаат халлаан диэкки көтө турда. Уолаттар кимин-тугун кыайан өйдөөбөтүлэр…
— Былыр,, Хабырынар,, күннээн олорор кэмигэр кырыыстаах удаҕанныын хатыһан кыыһын уордаран

ылан күүһүнэн ойох оҥостубут, ол барахсан саатын уйбакка быаланан бараахтаабыт. Улуу удаҕан үс түүннээх күн кыыһын аһыйан ытыы-ытыы хара буору таптайбыт, хаанынан ытаабыт. Сотуун өлүүнү сүөрэ тардыбыт, араҥ ыарыны аргыс гыммыт. Икки атахтааҕын имири эспит, урууларын умсары уурталаабыт, аймахтарын аһаҕас ииннээбит,,Хабырынары,,хараҥа харахтаабыт,үөн өйдөөбүт тыыннаах үөрүн илэ сылдьар дэриэтинньик гыммыт–
Кырбый былыр үйэҕэ быдан кэлэн ааспыты бу баардыы кэпсээбитигэр Чэлгиэн,, бу кыыс ийэтинии уруккуну-хойуккуну өтө көрөн аҥаабыллаан ааһарын, бүтэй эттээхтэр билбэтэхтэрин-көрбөтөхтөрүн көрөн эрэйи-кыһалҕаны көрөллөрүн аһына санаата, төһөлөөх өлбүт үөрдэр ытааһалларын, ол быыһыгар олорон ааспыт төрүт былыргы түөлбэлээхтэр,, Сээдьэ, Оһуохай,, быыраайылаах ойуоккалыы сылдьалларын, дууһаларын түгэҕиттэн үһүс харах аһыллан барытын билэ-көрө сылдьара. Бу эрэй эбитэ дуу эбэтэр Үөһээ Айыылар ааспыт үйэ араҥатын, удьуор ситимэ сүппэтин көрдөрөр дьүһүннэрэ эбитэ дуу. Ким ону билээхтиэй үөһээттэн айан-тутан ыытар айбат Айыы Таҥаралар бэйэлэрэ билэн эрдэхтэрэ айдарыылаан ыытар аналлаахтарын…
Самаан сайын сатыылаабыт күннэрэ саһарҕата саһаран көмүс күһүн күлэ-үөрэ көтөөрү хаһыҥ хаамар атаҕа халдьаайыннан, алааһынан хаамтаҕа. Чэлгиэннээх эрдэ туран бу аата суола биллибэт Эбэлэрин эргийэ хаамтаран баһын-атаҕын кэрийдилэр. Киһи-сүөһү үктэммэтэҕэ үтүмэн үйэ буолбут Эбэтигэр куһа-хааһа күргүөмүнэн көтөрө, хара тыаттан,, Бу кимнээх кэлэн чуумпуну аймаатылар,, диэбиттии хатыҥ чараҥ быыһынан таба, тайах тамайа сиэллилэр. Кырбый күн уотун кустугар,, Оһуокайдыы,, сылдьар дьэрэкээн ойуулара көрөн аһарбыта ону кытта удаҕан кыыран күнүн уотуттан, айбыт Айыылартан сирин-уотун арчылыырын истибитэ. Бу Эбэ олохтоох иччилэрэ, отун-маһын оҕолоро атыҥырыы көрсүбэтэхтэрэ. Элбэх сыл күүттэхтэрэ торҕо буруо унаарарын, оҕо-дьахтар күлүүтүн, саадьаҕай ынах маҥырыырын, сиэр сылгы сиэлэрин…
— Хойутаан,, Хабырынар,, олорон ааспыт Эбэтин аатын суолун төһө бэркэ билэҕин? Бу дойду киһитэ буоллаҕыҥ дии–
Чэлгиэн айаннаары олорон токоолосто.
— Кыра сылдьан аҕам оҕонньору кытта сылдьан ааспыппыт, аньыырҕаан олох сылдьыбат, аатын ааттаабат этэ, булда-аһа элбэх да буоллар тумна сылдьарбыт, аҕам оҕонньор ханнык эрэ удаҕан кырыыс тылларыттан куттанар этэ, дьиҥинэн төрөөбүт түөлбэтэ–
Хойутаан хайдах эрэ хомойбуттуу саҥарда…
— Ити айылҕаттан анаан оҥоһуллубут кэрэ-мааны дойдуну кэҕиннэрэн кээһэр Таҥараҕа улахан аньыы буолуо, эн олохсуйан көрүөххүн дойдулаах киһи сүөһү-сылгы ииттэн, аҕыйах хонугунан ити Эбэҕэ уолаттары

аҕалтыам балаҕаны өрө тардыахтара, төһө кыалларынан оттуохтара.—
Хойутаан кырдьык дойдутуттан тардыһар булда-аһа. Кэргэнэ Кэрэчээнэ да бу чуумпу сиртэн барыан баҕарбат.
— Ол бэлэм сүөһүнү-сылгыны хантан ылан иитэ охсуохпутуй.—
— Оттуур уолаттар сүөһү аҕалыахтара, миинэр миҥэ кытары, мин бэйэм кэлсиэм аҕыйах хонугунан таарыйа эһигини ылан ааһыахпыт. Күһүн сылгыһыт, булчут уолаттар кыстыахтара, эн түүлээххэ хайдаххыный?—
Чэлгиэн Хойутаан ис санаатын билээри көнөтүнэн кэпсэттэ.
— Табаларбыт баарыгар түүлээхпитин ,, Тарбах,, баайга туттаран мэнэйдэһэр этибит, быйылгы түүлээхпит лаабыска сыттаҕа дии–
Харачаас ардьатыттан балык арааһын таһаарар, өссө биир тууну эбии оҥорон хаалларда. Чэлгиэн бэйэтин саатын сэптэри хаалларда, Хойутаан үйэтигэр туппатах күндү малын илиитигэр ылан уҥуоҕа хамсаата. Бу арыылары сыалары тириигэ суулана сылдьар сааны Хойутаан харахтаан да көрүөм дии санаабатаҕа, билигин кинилэр көмүс хатырыктааҕы кытта, хара тыаттан ас хаҥаттар кыахтаналлар. Чэлгиэннээх сып-сап дойдулаатылар, анаан Кыра Кыачааны көрүстэ, ол киһи Чэлгиэни таҥаратын курдук көрөр, ынахтарыттан күннэрэ-ыйдара тахсар, Чэлгиэни саҥа сир көрө барсарга үөрүүннэн сөбүлэстэ. Аҕыйах хонугунан уонча киһи кэллилэр, ааһан иһэн Хойутааннааҕы ылан аастылар. Аҕыйах киһини окко туруордулар дьиэ таһыттан, сорох баай балаҕанын өрө тардан аҕыйах хонугунан көмүлүөктэригэр аал уоттарын отуннулар. Көкөт алгыс тылынан аал уотун аан дойдулары алаастары тэлгэһэлээх түһүлгэтин арчылаата. Мындыр киһи Харачаас күөл хомуһун быыһыгар сылгы кылынан тиргэлээн кус-хаас бөҕөтүн кэчигирэттэ. Аны хара тыатын сиһигэр уһун тоҥуу оҕуста куобах ыырын кэрийэ. Кыра Кыачаан бу киэҥ Эбэни сөбүлээтэ, манна олохсуйа кэлэбин диэн Хойутаанныын кэпсэттэ. Хойутааҥҥа икки ыанар ынаҕы аҕалбыттара, Кэрэчээнэ кыргыттарын кытта ньирэйдээх ынахтарын уһун күн арахсыбакка бөөччүйэллэр. Чэлгиэннээх сэтиилээх атынан төргүүлэнэн Хойутааҥҥа бурдук, чэй, табах ону кытта төрүкүө, сатыын кииппэтин иистэнэр иннэ эгэлгэтин аҕалбыттара. Хойутаан кэргэнинээн хаһан да көрбөтөх баайдарыгар тиксэн үөрүү үлүгэрэ буолла. Сир тоҥо илигинэ бүтэйи-хаһааны өрө тардан бүтэрдилэр, Эбэлэрин эргийэ сылдьан өртөөн сирилэттилэр, үрэх толооннорун кытары. Эһиилги дьылга оттуур ходуһа таһаардылар, өр сылларга сыппыт лаҥха буолбут сэтиэнэҕи күрүлэччи салаата…
Чэлгиэннээх төнүллүлэр, сорох уолаттар хааллылар онно билигин да үлэ элбэх, хаппыт куруҥах кэрдэн хаар типпэт гына долгучуохтаан мустулар кыһын сыарҕалаах атынан тиэнэр гына. Аны добдурҕаҕа кыыллыы таҕыстылар.

Кыра Кыачааны көһөрөн биэрдилэр, кур оҕуһун эмиэ илдьэ барда, саҥа сир ыалын чалбараҥар Чэлгиэннээх сырыттылар…
— Чэлгиэн былыр бу Эбэ сирин-уотун ,,Быйаҥ,, аҕатын ууһун боотурдара,, ойдуолаан,, ааспыттар. Онон Эбэни,, Быйаҥнаах,, диэн ааттыахха, өбүгэлэрин өлбөт-сүппэт аата харысхал буола сылдьыа,, Хабырынар,, аата халлаанныын сүттүн–
Кырбый кыраҕы хараҕынан улуу удаҕан кутура сылдьан ойдуолаабыт боотурдар ааттарын ааттаабытын истибитэ ,билигин даҕаны үгүс сыл аастар сирин-дойдутун үрдүнэн салгын кута кутуран ааһарын көрөр.
Онон саҥа ыаллар Эбэлэрин,, Быйаҥнаах Эбэ,, диэн ааттаатылар. Икки ыал оҕолоро үгүс сыл утуйа сыппыт отторун-мастарын иччилэрин уйгуурдан күлэн чаҕааран Аан Алахчын аҕастарын айар тыынын астылар, отун-маһын оһуордаан көтөҕөтүн көтүттүлэр. Хойутаан ааспыт сыллаах түүлээҕин Чэлгиэҥҥэ туттарда, урут,, Тарбахха,, босхону эрэ үрдүнэн туттараахтыыр эбит. Аны билигин бэйэлэрэ олохтоох сирдэрин булан олохторун оҥкулун оҥостон эрдэхтэрэ. Бу буолар саха киһитигэр улахан үөрүү тэлгэһээх тиэргэнэ, күн сиригэр кэлбит үөрүүтэ-дьоло. Кырбый кылыгырайан төттөрү-таары көтөн ааһар, соҕорор кый халлааҥа кыырайан тахсар ардыгар былыт быыһыттан куугунаан түһэн сир кырсынан ойуур быыһынан элэгэлдьийэр…
— Бу уол туох ааттаах айманна, хантан хараҥа халыйан киирээри кутун-сүрүн үргүттэ–
Кырбый айаннаан иһэн бэйэтэ-бэйэтин кытта ботугураата. Үрэх тоҕойугар икки атахтаах көрбөтөх, маннык баара буолуо диэн санаабатах сүүнэ ардай аһыылаахтара аһыыларын килэтэн тураллара. Бу бөрө буолбакка атын дьоннор дьүһүн кубулуйан туралларын Кырбый сэрэйдэ. Бу былыр үйэҕэ өлөн баран илэ барбыт ойуун үөрдэрэ хаан таһаараары харахтара хараҥаран турара. Бары аттарыттан ойон түстүлэр, көнтөстөрүн маска эрийэ тардаат ким саатын, ким батыйатын сыыйан ылла. Эмискэ кыра Холорук ытыллан ылла, ыстанаары тиистэрин килэтэн турбут кыыллар ону көрөөт кутуруктарын кумуччу туттаат тыа диэкки субуруҥнастылар кэннилэриттэн холорук тыаһаан-уһаан сырыста…
— Былыр бу үрэх баһыгар сиэмэҕинэн аатырбыт аатын суолун икки атаах аньыырҕаан ааттабат Сүлүһүннээх ойуун олорон ааспыта үһү, алҕаска биир эмэ киһи кини аатын ааттаан ыҥырдаҕына ити сылдьар кыыллара туора хабан бараллара үһү. Кырдьан баран кылыыһыт буолбукка дылы баай киһи кыыһын өйүн баайан ойох оҥостоору орооспутугар, баай улуу тоҥус удаҕынын аҕалан атаҕар үҥэн ааттаһан кыыһын үрүҥ тыынын өрүһүйээри кыырдарбыта үһү. Сүлүһүннээх ойуун харсыһыыга кэйдэрэн, ытырсыыга ыктаран балаҕаныгар бүкпүтүн, тоҥус удаҕана уот садаҕа кымньыытынан балаҕанын курбуулаан

Сүлүһүннээҕи сүтэрбитэ дииллэрэ, арай ити кыыллара хам-түм көстөн ааһаллар.—
Кырбый аттарын миинэн кэпсии истэ,, ити кыыллар күлүктэрэ киһи куттанарын биллэхтэринэ онтон күүһүрэн-кыаҕыран бараллар куттаммат киһиэхэ кыахтара тиийбэт,,
Икки атахтаахха арааһынай да айдарыылаахтар баар буолаллар, аҕыйах сылтан бэттэх Бэргэннэрэ баарын биллэрэн эрэр ханна да сырыттын Байанайа батыһа сылдьар курдук, анаммыт аатын курдук хара тыаҕа хаамыа эрэ кэрэх илии тутуурдаах, өттүк харалаах кэлэр.,, Быйаҥнаахха,, үөрүүннэн хаалбыта, өссө бэйэтин кытта икки бииргэ улааппыт уолаттарын таһаарбыта. Харачаас, Уһуктааҕы кытта хас да ат сыарҕатын оҥорон хаалларбыттара, дуҕа иэҕэн хомуут, сөдүөккэтин сис тардар быатын бэйэлэрэ тирии талкылаан тыырыахтара кыһын уһун. Быйыл булчуттарын хайа да дьыллааҕар киэҥ сиринэн таһаартаата, булт сэбинэн хааччыйа сатаата. Чэлгиэн Бойбооҕор хайаан да охсуллан ааһар,, Оһуохай,, аны сайын күөххэ үктэммит киһи дии сытаахтыыр, Чэлгиэн киирэн таҕыстаҕына чэпчээбит курдук буолар. Ааттаммат Эбэҕэ сытар сылгыһыттарыгар убаһа араара сылдьан эмиэ бултуур тэриллэрин таһаарда. Кустуктаах былыр үйэҕэ өбүгэлэрин сиригэр бултуу тахсыбыттар. Уолаттар Чэлгиэн истибэтигэр,, Аҕа баһылыкпыт аны Кырбыйдаммыт,, диэн күлсэллэр. Кырбый кырдьык аатын курдук үрүмэччи маҥан ата кэлэн-баран айан аартыктарыгар субуруҥнаан ааһар. Бойбоох оҕолорун дьылҕаларын аны кыра оҕо курдук санаабат Кырбый куорсуна кытаатан көтөр аартыгын Айыыһыта аһыллан, Иэйиэхситэ иччилээбит илбиһинэн айдарыылаах аҕастара айар куттаан көтүтэн эрдэхтэрэ. Мохсоҕоло Атыыһыт аартыгыттан арахсыбат буола сылдьар, кылбайа көтөр хаар кыырпаҕа Туллукчаанаҕа дууһатын туттаран. Кыстык хаар тэллэҥниирин тэҥҥэ үктэнэн Чэлгиэн дьиэтигэр көтөн түстэ, Ньургуһуна саҕынньаҕын устан хаарын тэбээн ыйаата, оччугуйдара ону эрэ кэтэспитии сүүрэн кэлэн саба түстүлэр, улахаттар аҕаларын таптаабыт харахтарынан сылаастык имэрийэ көрөн сандалыга ас тардан бардылар.

Содержание

• 109

109

— Ийээ мин улааттахпына аҕам курдук,, айанньыт,, буолуом–
Биир күн чэйдии олорон Сиккиэр саҥарбытыгар Ньургуһун иһэ олорор чэйигэр чачайа сыста. Оҕотун баҕа санаатыгар тугу да утары саҥарбата, оҕотугар аҕатын утум хаана киирэн эрдэҕэ…
— Онтон мин Бойбоох дуу, Кырбый дуу буолан киэҥ дуолга көтүөхпүн баҕарабын–
Аны кыыһа баар-суох дьиэ иһин таһын илии-атах көмөтө Чэмэлиинэтэ ып-ыраас хараҕынан утары көрөн олордо…
— Онтон биһиги-биһиги улааттахпытына–
Кыралара былдьыгыраһан, тугу да булан эппэккэ эйэҥэлэһэ түстүлэр…
— Эһиги кыралар ийэҕит ытарҕалара буолаҕыт–
Ньургуһун кыраларын сыллаталаан ылла. Чэлгиэн чэйдии олорон оҕолорун көрө-көрө күлэн мүчүйэр, аҕа киһи быһыытынан хаһан да оҕолорун мөҕөн-этэн дьарыйталыы сылдьыбат, бэйэлэрэ аҕалара суоҕар дьиэ таһын өрө тарда сылдьаллар. Сиккиэр анал аттанан маһын-отун барытын бэрийэр, балта хотон үлэтиттэн ордубат. Оҕолоро улаатан ийэлэрин Ньургуһуну сынньаттылар, көмө дьоно буолан, ииппит игирэлэрэ борбуйдарын көтөҕөөт кынаттанан көппүттэрэ, Бэргэнэ хара тыаны харахтана сылдьар, кыыс бэйэтэ ыал Далбар Хотуна. Оҕолоро Чэлгиэн айаҥҥа сырыттаҕына хараха буолан абыраабыттара…
Бэргэн бу,, Быйаҥнаах Эбэҕэ,, Чэлгиэн эппитигэр үөрүүннэн хаалбыта, кини ис кистэлэ Кыра Кыачаан кыыһа этэ, хара маҥнай көрүөҕүттэн сүрэҕэ дьикти сылаастык хамсаан ылбыта, ол күнтэн өйө санаата, кыыс күлэр саҥата, хааман-сиимэн дайара барыта арахсыспат аргыс буолбута. Кыачааҥҥа Чэлгиэн идэһэ гын диэн биэрбит кур оҕуһун көлүүр оҕуһа оҥостон отун-маһын тиэнэрэ, күһүн уолаттар сыма, лыыба бөҕөтүн бэлэмнээбиттэрэ, саас быстарыкка. Аны хара тыаларын Баай Байанайа мичик гынан икки арҕахтааҕы, хас да лөкөйү сууһарбыттара. Биир тыатааҕыны икки ыалга хаалларбыттара, кыыл этин кытта, онон,, Быйаҥнаах Эбэ,, олохтоохторо байылыат олохтоммуттара. Хойутаан, Кыачаан бу Эбэ үчүгэй хараҕынан көрсүбүтүгэр күлүктэригэр имнэнэ сылдьаллара. Уолаттар туут хайыһарынан ырааҕынан сылдьаллара, Таастаах үрэх эниэлэрин сыыйан үөйбэтэх ахтыбатах сирдэригэр тиийтэлээн төннүбүттэрэ. Баран иһэн сохсо бөҕөтүн охсубуттара, ол сылдьан кыыл бөҕөтүн кыайбыттара, үрэх үрдүгэр чэҥкээйи охсон лаабыстаан испиттэрэ. Төннөн иһэн сохсолоруттан, айаларыттан кылааннааҕы арааран хаттаан өрө тардан испиттэрэ. Билигин улахан тымныы түһэ илигинэ үс сиргэ бултаабыт кыылларын тириилэринэн кыра ураһа оҕото оҥортоон ааспыттара хонор сирдэригэр. Бэргэн бииргэ сылдьар уолаттара эмиэ бэйэтин курдук тулаайах аҥардаах барахсаттар Чэлгиэни эҥэрдэһэн борбуйдарын көтөҕөн сылдьаллара. Бу уолаттар эмиэ Бэргэн курдук сыыдам

сырыылаах, хара тыа харахтаах этилэр. Үҥкүр атыыр оҕуһу таҥнары туппут курдук быһыылаах, таһаалаах күүстээх көрүҥнээҕэ. Хардааччы хааман сиимэн сэгэлдьитэн тыаһа суох тыал курдук сылдьара, туут хайыһарынан хаар үрдүнэн курпааскылыы көтөрө. Үһүөн даҕаны тэгил дойду тэҥнээхтэрэ, икки атахтааҕы иннилэригэр түһэрбэт урдустара сылдьаллара.
Чэлгиэн Аата Ааттаммат Эбэҕэ бараары турдаҕына Кырбыйа бу баар буола түстэ күлбүтүнэн, кини ханна кэлэр барар ыллыгын хайа сылдьар курдук…
— Кыыһыҥ хаалан, аны сиэниҥ харысхалын хаххатынан хаамар буолуҥ дуу–
Ньургуһун атаара туран күлэн мүчүйдэ, кини Чэлгиэнин айылҕаттан айдарыылаах аҥардар аргыстаһа сылдьаллара саныахха сырдык кэрэ.
— Арба Чэлгиэн үнүр Бүүтээйик кырдьаҕас кэлэ сылдьыбыта, тылыттан-өһүттэн иһиттэххэ кыл тыына кылгаабыт быһыылааҕа–
Чэлгиэннээх Ааттаммат Эбэҕэ бараары туран Бүүтээйик олоҕор ыксалынан сиэллэрэ турдулар. Бу улахан суола ииһэ суох, дьон сэргэ улаханнык үктэммэт үрэҕин баһа дойду, Бүүтээйик бэрт бүтэй кырдьаҕас, дьонноох сиргэ улаханнык тардыспат, сүөһү-ас ииттибэт булдунан-балыгынан аһаан олорор ыаллар, оҕолоро улаатан элбээн эрдэхтэрэ, туох кыһалҕатыгар ылларан кэлэн бардаҕай. Бүүтээйиккэ хонуктарыгар тиийдилэр, тыымпы улахан күөл тыатыгар хара мас быыһыгар кыра өтөх онно баарыгар икки балаҕантан буруо бургучуйар, күрүө, хаһаа баара көстүбэт манна оттуур ходуһа да баара биллибэт, дьиэҕэ хаардарын тэбэнэн киирдилэр, дьиэлээхтэр киэһэ аһылыктарыгар кытыйаҕа өрөһөлүү мундуну кытта күөнэх өрөһөлүү кутан сиэри олороллор эбит, Чэлгиэннээҕи сандалыга ыҥырдылар, кырыымчык астарыттан кытыйаҕа кутан биэрдилэр сулугур ууну кытта. Бүүтээйик ырааҕынан үгүһү элбэҕи эргитэ барбата кыһалҕатын кэпсээн барда…
— Чэлгиэн биһиги быйыл дьылга барар ыал буоллубут бу уонча дууһа, сыл аайы түүлээхпитин хаһаас балыкпытын Бүгүлэх баайга туттарар этибит, быйыл ол киһи уолаттарым бара сылдьыбыттарыгар үүртэлээн ыыппыт,, Бачча сыл тухары мин бөлөнөхпөр дагдайа уойдугут, иэскит күүскүт элбэх,,ыһыы хаһыы бөҕөтүн түһэрэн кыл тыыннарын эрэ күрэппит, сайын аайы түөрт уол оттоон биэрэллэр биир көмүс көлөһүн диэн суох, аны улахан кыыспын хотоҥҥо умса аста, ытаппытынан ылан барбыттара, атах тэпсэн олорон аахсар киһибит суох, баҕар эйиэхэ сырдык санаа киирдэҕинэ көмө буолуо дуу диэн көрдөһө бара сылдьыбытым–
Кэлин саҥата булдьуйан хараҕыттан уу таммалаан иэдэһинэн сүүрдэ. Чэлгиэн чахчы дьулайда бу уонча дууһа быйыл кыһын кыстаабакка эстэр турукка тиийбиттэр. Кыратык аһыы түһээт түүннэри төнүннүлэр сарсыарда Бүгүлэх баайга барардыы. Хонон тураат

тыҥ хатыыта Бүгүлэх Баайга бардылар, аны хантан истибиттэрэ буолла Харачаас, Уһуктаах, Көкөт, Күлүк баар буола түстүлэр, Чэлгиэн соһуйбутугар Кырбый ,,Мин ыҥыттарбытым,, диэн утары этиппэттии саҥарда…
— Бу хантан кэлбит кэрэдэктэр мин ыырбар ыга үктээн кэллигит. Мин диэтэх киһи буур табалыы бөҕө турукпун, сырҕан эһэ саҕа сымара күүспүн истибэтэх бэдиктэргит дуо? Иэҥҥитин хастаан ыаллыы иликпинэ, оройгутун алларан үрүҥ хараххытын симтэрэ иликпинэ, сэргэбэр сигэммэккэ ааммын аспакка антах барыҥ, дьөлүһүөн харахтыам иннинэ дьүгэлийэ охсуҥ–
Сүрдээх киһи сүгүллэн туран хара тыа хаара саккырыар дылы хаһыытаталаан ылла, ыгылла-ыгылла ыһыытаабыта ыраахха дылы өй дуораанынан дуораһыйда…
Чэлгиэннээх Бүгүлэх кыыһырбытыгар кыһаллыбакка Кырбыйдыын аттарыттан түһэн көнтөстөрүн уолаттарга туттараат утары бардылар. Бүгүлэх аттыгар турар киһитин көрбөхтөөн ылла, бу Бүгүйэх ойуун Кырбыйы көрөөт тутум аччыы түстэ, ханна баран саһан киһи хара буолабын диэбиттии халыхынайан ылла…
— Хайа Бүгүйэх ойуун хайдах буолан хараххын кистээтиҥ, көтөр кынаттаахтарыҥ,сүүрэр атахтаахтарыҥ ханна састылар, илбискинэн иирэҥҥин апкын аһаҥҥын кыраны-кыамматы кыһарыйар буолбуккун дуу–
Кырбый уоттаах хараҕынан көрбүтүгэр, ойуун тобуктуу түстэ…
— Хотун Эдьиий эн күлүккүн быһа хаампыт аньыым–харам суох, кыра киһини кыыһыраҥҥын кырыа харахтаама, уордайаҥҥын үс күлүкпүн көтүтүмэ–
Ойууннара тобуктаан тоҥхолдьуй да тоҥхолдьуй буолбутугар баар дьоннор бары үрүҥ куттара үөһэ көтө сыста. Бүгүлэх сибилигин өттүк баттанан хабах курдук үллэн туран ыһыытаабыта ханна суохтуу харбыс гына түстэ, ойуунугар өйөнөн дьону куттаан соролуур бэйэтэ, айдарыылаах аһыылааҕар киирэн биэртин дьэ өйдөөн уҥуох-уҥуоҕа халыр босхо барда.
Кырбый Бүгүлэҕи бүтэйдии кутун көтүтээри илиитин уунан эрдэҕинэ балаҕантан кыыс оҕо сарылаабытынан сүүрэн тахсан,, Эһээ-эһээ,, диэбитинэн атаҕын кууһа түстэ. Кырбый кыыла туран аһыылара аһыллан иһэн хараҕын уотун кытта ханна эрэ састылар. Дэгиэ тыҥырахтааҕа күлүктүүн көттө, бу сытыйа байбыт баайтан Бүүтээйик хара көлөһүнэ диэн аахсан икки сыарҕалаах акка, ас-таҥас тиэйдилэр, икки идэһэ этэ ыллылар кыыһы халыҥнык таҥыннаран сыарҕаҕа олордон бардылар. Чэлгиэн Кырбый тоҕо уолаттары аҕалтын дьэ өйдөөтө, Бүүтээйик көлөһүнүн аахсан ылаары илдьэ кэлбитин…
— Хаһан даҕаны сир очурун чочурун билбэккэ, киһи үрдүгүн намыһаҕын көрбөккө киирэн биэрэн хараҥа ииннэнэ сыстыҥ, хата сиэниҥ күнүҥ ыйыҥ буолла. Ити кыра кыыс диэбитиҥ биһиги курдуктар кылаан чыпчаалыгар кыайан тиийбэт үрдүкпүтүгэр олорор. Ийэтиттэн Бойбоохтон үс мутук

үрдүк Айыы кута иччилээх.—
Кырбыйдар бартарын кэннэ айдарыылаах абаҕата мөҕөн күлүбүрэттэ, Бүгүлэх бэйэтэ да муоһа туйаҕа тостон сүөм түһэ сырытта. Чэлгиэни, Бойбооҕу да билэттиир ыһыах түһүлгэтигэр көрсөн ааспыттаахтар, Кырбыйдара диэни дьэ көрөн кута куттанан атаҕын тилэҕэр түстэҕэ үһү, үлүгэр да буолар эбит уоттаах хараҕынан көрбүтүгэр кэнниттэн инчэҕэй эттээх түһээн да баттапатах күлүктэрэ көстөн кэллэхтэрэ үһү субу тырыта хайыта тыытыах курдук гынан истэхтэринэ сиэнэ кыыс хаһыытын кытта тумарык буолан күдэриккэ көттүлэр. Айыы Таҥарам оҕобунан араҥаччылаттаҕа үһү, быстахха былдьаммат дьылҕабар, Бүгүлэх сиэнин кууһа-кууһа сыллаата. Икки сыарҕа аты кытта аҕыйах аһы- таҥаһы тиэйэн барбыттарыгар оҥойон-чоҥойон барбат ини, аны сайын биэс ыанар ынаҕы ньирэйдэри биэриэх буолан хаалла, аньыытын харатын ыраастанар баҕаттан…
Бүүтээйик кыыһа икки сыарҕа аттаах ат таҥас тиэйэн кэлбитигэр үөрүүтүттэн үлтү эрэ түспэтэ, сыарҕалаах аттарыгар чугас алаастан Чэлгиэн от биэрбитин хаар чарааһыгар дэлби тиэнэн кээстилэр, оттор мастарын таһыннылар, аны Чэлгиэҥҥэ бултуох буолан саа сэбин кытта эбии бурдук, кутар чэй ылан хааллылар ол үөрүүтүгэр оҕолуун бэйэлиин Чэлгиэҥҥэ Кырбыйга истиҥ тылларынан махтаннылар…
Чэлгиэн Бүүтээйиктэри быйыл этэҥҥэ кыстаатахтарына,, Быйаҥнаах Эбэҕэ,, олохсутар илдьэр баҕалааҕын истэн дьиэлээхтэр үөрүүннэн ылыннылар. Бачча туран эрэр аймах билэ дьон киэҥ эйгэлээх сиргэ тардыһаллара дьол буоллаҕа. Өссө кинилэр нэһилиэктэригэр кэлбит сыылынайы эмиэ,, Быйаҥнаах Эбэҕэ,, илтэрдэ,онно баар оҕолору үөрэтэргэ кэпсэтэн.Чэлгиэн утуйар уутун да умунна күннээҕи үлэ түбүгэр, убаһа араарыытыгар хас да күннэрэ барда, ол кэннэ Бойбоохторго, Кустуктарга атын да дьонноругар саба түһэн үмүрүтэ сатаатылар, сотору улахан тымныылар түһэ иликтэринэ муҥха ол кэннэ эмиэ айан бэлэмнэнэр түбүгэ, онтон дьүкээбил оонньуур кустугар аргыстаһан дьыбары, тумарыгы кытта хатыһан халыӈ хаардаах аартыктары тыыран тыргыллар суоллара быстыбат ситим буола хара тыалары, хаардаах хайалары хайа суруйан субуллан иһэрэ, өспөт сүппэт өбүгэлэр аартыктарыгар.

Содержание

• 110

110

— Чэлгиэн быйыл хайа ыраах айаӈӈа Кырбыйдары ыытар санаалааххын дуо? Сылдьыбыт суолбутун тибиигэ тэптэрэн, айаммыт аартыгын ааннарын сабан, аан маӈнай көрсүбүт сирбитин умнууга хаалларар сүрэ бэрт буолаарай, мин билигин да түүлбэр түһээн көрөбүн адаар таас хайаларбын, таба миинилээх түөрэӈкэйдээн иһэрбин. Чыычааҕым борбуйун көтөхтөҕүнэ төрөөбүт түөлбэбин көрөн кэлэр санаалаахпын, ол кэннэ элбэх оҕо баттаатаҕына кэлэр-барар ыарыыра буолуо–
Чэлгиэн кыыһыгар киирэн чэйдии олордоҕуна дойдутун ахтыбычча тыл көтөхтө, Чэлгиэн эй- ээх диэбэккэ саӈата суох кыыһын сырайын көрөн ылла, Ылгына тугу да саӈарбата, саӈа сыӈалаһаан эрэ кыыһа тугу эрэ балльыгырыы-балльыгырыы ийэтигэр илиитин уунан көтөхтөрөөрү ууммутугар Бойбоох көтөҕөн ылла, оҕотун араас минньигэс тыларынан сыллыы-сыллыы таптаата. Кырдьык кэлин кэмнэргэ тыына-быара хааттаран барыан кэлиэн баҕарталыыр буолан эрэр. Быйыл үлэ-хамнас үмүрүйдэҕинэ муӈха кэнниттэн Туймаадаҕа киирэн тахсар баҕалаах, Бойбоох этэрин курдук ыраах айаӈӈа ыыталаатахха, куоракка саӈа дьону хомуйан айан аартыгын аһыахха диэтэххэ эмиэ да эрэйэ кыһалҕата элбэх курдук. Бэргэни кытта хара тыаттан киирдэҕинэ кэпсэтиллиэ, уолаттара да дьэбир дьоннор кыра саастарыттан кыһалҕаны билэн улааппыт дьон.
— Аны кыһалҕата Кырбый барарын иһиттэҕинэ Мохсоҕол барсаары тииһиэ, өссө туохха эрэ тэп диэбиттии Туллукчаанатын соһоору ачыарыһан туруо. Ол баар эрэйэ–
Бойбоох Мохсоҕолун санаан үөһэ тыынан ылла, оҕото булан ылбыт иэйиитигэр, ыраас оҕолуу тапталыгар орооһуон баҕарбат.
— Оннук айанныан баҕарар буоллаҕына биһигини кытта Сайсары Эбэни көрө киирдин, бу икки ардыгар син суулаһан сылдьыахпыт–
Чэлгиэн баҕа санаатын эппитигэр Бойбооҕо күлэн мүчүйдэ.
— Ону истиэ дии саныыгын дуо? Атыыһыты билбэт киһиэхэ дылы, иӈсэтигэр да ыытыаҕа, Мохсоҕол кинилэр орохторунан сүүрбүтэ ыраатта, оҕобун онно- манна тэбиэхтэрэ диэн куттанабын–
Бойбоох ытырыктата саныырын аһаҕастык эттэн үөһэ тыынан ылла. Чэлгиэн ,,Быйаҥнаах Эбэҕэ,,Кырбыйдыын бара сырыттылар, сэтиилэммит аттарын ындыылары, төргүүлэри сүөкээн түӈэтэн биэрдилэр. Бэргэннээх тыаларыттан чопчу киирбиттэр, эттэрин, түүллээхтэрин илдьэ бараары тиэнэн бүппүттэр. Хойутаан, Кыра Кыачаанныын түүлээхтэрин туттаран ындыыга кэлбит аһы таӈаһы ылан хааллылар…
— Бэргэн уолаттаргын кытта Туймаада Эбэ Хотун хочотун көрө-истэ киирсибэккин дуо? Эдэр дьоннор кэнэҕэһин бэйэҕит айан аартыга оӈостуоххут–
Чэлгиэн эппитигэр
Бэргэн чэйдии олорон хайдах эрэ саарбахтаабыт курдук Кыра Кыачаан кыыһын диэкки ыйытардыы көрөн ылла, хата биирдэрэ үөрэн ытыһын,,

тэп,, гына оҕуста…
— Үчүгэйин хата Бэргэн кэһиитин аҕалыаҕа–
Уолаттара үөрүүннэн барсабын диэн өрүкүнэһэ түстүлэр түстүлэр, аны манна кыстаан олорор ,,Нуучча Уйбаан,,барсабын диэн турда, хайыахтарай ,,нэһилиэк кинээһэ көӈүллүүр буоллаҕына барыс,, диэтэ.
— Биһиги ыраата барар буоллахпытына сохсолорбутун, айаларбытын, тоһуурдарбытын торумнаан кэлиэ этибит–
Чэлгиэн диэкки сэрэммиттии көрөн ылла.
— Оннук буоллаҕа дии, билигин да күн дьыл баар, ороһооспокко кэнниттэн тымныы муоһа кыларыйыыта киирээриӈ–
Бэргэн боруоран олорбут сырайа сырдыы түстэ, Хойутаан, Кыачаанныын чугас эргин тоһуурдарын эбии көрүөх буолан хааллылар…
— Чэлгиэн мин урут сылдьыбыт уолаттары сөбүлэһэр буоллахтарына ылан барабын–
Кырбый төннөн иһэн Чэлгиэӈӈэ бэйэтин баҕа санаатын биллэрдэ.
— Этэрин этэн көрүллүө атын кыһалҕалаах ыал аҕалара буоллахтара, сааһыран түспэтийэр да кэмнэрэ кэллэҕэ, дьиӈинэн үөрүйэх дьон барсара үчүгэй буоллаҕа дии, сырыы бөҕөтүн сылдьыбыт сирдэрэ–
Харачаас, Уһуктаах үөрүүннэн сөбүлэстилэр, кистээбэккэ эттэххэ эдэр саастарын аһарбыт сирдэрэ буоллаҕа, сүүрбүт-көппүт дойдуларын ахтан да ылаллар. Күлүк, Көкөт ыарыы да барбатылар, Кустук да барсарын биллэрдэ, Быралгы икки уолун холбуур буолла. Аны наар көлө сыарҕаларын көрдүлэр, илдьэ барар аттарын таллылар,эти аҕыйаҕы үксэ хааһахтаах түүлээҕи тиэннилэр. Эти, арыыны Чэлгиэннээх тиэнэн киирэллэр куоракка чугастыы. Мохсоҕолго эппэтэхтэрин үрдүнэн истэ охсон балтын Кырбый үрдүгэр түстэ…
— Эппэккэҕин улахан аҕай саһан бараары сылдьаҕын дуо? Наһаа да итинник гымматаргын тыл аӈардаһан сылдьыа этибит–
Мохсоҕол хоргуппут санаатын малтаччы эттэ.
Кырбый күлэн лаһыгыратта, убайа кыыһырбыт сырайын көрөн…
— Эн Атыыһыт мааны кыыһыттан күнүӈ ыйыӈ тахсан атыӈӈа улаханнык аралдьыйбаккын быһыылаах, Атыыһыт кыыһынан мончууктаан кини баайын хаӈатар туһугар ууга да түһүөх курдуккун–
Кырбый убайын өтөрү-батары саӈараат тахсан барда,
Бойбоох оҕолоро кыӈкыйдаһалларын истэ туран Мохсоҕолун аһына санаата.
— Тоойуом онтон эн Чэлгиэннээҕи кытта куоракка киирэн тахсыаххын–
Бойбоох уолугар сэмээр этэн көрдө.
— Ол киһи барар дьонун сүүмэрдэнэ сылдьар, миигиннэн эрэ итээбэт быһыылаах–
Мохсоҕол кыыһыран силбиэтэнэн кэбистэ…
— Оҕолорум кыраттан сылтаан иирсээри киӈир хаӈыр саӈарсан эрэллэр, Мохсоҕол ыраах Тайҕаҕа барсаары гынарын балта хаахайдаһар–
Чэлгиэн кэлэ сырыттаҕына Бойбоох хомолтотун кэпсии тоһуйда, ииппит ийэ сүрэҕэ оҕолоро иирсэ сылдьалларын сөбүлээбэтэ көстөр.
— Баҕалаах буоллаҕына барыстын ээ этэӈӈэ сылдьыбыт сирэ, онно тоҕо хаахайдаста–
Чэлгиэн чахчы соһуйда, кини Кырбый убайыгар

этэр ини диэн кырдьык эппэккэ сылдьар. Ити олордохторуна Кырбый, Мохсоҕоллуун киирэн кэллилэр.
— Хайа оҕолор кыра аайы киӈир хаӈыр саӈарса сылдьаҕыт дуо? Кырбый убайыӈ барсарын тоҕо туорайдастыӈ, Мохсоҕол барсар киһи бэйэтэ дьонун кытта билсэр баҕайыта, ыраах сиргэ иирсэ сылдьар үчүгэйдэ тиэрдибэт. Барсар буоллаххына сэмээр бэлэмнэнэ сырыттаҕыӈ дии–
Чэлгиэӈӈэ Кырбый туох да диэн утары саӈарбата. Кини курдук киэӈ холку көҕүстээх, кыраҕа кыыһыран кыӈкыйдыы сылдьыбат, улахаӈӈа да уолуйан уолугунан тыыммат, мас көнө киһини ытык тылын ытыктаабат суох быһыылаах, төһөлөөх тулаайаҕы бүдүрүйэн бүк түспүтүн бүлгүнүттэн көтөҕөн самныбат санаалаан уйгулаах олохтообута буолуой. Чэлгиэн саӈарбытыгар Мохсоҕол сырайдыын сырдаан кыайбыт-хоппут хараҕынан балтын Кырбыйы көрөн ылбахтаата. Сотору аһыы түһээт таһырдьа,, тилир,, гынан хаалла…
—Ити баар Атыыһытын кыыһыгар ыстанна, дьэ үчүгэй ууга-уокка түһүү–
Кырбый убайын күлэ хаалла. Аҕыйах хонугунан ыраах айанньыттарын Чэлгиэн Быралгыларга дылы атааран төнүннэ, сайыспыттыы тумарык быыһынан сүтүөхтэригэр дылы айан аартыгар туран хаалла…
— Наһаа да хас айаннаатахтарын аайы аймана хаалаҕын, оҕолорун саӈа уйаттан көтүппүт чыычаах курдук–
Кыыһа Бойбоох Чэлгиэни утары көрөн олорон күлэн мүчүйэр. Биирдэрэ урукку сылларга кыыһынаан Бойбоохтуун улаҕата көстүбэт улуу өрүстэри, кыһыннары кыынньа турар сүүрүктээх үрэхтэри, халлааны хаххалыыр хаардаах хайалары аартык аһан айаннаан ааспыттарын санаан үөһэ тыынан ылар. Өбүгэлэр барахсаттар,, Үчүгэйдик олордоххо сыл-хонук биллибэккэ ааһар,, дииллэрэ, кини Бойбойбут кыра кыыһы күн бэҕэһээ көрсүбүт курдук саныыр, онтуката сүүрбэччэ сыл ааһа охсубут эбит, ол тухары төһөлөөх сир иэнин кыһын сайын тыырбыттара буолуой. Кыыһа кини халыӈ хаххата, үрдүк өһүөтэ, айанын аартыгын араӈаччылыыр алгыһа буолара. Чэлгиэннээх ороһооспо кэнниттэн тымныы оҕус муоһа кылаана кыларыйан эрдэҕинэ биирдии сыарҕалаах аты сэтиилэнэн айаӈӈа туруннулар, эбии ,, Ырыа,, аараттан Ылгын барыстылар. Билигин быт да хаамыытынан буоллар күн лаппа уһаата, сарсыардааӈӈы дьыбар көттөҕүнэ күнүскү өттүгэр ылааӈӈы күннэр үүнэн айанныырга сымнаһыар, аны айаӈӈа үөрэнэн имиллибит эһэ тириитин үрдүнэн хастыы да да таба тириитэ тэлгэтэн олбох гынан айанныыллар, аара хонор түгэннэригэр хаарын күрдьэн ураһа оҕотун эрийэ тардан иһирдьэ кулуһун оттон тэллэхтэри тэлгэтэн хонор сынньалаӈа бөҕөтө, эрэй икки атахтааҕы үөрэтэн эрдэҕэ. Кэлэ бара айанньыт элбэх араас аттаах атыырдаах. Даадар олоҕор туох да моһоло суох тиийдилэр, киһилэрэ атыӈырыах курдук буолан

иһэн Чэлгиэни көрөөт үөрэн айаҕа ырбайан ый курдук сырайданна…
— Хайа Чэлгиэн быйыл ыраатар айанньыттаргын эрдэлэппиккин дии, уонча хонуктааҕыта этэӈӈэ кэлэн ааспыттара, дьэ кыыс оҕото курбалдьыйан иӈнэн турбат идэмэрдээх сырыылаахтары илдьэ иһэрэ, манан сылдьан ааспыт оҕо эбит, тыӈырахтаах тыытыспат,уот тыллаах утарсыбат оҕото үһү, мин киһим инньэ диир–
Даадар күлэ түһээт аттыгар олорор айдарыылааҕын көрөн ылла.
— Чэлгиэн дьэ хата бэркэ түбэһэ кэллигит, сарсын кыра кыыспын кэпсэтэ ааттаах суоллаах ,,Атахтаах,, алаас ааттааҕа Бөтүкээн илэ бэйэтинэн кэлэр, ол киһи илдьитэ хоруота элбэх, мас тардыһар мадьылаах, хары харбаһар тарбахтаах, бүдүрүйбэт бүлгүннээх тустуукаах үһү, дьэ оннук кыбыыккаҕа киирэн олоробун, ааппын суолбун алдьатан сир-буор сырайдаан кыыспар биир халыымы куппакка ылан барар баҕалаах, аны сорун дуу, дьолун дуу оонньотон кыыһым кини уолун икки хараҕынан көрбөт, ол иһин оннук кыһалҕаҕа киллэрдэ, аккаастаатахха аатым суолум барар–
Чэлгиэн уолаттарын көрөн ылла, бу эдэр уолаттар хайдахтахтара туохтара биллибэт, хаһан даҕаны ыһыахтарга оонньоон хайдахтарын көрдөрө иликтэр. Бэргэнин, Үӈкүрү, Хардааччыны хардары таары көрөттөөн ылла, уолаттар да сырайдарын харахтарын кистии туттан олордулар, син санаа да ылбычча дьон кэлэрэ биллибэт, бэйэтин күүһүн кыаҕын билинэн таӈсык бырахтаҕа, Чэлгиэн уолаттарын аһына санаата, сабыс саӈа үнүгэстии үүнэн эрэр ыччаттарын туора сиргэ аҕалан буор куттарын булгурутан, салгын куттарын ыһыан баҕарбата, оҕо кутун иӈэрбит иэйиэхситтэрэ ытыы соӈуу сылдьыаҕа…
— Оннук буулаҕа бухтыырдары оӈостон кэлэр буоллаҕына, мин уу ньулдьаҕай уолаттарым утары уунан утарсыбат буоллахтара дии–
Даадар күлэ олорбут сырайа күлүгүрэ түстэ.
— Чыычааҕым барахсаны сарсыӈӈы күн үүнүүтэ ол хара кырыыстаахтар ылан барар сордоро буоллаҕа, оҕобутун бу сору-муӈу көрөөрү күн сирин көрдөрбүт эбиппит–
Даадар кэргэнэ муӈатыйан ытамньыйан ылла, хараҕын уута икки иэдэһинэн тохтоло суох сүүрдэ. Хаппахчыттан кыыс оҕо сүүрэн тахсан ийэтин кууһа түстэ. Эмиэ ытыах курдук сырайа мэрбэӈнээн барда…
— Эрдэттэн наһаа айманан куккутун-сүргүтүн сүөрүмэӈ, муоһа туйаҕа суох дьон буоллахтарын оонньоһон көрүллүө–
Чэлгиэн бэрт холкутук саӈарбытыгар, бары өрө көрө түстүлэр, Даадар сырайа сыыйа сырдаан барда. Кыыс ийэтин илдьэ хаппахчыга түстүлэр. Чэлгиэн кыыһы көрөөт аһыммыта. Аар айылҕата анаан айар да буолар эбит, ити бэйэлээх таӈара табатыныы чэмэличчи көрбүт барахсан ол ньүдьү балайдар дэгиэ тыӈырахтарын иһигэр киирдэҕинэ, күнү көтүппэккэ күлгэ көрөргө көмүс кутун көтүтүөхтэрэ,

айыллыбыт айыытын алдьатыахтара. Даадар эппитинии сарсыарда уонча аттаах субуруһан кэллилэр, инники өттүк баттанан модьу киһи багдаллан олорор, аҕа баһылыктара быһыылаах диэн Чэлгиэн сэрэйэ санаата, дьэ чахчы тосту туора быһыылаах дьон эбит, үгүс элбэх кэпсэтии суох, наар кыыһыран буугунуу сылдьар курдуктар.
— Хайа Даадар мин илдьиппэр эппиэттэһэр аиһилээххин дуо? Туох да үгүс элбэх мачайа суох кыыскын ылан барабыт дуу–
Сандалыга чэйдии олорон нүһэрдик көөҕүнээтэ.
— Онтон оӈоһуубут ыйаахпыт билиэ буоллаҕа,—
Даадар Чэлгиэн диэкки көрөн ылла. Үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох мас тардыһаары олордулар, хотон аанын аһан ол холуодатыгар тэбинэн Чэлгиэн иһирдьэ үллүбүт хабах курдук таһырдьа олордо, олгуобуйа маһын быһаҕаһын туттаран кэбистилэр,, Чээй,, диэн ыһыыны кытта Чэлгиэн илиитин садьыс гыннаран үллүбүт хабаҕы үрдүнэн көтүппүтэ чөмөхтөмммүт ынах сааҕар сырайынан түстэ, дьиэлээхтэр,, уруйдаан,, ыһыытаһа түстүлэр. Аны тэлгэһэҕэ туста таҕыстылар, Бөтүкээн сырайа үтүөнү күүппэттии боруоран турда, Чэлгиэни утары атыыр сылгы курдук силбиэтэммит баҕайыны киллэрдилэр, киирээт да сиһиттэн ыга тардан мадьыктаан барда, Чэлгиэн икки харытыттан өрө ыйаан таһаараат төбөтүн оройунан күрдьүккэ батары бырахта. Дьиэлээхтэр,, Уруй,, бөҕө түһэрдилэр. Бөтүкээн хара маӈнай кэлиэҕиттэн сэнээбиттии силбиэтэнэр бэйэтэ Чэлгиэни сэрэммиттии-толлубуттуу көрөттөөн ылла. Хары былдьаһааччы чугаһаабата даҕаны, кэлиилэр саапыт курдук саӈата суох аттарын үрдүгэр түһээт төттөрү түӈкэлийэ турдулар. Даадар ханна да олордуон туруоруон булбакка биир кэм айаҕа бап баллыгырас, үөрүүтүттэн түӈ-таӈ барбыт курдук буолла. Кыыс ийэтинээн тахсаннар сандалы маанытын тартылар.
— Киһи эрэ буоллар аӈардастыы айаатаабыта муоһа-туйаҕа туллан төнүннэ, оҕом барахсан айыы кутун араӈаччылыы түбэһэ кэлбит эбиккит–
Даадардаах дьиэннэн бука бары махтал бөҕөтүн эттилэр,, Ырыа,, бу дьон үөрүүтүн үллэстэн уһун түүн ,, Олоҥхолоон,, диэрэттэ.олоӈхону истээри киһи бөҕө киирдэ, ойор күннэрин олоӈхоннон көрүстүлэр.

Содержание

• 111

111

— Аҕаа тоҕо Чэлгиэн бэйэтинэн биһиги туспутугар ити ньүдьү балай Бөтүкээни кытта күөн көрүстэ–
Хонолоһорун аттааран наҕылыччы дьэ,, Һуу,, гынан чэйдээри сандалыны тарда сылдьан кыралара оһоҕос төрдүн оҕолоро күнү көрдөрбүт көмүс чыычаахтара аҕатыттан ыйыппытын биирдэрэ көмүлүөк иннигэр хамсатын хаһа олорон өйдөөн истибэтэ быһыылаах.
— Ээ тоойуом атын сиртэн айдарыылаах, Улуу Суорун олоҕуттан оӈкуллаах, өбүгэбит өрө туппут ,,Холоругун,,сыдьаана сырыттаҕа дии–
Аҕатын оннугар абаҕата талах олоппоско олонноон олорон хамсатын соппойо-соппойо хоруйдаата.
— Ити уолаттара бөдөӈнөрө уӈуохтарынан улахаттара кыраҕа кыайтарыа суох көрүӈнээхтэр–
Кыыстара биир кэм айаҕа хам буолбакка токоолоһо сырытта.
— Ии Холорук уолаттарын харыстаатаҕа дии, айан аартыгын иччилэрэ үйэлэригэр үктэммэтэх уолаттыры хайдах санаан хаалыахтара биллибэт, киһи барахсан күн сиригэр түһэригэр,, Биһигиттэн,, дьылҕата бэриллэр хайдах ааттанарыӈ,, Харысхал,, хаххата, өбүгэттэн өһүллүбэт өйөбүлэ, Бойбоох оҕолорун куйаарынан көтөннөр күн сирин көрдүннэр диэн ааттаатаҕа,, Кырбый, Мохсоҕол,, Айыы сирин көтөрдөрүнэн–
Дьэдьэн ону-маны бэрийбитэ буолан абаҕатын кэпсээнин истэ сырытта, Үӈкүрү санаан сүрэҕэ сып-сылаастык,, мөҕүл,, гынан ылла, санаатыттан кыбыстан иэдэрэ,, тэтэр,, гына түстэ, умса көрөөт хаппахчытыгар киирдэ. Ити уһун көнө уолу көрөөт да дьикти иэйии илгийэн ис кутун аймаабыта. Уол эмиэ субу-субу сылаастык көрөн ылара. Кыыс оҕо сырдык иэйии кутун ис түгэҕэр кистээбитэ, бэйэтэ эрэ санаа кута оӈостор кистэлэӈэ буолбута. Ийэ сүрэҕэ барахсан ити уолаттар кэлэн ааһыахтарыттан кыыһа уларыйбытын көрбүтэ-сэрэйбитэ…
— Хайа бу халлаантан түстүгүт дуо? Хантан күөнэх курдук күөрэйдигит?—
Кырбыйдар кырыы турар дьиэҕэ-уокка киирбиттэригэр аан таһыгар кыра наачайбыт киһи үгэргии тоһуйда, инникилээн испит Уһуктаах саӈата суох туора хаһыйан баран түгэх диэкки аастылар. Аара суолга тибиигэ ылларан уһун түүн хаар хаһыытыгар эӈиэ силгэлэрэ эстэн утуйбут эрэ киһи диэн кыһалҕалаах киирбиттэрэ. Бэйэлэрэ да киӈнэрэ-наардара холло сылдьара, Кырбый ,,улахан буркун түһээри гынна,, диэн айаннарын аара тохтотоору гыммытын,,
— Бу үчүгэйгэ сир ыла түспэккэ түһэр дуу, түспэт дуу буркуну кэтэһэн күнү дьылы ыытабыт дуо–
Мохсоҕол истибэккэ түһэ турбута, кини иһигэр кыһыйа саныыра наар Кырбый тылынан сылдьалларын иһин, ийэтигэр эмиэ кыыһырара киниэхэ айдарыы кутун иӈэрбэккэ Кырбыйы талбытын иһин, айдарыылара дьахтар өртүнэн эрэ бардаҕына абыраллаах буоларын, эр киһиэхэ иӈэрдэххэ толук көрдөөн аймахтарын эһэрин хантан билиэй. Кырбый убайын

батыһарга тиийбитэ, кэнниттэн уолаттар суксуруһа түспүттэрэ. Сирдэрин ортолуу да иликтэринэ халлаан быһыыта-таһаата алдьанан барбыта, илинтэн хаардаах халыӈ былыттары ытыйан ала буурҕа түспүтэ, тыаллаах хаар быыһыгар сыарҕалаах ат барыӈныыра көстөн ааһара. Уолаттар элбэх эрэйдээх сырыыны сылдьан уйаннара-хатаннара биллибит дьон уолуйан умса төннө түспэтэхтэрэ, хаары кытта хатыйсан, буркуну кытта бурайсан дьон түһэр сирин булбуттара, ол иһин киирэллэрин кытта хаайтара сытар дьон харахтарын тиэрэ көрбүттэрэ.
— Бу сир халлаан силбэһэр буркунугар хайдах суол-иис хайан кэллигит, баатыгыран айан суолун ыйар айдарыылаах оҕо баар быһыылаах–
Биир сырыы бөҕөтүн сылдьыбыт сырайдаах кырдьаҕас сөхпүт хараҕынан Кырбыйы көрөн туран ыйытта. Уолаттар тугу да саҥарбатылар…
— Өрдөөҕүтэ айаӈӈа элбэхтик биир кыыһы көрсөн ааспыттахпын, биһигини айанньыттары элбэх араллаантан абыыраабыта, ол барахсаны аҕыйах сылтан бэттэх көрө иликпин Чэлгиэни эмиэ, онтон эһигини хайдах эрэ хараҕым таптыы көрөр ээ–
Кырдьаҕас Көкөттөөх, Күлүктэн ыйытардыы көрөттөөтө.
— Урут кырдьык айаммытыгар Бойбоох сирдьит буола сылдьара, билигин Айыыһытыгар олорор, кэргэнэ, кыыһа Кырбый бааллар, Чэлгиэн чугас эргин айанныыр–
Кырдьаҕаһы кытта ыллам киһи Көкөт кэпсэтэн барда…
— Барахсан ыал буолан Айыыһыттанан эрдэҕэ айылҕата таайдаҕа, кыыһа ийэтин баппыт буоллаҕына айаӈӈытыгар абырыаҕа–
Бары Кырбыйы сэрэммитии көрөн ыллылар…
— Бу халлаан төһө уһуннук хаайыа диэн сылыктыыгын?—
Кырбыйтан биир эдэрчи киһи ыйытта, сырайыттан көрдөххө хаайтаран тыына-быара ыгыллыбыт быһыылаах…
— Үс күннээх сэллиэҕэ ол улахан буолбатах, хайа үрэҕиттэн тарыӈ уута ыгыллан иһэр ааһыар дылы кэтэһиннэрэ буолуо–
Ыйыппыт киһи хараҕа уһулу ойо сыста соһуйбут омунугар,, тууй сиэ эмиэ биир кыһалҕа үөскээтэҕэ үһү,, улахан балаҕаӈӈа олоӈхо буоларын истэн бары онно тоҕо сууллан таҕыстылар. Мэнээк,, Олоӈхо,, буолбатах, дьиэлээх киһи күрэхтээх тэрийбит.,, Ырыа,, да тиийбэтэллэр эппэхтиир уолаттар бааллар эбит. Кылгыс-кылгастык этэ-этэ туораан истилэр, баар дьон улахан биһэрибили биэрбэтилэр,, Өссө этээр киһи баар буолаарай?,, кэтэһэ сатаан баран дьиэлээх ордоотото,, Мохсоҕол этэн көрүүй, айылҕаӈ аһыллынаҕына аатыӈ суолуӈ арбаныаҕа,,Кырбый убайыгар сибис гынна, биирдэрэ бэйэтэ да этэрин эппэтин саарбахтыы олорбут киһи ойон туран көмүлүөк иннигэр турар талах олоппоско олоро түһээт көхсүн этиттэ, бастаан симик соҕустук эппэхтээн иһэн күөмэйэ чөллөрүйэн кылыһахтаах куолаһа оһох ураатынан куйаарга кутулунна. Бастаан хайдах эрэ дьаарханан киирэн-тахсан аалыӈнаспыт дьоннор

атын дьиэттэн киирэннэр айахтарын атан этэр тыла иччилээҕэр, кэпсиир тыла кэрэтигэр, ойуулуур тыла оһуоругар курдары таттаран көтөн иһэр курдук сананнылар.,, Олоӈхоһут,, орто дойду олоҕор отун-маһын ойуулаан, бардар бараммат айан аарыктарын, харах ыларын тухары хамсаабат хара тыатын, чурулуур сүүрүктээх үтүмэн үгүс үрэхтэрин, аата ахсаана биллибэт улуу туона Эбэлэрин, ырыаҕа ылланан, тойукка туойуллар улуу нэлэмэн өрүстэрин, хаар бэргэһэллээх адаар таас хайаларын, төлкөтө түспүт төрөөбүт түөлбэлэрин, борбуйун көтөхпүт күөх кырыс тэлгэһэтин, кыһыӈӈы буркуннаах дьыллары, сайынын уот куйаас күннэрин барытын этэр тыл эгэлгэтинэн эргитэ сылдьан эйээртэ, урааӈхай барахсан уус тыла үгүс да буолар эбит,сайаҕас саха тыла силлиэ тыаллыын ситимнэһэн сыһыыларынан, алаастарын көтөрүн тыаллыын кытта чуумпуран айылҕалыын иһиллээтэ…
Дьиэлээх бэри диэн бэркиһээтэ, сөрү диэн сөҕөн туох да диэн булан эппэккэ тэпсэӈнии турда, оҕо киһи диэн олуттаҕастык санаабата, маны этэн эрдэхтэрэ,, сэнээбиккиттэн сэрэн, сэттэҕин ылыаӈ,, диэн. Ким оҕото буоларын туоһуласта, Кырбыйдыын игирэлэрин, Бойбоох оҕолоро буолалларын истэн, харахтыын сырдаата ама төһө да бүтэй дойду буолбутун иһин айанньыттартан элбэхтик истибитэ, аҕыйахта көрөн да аһарбыттаах, ол барахсан оҕолорун араас иэйии куттаабытын көрөн тылын ууһунан хайҕаата. Баар дьоннор бары улуу киһини үөһэттэн айыылар арчылаан тыл ууһун иӈэрэн түһэрбиттэрин көрдүлэр-иһиттилэр. Мохсоҕол аата аартык-аартык аайы айаатаата, сур сылгы буолан айан суолунан сиэллэ. Дьиэлээх Кырбыйдаах, Мохсоҕолу үрүӈ дьиэтигэр ыҥырда, хотун тыаһа-сыма суох сылдьан сандалытын бэлэмнээтэ, хаппахчыттан сааһыран эрэр кыыс сандалыга саӈата суох асаһан барда…
— Оҕолор мин эһигиттэн көрдөһөөрү гынабын, кыыһым ыал буолуоҕуттан кыһыл оҕону көрдөрө илик, инчэҕэй эттээҕи илиибитигэр көтөхтөрбөтө, туох эмэ көмөһөрдөөхтөрө дуу диэн ыйытаары, эрэ буолуохсут төрөөбөтүнэн баайсан атын дьахтарга аралдьыйда–
Кыыс барахсан кыбыстан икки имэ кытаран таҕыста, иэдэһинэн харах уута халыйда. Кырбый кыыһы көрөн олорбохтоон баран…
— Кыыһыӈ оҕо бөҕөнү хаайа сылдьар, эн бэйэӈ төрүүр төлкөтүн төлөрүтэн, айыылара анаабытын алдьаппыккын, онон кыыскын буруйдаама–
Дьиэлээх сыпсырыйа олорор чэйигэр чачайа сыста…
— Хайдах-хайдах–диэн кэлэҕэйдээтэ.
— Айыылартан анаммыт аналлааҕыттан араарбыккын, Иэйиэхситэ иччилээбитин иӈнэри үктээбиккин, күүскүн атын киһи анныгар аспыккар Айыыһыта антах хайыспыт, Иэйиэхситэ иһин түгэҕэр иһийбит–
Дьиэлээх сырайа туолбут ыйдыы кытаран таҕыста.
— Оҕом барахсан төһөлөөх иэйэн-куойан

көрдөспүтэй,, таптыыр киһибиттэн араарымаӈ,, диэн, эн истиэх бэйэлээх буолуоӈ дуо, аҕыйах от хаата ынахха,бөххө сыыска оҕобут дьылҕатын атыылаабытыӈ дьүһүнэ ити баар–
Дьиэлээх хотун ис–иһиттэн иэйэн ытаан барда.
— Алыс тоҕо айманаҕыт, уһуппакка кэӈэппэккэ ол уолунаан холбоон кэбиһиӈ, билигин да санаата сырдык, сүрэҕэ чугас кэтэһээхтиир эбит–
Кырбый этэрин кытта ытаһа олорбуттар сырайдара сырдаан барда. Дьиэлээх төӈхолдьуйан Кырбыйга махтал бөҕөтүн биллэрдэ, уһаппакка сарсыӈӈы күӈӈэ бара сылдьар санааланна. Силлиэ тохтоон аҕыйах хонугунан айанньыттар суксурустулар. Таастаах үрэҕэ тааӈа ааһан килэӈ мууһунан килэччи көрө сытар. Кырбый уолаттара аттарын сыбыдахтаан килэӈӈэ сэрэнэн таһаардылар, бэйэлэрэ анал оӈоһуулаах иӈэһэни этэрбэстэригэр кэтэ сылдьар буолан тирэхтээх, сыарҕаларын биирдии-биирдии соһон таҕыстылар. Маннык халтарааӈӈа сыарҕалаах атынан сэрэҕэ суох киирэн аттарын алдьаппыт элбэх. Уолаттар аттарын саӈа көлүнэн айаннаары турдахтарына үрдүк мыраантан сыарҕалаах аттаахтар киирэн үргүлдьү сиэллэрэн түстүлэр, көрөн турдахтарына бастакы ат төкүнүйдэ, иккис өрүһүммэккэ сыаҕа үөһэ сүүрэн таҕыста, атын аттар кыайан өрөһүнэн тохтообокко хааһы бөҕө буоллулар, ат кистиирэ, киһи ыһыыта үрэх иһин толордо. Уолаттар иӈэһэлэрин кэтээт онно сырыстылар. Уһун күннэрэ манна бүттэ, дьоллоругар биир да ат алдьамматах, син ампаалыктаһан айаннарын салҕаатылар. Сарсыарданнан дьонноох сири булан сынньаннылар, аттарын уоскутан кыратык нуктаан ыллылар. Аара суоллаах алдьархайдарын кэпсээн сорох дьон киһиргиир курдук дьүһүлэнэллэрин көрөн Кырбый кэлэйэн түӈнэри хайыста. Кырбый киэһэлик да буоллар уолаттарын түүрэйдээн айаӈӈа туруннулар, уолаттара соһуйдаллар да хайыахтарай айанныырга тиийдилэр. Ырааппытарын кэннэ сынньана олорон хаартыттан сылтаан хаан бөҕө халыйыыһы диэтэ, мантан ыла түүӈӈү сырыылаах түүлээх уллуӈахтар, хараӈаны харахтанар хаан олбохтоохтор элбэх сирдэрэ. Уорар талыыр уодьуганнаах уллуӈах сырыылаахтар үксээбит дойдулара…
Чэлгиэннээх этэӈӈэ Багдарыыны буллулар, киһилэрэ үөрэн дыгыйа сылдьар. Хата киһи бэрдэ түбэһэн биир сэтиилээх сыарҕаны Кырбыйдаахха кыбытан ыыппытын кэпсээтэ.
— Чэлгиэн уол оҕото ыыргыт ыраатан, сырыыгыт кэӈээн иһэр буоллаҕа, хата бу оҕолорго Күлүк курдук көтүтэр хаартыһыт баара буолаарай?—
Этэн көрө-көрө күлэн күһүгүрэттэ.
— Хаарты хайдах харахтааҕын хантан билиэхтэрэй хара тыа оҕолоро–
Чэлгиэн күлэн мүчүйдэ,, Ырыа,, кэлсибитин көрөн сарсыӈӈы күнү олоӈхоҕо аныыр эбиппин диэн Багдарыын күлүгэр имнэннэ. Үрүӈ дьиэтигэр куорат, чугас эргин кыанар өрүттэрин

ыӈыртаата, анал үлэһиттэри наймылаһан ас бөҕөтүн астатта.
— Дьэ Чэлгиэн,, Ырыа,, олоӈхотун истээри куорат күлүктээхтэрин, ону кытта чугас эргиннэри ыӈыртаатым, онон хотун, тойон хотоҕостуу субуллуохтара. Улуу,, Олоӈхоһут,, кэллэҕинэ биллэрээр диэбиттэрэ күтүр өр буолла–
Багдарыын саӈара туран ытыһын имэринэн ылла.
— Хайа тустаах киһиӈ туох диирий?—
Чэлгиэн,,Ырыатын,, көрөн ылла, биирдэрэ улаханнык уолуһуйбатах курдук,,Этэн да көрүллүө,,диэтэ көнөтүнэн. Кырдьык киэһэннэн киһи бөҕө суксуруста, көмүскэ түүлээххэ сууламмыт хотуттар кытары кэллилэр.

Содержание

• 112

112

— Тойоттор уонна Хотуттар бүгүн саха биир саарына Өбүгэбит үйэттэн-үйэҕэ ыра оӈостон,, Олоӈхоннон,,кыһыӈӈы дьыбар тымныыларын, сайынын өӈөрүк куйаастары, өлбөт сүппэт кэпсэлгэ киирбит Кэрэ Куоларын, Орулуос Дохсун сырыылаах улуу бухатыырдарын, ыӈырыллыбыт ыалдьыттарга,, Ырыа Ылгын,, ыллаан-туойан урааӈхай уһун сылларга уйалаабыт, саха соргу-дьолун биһиктээбит,, Олоӈхото,, найдах курдук дириӈ иэйиилээҕин иһитиннэрэн этиэ–тыыныа–
Багдарыын бэрт уһуннук олорор тойуттарга, хотуттарга,, Олоӈхолуур,, киһитин билсиһиннэрэн тоӈхоӈнуу-тоӈхоӈнуу,, Ырыаны,, ыйан көрдөрдө.
Чэлгиэннээх киирэннэр хаӈас диэкки халыйдылар, уӈа мааны олбоххо олорор тойоттору утары көрөн олорулар.,, Ырыа,, көмүлүөк иннигэр турар талах олоппоско холкутук оллоонноон олордо. Мааны ыӈыырыылаах ыалдьыттар киирбит Чэлгиэннээҕи сонургуу көрдүлэр. Хотуттар идэлэринэн киирбит дьону бастарыттан атахтарыгар дылы сирийдилэр, мэнээк илии-атах үлэһиттэр диэҕи таӈастара-саптара ырааһа мааныта дьиктиргэттэ. Ордук Чэлгиэн таӈна сылдьар таӈаһын сирийэ көрөн ымсыыра санаатылар. Үүс тириитэ үтүлүгүн, таарбаҕан тириитэ таӈаһын, саарбаннар сиэдэрийдик тигиллибит сэлиэнчигин, хара саһыл хаймыылаах кырымахтаах киис тириитэ бэргэһэтин, хара таба тыһа курумутун. Сорох Хотуттар маннык кыыс кэрэ Саха Боотуругар истэригэр ымсыыра санаатылар, маннык киһи кэккэлэһэ сытар кэрэтэ, хоонньоһо сытар Хотуна холооно суох сир сиигин сибэккитинии, айыылартан анаан айыллыбыт Далбар Хотуна буолуо диэн санаа ис дууһаларын кымыстаата. Хаһыытыыр хараӈа харчылаахтар, ыһыытыыра чугаһаабыт үөгүлүүр үгүс үптээхтэр саха тэӈэ суох буолан олорбуттара, Чэлгиэни көрөөт сатаҕай санаалара сахсас гына түстэ,кинилэр санаалара тиийбэт киэӈ далааһыннаах, өбүгэ өтөҕүттэн өйөнүүлээх, тирэх тииттэн тирэниилээх, ийэ сиртэн силлибэт силистээх Саха Саарыныгар куттарын-сүрдэрин баттаттылар…
,, Ырыа,, оллоонноон олорон ойор күннээх орто дойдутун, ойуу-бичик оһуордаата, хаамар сирин ханарытан, кэлэр сирин кэдэритэн кэпсээн кэҕийэн, сонун гына соһоттоон хара тыатын ханыылаата. Былыргы дьыллар быралгы барбыт боотурдара, үөһээ дойду үмүрүйбэт үтүөлэрэ үтүрүйсэр кэмнэригэр, аллара дойду уот садаҕа кымньыылаах ааттааҕа Орто Дойдуга аат ааттаан алтахтаан тахсыбыт, кини киһи кыыбаҕата киирэн үс салаалаах уот садаҕа кымньыытынан кырбаабыта кыһалҕатын оӈорон чаҕылҕан буолан халлааны хайыта сүүрэлээбит, этиӈ тааһынан лүӈсүйэн сир иэнин кырбаабыта үһү. Күн сирин көмүскүүр, айыы сирин араӈаччылыыр, аллараа дойду ааттааҕын Алтахтыыр Аар Татайы утары уунан умсаахтаһар суох

буолбут, кэтэҕиттэн кэнэйдээн кэлбит сиригэр киллэрэр көстүбэтэх. Хара хаан харах уутунуу халыйбыта, өлүү суола өтөхтөрү өӈөйтөөбүтэ, инчэҕэй эттээхтэри ииннээбитэ, кырамта уӈуохтарын кыстаабыта. Ыксал тыыннара ыгыллыбыта, хара тыыннара хаайтарбыта…
,, Ырыа,, этэр тыла эҕэлэнэн, туойар тыла тобуллара, айар тыла аһыллара. Маннык кэрэ кэпсээннээх күн сиригэр төрөөбүтэ, айыы сиригэр анаммыта уус тыллаан уһаарбыта, саха барахсаны нохтолоох сүрэҕин толугуруу оонньоппута. Багдарыын билсэр баайдарыгар улуу олоӈхоһут ырыатын иһитиннэриэм диэбитэ ыраатта, иӈин араас олоӈхоһуту бачча саастарыгар дылы истэн-истэн кэллэхтэрэ, улаханнык ороһуйбатар да Багдарыын уу иһэ- иһэ хайҕаабытын иһин истиһэ-истиһэ кэлбиттэрэ. Бастаан аахайбаттыы истэн олорбуттара кэлин ис-иһигэр киирдэр-киирэн өйдүүн-санаалыын олоӈхо иһигэр киирдэр киирэн испиттэрэ, өбүгэлэрин өтөҕүттэн өӈөйөннөр кыһыӈӈы дьыбардаах халлааӈӈа соҕотох сэргэттэн ааллаах аттарын сүөрэ тардан уһун ыраах айаӈӈа дьүкээбил кустугун аннынан айаннаан иһэрдии санаммыттара. Багдарыын санаатын ситэн тойотторго, баайдарга тутум үрдээн көстүбүтэ, киниэхэ билигин киэӈ билсии, ыалдьыт буолар ыырдара аһыллара үчүгэйэ. Чэлгиэн курдук билсиилээҕин күөн туттан иһигэр киэбирэн да ылбыта, кырдьык үгүс араӈалар Багдарыыӈӈа ымсыыра санаабыттара, маннык дьон дьорҕоотторун, араас айдарыылаахтарын кытта атах тэпсэн олорон, киэӈ эйгэлээхтэри кытта билсиэн-көрсүөн баҕалаалаах элбэх этэ. Уһун түүн олоӈхону истэн оҕо курдук чуумпуран олордулар, өссө этэ түстэ диэн санаалаах,, ноо онтон хайдах этэй,, диэн ордооттоһон ыллылар, кэмниэ кэнэҕэс күн үөһэ ойуута күлэ-үөрэ истибиттэрин истэригэр тутан, итинниги күн аайы истэ олорбут киһи диэн баҕа санаалаах тарҕастылар. Чэлгиэни кытта хас да атыыһыт инникитин–кэнникитин эргинэргэ кэпсэттилэр…
Кырбыйдар ийэлэрэ Бойбоох, Чэлгиэн тохтоон ааһар түһүлгэлэригэр туораатылар, бу сир үүтүн-хайаҕаһын үчүгэйдик билэр эдэр саастарыгар тилэхтэрэ тэнийбит сирин Харачаас, Уһуктаах биэс тарбах курдук билэллэрэ. Күн уһаан ылааӈӈы күннэр тураннар дьыбара таҕыстаҕына сыарҕа сырылаччы барар, Кырбый, Мохсоҕол ийэлэрин биһигин ыйаабыт, түөрэҕэ түспүт тэлгэһитигэр киирэн туран халлааӈӈа харбаспыт адаар хайаларын, халыӈ систээх тыалары таптыы сонургуу көрөн турдулар, кинилэр ииппит ийэлэрэ бу сиргэ күн сирин көрөн кыра кыыс оҕо түөрэӈэлии хааман, аҕа буолара айылҕаттан анаммыт Чэлгиэни көрсөн атын сиргэ аналыгар көттөҕө…
— Хайоо дойду дьоно тиийэн кэллэхтэрэ үчүгэйин, өссө кимнээхтэрий диэн атыӈырыы көрөн ыллым ээ–
Бу дойду туллар тутааҕа

,,Сиэдэрэй,,диэн бар-дьонноро ааттаабыт Албаннара айхаллыы тоһуйда, кини үөлээннээхтэрин Харачааһы, Уһуктааҕы эндэппэккэ билэн эйэӈэлии түстэ. Манна да сыл хонук хаарыйан кырдьаҕастара олохтоох сирдэригэр аттанан үгүс билбэт сырайдара харахтара элбээбит…
— Кыыспыт Тугутчаана, Чэлгиэн аны айаннаабат буоллулар дуо?—
Балаҕаӈӈа аһыы олордохторуна билигин да хараҕын уота өһө илик абаҕалара чолбоодуччу көрөн олорон уолаттартан ыйытта–
Түргэн тыллаах муӈутаан Көкөт Бойбоох, Чэлгиэн олохторун онон-манан одоӈ-додоӈ кэпсээтэ…
— Оо оҕобут барахсаны көр атын сиргэ тиийэн Айыыһыта аһылыннаҕа, оӈоһуута оннук буоллаҕа.—
Кырдьаҕас манна ииппит уоллаах, кыыһа баалларын истэн сүрдээҕин үөрдэ.,, Кимнээхтэрий,, диэн сырайдарын сирийэ көрөн иһэн Кырбыйы көрөөт сүрдээҕин соһуйда…
— Бабат атын күтүр диибин даҕаны, хайдах хараҕым бүөлэнэн уу-чуумпутук киирбиккин билбэккэ хаалбыппыный?–
Оҕонньор өмүрэн өттүгүн охсунан түөрэӈэлээн ылла. Сибилигин тайаҕар тэптэрэн сылдьыбыт бэйэтэ сүр сымсатык ойон турда, хайдах да буолуон билбэттии эргин-ургум көрбөхтөөтө, өрүтэ өтүөхтээн олорор дьонун соһутта…
— Хайа эһээ хайдах буоллуӈ?—
Икки өттүгэр уоллаах, кыыс сиэннэрэ иилиӈкэйдэһэ түстүлэр…
— Ээ тоҕуйдар үөрүүбүттэн түӈ-таӈ да барыах курдукпун, оҕом Тугутчаана Үрүӈ Айыыттан анаммытын, кыыһыгар кыбытан бэйэтиттэн үс мутук үрдүнэн уйалаабыт, бөөлүүн түһээн хаһан да көрбөтөх улуу көтөрүм киирэ сылдьыбыта,ону билэр суох, бу оҕо ийэ кыыла аартыгын аһа сылдьарын–
Манна хонон тураат урут сылдьыбыт сирдэригэр бара сырыттылар, түүлээҕи,эти сыанаҕа торгуйдаһан уу көмүһүнэн ааҕыстылар, атыны тугу да ылбатылар бачча сиргэ таһаҕас гына сылдьымаары, аны ол аамайдана сырыттахтарына биир үскэл көрүӈнээх саха киһитэ күнү быһа батыһа сылдьан хаайда,, таһаҕаспын куоракка тиэрдэн кулуӈ,, диэн, ол быыһыгар таһаҕаһы кытта көһөр ыал кыбытан ыытабын диэн тылламмытын Кырбый кыккыраччы аккаастаан кэбистэ, бу хараҕа сүүрэлээбит халбас харатын хара маӈнайгыттан абааһы көрдө. Эмиэ хатыһыылаах харах симэн харбыалаһар түлүрбэхтии айан буоларын сэрэйдэ, саатар Багдарыын холбообут киһитэ куһаҕан кэмэлдьилээҕин биллэ. Аара суолга иӈин дьүһүн да буоллахтарына көӈүллэрэ. Кырбый сүрэҕинэн таайбытын курдук Буор Ылбыт тохтобулугар улахан хаарты майдааныгар түбэстилэр, уолаттар тимир уобуруччулаах дьааһыктары иһинэн таһынан ханна да хаалларбакка хонуктарыгар соһо сырыттылар. Багдарыын киһитэ хаартылаары киэӈ айдааны тарта, хаартыһыттар акаарыны киксэрэн биэрдэхтэрин аайыы наачаӈнааһын бөҕө буолла, араас быдьар тылынан үөҕүтэлээн сордоото…
— Эн

тыһы бычаһар араас иттэ буолаӈӈын көлөһүммүн супту уулаары сылдьаҕын дуо? Багдарыыӈӈа хос моонньох буолан, оччону-баччаны миигиттэн аһаабыт-сиэбитэ элбэх, тыыннаах эрдэххинэ көмүспүн аҕал–
Өссө эбии арыгы иһэрпиттэр быһыылаах сыыӈа-сыраана хас саӈардаҕын аайы бырдаӈалаан олорор. Балаҕаӈӈа баар дьоннор киксэрэ-киксэрэ күлүү бөҕөлөр, ордук хаартылыы олорор багдайбыт киһи бааҕыныыр. Кырбый тулуйа сатаан баран Багдарыын үлэһитин сырайыгар үрбүтүгэр сууллан түстэ өр өтөр буолбата мунна хаһыӈыраан барда…
— Бэлэскитинэн бэркэ тарбаан эрэҕит, айан дьоно диэн аһына санаабытым, саха дьоно диэн санаабын уурбатаҕым, көрдөөбүккүтүн көрдөрдөххө сатаныыһы–
Эмискэ хантан да кэлбиттэрэ биллибэккэ аһыыларын килэппитинэн, айахтарын аппытынан икки тыатааҕыны кытта, биэс бөрө баар буола оҕустулар, айахтарынан кыыра олорбут бэдиктэр бары биир муннукка симиллэн хоннулар, хас хамсанаары гыннахтарын аайы ардай аһыылаахтар сарайбытынан кэлэллэр. Кырбыйдар бэрт үчүгэйдик хонон тураат салгыы айанныы турдулар. Муннукка хоммуттар бэрт куһаҕан сыт-сымар буолан хааллылар, сарсыарда дьиэлээх хаарты торуойа аахса киирэбин диэн хараҕын тиэрэ көрөөт үрүӈ дьиэтигэр куотта. Ким кэлэн хонон ааспытын этинэн-хаанынан сэрэйэн тары сиэбит ыт курдук уӈуоҕа халыр босхо барда. Ыксаан улуу тыыннаах убайын ыӈыттаран ылла, ким кэлэн ии курдук иӈнэри үктээн, туос тордуйалыы тоҕо кэһэн бартын ыйыталаста. Айдарыылаахтара саӈардыы сахсыллан иһэн уһуутаабытынан олоро түстэ…
— Нохоо алыс арбанаӈӈын, туора тотоӈӈун,, Куйаар,, кыыһыгар кыһыл тылгытынан кыыраӈӈыт кыйахаан ылбыккыт, хата эһиги дьолгутугар киэӈ көхсө кыараабатах, хааннаах илгэ хаалларбатах, мин диэкки көрүмэ даҕаны, мин уунан тиийбэт үрдүкпэр олорор оҕо–
Ойууннара үөһэ аллара тыына тыына саӈаран бөтүөхтээтэ. Оо билбэккэ иӈин арааска киһи киирэн биэрэр соро буоллаҕа, этэӈӈэ эӈэрдэспэт оҕо буулаатаҕа дуу, билбит буоллар ытыс үрдүгэр түһэрэн көрсүөх хаалбыт, дьиэлээх муӈатыйан хараҕын уута кэллэ.

Содержание

• 113

113

— Нөрүөн Нөргүй буоллун Чэлгиэн, бу,, Олоӈхо,, истэ кэлээччи буолан илэ бэйэҕин көрүстүм, үнүр Багдарыынтан истибитим, били кыыс оҕо Кырбыйгыт,, Айанньыттар,, аатыктарыгар тахсыбыт дии, билбитим буоллар кыбыллыам хаалбыт, кылбайар барахсан күүһэ ,,кычыгылатар,,ээ–
Хатааһын саӈара–саӈара күлэн күһүгүрэттэ.
— Чэлгиэн эн кэлэргин Багдарыынтан эрдэ истэн кэтэһэ сылдьабын ээ,, Олоӈхону,, да иһиттим, дьэ чахчы да айылҕаттан айдарыылаах этээччи эбит, икки атахтаах итинник этэрэ-тыынара буолуо диэн түүлгэ да суоҕа, арба мин улахан соругум аны сайын улахан ыӈыырыылаах ыһыах ыытаары сылдьабын, баҕар кэлэллэрэ дуу диэн санаалаахпын–
Чэлгиэн Хатааһын ыӈырыытын баҕарбытын да иһин ылынар кыаҕа суоҕа…
— Ыӈырыыгар улахан махтал, баҕа баар да кыах суох,, Оһуохай,, ытык кырдьаҕаспыт күнүн ааҕа сытаахтыыр, бу күннэргэ даҕаны иӈин дьүһүн буолан хааллаҕына көӈүлэ, онон баалаама–
— Оо оннук буоллаҕына ытык киһигитин кэтиир буоллаххыт дии, бүтэһик айаныгар баар буолаахтыыр буоллаххыт, өбүгэҕит ытык иэһин кэһэн кэлэр айыыката да бэрт буолуо–
Хатааһын хайдах да кыаллыбатын бэйэтэ да билэрэ…
— Кырбый кэлэ сылдьара буоллар аҕыйах да киһилээх, кинини көрүөн-билиэн баҕалаах биһиги диэкки элбэх ээ, кыыһым да кэтэһээхтиир–
— Ол бэйэтэ атын айдарыылаах оҕо, киһи кэл-бар диэн үүрэ-түрүйэ сылдьыбат киһитэ, этэрин этэн көрүллүө, илдьиккин тиэрдэрин тиэрдиэм–
Чэлгиэн саӈара туран Кырбый хадаар хааннааҕын, эҕэрийэн баран эргиллибэт эҕэлээҕин билэр буолан мүчүйэн ылла. Чэлгиэннээх туох туһалааҕы бытархайын иһитигэр, хомуоһугар тиийэ ыллылар, таӈаһы да ылбахтыы сатаатылар иистэнэр тэриллэри, чэйи- табаҕы, бурдугу элбэҕи тиэйдилэр. Бэргэн Кыра Кыачаан кыыһыгар көмүс ууһугар сылдьан кутуу иэмэҕи ылаары ыйыталаста, араастаан куталлар эбит эчи ааттара да элбэҕэ, киһи өйүгэр батан да киирбэт үлүгэрэ, ол да буоллар сарбынньахтаах, харысхал харахтаах иэмэҕи ылла. Сып-сап хомунан айаннарыгар туруннулар, ыксаатахтарына сатанар ыарахан таһаҕастаах сылбый буоллаҕына иэдээн, сыарҕа кэбириирэ алдьанара дьэ кэлэр. Этэӈӈэ айантан кэлэллэрин кытта Чэлгиэн Бэргэннээҕи,, Быйаҥнаах Эбэҕэ,, ыытта эргэ киһилии таныктаах балаҕантан талан өрө тардан бүтэйин,хаһыытын бэлэмнииллэригэр соруйда,,Бүүтээйиктэри,,олохторугар ыһыах иннигэр көһөрөр баҕалаах. Оҕолор улаатаннар дьиэ ис тас үлэтин киһилээбэт буолтар, Сиккиэр кыра сааһыттан көлөҕө сыстаҕас буолан отун-маһын балтынаан бэйэлэрэ бөрөөн олороллор. Икки кыра хотонноругар киирэн көмөлөспүтэ буолан уһун күн күкүүр хотуулун таскайдыыллар, балбаах соһоллор, кыбыыттан от сүгэллэр. Ньургуһун

оҕолоро улаатан дууһалыын сынньанна, аны Чэлгиэнэ кыһын-сайын айана аччаата, урут айанныырын саҕана аҕыйахта көрөөхтүүрэ, ахтан да биэрэрэ. Быйыл эмиэ дьону мунньан куйуур күрэҕин ыытаары,, Улахан Эбэҕэ,, Бойбоохторго барда,, Оһуохай,,барахсан хаҕа эрэ хаалаахтаабыт, сыккырыыр тыынын кытта. Чэлгиэн киирэн ону-маны кэпсэтэн олорбохтоон таҕыста. Кэпсэтэн да диэн бэйэтэ саӈарар, кырдьаҕаһа кыыкыныыр эрэ.
— Чэлгиэн кытаатыӈ эрдэ тэринэн куйуурдуо этигит, кырдаҕаспытыгар төрөөбүт аһын мунду миинин иһэрдэр киһи арыый тыына уһуо этэ–
Бойбоох эппитигэр аҕыйах күн иһигэр куйуур күрэҕин биллэрдэ. Эдэр уолаттары илин-арҕаа ыыталаата. Биир кунаны аҕалан астатта, быйыл да Куутуйаҕа куйуурдуурдуу кэпсэттилэр.Сэгэртэй, Хотууналыын сүүрдүлэр-көттүлэр, кийииттэрэ оҕолонон олорор улахаттар эмиэ күүлэйгэ куйуурдаары батас анньыы уктаннылар, Ылгын да дьонтон хаалсымаары бэлэмнэнии бөҕөтө. Куутуйа үрдүгэр кутаа оттон эрдэттэн бутугас, бүтэй эттэри буһардылар, аны хойуу үүттээх чэйэр көлөҕө ыйаннылар. Куутуйа куйуурун,, Ырыа,, бэйэтинэн алҕаата,Эбэтин иччититтэн күөх боллохтон көмүс хатырыктааҕы көрдөһөн.
Оҕустаах аттаах суксуруһуу бөҕө буоллулар, кэлбит дьоннор сыарҕаларыгар олорон күөстэн хоторон биэрэр эттэрин элийэ быһан күө-дьаа сии олордулар, кытыйалаах бутукаска хамыйахтара күөрэӈнээтэ, үүттээх чэйи ыймахтаатылар. Быйыл Кырбый хаар тэппит баһыгар чопчу оҕустаах, сыарҕалаах тиийэн хаарын күрдьэн сытыы анньыылар тыастара чыбыргыыр тыаһа элбээтэ. Анньыыга Чэлгиэн бастакыннан ойбонун тэстэ, хаайтара сыппыт уу өрө үллэн тэбиитигэр соболор өрөҕөлөрө кытараӈнаан ааста, дьоннор ону көрөөт хара тыыннарынан түстүлэр. Чэлгиэннээх бу үчүгэйгэ дьиэннэн кэлэ сылдьаллар, Сиккиэр эмиэ бэйэтэ туһунан ойбонноох, балта соботун мундутун тус туһунан хааһахха кутаттыыр, кыралар аҕаларын балыгын күлэн чаҕаара-чаҕаара кутан хачымахтаһаллар. Чэлгиэн биир уолу сыарҕалаах аттаан,, Оһуохайга,, балык ыытта. Кырбый хаар тэбээччи буолан быйыл да Күөх Боллох иччитэ дириӈ чүөмпэтигэр кистээбит көмүс хатырыктааҕыттан өлүүлэрин бэрсэ сатаата. Сааскы киһи салбана сылдьар кэмигэр сип-сибиэһэй хамсыы сылдьар мундуну-собону мииннээн үөлэн үссэнэр, ахтан баран сиир туохтан да минньигэс тотоойу…
Кырбыйдар күн уһаатаҕын аайы айаннара түргэтээн истэ, Мохсоҕол айылҕатын айыытынан убай киһи быһыытынан балтын Кырбыйы үрдүнэн көрө сылдьар бэйэтэ, кэлин бу айан эрэйин кыһалҕатын этинэн хаанынан биллэҕин аайы балта Кырбый атын сиртэн аналлааҕын, тиэрэ сиртэн тэрээһиннээҕин билэн-көрөн барбыта. Айаннарын тухары айдарыылаах

аҕастарын Аан Алахчын Хотун ылгын кыыһын Кырбыйы Аартык иччиэлэрэ Моһол тойон, Буомчу Хотун амарах сүрэхтэринэн көрсөллөрө. Кырбый хас суол тоҕойугар, аартык аһарыгар бэлэх-туһах ууран арчылаан ааһара дойду иччилэрин алгыыра. Ол гынан баран аартык аайы атын аньыылаахтар, тоҕой аайы туора топпуттар көрсөллөрө. Ардыгар ардай аһыылаахтар аан тумарык айахтарын аһан тоһуйаллара, дэгиэ тыӈырахтаахтар дэӈнээн ааһаары тииһэллэрэ. Хаарты буолла да хаһан баҕарар харах уута халыйар, бачча сиргэ баардарын барытын мунньан эккэ, арыыга мэнэйдэһэ кэлбит тыа сирин муӈнаахтара туохтара да суох суол ортотугар чэӈкээйи курдук туран хаалаллара. Аһыммыттарын иһин хаарты курдук хараӈа хаппахчылааӈ оонньууну ханарытар кыахтара суоҕа, икки атахтаахха иӈсэ илбистээх иччитэ иӈмитин үйэлэр тухары үтүрүйэн кыайбыт суох.,, Олоӈхоһут,, Мохсоҕол аата илин-арҕаа айанньыттары кытта аргыс буолан аартыктарынан көппүтэ, суон сураҕа силлиэ буолан сиэлбитэ. Тохтоотохторун аайы Мохсоҕол ырыатын истээри ыынньаҕалатар этилэр. Хата Кырбыйдарга кыһалҕата суох кыбытык буолбута балаҕаннаахтарга биир барыс этэ,, Олоӈхоһуту,, истээри киһи бөҕө кэлэрэ, ол баҕаттан,, Олоӈхоһуту,, мончууктаары аттарын босхо отунан аһаталлара, ардыгар эттээх сандалы тардан тоһуйаллара. Оннук,, Дьоро,, киэһэлэргэ,, Олоӈхо,, оройуттан аһыллара, ырыа ыйдаӈаҕа дьиэрэйэрэ. Ырыа-тойук саханы санаатын бөҕөргөтөн кыыдааннаах кыһыннары кыйдыыра, хаардаах өксүөннэртэн хаххалыыра. Былыр былыргаттан өбүгэ өйдүүрүн саҕаттан, саха барахсан оҕуһун үрдүгэр миинэн хамтаран таӈкычтатан иһэн отун маһын ойуулуура, ыллаан туойан ыра санаа оӈосторо…
— Оо бу оҕолор обургулар өр гыныахтара дуо, көтөн-мөҕөн кэлэ оҕустахтара түргэнин көр–
Багдарыын Кырбыйдааҕы көрөн хайа да бэйэлээх аймахтара кэлбитинээҕэр үөрэн эгди буолан көрүстэ, мэктиэтигэр икки ыһытын имиринэ-имэринэ мускуйан ылла. Кини бэйэтин киһитэ сүгэн-көтөҕөн аҕалбыт көмүһүн көрө охсоору ол ыксала этэ, киһитэ кини сырайын таба көрбөккө атын сиринэн саӈата суох мээнэннэн мэлээриӈнии ылаттаата. Багдарыын бэйэтэ да соһуйда бу баар суох сытыы-хотуу киһитэ, саӈаран-иӈэрэн кэлэн-баран субуруӈнаан олорооччу. Ол бэйэтэ үүтүн тохпут оҕо курдук буолбут, буолар да эбит бу халлааны хастыыр харса суох сырыылаах дьоӈӈо кутун-сүрүн күүскэ баттаппыт. Айан дьоно таһырдьа бүтэн дьиэҕэ дьааһыктарын тутан киирдилэр, Кырбый дьааһыктан ороон мөһөөччүктээх көмүһү Багдарыын иннигэр,, лис,, гына уурда, киһитэ мөһөөччүгү ыараӈнатан көрдө, быатын сүөрэн тоҕо эрэ сыллаан ылла. Үөрэн айаҕа ырбайан таҕыста халлаантан

кэлэн түспүт үбүттэн. Көмүстэрин кылыгырас манньыакка уларытан илдьэ барар малларын тиэннилэр.
— Арба Кырбый бу эӈэргэ быйыл Хатааһын улахан ыһыах тэрийэр, онно Чэлгиэни ыӈырбытын саарбахтаан аккаастаата кырдьаҕаспыт иӈин дьүһүн буолан хаалыа диэн. Баҕар эһиги кэлэн ыалдьыт буолан бараргыт дуу.—
Кырбый тугу да саӈарбата, иһигэр кэлбит киһи дии санаата. Бу сылдьар уолаттара кэлбэттэрэ биллэр дьиэлээх уоттаах дьон, кинилэр Чэлгиэн сөбүлэӈэ суох харыс да хаардыыны оӈорботтор биллэр. Кырбый Багдарыыӈӈа ыыппыт уолун туһунан тыл аӈарын да быктарбата, тустаахтар бэйэлэрэ быһаарыстыннар. Аҕыйах хонугунан Даадардарга кэлэн түстүлэр, киһилэрэ урут үөрэ көрсөр бэйэтэ сүөм түһэн көрүстэ. Туох эрэ ыарахан санааҕа ыга баттата сылдьар курдук, Кырбыйдар да туоһуласпатылар. Туох кыһалҕатыгар киирэн атын ыал ыллыгар киирэн тарбачыһыахтарай. Сарсыарда туран бараары тэриннилэр.
— Кырбый мин кыһалҕаҕа ылларан олоробун, хантан эрэ хаамаайы сиэмэх ойуун буулаан утуйар уубутун, олорор олохпутун огдолутарга тиийдэ, түүн аайы кыыспытын утуппакка сордуур, бөлүүн тоҕо эрэ дьаарханан киирбэтэ, киһитэ да абааһыта да биллибэт–
Кырбый кэпсэтэ олорон эмискэ ,,дьигиӈнээн,, ылла…
,, Көр эрэ маны саһа сылдьан сараӈныыр оҕоҕун булбуккун дии, муна сылдьар муӈур күлүккүн муннукка хаайбатахпына мин буолуом,,
Кырбый кимиэхэ эрэ кырыыс тыллары кыбыталыы бырахта.
— Даадар кыыскар былыр үйэҕэ үөр буолбуту аймахтаһа сатаабыт атастарыӈ араӈаһыттан көтүтэн аҕалбыттар, аанньаннан арахсыбаттыы, үтүөнү көрдөрбөттүү күүстэринэн көстүбэти күтүөттэтэ киллэрбиттэр–
Даадар истибитин итэҕэйбэккэ айаҕын атан олордо, ыал аатыттан ааһалларын оӈорбуттарын истэн уӈуоҕа хамсаата. Ити күтүөт истэрин иирдэн, тастарын дьалкытан төрдүттэн төбөлөрүгэр тиийэ түөрэхтэрин түөрэн силистэрин кэрбээн эһэттииргэ тиийдэҕэ.
— Оҕом эрэ буолларгын ый буолан ыарахантан ыраастаа, күн буолан куһаҕантан күрүөлээ–
Даадар хараҕыттан уу таммалаата, Далбара хараҕын уутун соттоот хаппахчыга киирэн хаалла…
— Уолаттар аттаргытын көлүйүмэӈ мин кэлэрбин күүтээриӈ, хаһан кэлэрим биллибэт–
Кырбый тахсан барда уолаттара, дьиэлээхтэри кытта олорон хааллылар. Таһырдьа тахса сырыттылар да Кырбыйдара хайа диэкки халыйбытын көрбөккө хааллылар. Сүөл–иис баара да көстүбэт, оннук уһун күннэрэ бүттэ, Кырбыйдарын кэтэһэн түүн олорон хоннулар. Түүн оройугар чардыргыыр саӈаны кытта күүстээх хотоҕой тыаһаата. Аан аһылларын кытта саӈата суох Кырбыйдара киирэн кэллэ. Бары кэтэһэн олорор буолан көмүлүөккэ хардаҕас уурталаат үөһэ- аллара турдулар.
— Хайа тоойуом киһини үөрдэр

сонуннааххын дуо?—
Даадар кэтэһэ сатаан баран ыксаан Кырбыйтан ыйытта.
— Эккирэтиилээх күлүк түбэһэн ситэн син оҕуурдаатым, эриэн ситиминэн эрийэн анараа дьоннор төрүттэрин кутугар өртөөтүм, иирэр мэнэрик ыарыны кытта, тыытыспыттарын тыӈырахтарын сарбыйдым, аһыыларын туурталаатым–
Кырбый сылайбыттыы сыӈааҕырдан ылла.
— Даадар кыыһыӈ сырдык суола, ыраас ыллыга биһиги түөлбэбитигэр түмүктэнэр курдук көрөбүн ээ–
Кырбый аӈар хараҕынан Даадарга имнэнэн ылла, киһитэ соһуйан,, ходьох,, гынна. Далбара кыыһа Үӈкүрү таптыы көрөрүн сүрэҕинэн сэрэйэрэ.

Содержание

• 114

114

    — Кырбый уһуннук да сүтэ сырыттыӈ, куттанным даҕаны кэннигиттэн тахсан көрө сылдьыбытым ханна да киһи хаампыт суола кыраһаҕа суоҕа арай тэлгэһэҕэ туох эрэ улахан көтөр чигдини логлу тэппит тыӈыраҕын суола баара, ону кытта хаарга кынат суола хаалбыт этэ.—
Мохсоҕол ким да истибэтигэр Кырбыйтан ыйытта. Балта убайын сырайын көрөн күлэн мүчүӈнээтэ.
— Мохсоҕол мин Ийэ кыылбар хатанан көтөбүн, кутуйах курдук куччаан баран–
Кырбый дьээбэтэ да кырдьыга биллибэт үөннээх харыҕынан сурдьун сырайын өӈөйөн көрдө.
— Мохсоҕол мин эйиэхэ ымсыырабын, Ийэм миэхэ иӈэрбит иччилээх илбиһэ киһиттэн эрэ ураты көрүүлээх иирсээннээх киэӈ куйаарга көнө сүрүннээх киирбэт-тахсыбат кустук өӈүнэн оонньуур кубулҕаттаах, үс дойду өӈөйтөлүүр үтүө- куһаҕан үргүөрдэрин эккинэн хаӈӈынан иӈэринэн эрэйи көрөҕүн, элбэҕи мээрилиэм этэ да билбэтэххин биллэххинэ бэйэӈ эрэйи көрүөӈ, кутуӈ-сүрүӈ куттанан куртаххар түһүөхтэрэ.
Мин Эйиэхэ ымсыырабын Ийэм эйиэхэ тыл күүһүн күлүүһүн Ытык Чыбыстаантан ылбаҕай ыраас куттаан Иэйилээн иӈэрбитэ, туох да тэӈнэспэт күүстээх күрүөлээх, куһаҕан-үчүгэй өрүттээх. Уот тыл уһуктаах, ох тыл хайыылаах, төлөрүйбэт туруктаах. Эн ыллыыр ырыаӈ, туойар тойугуӈ сырдык ыллык буолан сыыйыллыаҕа,, Олоӈхону дьахтар чараас,, Эйгэтэ,, кыайбат, тылын күүһэ тиийбэт, онон Ийэм эйиэхэ улахан куту ууммута, улуу тылы иӈэрбитэ. Мантан ыла ыӈырыыга сылдьар ыалдьыт буолан Эрэкэ Дьэрэкэ оҕолор эйэҕэс аргыстара, Аан Уххан Тойон тыынынан тыбыыраӈӈын кэлэр сиргэр кэтэһиэхтэрэ, барар сиргэр маныахтара–
Кырбый уһун айан суолун тухары инитигэр инники дьылҕаларыгар туох күүтэрин кэпсии истэ. Мохсоҕол истибэтэҕин истэн сүрдээҕин соһуйда, кырдьык бу санаатаҕына ырыа-тойук этээччи дьахталлар элбэхтэр,, Олоӈхону,, оллоонноон олорор биир да дьахтары көрө-истэ илик. Үс Дойду иччилээх өрүттэрин ороон ылан ойуулаан,, Олоӈхоҕо,, иӈэрэргэ ол аата дьахтар чараас эйгэтэ кыайбат буоллаҕа, төрүүр-ууһуур төлкөлөнөн айар-тутар анала ананнаҕа. Аан аһар айылҕабыт Аан Алахчын хотун бэйэтэ билэн биэртэлээтэҕэ. Мохсоҕол Ийэтигэр кыӈкыйдыыр бэйэтэ дьэ өйдөөтө, хайдахтаах сырдык күүһү киниэхэ иӈэрбитин, бар-дьон тапталын, тыл хатыламмат ханыытын. Ийэтэ тулаайах оҕолору ылаттаан киһиттэн итэҕэһэ суох ииппитэ, кинилэр тустара диэн утуйар уутун умнан эдэр сааһын эндирдээх айаннарга анаатаҕа, инчэҕэй эттээх сыа бэйэтэ сыыйыллар, эт бэйэтэ эстэр сырыыларыгар.
— Мохсоҕол Ийэлээххин дьэ өйдөөтүӈ дуо? Мин Ийэм ыраах айантан кэлээт көтөҕөн ылар чэрдээх илиитин,, сык,, гына сыллыыр сылааһын хаһан да умнубаппын, билигин кыра чыычаахпытын

ахтан аӈарым буолла–
Кырбый Мохсоҕол санаатын өтө таайан инитин күлэ истэ. Мохсоҕол да ахтыбат үһү дуо? Сыӈаһалыы хаалбыта, билигин хааман түөрэӈэлээн эрдэҕэ, киниэхэ билигин күндүттэн күндүтэ Атыыһыттарга баар сүрэҕин чопчута, түүнүн түһээн көрөр, күнүһүн ыра санаа аргыһа оӈостор. Күнүс ириэрии буолан түүнүн тоӈокко айанныы сатыыллара эмиэ биир моһуоктааҕа, күнүс бидилгэхтээн барбыт суолларга ат атаҕын өлөрүөх курдуга, сыарҕа сыӈааҕыттан иӈнэн ылахтара тулуйбакка наачас гына түһэрэ бурдук тиэллибит ыараханын уйбакка. Чэпчэки сыарҕалар син тулуктаһаллара, бүгүн эмиэ суолга быстаран эргэ быраҕыллыбыт өтөххө хонорго тиийдилэр. Уолаттара сүүрэн көтөн дохсун дьон икки сыарҕа сыӈаахтара тостубутун тиэрэ быраҕаттаан үрэйбитинэн бардылар, Харачаас, Уһуктаах айылҕа бэйэтэ иэхпит хатыӈнарын суулларан сыарҕа оӈорор түбүгэр түстүлэр. Сорохтор сиӈнибит көмүлүөк холумтанын ыраастаан уот отуннулар, хаппыт куруӈаҕы харса суох тастылар. Арай Кырбый тэһииркээбит курдук тугу эрэ иһиллиир, халлаан сырдыы илик борук-сорук да буоллар син барыларын бары бөөчөйө сатаатылар, аттары үөскэ киллэртээн хахыйахха өртөтүлэх. Сөкү да буоллар хаһыыта элбэх, сыарҕалары балаҕаӈӈа киллэрэн оӈорор түбүгэр түстүлэр. Сорохтор утуйан былыр үйэҕэ муннулара хаһыӈыраата, эмискэ Кырбый таһырдьа түстэ, утуйа илик уолаттар соһуйан кэнниттэн батыстылар. Өйдөөн көрбүттэрэ толоону ортотунан сүрдээх улахан холорук тыаһа-сыма суох сылгылар турар сирдэригэр үөмэн иһэр эбит, ону көрөөт уолаттар аттарыгар сырыстылар. Дьону көрөөт холорук дьэ сүрдэнэн киэптэнэн турда, хаардаах тоӈ буору хастаан бөхтөрү-сыыстары ытыйан куугунатта. Кырбый икки ытыһынан хаары баһан ылаат тугу эрэ ботугураат салгыӈӈа үөһэ ыста, онтуката холорук буолбакка Хаар Эбэ буолан кынатын сараппытынан холоругу утары көттө. Кынатын сараппытынан тиийэн холоругу бэйэтигэр сөрөөн арҕаа түһэ турдулар.
— Ити туох сылдьарый?—
Көкөттөөх, Күлүк харахтарын муӈунан көрөннөр, атыттар да айахтарын атан тураллара.
— Ити маннааҕы кырдьаҕас, ийэ кыылын эмэгэтэ эмэҕирэн сууллубутун хаан билэ аймахтарыгар айманан араӈаһыгар уурдараары сордонорун, куттанан ким да кэлэ сылдьыбат эбит, Миигин билэ-көрө таарыйа көрдөһө кэлбит дьүһүнэ, кыаллыбатаҕына кыйахаары, ылымматахпына ыһаттаан ааһаары оӈостубутун төннөрүм, ити көтөр көтөҕөн биэриэҕэ–
Кырбый туох да буолбатаҕын курдук балаҕаӈӈа төттөрү түстэ. Сыарҕа бүтэрин кытта тоӈоту былдьаһа айаӈӈа туруннулар. Суол хаалаары төттөрү-таары айанньыт элбээтэ, сорох тохтоон кэпсэтэн ааһар, сорох түӈнэри көтөөрү аттыларан типтэрэн

халыһытан ааһар, үрэх тоҕойугар туруору эниэтэн эргийэн тахсан истэхтэринэ үөһэттэн мэӈитэн түһэн иһэр сыарҕалаах ат утарыта харсыһа түстүлэр, хабырыйсан ааһыыга инникилээн испит Харачаас атын олгуобуйата тосту ыстанна, бугуһуйбут аты нэһиилэ тохтотон сыбыдахтаата. Харачаас буруйдааҕан курдук анараа киһи үөхсүү бөҕө, элбэхтэр эбит атын дьонноро сырсан кэллилэр, Кырбый дьоно эмиэ утарыта тахсан анньыһыы, үтүөлэһии бөҕө буоллулар.
— Хайа бу айан аартыгар, суох тоҕойугар көрсөн сахалыы саӈарбыкка, ыттыы ырдьыгынаһа тураҕыт дуо?—
Кырбый тахсан холкутук саӈарбытыгар тохтуу түстүлэр, арай биир оройунан көрбүт төбөт…
— Бу эмиэ туохпутуй аны иӈин араас иттэ буолан тыһы субулҕаны айанньыт оӈосто сылдьаҕыт дуо? Сотору эбэҕитин, эһэҕитин айанньыт ат гынан айааһыыргыт хаалбыт–
Саӈаран көрө-көрө иэрийэ-иэрийэ күллэ. Кырбый сырайа кытаран таҕыста, уолаттара тугу да саҥарбатылар, көрөн турдулар, хайдах эрэ арыллан туораан биэрдилэр.
— Нохоо тохтоо өйө суох алдьархайы оӈостон эрэҕин, хайдах буолан бэлэскинэн кыырдыӈ, сордоох эрэйгэ тэбэр буоллуӈ–
Кырбый саӈарыан иннинэ үөһэттэн ыксаабыт киһи саӈата ыһыытаата, үс сааһырбыт кырдьаҕастар түһэн иһэллэрэ көһүннэ, Кырбый кимнээх сылдьалларын көрөөт да биллэ.
— Хотун Эдьиийбит кыыһырбыккын киэр гынан, уордайбыккын улаҕаҕа тут. Акаарыны кытта аахсыма, сор суолугар, сир халлаан икки ардыгар хааллартаан харахпытын хайыардан халлаан сулуһун аахтарыма–
Үс кырдьаҕас көрдөһөн тоӈхоӈноһон ыллылар. Саӈара турбут силин быһа ыйыһынна, халаара турбут харарга дылы гынна, уӈуох уӈуоҕа босхо бараат сууллан түстэ. Харачаастаах алдьаммыт сыарҕаны үөһэ соһон таһаардылар, бары таһаҕастаах аттарын үөһэ мырааӈӈа таһаардылар, Харачаас сөптөөх титириги була охсон суллаат олгуобуйатын оӈоро оҕуста. Атыттар кутаа оттон күөс өрөн бидилитэн бардылар, чэй өрөн билгиттилэр. Били үөхсүбүт киһилэрин икки өттүттэн өйөөн сыарҕаҕа аҕалан сытыардылар, аӈала киһи курдук айаҕын ата сылдьар. Ким да Кырбый диэкки көрбөт, кинилэр аҕалан иһэр айдарыылаахтара бу кыыһы,, Эдьиий,, диир буоллахтарына киһи оонньоспот киһитэ буоларын биллилэр.
— Биһиги Кыымаайы аҕатын ууһуттан сылдьабыт, Сиэллээх аҕатын ууһугар кыыс кэпсэтэ баран иһэр дьүһүммүт, бу биир ытык киһи ыччата соҕотох суор хараҕыныы туйах хатарааччылара Хаамар Харалдьык диэн ааттаах, атыттара барыта кыргыттар былыр үйэҕэ оннуларын-тойдорун булан олороллор. Сиэллээх кыыһы Сэгэйэни кэпсэтэ баран иһэр этибит, Хотун Эдьиийбит киһилии көрүӈнээ кутун оннун буллараӈӈын–
Көрдөһө турар кырдьаҕастарга Кырбый тугу да саӈарбата кыбдьырынан

ылар курдук саӈарда.
— Кыахтаах буоллаххытына олорор оннун булларыӈ, аартык аайы тэпсэн ааһар дьонун булбут дии, тоҕой аайы түӈнэритэ көтөр төлкөлөөбүт дии–
— Хотун Эдьиий эн ыар тыыныӈ тиийбитин төлөрүтэр илиибит-атахпыт кылгаһа сыттаҕа дии, үрдүк чыпчаалгар уунан тиийэр кыахпыт суох–
— Оччоҕо итинник дьүһүнүнэн ойох кэпсэтэ бардын,бэйэтэ ыӈыран ылбыт ыйааҕа, көрдөөн ылбыт көрүӈэ–
Кырбый тылын төлөрүппэттии саӈарда.
— Туох былас муостааҕа киирбитэ буолла, маннык буолар быатыгар абааһы имнэммитэ дуу, ийэлээх, аҕата сытар ынаҕы туруорбат дьон, бу уол көнөтүгэр киһи киэнэ килбиэннээҕэ. Маннык көрүӈүнэн төттөрү тиийдэххэ ийэлээх, аҕата сүрэхтэрэ хайдан өлөллөр ини, биһиэхэ да кыбыстыылаах, күлэ-үөрэ сылдьыбыт киһини аӈардас күлүгүн эрэ илдьэр буоллахпыт–
Биир кырдьаҕастара саӈара туран куолаһа булдьуйан ылла, аргыстара тугу да саӈарбакка умса көрө сырыттылар, мааӈыын анньыаласпыттара, үтүөлүспүттэрэ ханна да суох.
— Кырбый кырдьык кыра аайы киһи дьылҕатын быһар кыбыстыыта да бэрт, кэлин үөрэх буола сылдьыа, кутун-сүрүн уһугуннаран биэр, уолу муӈнаама–
Мохсоҕол балтыгар дьон истибэтигэр сибис гынна. Биирдэрэ сыарҕаҕа мээнэннэн көрөн олорор уолга тиийэн кэтэҕиттэн тутан баран айаҕар үрэн сирилэттэ, уола түгээйи тикпитинии өрө ходьох гына түстэ. Саӈа уһуктан турбут киһилии дьону эргим-ургум көрдө. Дьонноро өрө сырсан кэлэн уолларын өрө тардан туруордулар…
— Оҕобутугар этэр тылбыт тиийбэт,, Махтал,, эрэ диирбитигэр тиийэбит сиртэн халлааӈӈа дылы–
—Уолгутун иккис кутун уһугуннардым, Ытык Чыбыстааны иӈэрдим улуу тыллаах удьуорун–
Кырдьаҕастар барахсаттар Кырбыйы тула көтө сылдьан…
— Оҕобут Хотуммут– дии-дии дэлби сыллаан атаардылар…
Күн-дьыл кэлэр кэмэ уолдьаһан халлаан сылыйан онон манан харалдьыктар тахсыталаан туллук халыӈ үөрэ көтөн тырыкынайар, туллук үөрүн көрө-көрө кырдьаҕастар ,,быйыл көтөр дэлэй буолсу,,диэн күлүктэригэр имнэнэллэр. Чэлгиэн суол хаалаары гынна диэн ыксаталаан барда, Бойбооҕор бара сырытта кыыһа күлэр…
— Эрэй да баар киһитэҕин, кииннэрэ оспут дьоннор була сылдьыахтара, сырыы бөҕөтүн сылдьыспыт дьонноруӈ дии, улахан Эбэни туораабыттара ыраатта, халлаан тыына быара ыарахан хатааһын бөҕө кэлээри турар, Кырбый күнүн дьылын сылыктыы сылдьара буолуо, сотору биллиэхтэрэ–
Чэлгиэн уолун илдьэ Ааттаммат Эбэҕэ тиийдилэр, Сиккиэр акка сыстаҕас буолан онно-манна сылдьыан баҕарталыыр, сылгы манна элбэҕин көрөн мэйиитэ эргийдэ, аны атыырдар аттаах киһини көрдүлэр да өрө сүүрэн кэлэллэр, хаппардарын тыаһа бөҕөтө, хаһыӈырыы-хаһыӈырыы моонньуларын атыыр моонньоҕон курдук туттан

сиэллэрэ-кутуруктара сыыйыллар. Аны Бүүтээйиктэри суол быһа илигинэ,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, көһөрөөрү Бэргэннээх кэлбиттэригэр онно бардылар, кэпсэтии быһыытынан биэс оҕолоох ынаҕы, кыра хахырдарын чохурдарын сыарҕалаах аттарга тиэйэн айаннаатылар, аара хонон Таастаах үрэҕи сиӈэтин уутун үрдүнэн,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, киирдилэр. Хаһан даҕаны маннык улуу Эбэни көрбөтөх буолан Бүүтээйик сүһүөхтүүн сүргэлиин барыта хамсаата. Балаҕаннара эрдэттэн оттулла турбут буолан бып-бырылас ынахтарын, ньирэйдэрин баайталаан хонуктарыгар дьэ һуу диэтилэр, оннуларын булбут дьон быһыытынан наҕылыччы чээйдээтилэр. Саӈа сир кинилэри сылаас тыынынан илгийэн иһирэх ийэлии истиӈник итиитик куустуһан көрүстэ.
Аҕыйах хонугунан Чэлгиэн таһаҕасчыттара кэлэннэр биир ыарахан санаа сүгүллэ сылдьыбытыттан босхолонно. Бары салгын сиэн тиистэрэ эрэ килэӈниир, тураах аргыстара буолан.

Содержание

• 115

115

— Бойбоох мин быйылгы ыһыаҕы,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, ыытаары гынабын,? эн санааҕын билээри—
— Чэлгиэн манна ыытыахха быйыл,, Оһуохай,, ыһыаҕын ааттаан, ытык кырдьаҕаспыт от-мас күөх тыыныгар олохтоох сиригэр көтөр туруктаах–
Чэлгиэн тугу да саӈарбакка үөһэ тыынан ылла.
— Быйаӈнаах Эбэҕэ,, Үрүӈ Ас,, ыһыаҕын ыһыаҕыӈ, биһиги саӈа сири көрө барса сылдьыахпыт, күөх сирэмӈэ үктэнэн сайылыкка тахсар үөрүүтүгэр–
Чэлгиэн үөрэ түстэ,, Сайылык ыһыаҕа,, да буоллун, түргэн соҕустук Харачаастааҕы ыыта оҕуста ол ымпыгын чымпыгын тэрийэр гына. Аны түргэн соҕустук ыанар биэлээх атыыры илдьиэххэ, Сындыыска ыанар биэлэрдээх олор манна хаалан эрдэхтэрэ, биир кырдьаҕас атыыры биэлэри үүрэн бардылар уолаттар, онно хаалан биэлэри ыан биэрдэхтринэ баар дьахталлар кымыс, быырпах бэлэмниэхтэрэ. Туттарга диэн баайтаһын биэ, кур оҕуһу ыытта, Эрдэ Күлүк, Уһуктаах,, Ырыа,, бары саӈа сири дьонноругар көрдөрө көһөн бардылар, эгэ Чэлгиэннэр хаалыахтар дуо, Кустуктар, Бойбоохтор аны соһуйуохтарын иннигэр Быралгылар эмиэ кэлбиттэр. Бойбоох саӈа сир түһүлгэтигэр орооспото, кыыһа Кырбый эрдэ кэлэн түһүлгэ түһэр сирин ыйан-кэрдэн ыйаттаан биэрбит. Кырбый талбыт кырдала хатыӈ чараӈ кыбытыылаах, иирэ талах ирбинньиктээх, Харачаас, Уһуктаах маһы ыллата уус уолаттар былыр үйэҕэ сэргэлэри бүтэрэн уулбут сылгы сыатынан аҕааннар куурда кэккэлэтэ сытыараллар. Хантан истибиттэрэ буолла хара сарсыардаттан аттаах бөҕө аартыгынан суккулунна. Сэргэлэри туруорууга Көкөт Аан Алахчын Хотунтан сир иэнин бааһырдары алы гынан көрдөһөн, Хатан Дьаларыктан сэргэ туруорары көӈүллүтэн, аал уотун иччитигэр Аан Уххан Тойоӈӈо айах тутан алҕаата. Уолаттар өр гыныахтара дуо үс сэргэни туруоран Эбэ диэкки хайыһыннаран кэккэлэтэн кэбистилэр, Сэргэлэрэ да сиэдэрэй оҥоһуулаах, аарыма аар тойон сэргэҕэ үс атахтаах айах Чороон ууруллубут, уӈа сэргэҕэ уһун сиэлин сэргэтигэр эрийэн сылгы төбөтө, хаӈас сэргэҕэ ытык ынах баһа ырааҕы одуулаан турара. Күөх кырыска түһүлгэни тэрийэн кыргыттар, уолаттар сүүрдүлэр-көттүлэр. Ыӈыырга ыраах айантан сылайбыт кырдьаҕастар Моҕол ураһаҕа тэлгэтиллибит олбоххо өттүгэстии сытан кырыска тардыллыбыт сандалыга Маӈан Маӈхарыын Хотун баарынан суоҕунан маанылаан бэссэрин кыыймыт кымыһы утахтаан эмис этинэн эмсэтээн араас эйгэ сонунун, кэтэх тардыстан киэӈ кэпсээнигэр киирдилэр. Сэргэҕэ атыыр оҕус, биэ, сиэллээх атыыры киллэрэн баайталаатылар. Кырбый аӈар илиитигэр кымыстаах кытыйаны аӈарыгар хамыйахтаах туран Ынахсыт хотуӈӈа ытык дабатан Ытык Чыыбыстаан иччилээх тылынан Ураа муостааҕы ууһатан алаас аайы

айаатаан, хонуу тухары хотойон үрүӈ илгэ үксүү турарыгар үӈэн сүктэн көрдөстө, уран тылларынан алгыһынан арчылаан хаама сылдьан кытыйалаах кымыһыттан хамыйаҕынан эрэкэ-дьэрэкэ оҕолорго отугар маһыгар ыһыахтаата, аал уотугар ынах түүтүн кэриэрдэн сыт таһаарда. Үрүӈ Дьөһөгөй Айыытыттан үгүс сыспай сиэллээҕи көрдөһөн үрүӈ кылы кыһыл чоххо уурбута хатыйсан эрэллэ-эриллэ үөһэ көтөн тахсыбытын дьиктиргии көрөн хааллылар. Оһуохайдаан ойбуттарыгар,, Быйаӈнаах Эбэ,, үрдүнэн кустук түһэн күлүмнээтэ, сардаӈата сиэтиһэн дьиримнэһэ оонньоотулар. Эбэ барахсан элбэх сыллар тухары ото-маһа чуӈкуйан, сирэ-уота өтөхсүйэн утуйар уутугар улугурбутун, ытык ыччаттара ырыаннан, төрүт түөрэхтэрэ тойугунан туруораннар тэӈӈэ сиккиэр тыалынан сиэтистэ, сылаас салгынынан илгийдэ. Бэргэн таптыыр кыыһын нарын тарбаҕыттан сиэтэн оһуохайга киирдилэр,, Мохсоҕол,, кылыһахтаах куолаһа күөх дуолга күөрэйдэ, күөрэгэйдии дьурулаата, ийэлэрэ Бойбоох оҕолорун көрө олорон хараҕа сиигирэн кэлбитин хаӈас илиитинэн хаһыйа сотунна, Мохсоҕоло Атыыһыт кэрэ Куотун сиэтэн кииртин көрөн,, оҕом аналын булан айдарыыта аһыллан эрдэҕэ,, атыыһыты аймах гыныам диэн түүлүгэр да суоҕа, кыра чыычааҕын ыбылы кууһан түптэ унаарар буруотугар уйдаран иһэр курдук буолла, ытык буруо ыраастаан эрдэҕэ.,, Быйаӈнаах Эбэ,, төрүт олохтоохторо Хойутаан, кэргэнинээн кэлбит ыалдьыттары баалларынан суохтарынан көрсө сатаатылар. Аҕыйах сыллааҕыта аһыыр-таӈнар кыһалҕатыгар кырыымчык олоххо кыбыттаран суолга собулҕа курдук охтубуттарын, оҕолору бэйэлэри үрүӈ тыыннарын өллөйдөөбүт, уһун уӈуохтара урусхалламмытын өйүү туппут, сор суолларыттан сиэтэн таһаарбыт Чэлгиэннэрин үӈэр таӈара курдук көрөллөрө, биһи дьолбутугар эстэн эрэрбитин өрөһүйбүт, хараӈа ыырбытын сырдатан Айыылартан анаммыт аанньал курдук саныыллара. Чэлгиэннэрэ ,,оннук үтүөнү оӈорбутум,үрүӈ тыыӈӈытын өрүһүйбүтүм,, диэн үтүөмсүйэ санаабат, ыалдьыт курдук ыадастыбат баарынан-суоҕунан көмөлөһө сатыыр. Бүүтээйиктэри, Кыра Кыачааннары оҕолору бэйэлэри киһи билбэт дьоно буолбуттар, маанылара-чэбэрдэрэ астара үөллэрэ дэлэйэ киһи эрэ ымсыыра көрөр дьоно буолбуттар, бу сайылыкка үктэнэр ыһыахтарын тэрийбиттэрэ үчүгэйин, ас арааһын киһи ааҕан да сиппэт, анды-хаас арааһа, күһүӈӈү эмис көтөр, Баай Байанай хара тыатын араас сүүрэрин-көтөрүн этэ элбэҕэ, эмис сылгы хартата, хаһата.бүтэйдии буспут кур оҕус бүдүргэйэ, хойуу сэлиэйдээх бутукас миинэ, кыынньыбыт кымыс, быырпах, үрүӈ үүттээх хаан кутуллубут очоҕосторо киһи ааҕан сиппэт эгэлгэтэ. Кэлбит кырдьаҕастар Мохсоҕоллоох,, Ырыаны,,

көрдөһөннөр хардары таары төбүрүөннээн олорон, сорох олбоххо өттүгэстээн,, Олоӈхону,, истэн оройдорунан көрөн олордулар. Эдэрдэр түһүлгэттэн тэйэннэр Эбэлэрин кырдалыгар,,Эһиэхэйдээн эйээрэн, Оһуохайдаан ойдулар,,. Эбэлэрин үрдүнэн үрүӈ тумарык буолан,, Олӈхото,, оттон-мастан тэбиэриһэн ыллаан-туойан ыллык устун ыһылынна.,, Оһуохайа,, тэбэ-тэбэ дьиэрэӈкэйдээн тэйдэр-тэйэ турда. Бойбоох кыратын кытта утуйан ылла, Чэлгиэн кырдьаҕастары кытта,, Олоӈхону,, олоотоон олордо. Сарсыарда күн уотун сардаӈата саҕахха кыыһан эрдэҕинэ Көкөт дорҕоонноох саӈата дуораһыйда алаас үрдүнэн арчы тыллаах алгыстар айаас сылгылыы сиэллилэр, атыыр оҕустуу айаатаан өй дуорааныгар ыһыытаста.
Чэлгиэн көрдөҕүнэ Бэргэн бу дойдуттан арахсар санаата суох сылдьар, арай Үӈкүр үүтүн тохпут оҕо курдук кэри-куру дьонтон туора сылдьарын көрөн дьиктиргээн Кырбыйтан ыйытта, биирдэрэ туох да буолбатаҕын курдук күлэр үрүӈ тиистэрэ кэчигирээтэ…
— Ээ кини ыарыыта биллэр, Даадар кыра кыыһыгар өйө көтө сылдьар–
Чэлгиэн хараҕын тиэрэ көрөн ылла, бу тулаайах уолу бэйэтигэр сыһыаран киһи гыммыта, төрүт баай кыыһын таптаан кыһалҕаҕа киирбит эбит, сарсын сир көрө илдьэ бардахха олохтоон кэпсэтиллиэ дии санаата. Бэргэнэ даҕаны бэккэ Кыачаан кыыһыынаан куодарыспыт, уолаттара уйан дууһалара аһыллан эрдэҕэ. Сарсыарда кэлбит дьон дьиэлээтилэр, Ньургуһуннаах хааллылар Чэлгиэн уолаттарын илдьэ саӈа сир көрө бардылар, Кырбый эмиэ барыста,, Таастаах,, үрэх үрдүк мыраанын кэрийэ барар толоону сыыйдылар, былырыын күһүӈӈү өрт ыраахха дылы салаан барбыт туруктаах. Араас оттоох мастаах дулҕалаах аппалаах сирдэри сыыйан киэӈ эбэҕэ киирэн кэллилэр, үчүгэй сирдээх уоттаах дойду эбит.
— Хайа буруо сыта баар дуу–
Бэргэн муннун муунньаӈнатан салгыны сытырҕалаан ылла. Соҕуруу диэкки ыйбытыгар баран истилэр, күөл бэрэтигэр хахыйан арыы быыһыттан буруо тыргыллар. Туруору холомо турарыгар тиийдилэр, аттарын баайталаан аадьуо үөмтүлэр. Күлүк, Көкөттүүн урут тиийэн тарбахтарынан ыӈырдылар, өӈөс гыммыттара илдьирийбит таӈастаах оҕо утуйа сытан дьон кэлтин билэн ойон турда куотуох курдук эргим ургум көрөттөөтө.

Содержание

• 116

116

Чэлгиэннээх көрбүттэрин итэҕэйбэккэ саӈата суох турдулар, Кырбый уолаттары сыҕайталаан турар оҕо иннигэр биир атаҕар тобуктаан туран икки илиитинэн санныттан кууһан ылла…
— Тоойуом куттаныма биһигиттэн, эйиэхэ туох да куһаҕаны оӈорбот дьоммут–
Кырбый илдьирийбит таӈастаах кыыс оҕону кирдээх хараллыбатаҕа ырааппыт баттаҕыттан имэрийэн ылла. Хойуу ыам бырдаҕыттан утуйа түһэн ылаары түптэлэнэн муӈнаммыт, Бэргэн айылҕа оҕото сыты ыла үөрүйэҕинэн бу оҕону буллардаҕа, онтон антах ааһа туруо этилэр. Атах сыгынньах окко-маска хайыта тыыппыта барыта баас үүт бөҕө буолбут, аччыктаан субу охтон түһээри иэҕэӈнээн ылла. Чэлгиэн оҕону саӈата суох көтөҕөн ылан атын матыыбыгар олорто, төттөрү кэлбит сирдэрин диэкки сиэллэрэ турдулар, суолга тугу да кэпсэппэтилэр, оҕону Хойутааннарга көтөҕөн киллэрэн уӈа наараҕа эһэ тэллэҕин үөһэ олорто. Дьиэлээх хотун соһуйан айаҕын атан турда, Ньургуһун сэрэнэн кытыйаттан ымдаан иһиртэ. Хойутаан Кэрэчээнэтэ киирэн тахса уу сылыта охсон кыыһы баттаҕын сууннаран, илдьирийбит таӈаһын сыгынньахтаан этин-сиинин сууйдулар-соттулар. Кырбый ууллубут кыыл сыатынан оҕону эргитэ сылдьан дэлби сотто. Кэрэчээнэ оҕолорун таӈаһыттан таӈыннаран куллукалаах этэрбэс атаҕар кэтэртэ. Эр дьону көрдө кыыс титэрэстии түһэр, уӈуох уӈуоҕа халыр босхо барар, ол иһин чугаһаабаттар. Кыргыттар, дьахталлар бэйэлэрэ эрэ кэпсэтэллэр, Ньургуһун сэрэнэн кыыс дьонун, хантан кэлтин ыйытта, саҕата суох соҕуруу сапсыйда…
— Ийэм, аҕам бааллар, Тордуох баайга хамначчыттар бары дьиэннэн.—
— Онтон эн тоҕо дьоӈӈуттан быстан кэллиӈ, бачча ыраахха хас күн айаннаатыӈ?—
Ньургуһун сэрэнэн ыйытта, кыыһа түөрт тарбаҕа чочос гынна, тугу да саӈарбакка ытаан сыӈырҕаата, Ньургуһун сэрэнэн кууһан ылла.
— Тордуох диэн,, Тарбах,, баайы ааттыыллар, көрбүтүн барытын тардыалыы сылдьарын иһин, бу оҕо дьонун мин билэр эбиппин. Былыр былыргыттан эһэлэрин саҕаттан Тарбах баай хамначчыттара, туох эрэ куһаҕан быһыы тахсан бу кыра оҕо атах балай күрээтэҕэ–
Хойутаан билэттиир дьонун истэн кэпсии олордо.
— Былыр бу оҕолор эһээлэрэ күөгэйэр күнүгэр биир удаҕан дуу, туох эрэ дьахтар кыыһын кэргэн ыларга кэпсэтэн баран атын кыыһа ылбытыгар кыыһа саатыттан ууга түһэн өлбүт үһү, ол иһин удаҕан кыраан уһун түүнү быһа кыырбыта үһү.,, Саллар сааһыӈ тухары тоҕус үйэ тухары үрүӈ хараххытын өрө көрбөккө ыал хамначчыта буолан тэпсилгэӈӈэ сылдьар дьылҕаланыӈ бүтэһик тыыӈӈыт быстыар дылы диэн аллараа дойду хара ньоҕойун баайан куттарын- сүрдэрин көтүппүтэ үһү–
— Хойутаан ол Тордуох тойон олоҕун билэр буоллаххына сирдиэӈ дуо? Таарыйа

бэйэӈ көмүс көлөһүӈӈүн аахсыаӈ этэ–
Чэлгиэн эппитигэр Хойутаан кэйиллибит тобуйах курдук өрө көтө түспүтэ…
— Кэбиис ол хаһан суон сотолоохтору, эмис хаһалаахтары атах тэпсэн олорон аахсаары, сирдиирин сирдиэм кинилэр киэӈ туһаларыгар киирбэккэ кэтэххэ кэтэһиэм–
Үөһэ аллара түһэн аара аһыыр астанан Чэлгиэн уолаттарын кытта айаннаатылар, Кырбый эмиэ барыста.
— Чэ Хойутаан куттанар буоллаххына хаал, аартыгы бэйэбит була сылдьыахпыт–
Хойутаан ат ыӈыырдана туран эттилэр дуу, суох дуу диэбиттии балаҕынагар дьөгдьөрүс гынан хаалла. Аара хонон түөртүүр ыам саҕана элбэх ыал төбүрүөннээн олорор алааһыгар киирдилэр. Тойон олорор түһүлгэтин тиэргэнигэр тиийбэккэ аттарыттан түстүлэр, көнтөстөрүн бүтэй баҕанатыгар туомтуу тардыалаат түһүлгэҕэ киирдилэр. Элбэх аттаах киһи кэлбитин көрөн онтон-мантан киһи бөҕө өӈөӈнөһөн таҕыстылар, бары куурбут хаппыт сырайдаахтар, таӈастара саптара илдьиркэйдэнэн абырах үөһэ абырах. Ыарахан халҕан хаахынаан аһылынна, уонча киһи кыралыын улаханныын тоҕо сууллан таҕыстылар. Инники токуччу хаппыт өкөӈнөөбүт киһи күлэн күһүгүрээтэ,
—, Хайа хантан кырыы сиргэ халыйан кэллигит, кыбардаах буоллаххытына киэһэ аһыырбыт аччаабыт дьоммут, уунардаах буоллаххытына ууннан айах тутан көрсүөххэ сөп,,—
уонна эбии күлэн күһүгүтэттэ.
— Миигин ааппын суолбун истэргит буолуо, бу дойду мөӈүрүүр бөҕөһө, айаатыыр оҕуһа мин аҕа ууһун атыыра буолабын–
Өттүк баттанан атыыр мороду курдук түөһүн мөтөтөн сохсоллон турда.
— Мин бар дьоммор Чэлгиэн айбыттарым аннаабыттара, аргыардаах айан ааттыктара,, Холорук,, ааппынан көрсөллөрө–
Чэлгиэн идэтинэн холкутук бэйэтин аатын эппитигэр, күлэ турбут Тарбах сырайа хаанньастата түһэргэ дылы гынна, төһө да түгэх сиргэ түӈкэлийэн олордор кэлээччи барааччы кэпсээннэрэ,, Холорук,, хоннохтоох сырыыларын туһунан буолара, баҕар кыра да ычалаах киһини киһиргэтэн кэпсииллэрэ буолуо дии санаан бэрдимсийэрэ баһыйан бааҕынаабытынан барда…
— Ким да буол кэлбит аартыгаӈ ол турар, таһыйан тараах иэннии иликпинэ баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун–
Кырбый кыыһыран кытар гына түстэ, турар дьоӈӈо утары хааман тиийдэ…
— Наһаа бэлэскинэн бэбээримэ, тыал тылынан оонньообутуӈ, холоругунан ытыйан таһаараарай–
— Бу маӈай аллаах саӈарара саталааҕын, тыла кыһыытын, ылыӈ эрэ ити тыһы бычаһары тарыччы тутан мин тэллэхпэр тиэрэ быраҕыӈ–
Тарбах этэн баран эҕэрийиэн икки ардыгар халлаан хайдарыныы кынат тыаһа куугунаата, бары халлаан диэкки хантас гына түстүлэр өйдүөхтэрин икки ардыгар тойон сэргэни булгу тэбэн ааста да балаҕаннарын быган турар өһүөтүгэр хатанаат хатаннык чардырҕаата

даллах гынаат өһүөлэрин туура тардан өрө көтөн таҕыста, дьиэлэрин үрдэ сиӈнэн,, ньим,, гынан үрүӈ тумарык өрүкүйэн таҕыста. Тарбах кыламмытынан сууллан түстэ. Бары аймалҕан бөҕө буоллулар ытаһыы-соӈоһуу, сорох кутталыттан ойуур диэкки куоттулар, атыттар алтахтыы сылдьан ытыы-ытыы көрдөһөн сүүстэринэн сири кырбыы сыттылар. Тарбах уһуутаабытынан олоро түстэ, утары суулла сытар сэргэтин көрдө, эргийэн үрдэ суулла сытар дьиэтин көрөөт титиристээбитинэн ойон турда…
— Оо сорбуун бу туох алдьархайыгар түбэстим, тойон сэргэбин тоһутан түөрэхпин түӈнэрдилэр, өһүөбүн сиӈнэрэн төлкөбүн түөрдүлэр, бу киһийдэҕи итэҕэйэн киирэн биэрдэхпин көр–
Уордайбыт уоҕар икки хараҕа бүөлэнэн атын сир оҕолорун атаанныы сатаабыт, туора сиртэн тирэхтээхтэри тиэрэ анньаары тииспит…
— Эйигин кытта уһуннук ньаҕайдаһар иллэӈ суох дьонобут,, Дьэдьэн,, дьонун ыла кэллибит, эн холоӈсолоох хотоӈӈор тохпут көмүс көлөһүннэрин кытта аахсан ылан барабыт–
— Аҕаа от хаата сүөһүнү аһыйыма, барар буоллахтарына баарынан биэрэн ыытыахха, тыыммытыгар өһү тутан түөрэхпитин түӈнэрбэккэ аньыыбытын аччатыах–
Эдэр турбут дьоннор бааллара аҕаларыгар үөс батааска биэрбэккэ хара дьиэттэн улаханныын кыралыын уонча киһини батыһыннаран кэллилэр. Чэлгиэн ааттарын суолларын ыйытта, сааһырбыт эр киһи,, Сатаҕай,, дьахтара,, Ырыаһыт Ылдьаана үһү,, уолаттар кыргыттар симиттэн ааттарын эппэтилэр. Титииктэн уон сүөһүнү ньирэйдэри талан ыллылар, биэс мииниллэр аты ыӈыырдары сэптэри, биир атыыр үөрүн анаатылар, таӈнар таӈас атахтарыгар кэтэр этэрбэс биэртэлээтилэр. Кэпсээннэриттэн иһиттэххэ кыыстара ынах хомуйа баран сүппүтүн аһыйан ытаһа сылдьыбыттар. Тыыннааҕын истэн үөрүү бөҕө буоллулар. Сып-сап хомунан суолларын быстылар, атыыр үөрүн аны күһүн ылыах буолан араҕыстылар. Тордуох тиэргэнигэр кырыска олорон хаалла. Садьыыбалаах айан буолан бытаардылар иккис хонуктарыгар,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, киирдилэр. Кыыстара дьонун көрөөт ытаабытынан сүүрэр кэллэ, эмиэ ытаһыы куустуһуу сыллаһыы. Уоскуйан балаҕан туттуохтарыгар дылы Хойутааӈӈа дьуккаах түстүлэр, илдьэ кэлбит аттарын үс ыалынан үллэһиннилэр.,, Быйаӈнаах Эбэ,, оҕо, сүөһү саӈатынан туола түстэ. Бэргэннээҕи хаалларда манна үлэ элбэх тутуу, от. Үӈкүрү ыӈыран ылан барда Чэлгиэн. Көкөт, Күлүк илин баран истэхтэринэ сэмээр Үӈкүргэ от үлэтэ үмүрүйдэҕинэ Даадарга кыыс ыйыта барыахпыт диэбитигэр уола күлүгүрэ сылдьар дьүһүнэ сырдаан харахтара үөрүүннэн мичилийдэ.

Содержание

• 117

117

— Хаһан даҕаны кэлбит дьону кытта наллаан кэпсэтии суох, кимнээхтэрин-туохтарын билбэккэ сылдьан түөскүн тоӈсунаҕын, ити сиртэн быкпакка сылдьар оҕо сөпкүн көрдөрдө дуо? Айаххытын атан туруоххут дуо бу түүн таһырдьа хоммот буоллаххытына балаҕан даӈын ыһан оннун-туойун булларыаххайыӈ–
Тарбах улахан уола Дуораан аҕалары, инилэри тоҕута күргүйдээн үөһэ-аллара түһэртээтэ. Икки күнүнэн син оннун-туойун буллардылар, саӈа сэргэ да туруордулар…
— Күнү-дьылы ыыппакка атыыр үөрүн илдьэн биэриэххэ, таарыйа Чэлгиэни көрсөн киһилии кэпсэтэн, ити кыыстарыттан,, алы,, гынан ааттаһыахха өс саас тута сылдьыа, оччоҕо олорбуппут сыччах–
Биир күн,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, уонча биэлээх атыыры сэтиилэммит аттаах дьоннор киирэн кэллилэр. Хойутаан бу сир аҕа баһылыга кэлбит дьону сэргэ таһыгар көрүстэ…
— Бу Сатаҕай көмүс көлөһүнүн үүрэ түрүйэн аҕаллыбыт, хайа диэкки хаайабыт?—
Быйаӈнаах Эбэ арҕаа баһын бэрэтигэр оӈоһуллубут хаарчахха атыыры төлө тардан үөрдэри ыыттылар, кулуннар кутуруктара тойтойон атахтарын өрө тэбэ тэбэ сырыстылар. Дуораан бу ,, Быйаӈнаах Эбэни,, сөхпүт махтайбыт хараҕынан сонургуу көрөн турда, бу киэӈин–холкутун, Эбэ куһа-хааһа элбэҕин, улаҕата көстүбэт улуу дойду эбит, соҕуруу баһын хатыӈ чараӈ эӈэрдээбитин лиӈкир хара тыата хаххалаабыт, арҕаа Бэрэннэн сиэннэнэн Таастаах үрэҕэр түһэрин иирэ талах ирбинньиктии үүммүт. Таастаах үрэх кэтэҕинэн үрдүк бэстээх мынааннаах, соҕуруу салҕана-салҕана бара турар сыһыылардаах, холбоһо-холбоһо хоннохтонор хочолордоох. Хатыӈ чараӈ алардара суугунуу ыллаһан күөрэгэйэ дьурулуур, сиккиэр тыал сүүрэлээтэҕинэ хойуу оттоох күөх долгуна эрийэ-буруйа долгулдьуйа оонньуура көрүөхтэн кэрэтэ киһи эрэ сүргэтэ ыллаһыах курдук…
— Биһигини Чэлгиэн олоҕор сирдиэххит дуо?
Дуораан ыйыппытыгар Бэргэн тылланан барыста, билигин Чэлгиэн ,, Оһуохай,, олоҕор баара буолуо диэн курдары түстүлэр, Бэргэн бэйэтэ эмиэ кистэлэӈ санаалаах Кыра Кыачаан кыыһын кэпсэтиэн эппиккэ дылы халыымӈа утары уунар сүөһүтэ, сылгыта суох, ону кэпсэтэр баҕалаах…
— Чэлгиэн кэпсэтии быһыытынан атыыр үөрүн киллэрдибит, үнүр аҕабыт оҕонньор айдаарбытын санааҕа тутумаӈ, өскө-санааҕа тиэрдимэӈ диэн көрдөһө кэлэн олоробун–
Дуораан сандалыга олорон туох ис санаалааҕын тоҕо тэбээтэ, туох диигин диэбиттии Чэлгиэни көрөн олордо…
— Кырдьаҕас киһи кыӈкыйдыыра элбэх буоллаҕа дии, ону аахсан онно-манна тиийэр санаабыт суох, хата аҕыйах хонугунан ытык кырдьаҕаспыт,, Оһуохай,, ыһыаҕар кэлэ сылдьыӈ эдэрдэргин илдьэ, кэлбит айанньыттар үөрэ-көтө төнүннүлэр ыһыах буолар күнүн болдьоһон…
— Бэргэн Чэлгиэӈӈэ кэлэн

олороҕун дуо? Ойох ылан ороӈӈо хоонньоһо сытар, сыста сытар сыллаһарга сылааһы ылаары ыксаатыгыт дуо?—
Киирэн кэлбит Кырбый Бэргэни хаадьылаата. Биирдэрэ кулгаахтыын кытаран умса түһэн олордо…
— Бу да кыыс ыал буолар саастара ситтэҕэ дии, ол диэкки бара сырыттахха сыта-тура Кыра Кыачаанныын кэпсэтиэм–
Чэлгиэн Кырбыйы көрөн күлэн ылла, Бэргэн сырайа сырдаан үөрэн ымайда…
— Чэлгиэн эн үрдүк ааккын ааттаан аттаахтар аартыгынан киирдилэр.—
Чэлгиэн кэлбит дьону таһырдьа көрсөн балаҕаӈӈа батыһыннаран киирдэ. Бойбоох ас тардан сандалыга ыӈырда…
— Чэлгиэн биһиги ыаллыы нэһилиэктэн кэллибит илдьиккэ, аҕа баһылыкпыт бэйэтэ кэлэр кыаҕа суох буолан биһигини ыытта.,, Кылаан,, кырдьыы кыайан кэлэр барар кыаҕа суох, уола Дохсун сүтүөҕүттэн утуйар уута да ыһылынна, эйигин кэлэ сырыттын диэн кэпсэтээри ыӈырар–
Кырбый киирбит дьону кэрийэ көрө баран…
— Көрдөххө күлүктээх соҕус курдуккут, ааҕыстахха атын айдарыы иччитэ иӈмиккэ дылы–
Саӈара олорбут саастаахтара Кырбыйы дьэ өйдөөн көрбүттүү хараҕа уһулу ойон тахса сыста, кэлэҕэйдээн кэҕиӈнээ да кэҕиӈнээ буолла.
— Ыһыах кэнниттэн тиийэ сылдьыахпыт, кырдьаҕаска тиэрдээриӈ —
Чэлгиэн этэрин кытта кэлбит дьон таһырдьа түстүлэр…
Аҕыйах хонугунан,, Оһуохай,, ыһыаҕын аһардылар, киһи бөҕө кэлэн ытык кырдьаҕас,, ыһыаҕын,, бэркэ ыллаан туойан ыллылар, оһуохайдаан ойдулар. Кырдьаҕаһы сүгэн көтөҕөн киллэрэ сырыттылар, уһуннук олорон көрөр кыаҕа суох буолан таһааран сытыардылар,, Оһуохай,, дьонугар кэриэһин этээхтээбит, күн сиригэр оҕо төрөөн ыра санаа оӈостубут чыычааҕын таһыгар кистииллэригэр, ырыа гынан ыллаабыт, тойугар туойбут ыраас тапталын кытта үйэлэр тухары кэккэлэһэ сытан, сырдык куттара салгыӈӈа уйдаран оҕо сылдьан оонньообут, күн сиригэр кэлэн барбыт күлүктэрэ сиргэ түһэн оонньоон ааһыахтара…
Чэлгиэннээҕи кэтэспиттэрэ күтүр өр буолбут дьон быһыытынан сэргэ таһыгар уруйдуу көрүстүлэр. Кырдьаҕас бэйэтинэн тоһуйан балаҕаӈӈа ыӈыртаата, ас киэнин арааһын тартылар, саха санаабытын барытын тэлгэттилэр…
— Оҕолор кырдьаҕас киһини баалаамаӈ бачча сиргэ кыһалҕаҕа киирэн ыӈыртаатым, туйахпын хатаран төнүргэс тирэҕэ буолан хаалыахтаах киһим, эмискэ иһэ-таһа дьалкыйан иирэн кутуран ойоҕун-оҕотун ытаппытынан икки үөлээннээҕин кучуйан көмүс ухханыгар оҕустаран ааттыын сүтэн, киэӈ көхсүбүт кыараан олоробут. Истэр тухары эйигин хотуннан соҕурууннан хомураҕы кэһэн, адаар хайалар арҕастарын ааһан, дьыбарга хаайтарбакка тоӈууттан толлубакка, сиӈнэ турар сыырдардаах үллэ турар үгүс үрэхтэргэ уӈуордаан кыһын-сайын диэбэккэ сылдьарыӈ иһиллэр–
Кырдьаҕас бөтө–бөтө саӈарда, хатырбыт

иэдэһинэн харах уута сүүрдэ, маны көрө олорон Чэлгиэн иһигэр курутуйа санаата, бу көмүс туһугар байа охсор баҕаттан төһөлөөх киһи киэӈ Тайҕа устунан төрөөбүт өтөхтөрүгэр төннүбэккэ кырамталара үөн көйүүр аһылыга буола хара тыаҕа хаалбыта буолуой…
— Кырдьаҕас эн оҕоҕун ханнык да хара тыын буулаабатах, бэйэлээх бэйэӈ хонноххор хоннорон иитиэхтээбит илэ хаамар иччилээх Идэмэр ойуунуӈ оҕоӈ кутун көтүтэн өйүн-санаатын иирдибит–
Кырбый кырдьаҕаһы утары олорон саӈарбытыгар, кырдьаҕас кими эрэ көрдүүрдүү эргим урбуӈ көрөттөөтө…
— Хайа кырдьык да били уол хайа аат айаҕар түспүтэй?—
Ойууннарын көрдөөн бары эргичиӈнии түстүлэр. Арай Кырбый тугу да саӈарбакка иһиллээн олордо.
— Ханна барыай айа тардан ачыарыһа сылдьар, ыырааҕын хааннаан ырбатын сото олорор.—
Кырбый түгэхтээхтик түӈнэри көрөн олордо. Балаҕаннаах тойон истибэтэҕин истэн аймаҕар абара санаата, бу маӈай ааллаах иһэ тотон аһаабыт иһитигэр хотуолаан эрдэҕин, былыр быстыбыт аймахтан хаалбыт оҕону иитэн киһи гыммыта төлөбүрэ ити баар. Туох аньыытыгар харатыгар хара суор буолан буулаатаҕай, эмискэ тэһэ астарбыт курдук,, ходьох,, гына түстэ, бырда быстыбыт оҕону аҕалбытыгар эбэлэрэ эмээхсин атыннык саӈарбыта.,, Кэйээриӈӈэ киирэн эстэр аймаҕы өрүһүйэ сылдьан кэнэҕэс өттүгэр бэйэҕин кэйдэрээйэххиний,, диэбитин оччолорго оройугар оҕустарбатах, дьулайыгар тохтоппотох буолар да эбит.
— Оо эриэӈ кыылы эрэйбитигэр ииппит эбиппит, сорбутугар сылааспытыгар сыһыаран–
Кырдьаҕас кыламмахтаан ылла, бары куттанан кирик-хорук тутуннулар. Туох буоларын кэтэһэр курдуктар…
— Кэйсээри кыһыл оҕуһа үөс тураӈы ураа муоһунан сүргэйэ сылдьар, хабаары хагдаӈ эһэтэ хааман эрэр, тоӈсуйаары суор тойоно тумул тиитигэр олорор.—
— Оҕобун кытта оонньоһорбут буолуо, сэнээбиккин силлибэт сиргиттэн хабан, олуккун ыһыам, олбоххун түӈнэриэм–
Кырбый умайа турар уокка уһун суһуоҕуттан үс сүүмэҕи сыыйа тардан ылан умайа турар уокка уурбута кынаттаах көтөр буолан урааннан көтөн таҕыста, бэйэтэ таһырдьа тахсан барда…