Главная / Кэпсээннэр / Кытарбаайы
Добавить комментарий
Бүтэй Бүлүү түгэҕэр диэххэ. Саха ынаҕын ииттэн олорор сахалар, чуолаан, Боотулуулар диэн биистэр, Баҕадьа эбэни уҥуор-маҥаар олорбуппут. Уот сэрии кэннинээҕи улдьаҕай оҕо сааска, ол саха ынаҕа барахсан хойуу үүтэ, сүөгэйэ, ыыс араҕас арыыта олохтоохтору төһө абыраабыта, үрүҥ тыыннарын өллөйдөөбүтэ, өрүһүйбүтэ буолуой? Санаан да санааҥ кыайбат. Ол барахсаттары баһылаан-көһүлээн, күөйэн-хаайан, араҥаччылаан илдьэ сылдьааччылар – аарыма атыыр оҕустар буоллахтара. Төһө да намыһахтарын иһин, түөстэрэ кэтитэ, халыҥа, систэрэ уһуна, туруору кылгас, модьу муостара айылҕа биир маанылаахтара буолаллара. Сымнаҕас майгылаахтара. Кыра оҕолор куттаммакка, дулҕаттан, төҥүргэстэн тирэнэн, арҕаһыгар хатаастан, миинэн, түһэн үлбүрүйэрбит. Кыһаммат этилэр. Дьоммут таба көрдөхтөрүнэ, биллэн турар, буойаллара.
Биһиэхэ чугас кыстыыр Кытарбаайы диэн кытархай өҥнөөх, саха атыыр оҕуһа баара. Саха сүөһүтэ үксэ хара, маҥан, эриэнчикэй буолалларын өйдүүбүн эрээри, бу тоҕо эрэ кытархайдыҥы дьүһүнүнэн Кытарбаайы ини. Кинини кыһын былыттаахха от, мас, муус тиэйиитигэр мэлдьи тутталлара. Оччолорго ынаҕы кытта көлүнэллэрэ. Бу Кытарбаайы ааттаах хабыр харсыык. Биир кэмҥэ боруода тупсарыытыгар, туора муостаах, күрүҥ өҥнөөх симментал боруода оҕустар силтикиччиһэн баар буолбуттара. Дьэ, көрүҥнэрэ диэн, быһыылара-тутуулара диэн, туспалаах туора муостар. Ыдьырыйан, бөкүнүйэн, моой да моой! Харахтара хааннааҕынан хаҥылыйан, өһөх, үөс курдуктар. Туох ааттаах оҕуһа да, кыыла да тулуһуо буоллаҕай диэн, сыана быһарбыт, дэриэбинэ “өҥнөөхтөрө”. Ол эрээри маннааҕы бэрди, Кытарбаайыны боруобалаан көрөргө диэн олохтоох, оччотооҕу “аптарытыат уурааҕа” тахсыбыта. Алааска кэлбит атын аймаҕы, туора туспа хааны, бэйэлэрэ даҕаны эрдэттэн сэрэйбиттэр, билсибиттэр эбит.
Биир ыраас үтүө күн, туох да улахан “киирии тыла”, даххаһыйыыта суох Кытарбаайы обургу дьүһүн-бодо буолан, саҥа кэлэн күөнтээн, киэптээн, күтүөттүү сылдьар күрүҥ өҥнөөх соҕуруу дойду аатырар атыырын, дуолан охсуһууга ыҥыран, айаатаан лаҥкыната турарыттан, чугастааҕы ыаллар дьонноро көрү көрөөрү тиэргэннэригэр кутуллан таҕыстылар. “Дьэ эбэтээ диэбиттии” күндү күтүөт күрдьүөттээбитинэн биһиги оҕуспутугар супту кэллэ. Тураҥ буору тоҕута силэйэн, күөх кырсы көҥүтэ сүргэйэн, киирсии хабараана буолара аан айаҕыттан билиннэ. Сорох оҕустар бэрт уһуннук күрдьүөттэһэр, оҥостор, суоһурҕанар эбит буоллахтарына, балар өр буолбатылар. Муос муоска даҕайсан, тачыгырыы, чаҕылла түстэ. Дьэ эриэккэс киирсии диэн манна буолла. Туора муос төбөтүн оройунан туора-маары силэйтэлээн,
харса суох барчалыыр. Кылгас, модьу туора муостарынан тааҕы- таах, уҥа-хаҥас, олбу-солбу олуйталыыр, биһиэнэ намчыта, ыйааһына суоҕа, силэйии аайы дьигиҥниирэ, чугуйарга дылы. Аһынан, айманан да, төһөнү аһыныахпытый? Аллаччы аппыт айахпыт, субуруйбут сыыҥпыт, муҥунан көрбүт харахпыт.
Хааннаах-сииннээх, хабыр хапсыһыы дьэ буолла. Алаас, сир, илэ дьигиһийэн олорор. Халлаан хайдара, күн туллара, күһэҥэ быстара күрүлүүр күнүстэри күөнтээтэ. Саха омук сайдара, самнара тирээн, тиксэн кэлбитигэр тэҥнээх, быһыы-майгы ыкта. Оннук огдуос санаалар, оччотооҕу тыа, акаары, ыстаан эрэ хаххалаах оҕочоонун өйүгэр, кыл түгэнэ охсуллан, күлүм гынан аастаҕа. “Быраһаай, Кытарбаайы!” бу муус, от-мас тиэйэн, дьүккүйэн, уһун кутуругуҥ субуллан, муннуҥ бурдурҕаан, кыһыҥҥы дьыбары эрэллээхтик силэйэн иһэриҥ харахпар илэ көстөн аастаҕа. “Быраһаай, хаарыан доҕорбут, тыа киһитин биир туллар тутааҕа, иитэр, көрөр-истэр тирэҕэ, эн этиҥ эбээт!”. Саҥа-иҥэ мэли, дорҕоон иһиллибэт, бүтэй ынчык, ыарахан, нүһэр тыын, буугунаһыы, бурдурҕаһыы… Күрүҥ өҥнөөх, туора муостаах, эдэр эрчимнээх, кыайыы-хотуу өрөгөй, ньулуун сытын саҥа билэн эрэр туспа дойду туурата, буутун этэ ситэ буспатаҕа, холун этэ ситэ хойдубатаҕа сотору кэминэн биллэн, кутуругун кылаан төбөтүттэн, эт-этэ барыта буруолаан тахсыбыта.
Ортоку омурҕаҥҥа оҕустар чугастааҕы көлүччэҕэ киирэн, эйэ дэмнээхтик, уу иһэн уоскуйбуттара. Ким да соруйуута суох. Кэккэлэһэ туран. Бу, биир дьикти көстүү этэ. Ити үлүгэр кыа хаанынан устуохтарыгар дылы киирсэн, тиниктэһэн баран, уулуу, сынньана турдахтара. Саныыбын, биһи, сорох эр дьон, хоһуун ыччат кинилэргэ да тиийбэт, бэрээдэгэ суох, быраабыланы быһан мэнээх охсуһуук-көтүүн, көлөөх, көлбөҕүрбүт көкөттөр буоллахпыт диэн.
Сынньаныы, уоскуйуу кэнниттэн тактика уларыйда. Күрүҥ өҥнөөх сүүнэ күтүөт күүһэ өһүллэргэ барбыта билиннэ. Биһи Кытарбаайыбыт улам тэнийэн, улам ыган истэ. Күөх халлаан ырааһырда, от-мас хамнаата, оҕо хараҕа чаҕылыйда. Кини бэйэлээх муннунан-уоһунан, ийэ сир кырсыттан, иҥэмтэлээх күүс-уох ылынар курдук модун модьу сыҥааҕынан күөх кырыска олуйа кэчэһэ ууран, күүстээх түһүүлэри эрдээхтик тулуйан, чаҕытан истэ. Иккитэ-үстэ ити холонуулар кэннилэриттэн “чэ, сөп буолла” диэбиттии, ньымса, саха маанылаах атыыра, бэрт сымса баҕайытык хапсаҕай хамнаныытынан, үөрүйэх аҕайдык ол кэлии барахсаны уҥа ойоҕоһугар уҥарар гына суптурута түһэн кэбистэҕэ. Соҕуруу дойду бастыҥ баайа олуонатык орулаат, сатамньыта суох сарылаат, тиһэх күүһүн түмүнэн куотар аакка барда. Ити дуолан, хабыр хапсыһыы кэнниттэн кинилэр диэтэх барахсаттар, чугасаһа сылдьыбыттарын истибит да, көрбүт да суох үһү.
Прокопий КСЕНОФОНТОВ.
tuymaada 26 июля, 2026
Бүтэй Бүлүү түгэҕэр диэххэ. Саха ынаҕын ииттэн олорор сахалар, чуолаан, Боотулуулар диэн биистэр, Баҕадьа эбэни уҥуор-маҥаар олорбуппут. Уот сэрии кэннинээҕи улдьаҕай оҕо сааска, ол саха ынаҕа барахсан хойуу үүтэ, сүөгэйэ, ыыс араҕас арыыта олохтоохтору төһө абыраабыта, үрүҥ тыыннарын өллөйдөөбүтэ, өрүһүйбүтэ буолуой? Санаан да санааҥ кыайбат. Ол барахсаттары баһылаан-көһүлээн, күөйэн-хаайан, араҥаччылаан илдьэ сылдьааччылар – аарыма атыыр оҕустар буоллахтара. Төһө да намыһахтарын иһин, түөстэрэ кэтитэ, халыҥа, систэрэ уһуна, туруору кылгас, модьу муостара айылҕа биир маанылаахтара буолаллара. Сымнаҕас майгылаахтара. Кыра оҕолор куттаммакка, дулҕаттан, төҥүргэстэн тирэнэн, арҕаһыгар хатаастан, миинэн, түһэн үлбүрүйэрбит. Кыһаммат этилэр. Дьоммут таба көрдөхтөрүнэ, биллэн турар, буойаллара.
Биһиэхэ чугас кыстыыр Кытарбаайы диэн кытархай өҥнөөх, саха атыыр оҕуһа баара. Саха сүөһүтэ үксэ хара, маҥан, эриэнчикэй буолалларын өйдүүбүн эрээри, бу тоҕо эрэ кытархайдыҥы дьүһүнүнэн Кытарбаайы ини. Кинини кыһын былыттаахха от, мас, муус тиэйиитигэр мэлдьи тутталлара. Оччолорго ынаҕы кытта көлүнэллэрэ. Бу Кытарбаайы ааттаах хабыр харсыык. Биир кэмҥэ боруода тупсарыытыгар, туора муостаах, күрүҥ өҥнөөх симментал боруода оҕустар силтикиччиһэн баар буолбуттара. Дьэ, көрүҥнэрэ диэн, быһыылара-тутуулара диэн, туспалаах туора муостар. Ыдьырыйан, бөкүнүйэн, моой да моой! Харахтара хааннааҕынан хаҥылыйан, өһөх, үөс курдуктар. Туох ааттаах оҕуһа да, кыыла да тулуһуо буоллаҕай диэн, сыана быһарбыт, дэриэбинэ “өҥнөөхтөрө”. Ол эрээри маннааҕы бэрди, Кытарбаайыны боруобалаан көрөргө диэн олохтоох, оччотооҕу “аптарытыат уурааҕа” тахсыбыта. Алааска кэлбит атын аймаҕы, туора туспа хааны, бэйэлэрэ даҕаны эрдэттэн сэрэйбиттэр, билсибиттэр эбит.
Биир ыраас үтүө күн, туох да улахан “киирии тыла”, даххаһыйыыта суох Кытарбаайы обургу дьүһүн-бодо буолан, саҥа кэлэн күөнтээн, киэптээн, күтүөттүү сылдьар күрүҥ өҥнөөх соҕуруу дойду аатырар атыырын, дуолан охсуһууга ыҥыран, айаатаан лаҥкыната турарыттан, чугастааҕы ыаллар дьонноро көрү көрөөрү тиэргэннэригэр кутуллан таҕыстылар. “Дьэ эбэтээ диэбиттии” күндү күтүөт күрдьүөттээбитинэн биһиги оҕуспутугар супту кэллэ. Тураҥ буору тоҕута силэйэн, күөх кырсы көҥүтэ сүргэйэн, киирсии хабараана буолара аан айаҕыттан билиннэ. Сорох оҕустар бэрт уһуннук күрдьүөттэһэр, оҥостор, суоһурҕанар эбит буоллахтарына, балар өр буолбатылар. Муос муоска даҕайсан, тачыгырыы, чаҕылла түстэ. Дьэ эриэккэс киирсии диэн манна буолла. Туора муос төбөтүн оройунан туора-маары силэйтэлээн,
харса суох барчалыыр. Кылгас, модьу туора муостарынан тааҕы- таах, уҥа-хаҥас, олбу-солбу олуйталыыр, биһиэнэ намчыта, ыйааһына суоҕа, силэйии аайы дьигиҥниирэ, чугуйарга дылы. Аһынан, айманан да, төһөнү аһыныахпытый? Аллаччы аппыт айахпыт, субуруйбут сыыҥпыт, муҥунан көрбүт харахпыт.
Хааннаах-сииннээх, хабыр хапсыһыы дьэ буолла. Алаас, сир, илэ дьигиһийэн олорор. Халлаан хайдара, күн туллара, күһэҥэ быстара күрүлүүр күнүстэри күөнтээтэ. Саха омук сайдара, самнара тирээн, тиксэн кэлбитигэр тэҥнээх, быһыы-майгы ыкта. Оннук огдуос санаалар, оччотооҕу тыа, акаары, ыстаан эрэ хаххалаах оҕочоонун өйүгэр, кыл түгэнэ охсуллан, күлүм гынан аастаҕа. “Быраһаай, Кытарбаайы!” бу муус, от-мас тиэйэн, дьүккүйэн, уһун кутуругуҥ субуллан, муннуҥ бурдурҕаан, кыһыҥҥы дьыбары эрэллээхтик силэйэн иһэриҥ харахпар илэ көстөн аастаҕа. “Быраһаай, хаарыан доҕорбут, тыа киһитин биир туллар тутааҕа, иитэр, көрөр-истэр тирэҕэ, эн этиҥ эбээт!”. Саҥа-иҥэ мэли, дорҕоон иһиллибэт, бүтэй ынчык, ыарахан, нүһэр тыын, буугунаһыы, бурдурҕаһыы… Күрүҥ өҥнөөх, туора муостаах, эдэр эрчимнээх, кыайыы-хотуу өрөгөй, ньулуун сытын саҥа билэн эрэр туспа дойду туурата, буутун этэ ситэ буспатаҕа, холун этэ ситэ хойдубатаҕа сотору кэминэн биллэн, кутуругун кылаан төбөтүттэн, эт-этэ барыта буруолаан тахсыбыта.
Ортоку омурҕаҥҥа оҕустар чугастааҕы көлүччэҕэ киирэн, эйэ дэмнээхтик, уу иһэн уоскуйбуттара. Ким да соруйуута суох. Кэккэлэһэ туран. Бу, биир дьикти көстүү этэ. Ити үлүгэр кыа хаанынан устуохтарыгар дылы киирсэн, тиниктэһэн баран, уулуу, сынньана турдахтара. Саныыбын, биһи, сорох эр дьон, хоһуун ыччат кинилэргэ да тиийбэт, бэрээдэгэ суох, быраабыланы быһан мэнээх охсуһуук-көтүүн, көлөөх, көлбөҕүрбүт көкөттөр буоллахпыт диэн.
Сынньаныы, уоскуйуу кэнниттэн тактика уларыйда. Күрүҥ өҥнөөх сүүнэ күтүөт күүһэ өһүллэргэ барбыта билиннэ. Биһи Кытарбаайыбыт улам тэнийэн, улам ыган истэ. Күөх халлаан ырааһырда, от-мас хамнаата, оҕо хараҕа чаҕылыйда. Кини бэйэлээх муннунан-уоһунан, ийэ сир кырсыттан, иҥэмтэлээх күүс-уох ылынар курдук модун модьу сыҥааҕынан күөх кырыска олуйа кэчэһэ ууран, күүстээх түһүүлэри эрдээхтик тулуйан, чаҕытан истэ. Иккитэ-үстэ ити холонуулар кэннилэриттэн “чэ, сөп буолла” диэбиттии, ньымса, саха маанылаах атыыра, бэрт сымса баҕайытык хапсаҕай хамнаныытынан, үөрүйэх аҕайдык ол кэлии барахсаны уҥа ойоҕоһугар уҥарар гына суптурута түһэн кэбистэҕэ. Соҕуруу дойду бастыҥ баайа олуонатык орулаат, сатамньыта суох сарылаат, тиһэх күүһүн түмүнэн куотар аакка барда. Ити дуолан, хабыр хапсыһыы кэнниттэн кинилэр диэтэх барахсаттар, чугасаһа сылдьыбыттарын истибит да, көрбүт да суох үһү.
Прокопий КСЕНОФОНТОВ.
tuymaada 26 июля, 2026