Содержание

• Хайаан да көрсүөхпүт

Хайаан да көрсүөхпүт

    Бахсыытап Бүөккэни биһиги оскуолабыт кыргыттара бары таптаан сордоноллоро. Ол Бүөккэлиин биһиги кыра эрдэхпититтэн бииргэ улааппыппыт. Этэргэ дылы, биир тиэстэттэн мэһиллибиппит. Куукулалаах да, сэриилэһэ да тэбис-тэҥҥэ оонньуурбут. Ити буолан, сыыҥын-сыраанын алтыс кылааска диэри соһон сордоммут, куруук аттыбар баар, сынтаҕар муруннаах ордуос майгылаах Бүөккэни мин эрэ көннөрү доҕор-атас быһыытынан ылынар быһыылааҕым. Алтыс кылаас кэнниттэн дьоно атын улууска көһөр буолбуттара: аҕатын атын үлэҕэ анаабыттар этэ. Сүөһүлэрин эбэлэрин аахха хааллартаан, биир үтүө күһүн сус гынан хаалбыттара. Бүөккэ барарыгар мас саатын, биир туһаҕы уонна күөх өҥнөөх эрэһиинэ мээчиги, миэхэ, ыкса доҕоругар, өлүүлээн хаалларбыта, харыстаан илдьэ сылдьарбар, оонньуурбар эппитэ. Уонна: «Туйаарыс, эн биһикки улаатан баран хайаан да көрсүөхпүт дии»,— диэбитэ. 
    Мин, саа бэлэхтэтэн, эбиитин ымсыырар күөх мээчикпэр тиксэн, доҕорум барбытын баардылаабатаҕым, хата, улаханнык байбыт-тайбыт саҕа санаммытым.
    Тоҕотун билигин да билбэппин эрээри, Бүөккэни ол кэнниттэн наһаа өр көрбөтөҕүм. Оскуоланы этэҥҥэ бүтэрэн Дьокуускайга пединститут устудьуона буоллум. 
    Оччолорго олоҕум олус интэриэһинэй этэ. Саҥаттан саҥа күн элбэҕи эрэннэрэрэ, эдэрим да бэрдэ, эмиэ дойдубар тахсаары, саҥа таҥас кэтээри сайын ыһыаҕы күүтэрим. Билигин эмиэ бэс ыйа, ыһыах үгэнэ…
    Бастакы кууруһу этэҥҥэ түмүктээн, дьоммун, дьүөгэлэрбин олус ахтан-суохтаан дэриэбинэм ыһыаҕын баттаһа сайылыы кэллим. Ахтыспычча, барыларын кытта биир күн иһигэр төлөпүөннэһэ, билсэ оҕустум. Бииргэ үөрэммит кыыһым Октюшка дэриэбинэ кэккэ сонунун уонна да араас «бэстилиэнэй» бириэмэҕэ буолбут хобу-сиби төрдүттэн баһыгар диэри сиһилии кэпсээтэ; ити быыһыгар Бахсыытап Бүөккэ диэн кылааһынньыкпыт соторутааҕыта аҕай куораттан кэлбитин, «Волга» массыыналаммытын, улаатан, өссө тупсубутун туһунан эттэ. Мин ол хас биирдии кэпсээн аайы: «Айуу чэ, бүттэхпит дии» диэн үгэргии-үгэргии, күлэн саһыгырыы олордум. 
    Аны ол Бүөккэбит нэһилиэстибэ гынан бэлэхтээн хаалларбыт саатын-мээчигин ирдэһэ кэлэрэ буолуо диэн, мүчүк гына-гына, дьээбэҕэ, аҕабыттан ыйытабын. Сааны дьонум былыр үйэҕэ саһаҕа оҥостон умаппыттар; туһах ампаар үрдүгэр баар буолуон сөп курдук, оттон мээчик хоспоххо бөх быыһыгар сытарын бэстилиэнэйин былырыын көрбүттэр. 
    Ыһыах күн маҥан сарапаан кэтэн, ытыахпар диэри ыга киэргэнэн, түһүлгэҕэ киирдибит. “Кыракый оҕолор улааппыттар аҕай” дии-дии ураһа таһыгар кэнсиэр көрө олордохпутуна, биир уол гитаралаах тахсан

ырыа ыллаата. Кыргыттар саҥалара, ыһыылара-хаһыылара өрө кыынньа түстэ, онтон-мантан «О, Петя, наһаа астыктык ыллыы-ыыр…» эҥин диэн курдук этиилэр иһилиннилэр. Оттон мин бу сынтайбыт Бахсыытап турар үһү дуо, ама, диэн атыҥырыы санаатым. Уп-уһун уҥуохтаах, сып-сырдык сэбэрэлээх, уһун чуолкатын «сексуальнай баҕайытык» туора тараан кэбиспит, олус истиҥ куоластаах уолу ис-испиттэн долгуйа, көрө олордум. 
    Киэһэ дэриэбинэттэн тэйиччи баҕайы сиргэ ат сүүрдүүтэ буолар үһү диэтилэр. Октюшкалаах Бүөккэ массыынатынан бараллар үһү, миэстэ хайыы-үйэҕэ туолбут. Октюшкам миигин баар диэн кыбыппатах, эх… дьүөгэм буолуохсут! Мин испэр массыынаҕа баппаппыттан уонна миигин хаалларан баралларыттан улаханнык өһүрэ, «өссө киһи табаарыһын Бүөккэни табаарыс оҥосто охсубут буола-буолалар» диэн күнүүлүү санаатым. Инньэ гынан, сатыы да буоллар, бэйэм курдуктары кытта булсан, дэриэбинэттэн тахсар быыллаах суол устун хааман истибит. Кыһыйыам иһин, били, Бүөккэ массыыната ситэн ааста, эбиитин түннүктэн үөрэн дьабаспыт сирэй бөҕөтө көстөр, биллэн турар, киһиргээбиттэр аҕай. Ат сүүрдүүтүттэн, саатар, биир да матассыыкылга баппакка, санаам бүтэһиктээхтик алдьанан, саамай хойут, дэлби сылайан дьиэбэр кэллим. «Үҥкүүлүү барбаппын-хайаабаппын!» диэн Октюшкабар этэн, утуйаары сууна-тараана сырыттахпына, таһырдьаттан ийэм киирэн: «Эйиэхэ ыалдьыт кэллэ, күүлэҕэ таҕыс», — диэтэ. Хайалара бэһирбит буоллаҕай, син биир ханна да барбат инибин диэн саныы-саныы дьиэҕэ кэтэр, арыы таммалаабыт кыһыл футболкабын, тобуктаммыт, эбиитин онтуката икки сиринэн хайаҕастаммыт күөх ыстааммын кэтэн ыалдьыппар тахсыбытым, били, мааҕын ыһыахха ыллаабыт мааны уолум барыта кулгаах-харах буолан хоройон олорор эбит. Чуут төттөрү ыстаныах киһини уолум: «Туйаарыс-муйаарыс, бэрэбиэт, тоҕо билбэтэҕэ буола сылдьаҕын дыа? Кэпсэтиэ диэн күүтэ сатаан кэбистим, улаатан улахамсыйбыккын быһыылаах, һэ-һэ», — диэн күлэн тохтотто.
    Ол күнтэн ыла мин саныыр-санаам барыта кини, Бахсыытап Бүөккэ эрэ буолбута. Кини миигин көннөрү оҕо сааһын дьүөгэтэ, дьээбэлээх уонна сэриилээх оонньууну сатыыр кыыс курдук сыаналыырыттан, истиҥник, ол эрээри чахчы доҕордуу эрэ сыһыаннаһар дии санаан хомойорум. 
    Бүөккэ сотору-сотору миэхэ ыалдьыттыы киирэр буолбута. Уруккубутун, оҕо сааспытын, биир саастыылаахтарбытын кэпсэтиһэрбит. Була сатыы-сатыы мин киниэхэ төлөпүөннүүрүм. Арааһа, кини эмиэ. Юрий Шатунов саҥа кассетатын истээри миигиттэн магнитофон уларсара, оттон мин киниттэн кассетатын ылар буолбутум. Күнү быһа от үлэтэ үтүрүйэн, киэһэ эрэ көрсөбүт.

Биирдэ туран оҕолору мунньан моонньоҕоннуу бара сылдьыбыттаахпыт. Онно Бүөккэ тигээйи уйатын алдьатан, бары тигээйигэ тиктэрбиппит. 
    Сайын түргэн баҕайытык ааспыта. Атырдьах ыйын ортотугар Бүөккэ, эбэтин ааҕы кытта оттоспута буола сылдьан, аҕата ыалдьыбытыгар куораттаабыт аатырбыта. Бараары эрэ сылдьан төлөпүөнүнэн: «Эн уларыйбыккын аҕай, мин табаарыс оҥосторбун дуу, невеста оҥосторбун дуу быһаарыммакка сылдьабын ээ, Туйаарыс. Чэ, мин ыксаатым. Көрсүөхпүт, хайаан да…» — диэбитэ. Олус да дьоллоох этим. Бүөккэҕэ субу кэргэн тахсан эрэбин диэн үөрбүтүм баара. Дьылҕабыт оннуга эбитэ дуу, Бүөккэ мин дьиэбэр суох кэммэр иккитэ төлөпүөннүү сылдьыбыт сурахтааҕа. Күһүн куоракка киирэн баран, уопсайбар (эмиэ суох кэммэр) хаста да кэлэн барбытын истибитим. Саатар, төлөпүөн да, саппыыска да хаалларбат этэ. Саҥа дьылга, баҕар, Бүөккэ кэлиэ диэн, эмиэ дэриэбинэҕэ таҕыстым. Суоҕа. 
    Онтон Маай бырааһынньыгар болуоссакка кэнсиэр көрө сылдьан Бүөккэбин көрсө түспүтүм. Үөрүүбүттэн уонна долгуйан хааламмын, умса көрөн туран дорооболостубут. Кини эмиэ олус дьолломмут этэ уонна табаарыстарын кытта маевкалыы баран эрэрин, ыксыы сылдьарын туһунан эппитэ. Сарсыныгар болуоссакка күнүс 3 чааска көрсүөх буолбуппут. Дьоллоох сарсыным үүммүт сарсыардатыгар эдьиийим оҕо көрдөрө ыҥыран баран маҕаһыыҥҥа барбыта уонна дьүөгэлэрин барытын кэрийэн, бырааһынньыктаан киэһэ хойут кэлбитэ. Инньэ гынан эмиэ сүтэрсибиппит.
    Эһиилигэр, эмиэ сайын, Бүөккэ эбэтигэр ыһыахтыы кэлбитэ. Соҕотох буолбатах, саҥа кэргэнинээн. Бахсыытаптар уоллара омук тыла үөрэхтээх кийииттэммиттэрин туһунан дэриэбинэҕэ киэмсийэ кэпсииллэрэ. Ол аайы мин хоспох кэннигэр тахсан, мас дьааһык үрдүгэр олорон оту тырыта тыыта-тыыта ытыырым… 
Бүөккэ кэргэнэ үөрэҕин бүтэрбитин кэннэ дэриэбинэҕэ көһөн кэлбиттэр сурахтааҕа. Оттон мин дьиэбэр тиийдэхпинэ даҕаны икки хонуктан өр олорбоппун уонна ол өрдөөҕү сайын кэнниттэн ыһыахтыы иликпин. 
    Октюшка эмиэ кэргэн тахсыбыта, дэриэбинэҕэ олоро хаалбыта. Мин тиийдэхпинэ, киниэхэ хайаан да ыалдьыттыыбын. Араас сонуну истэбин. Таарыйа Бүөккэ хайдах олорорун туһунан сири аннынан ыйыталаһабын. Кини кэлин олус ытыктанар киһи буола үүннэ, аҥаардастыы хайҕааччы да, кириитикэлээн эрэ тахсааччы да баарын истэбин. Бэйэм өйбүнэн-санаабынан, ис дууһабынан кини диэкибин, кини киэнэбин…

---

    Бүөккэҕэ тапталбынан син уһун кэмҥэ олордум. Баҕар, куһаҕан дьахтары таптаабакка ылбыт буоллаҕына, хайаан да арахсыаҕа диэн күүтэ саныыр этим. Акаары баара… Бокулуонньук бөҕө тапталын сиргэ-буорга халтай тэпсэрим,

элэк оҥосторум. Онтум билигин талбыт курдук тойон, чыын-хаан бөҕө буолан олороллор. Кэлин сааспын баттаһа биир преподаватель киһиэхэ, син сөбүлээн, кэргэн тахсыбытым; үс кыыс оҕолоохпут, үһүөн оскуола оҕолоро. Куоракка дьиэлээхпит, даачалаахпыт. Туохпут барыта ситэн-хотон эмиэ да киһи ымсыырар ыала буоллубут. Кэргэммин кытта толору дьоллоохпун диэбэтэрбин да, син олоробут. Ол эрээри, ити сүүрбэттэн тахса сыллааҕы тапталбын бүгүн да кыыс оҕолуу күндүтүк уонна курустук саныыбын. 
    Арай мин Бүөккэҕэ симик тапталбын эппит, бэйэтин көрдөөн булбут буолуум? Куораттааҕы төлөпүөнүн туормастыы олорбокко, эбэтиттэн да ыйыталаһан ылбыт буолуум?.. Эдэр уонна кыбыстанньаҥ майгым мэһэйдээбэтэҕэ буоллар, билигин хайдах олохтоох-дьаһахтаах дьахтар буолуом этэй диэн кистээн таайа саныыбын.
Күөх мээчик хоспоххо бөх быыһыгар сытар буолуохтаах. Мин хайаан да мээчикпин булуом. Тоҕо эрэ мээчикпин буллахпына, Бүөккэбин эмиэ булабын диэн бүтэйдии саныыбын. 
Быйыл дэриэбинэҕэ үбүлүөйдээх ыһыахха ыҥырылынныбыт. Хайаан да көрсөр буолуохтаахпыт. Бүөккэ кэргэнэ эмиэ баар буолуохтаах, оо, дьэ…

---

    Сааһырбыт дьон кыра оҕо курдук тапталлаах оонньуура баар суол. Бастакы тапталы хайдах да умнан суох гынан кэбиспэккин дииллэрин сорох ылыныа суоҕа. Ол эрээри диирбитигэр тиийэбит. Үс улахан, биир эһээкий оҕолоох, дьоллоох Бахсыытаптар дьиэ кэргэннэрэ үс сыл аннараа өттүгэр үөскээбитин хайдах да таайыа суох этигит. Бу ыал ийэтэ Туйаара соторутааҕыта Дьокуускайдааҕы төрүүр дьиэттэн таҕыста.

Светлана ТИМОФЕЕВА

Содержание

• БАСТАКЫ УЛАХАН БУЛТАРЫМ
• БАСТАКЫ УЛАХАН БУЛДУМ

БАСТАКЫ УЛАХАН БУЛТАРЫМ

1991 сылы көрсө кэргэним дойдутугар,Бүлүү улууһугар,Үгүлээккэ көһөн кэлбиппит. Дэриэбинэҕэ үлэ суох,онон “Амыһаахха үһүс киһинэн сылгыһыттыы бараҕын”,-диэн буолбутугар,мин Амыһаах булдунан-балыгынан аатырарын истэ-билэ сылдьар буоламмын,тута үөрүүннэн сөбүлэспитим.Амыһаах диэн сир–Үгүлээттэн 80-ча биэрэстэ тэйиччи сытар,хоту диэкки тардыылаах буолан ото-маһа эмиэ ол тэҥэ,өрүс үрдүнэн эрэ халлааҥҥа харбаспыт тиит быыстаах харыйа тэҥкэлээх,уоннааҕыта төһөннөн хоту диэкки бардаҕыҥ аайы кыччаан-оччоон,сорох сиринэн отой даҕаны хастыы да биэрэстэ курдары көстөр толоон,ээй дойдута буолан барар.Былыр-былыргыттан манна элбэх киһи өрүһү бата,ону кытта улахан да,кыра да күөллэригэр төгүрүйэ өтөхтөрүнэн тарҕаһан,сорохторо сүөһү,сылгы ииттэн,онтон сорохторо аҥардас булдунан-балыгынан эрэ ииттинэн олорбуттар.Кэлин Амыһаах өтөҕөр кииннээн “М.Горькай"аатынан колхуос тэриллэн,элбэх киһи бииргэ мустан,төбүрүөннээн олорон,үлэлээн-хамсаан ааспыт буолан,бэйэтэ туһунан дириҥ-киэҥ устуоруйалаах,сүдү дойду буолар…Сирин иэнэ сүрдээх киэҥ, хотулуу-арҕаа өттүгэр Өлөөҥҥө диэри,оттон хотулуу-илин өттүгэр Эдьигээҥҥэ диэри,хас эмэ сүүһүнэн биэрэстэҕэ биир да атын дэриэбинэ диэн суох.
Сылгыһыттар олорор дьиэлэрэ быһа холоон 6 х 6 кээмэйдээх, ортотугар улахан,тимир буочука оһохтоох,уруккута лааппы эҥин буола сылдьыбыт,үрдүк өһүөлээх,эргэ дьиэ. Дьиэни холбуу аҥар өттө аһаҕас,эбиэс угар тутуулаах,дьиэттэн чугас сээкэй угар уонна арыый да тэйиччи соҕус икки булуус ампаардара тураллар.Ити кэннэ күрүөттэн-хаһааттан ураты атын тутуулар суохтар,дьиэ улахан,үрдүк өтөххө турар.Көрөр сылгыларбыт ахсаана 200-кэ төбө, түөрт мииниллэр ат баар эбит.Салайааччыбыт Туолуй диэн ааттаах,ол саҕана 50-чалаах,эдэригэр бэйэтин лаппа соҕус кыанар буолан,сырыыны да сылдьыбыт, булду да элбэхтик бултаабыт,элбэх кэпсээннээх-ипсээннээх,бэрт сытыы-хотуу сирэйдээх-харахтаах сааһыран эрэр киһи.Кини кэпсиир киһитэ дуу,кыыла дуу хайдах туттубутун-хаптыбытын үүт-үкчү үтүктэн,бэрт көрүдьүөстүк кэпсиир-ипсиир ураты дьоҕурдаах киһи.Иккиспит Бааска диэн ааттаах,ол саҕана отуччалаах эрэ,элбэх саҥата суох,турбут-олорбут,биир кэм тугу эрэ үлэлээн букунайа,бүтэрэ-оһоро сатыы сылдьар,биирдэ көрбүтүн хаһан да умнубат дьоҕурдаах уонна сири-уоту сылыктаан билэр,сүрдээх булчут-балыксыт эдэр киһи.
Амыһаах дэриэбинэттэн ыраах,сайыннары сылдьар суола-ииһэ суох буолан эбитэ буолуо,атын сирдэргэ холоотоххо,ол саҕана сүрдээх бултаах-алтаах,элбэх араас балыктаах дойдуннан биллэрэ…Өтөхпүтүттэн көс курдук холобурдаах сиринэн

Бүлүү Эбэ хаҥас салаата,ыраас уулаах,дириҥ чүөмпэлэрдээх “Түҥ” өрүс араастаан эрийэ-буруйа уста сытарыгар уонна элбэх ахсааннаах элгээн да,тыа да күөллэригэр көмүс хатырыктаах арааһынайа,туора үрэхтэр бастарынан уонна халыҥ аар-тайҕатыгар булт-алт,көтөр-сүүрэр эҥинэ-бэйэлээҕэ сөбүлээн үөскүүр-ууһуур,тохтоон тоҕуоруһар сирэ эбит этэ.

БАСТАКЫ УЛАХАН БУЛДУМ

хара тыа маанылаах кыыла бэдэр (үүс)

Бастаан кэллэҕим утаа,сотору соҕус буолаат,биир үтүө күн Туолуйу кытта ат миинэммит сири үөрэтэ таарыйа,сылгы көрө диэн бардыбыт,онно-манна сылдьа түһэн баран төннөн иһэммит,биир сиргэ кэлэн куобах ороҕунан туох эрэ сылдьар эбит дуу дии санааммын икки нүөмэрдээх,биир бууттаах,бэйэбин кытта илдьэ сылдьар соҕотох чаархааннаахпын иитэргэ сананным, бу дьэ,үйэбэр бастакы чаархааны иитиим этэ,онон долгуйуу эҥин бөҕөтө…Халлааммыт боруҥуйан эрэр,саатар улахан уопуттаах булчут,Туолуй хас хамсаныыбын ат үрдүттэн көрөн олорор,“дьэ-дьэ”,– дии-дии, хайдах иитэрбин көрөн сотору-сотору күлэн тоҕо ыстанар,ол быыһыгар эмиэ да сүбэ-ама биэрэр,онтон”чэ-чэ барыаҕа,Байанай биэрдэҕинэ,иҥнэрэ кэллэҕинэ көстө да сытарга иҥнээччи”,–диэтэ уонна сирэйин ньуххана-ньуххана сонньуйан ылла…Мин буоллаҕына бэрт эрэйинэн да буоллар чаархааммын син ииттим,үрдүтүгэр онон-манан хаары абыгынаппыта буола түһээт,салгыы айанныы турдубут…
Арай,ол түүн түһээтэхпинэ биир этиэхтэн кэрэ бэйэлээх,саха диэҕи саха буолбатах,нуучча диэҕи нуучча да буолбатах,арааһа хайаҕа олохтоох,хара омук нууччаны кытта булкуспута хааннаах кыыс быһыылаах,тастан түннүгүнэн тоҥсуйар,дьиэҕэ киирэ сатыыр курдук…Сарсыарда тураммын дьоммор кэпсээтим,дьоннорум”дьэ,ол Байанай сүрэ”,–дэстилэр,ол гынан баран били бэҕэһээ”дьаабылаан” ииппит чаархааммар туох эмит иҥнибитэ буолуо диэн санаан да көрбөтүбүт.Иккис түүммэр эмиэ оруобуна бэҕэһээ түүлбэр көстүбүт кэрэ кыыһым эмиэ көһүннэ,түннүгүнэн тоҥсуйа-тоҥсуйа тугу эрэ этэ,дьиэҕэ киирэ сатыыр курдук…Сарсыарда туран эмиэ дьоммор кэпсээтим,дьонум”арааһа туох эрэ иҥнибит быһыылаах чаархааҥҥар”,–дэстилэр.Туолуйдуун били чаархаан ииппит сирбитигэр тиийэн көрбүппүт,оруобуна ол сирбитинэн сылгы үөрэ хаһан аһаан ааспыт,ол аттынааҕы сири бүтүннүү үлтү тэпсэн кэбиспиттэр,саараама туох да көстүбэт оҥорбуттар,манан быһыылаах этэ дии санаабыт сирбитинэн барытынан хаары хаһыйан көрдөөн көрдүбүт да мэлийдибит,чаархааным отой көстүбэтэ.Туолуйум ”арааһа сылгыны ылбыккын быһыылаах,онтуҥ илдьэ барбыта буолуо”,– диэн,эмиэ күлэн быара суох барда.Көрдүү сатаан баран булумуна дьиэлээтибит…Киэһээ утуйаары сытан дэлби санаа бөҕөтүгэр түстүм"сылгы

иҥнибит буоллаҕына дьэ иэдээн,күлүү оҥостон сордууллар эбит,ол сылгы чаархаанын бырахпыта дуу,суоҕа дуу,өллөҕүнэ отой да иэдээн, төлөтүөхтэрин да сɵп курдук эбит”,–итинник араас санаа-оноо үүйэ-хаайа тутта…Ол түүн кыыһым эмиэ көстөн ааста,оннук түүн аайы көстɵр буолла,дьиэҕэ киирэ сатыырын тохтоппот,дьоммор ону олох эппэппин,күлүөхтэрэ дии санаан…Оннук нэдиэлэ курдук ааста,онтон арай биир түүн түһээтэхпинэ били нэдиэлэни быһа көстүбүт кыыһым түннүгүнэн эмиэ көрөн ахан турар эбит,өссө миигин илиитинэн бэйэтигэр ыҥырар курдук,ый сырдыгар чуолкай баҕайытык көстөр,сүрдээх кэрэ сэбэрэлээх эбит,эбиитин өссө сыгынньах түөстэрин мөтөтөн көрдөрөн ымсыырдар курдук эҥин…Сарсыарда тураммын туох баарынан дьоммор кэпсээн биэрдим,түүн аайы көрөрбүн эмиэ эттим…Бу сырыыга Бааска тулуйбата «баран көрүөх»,–диэтэ.Били сирбитигэр тиийэн, киһим сылгы хаһыытын эргийэн көрөн баран”туох эрэ иҥнибит быһыылаах”,–диэтэ уонна атын мииммитинэн ойуур диэкки сулбу хаамтаран киирэн бара турда,мин туран киһибин кэнниттэн батыс.Ол иһэн эмискэччи Бааскам ата туора ойдо,онно көрө түспүтүм иннибитигэр чугас баҕайы,хаһан да харахтаабатах маанылаах кыылым,бэдэр (үүс) чаархааммар иҥнэн,мөхсө ахан олорор эбит. Дьэ,туттуу-хаптыы кытаанаҕа диэн манна буолла… Аппыттан ыстанан түһээт,тобуктуу түстүм даҕаны кыылбын сүүскэ ыттым,сүүрэн тиийэн тирээн туран өссɵ биирдэ “уган” ыллым.Бааска үүспүтүн тутан-хабан көрөн баран “улахан, атыыр эбит”,–диэтэ…Бу бастакы улахан булду бултааһыным этэ,хайдахтаах курдук үөрбүтүм буолуой эдэр,саҥа бултаан эрэр киһи…Ол кэннэ түүлбэр көстөр кэрэ кыыһым сүтэн хаалбыта.

БАСТАКЫ ТАЙАХПЫН БУЛТАҺЫЫМ
Эмиэ бу дьыл күһүнүгэр, балаҕан ыйын 10 күнүгэр Бааска биһикки дэриэбинэҕэ барабыт диэн буолла.Сайыҥҥы өттүгэр дэриэбинэҕэ “Түҥ” өрүһүнэн,уу мотуорунан сылдьабыт.Ыһыах кэнниттэн тута кэлбит,икки ыйтан ордук Амыһаахха сылдьыбыт,сайылаабыт буоламмын дьоммун ахтыбытым сүрдээх…Кэһиигэ диэн уопсайа сүүсчэ кустаахпыт уонна аара баран иһэн соболуохпут диэн Амыһаахтан Оонньуурга (уу мотуора тиксэр бириистэнэ) үс атынан сарсыарда эрдэттэн айаннаатыбыт,Туолуйбут биһигини атаара,аттары төннөрө барыста.Аара Бааскабыт “Үүнэкээн” диэн,өрүспүтүттэн отой чугас баар күөлгэ собо “маарылыы”(илим үтэн баран тыыннан үүрэн ылыы) хаалла,биһиги Туолуйдуун ааһа турдубут.Суол былаһын тухары Туолуйум хайдах тайахха үөмэри кэпсии-үөрэтэ испитэ,”дэриэбинэттэн кэллэххитинэ тайахтыахпыт”,–диир, дьэ онно ыт үрдэҕинэ хайдах курдук холкугар түһэн,тарбаххын айаххар уган ылан,үөһэ тутан тыал хайа диэкиттэн үрэрин быһааран,ыт

үрэр сиригэр отой тыаһа суох,сыккын биэрбэккэ чугаһыахтааххын уонна хас тайах,ханан хааһан турарын быһааран,ким ханныгы ытарын быһаарсан баран ытыахтааҕыҥ эҥин туһунан,бэрт элбэҕи кэпсээтэ.”Сүрдээх ыксамыр дьон баар буолаллар,дьэ ол куһаҕан,эйигин эмиэ бэрэбиэркэлиэхпит”,-диир уонна мин диэкки тургутардыы көрөр-истэр.Мин тайаҕы бултуу иликпин,онон этиллэр тыллары сыыска-буорга түһэрбэккэ буола сатыыбын,сүрдээҕин сэҥээрэн истэбин.Ол истэхпитинэ өрө эмискэ,чугас баҕайы ыттарбыт үрдүлэр, Туолуйбун көрбүтүм,сибилигин аҕай күлэ-үөрэ,бэрт холкутук кэпсии-ипсии,куолулуу испит киһим улаханнык уларыйан,долгуйан,мэктиэтигэр сатаан да саҥарбат буолан хаалбыт…Атыттан ыстанан түһээт,мин саам үрдүгэр түстэ(бэйэтэ саата суох,“тугум эмиэ чэҥкээйитэй”,–диэн хаалларбыта).”Cааҕын аҕал,чэ түргэнник”,–диир,тутан баран отой ыыппат,мин тайаҕы бултуу илик киһи ытан көрүөхпүн,табылыннаҕына бултуохпун даҕаны төһө да баҕардарбын,“аны сыыһа туттан куоттаран кэбиһэн иэдээн буолуо”,–дии санааммын саабын киһибэр биэрдим,үс эрэ сүнньүөхтээхпит,онтон атын ботуруоммут суох,иккини саам уоһугар уктум,биири киһим түөс сиэбигэр уктум уонна “дьэ кытаат”,–диэтим.Туолуйум били бэйэтэ кэпсээбитин курдук тыалы эҥини быһаара барбата, ыттар үрэр сирдэрин диэки ныкыччы соҕус туттан баран,олох сүүрүүннэн киирдэ,мас тыаһа барчаланан олорор,мин кэнниттэн түһүнэн кэбистим.Киһим сүүрэн иһэн эмискэ тохтуу биэрдэ да иккитэ ытан субурутта.Мин сүүрэн иһэр омуммар киһибэр кэтиллэ сыстым.Туолуйум мин диэки хайыһаат хаһыытаан тоҕо ыстанна-«ботуруоннаа-а-аа»,сирэй-харах отой ынырык,мин соһуйан хааллым уонна нэһиилэ ыган «ма-манна баар»,–диэн киһим түөһүн сиэбин ыйдым. Киһим дьэ “маат-муут”,–бөҕө буолан,ыксаабыт санаабар бэрт уһуннук,түөс сиэбиттэн сүнньүөҕүн ылан,ииттэн баран ытаары атын чыыбыһын тардан кэбиһэн,умса туруйалаан,түөрт атах буола түстэ,саабыт ыраах эһилиннэ.Аттыбытынан биир тайах сүүрэн ааһан истэҕинэ,сиргэ сытар сааны сулбу тардан ыламмын,тайах диэкки туһаайа тутаат чыыбыспын тардан кэбистим,ону кытта саа тыаһа өрө хабылла түстэ,биһиги дьолбутугар тайахпыт сонно умса хоруйа түстэ.Туолуйум сытан эрэн хата хамаандата сүрдээх “сити курдук, маладьыас,ытан ис,аны биирдэрин ыт”,–диэн хаһыытыыр.Мин киһибин туруораммын”биирдэрин мааҕын эн охторбутуҥ,ол сытар”,–диэн ыйан көрдөрдүм.Туолуйум сүүрэн тиийэн тайах үөһэ олоро кэлэн түстэ уонна сүрэҕин туһунан туттан баран «һуу да һуу»,–диэн уоскуйа сатыы олордо… Мин үйэбэр бастакы тайахпын бултаспыт киһи үөрүүм сүрдээх,долгуйуу да ханна барыай,ол эрээри Туолуй үйэтигэр элбэхтэ

бултаабыт киһи диэтэххэ улаханнык долгуйбутун көрөммүн сүрдээҕин диэн сөхпүтүм…Уоскуйан,кэпсэтэ-кэпсэтэ,күлсэ олордохпутуна Бааскабыт сүгэтин туппутунан тиийэн кэллэ.Кини киһи ыттар үрэллэрин,саа тыаһын истэн,барытын сэрэйэн,сылыктаан билэ сылдьар эбит.Үһүөн үөрэ-көтө тайахтарбытын астаабытынан бардыбыт,Туолуйбут холкутугар түһэн “тайаҕы маннык астанар баҕайыта”,–диэн эмиэ салгыы көрдөрөн-үөрэтэн киирэн барда…
Дьэ,ити курдук Байанайбыт дьиэҕитигэр-уоккутугар,дьоҥҥутугар-сэргэҕитигэр кэһиилээх барыҥ диэбит курдук,анаан-минээн улаханнык маанылаан турардаах…
Аан маҥнай булка-алка үөрэппит,сири-уоту көрдөрбүт киһим–Туолуй барахсан күн сириттэн суох буолбута ыраатта,онтон Бааска баар,билигин даҕаны булт соноругар сылдьар…

Байрон Иванов.
Үгүлээт.16.01.2017.

Содержание

• Эмээхсин кехсугэ анньыбыта.

Эмээхсин кехсугэ анньыбыта.

« Айма5ым дьахтар миэхэ манныгы кэпсээбитэ. Хас да сыллаа5ыта кини эдьиийин эбээтэ елбут этэ. Елуен биир сыл иннинэ эбээлэрэ сытан тахсыбыта ону мин айма5ым баран керсер этэ. Эмээхсин киниэхэ наар махтанара уьу. Эбээлэрин бохоруонатын кэнниттэн айма5ым дьахтар кинилэргэ хоно сыппыт. Кеннеру кыара5ас хрущёвка квартира буолан, расклодушка5а утуйбут. Хос аана суох, тута керудуер кестер. Арай прихожка5а атах тыаьыттан уьуктан кэлбит. Харана5а керде5унэ, арай, субу а5ай елбут эбээлэрэ, илиитин ууммутунан, кини диэки кэлэн иьэр уьу! Мэктиэтигэр, тымныы иин салгына анылыс гыммыт. Дьахтар кэннинэн чугуйан, истиэнэ5э тиийэн иннибит. Эмээхсин, ыга кэлэн барар, эппит: «эн учугэйдик олоруон ! Маннык киьиэхэ кэргэн тахсыан»,-диэн баран , ол киьи аатын эппит. Уонна, сирэйэ эмискэ ба5айы уларыйан баран , эппит:«Чэ, уонна миигин сыллаа!». Дьахтар кутталыттан туох да диэбэтэх. Онуоха эмээхсин илиитин уунан баран, тиэрэ хайыспыт дьахтар кохсун лаппаакыларын икки ардынан тойон эрбэ5инэн куускэ аспыт.
Айма5ым дьахтар ол кохсугэ анньыллыыттан уьуктан кэлбит. Онтуката барыта илэ-бааччы курдук буолбут. Кохсо ньуолуйэрэ, мал-сал хайдах турара-барыта туул буолбата5ын курдук уьу… Оссо эбиитин ол айма5ым кэргэнин аатын ол эмээхсин сопко эппит уонна билигин этэннэ олорор курдуктар. Тьфу-Тьфу-Тьфу!».

Содержание

• ӨЛҮӨХ

ӨЛҮӨХ

Дьонум миигин, ыраах сытар
атын нэһилиэккэ, сайылата ыыттылар. Аймахтарын биллин – диэтилэр. Онно аҕам инилэрэ уонна балтылара олороллор. Мин эдьиийим аахха олорор буоллум. Эдьиийим Бөдүөрэ биэс
оҕолоох огдообо дьахтар.
Тиийэн баран, бастакы кэмҥэ чуҥкуйдум. Дэриэбинэ кыра, дьарыга аҕыйах. Дьуккаахтыы, эмиэ аймахпыт ыал, Ааналаах диэн олороллор эбит. Улахан уоллара Олег соторутааҕыта ыал буолбут. Куруук биһиэхэ киирэллэр.
Ийэлэрэ Аана эдьиийбин кытары ыга чугас дүөгэлиилэр эбит, кэпсэтэллэрэ элбэх.
Дьэ оннук икки дуу, үс дуу күн чуҥкуйбутум кэннэ, күнүскү чэй кэмигэр, аан иэччэҕэ туллуор дылы тэлэ баарда, ынырык часкыйбыт, сирена курдук хаһыыннан таһынааҕы кийиит кыыс, Олег кэргэнэ сүүрэн киирдэ. Мин хаһан да манныкка түбэспэтэх киһи, устуулбуттан суулла сыыстым. Дьиэбит түөрт хостоох, ортотугар оһохтоох. Оһох тула ааннардаах. Ларыыса киирдэ да оһох кэннигэр түстэ. Мин килиэппэр хара сыстым. Туох буолбутун ситэ өйдөөн быһаара иликпинэ, “Өлөрүөөм” – диэн хаһыы дьиэ иһин сатарытта. Олег кэлэн турар эбит. Хоско сирена тыаһаата, Олег онно ыстанан кэбистэ. Кыыс уолтан оһох тула куотта, биһиги киһибит оҕус курдук мөҥүрүү-мөҥүрүү кэнниттэн сүүрэкэлээтэ. Мин хараҕым тэстиэх курдук. Ыаллар оһоҕу хаста да эргийдилэр. Киниит быыс булан таһырдьа ыстанна, Олег өссө биирдэ эргийэн баран кэргэнин кэнниттэн сүүрэ турда. Бу тухарыы киһи дөйөр үөгүтэ.
Айдаан кыччаан ыраата турда. Эдьиийим – “Өлүөх ааҥҥытыын” – диэн, кэннилэриттэн этэн көрөн баран, сапсыйан кэбистэ. Итии чайын үрэ-үрэ - “Өлүөх – һы, аат булан ааттыыллар дии” – диэн ботугураата, онтон мин диэкки көрөн баран – “буолааччы, эн аһаан ис” - диэтэ. Мин килиэппин хаһан ыйыстыбыппын өйдөөбөккө хаалбыппым, чэйбин иһэн ыймахтаатым. Утаппыт киһи курдук, биир тыынынан бүтэрдим. Оҕолор бары ырбаҥнаһыы бөҕөлөр. Куруук буолар эбит. “Киэһээҥҥитэ үчүгэй” – диэтилэр.
Сотору соҕус Олег, саҥата-иҥэтэ суох кэлэн, ааны туруоран кэбистэ. Ким да, тугу да ыйыппат, сураспат. Хаһан да туох да буолбатаҕын курдук. Мин билиҥҥилии эттэххэ “шок” ылан баран сылдьабын. Өссө ордук, туох буолбутун, тоҕо буолбутун билиэхпин баҕарабын. Манна бары, кыралыын улаханныын кырдьаҕас аксакал курдуктар. Бэрдэ буоллаҕына “көрүөҕүҥ” – диилэр. Ол да буоллар, Аана киирэн эдьиийбэр кэпсээбититтэн иһиттэхпинэ, кийиит кыыс, күнүскү чэйи бэлэмнээн баран эригэр “Эн чайдаабаккын дуо?” – диэбит үһү. Ону Олег – чэдиигин дуо? диэхтээххин - диэн эккирэтэр эбит.
Эдьиийим аахха телевиисэрдээхтэр. Дэриэбинэҕэ аҕыйах ыалга баар. Киэһэ “Вечный зов” буоларыгар дьуккааах ыаллар

көрө киирэллэр. Дьиэ иһэ кинотеатр курдук буолар. Бу киэһэ эмиэ дьон муһунна, Аана эмээхсин буоларын курдук киирэн инники, эдьиийим аттыгар олорунан кэбистэ. Киинэ олох буолаары турдаҕына Олегтаах Ларыыса хойутуу сыыһан, тыаһа суох киирэн кэллилэр. Кэнники миэстэҕэ, дьыбааҥҥа тигистилэр. Дьэ мин бырааттарбын кытта хоско киирдибит. Уолаттар бары былдьаһа-былдьаһа сабыы быыһынан көрөллөр. Суох, киинэни буолбатах, Олегтаах Ларисаны. Күлэн бычыгыраһаллар. Сибигинэйэн “Кэл, көр” – диэтилэр. Мин дьиктиргээн сабыы быыһынан көрбүтүм, Олег ойоҕун көтөхпүт, сыллаһыы-уураһыы бөҕө буолбуттар. Уол дьахтарын араас үчүгэйдик ааттыыр – чыычаах, көмүс, ый, күн, сулус, былыт онтон да атыннык. Оннооҕор - кутуйах, куоска - диир. Мин күлэн быара суох сытабын. “Вечнай зовка” эрэ наадыйбаппыт.
Сарсыныгар эмиэ хатыланна. Бастакы хаһыыттан соһуйдум гынан баран, холкутук сырыттым. Киэһэ эмиэ “киинэ” көрдүбүт. Үһүс төрдүс күнүгэр эргиллибэт да буоллум. Ордук “киинэтин” күүтэбит. Нэдиэлэҕэ үстэ-түөртэ буолар этэ. Онтон дьоммут сүтэн хаалбыттара. Мин ол сайыны эдьиийим аахха ситэ сылдьан баран, дойдубар төннүбүтүм.
Олегтаах тустарынан, өр кэмҥэ тугу да истибэккэ сылдьыбытым. “Оннук ыал уһаабатахтара буолуо, араҕыстылар ини” - дии саныырым. Бу аҕыйах сыллааҕыта бырааттарга, эдьиийдэргэ күүлэйдии бара сылдьан ыйыппыппар – бааллар, үчүгэйкээн эһээ-эбээ буолан олороллор – диэбиттэрэ.

                Аал бөрүө

Содержание

• Суобас суута

Суобас суута

Ааптар: Наталья Кычкина

Анна бүгүн хаһааҥҥытааҕар да сэргэхтик уһугунна. Хайдах эрэ ис-иһиттэн ыллыах-туойуох, өрүтэ ыстаҥалыах курдук. Онтуттан бэйэтэ да иһигэр күлэ санаата. “Ама да мин буолларбын, билигин кэлэн ыстаҥалыы сырыттахпыный», - диэн бэйэтэ-бэйэтигэр ботугураата. Аттыгар доҕоро, тапталлаах кэргэнэ Толята утуйа сытарын yhyгyннарымаары, аргыый аҕай туран дьиэтээҕи халаатын бүрүнэн куухуна диэки ааста.
Анналаах Толя сүүрбэттэн тахса сыл анараа өттүгэр ыал буолбуттара. Сыл – хонук, Анна санаатыгар аҕыйах эрэ сыл элэҥнээн ааспыт курдук. Билигин кинилэр икки оҕолоох, куорат киинигэр түөрт хостоох дьиэлээх, массыыналаах, даачалаах быр-бааччы олохтоох ыал. Улахан уоллара Ганя үлэһит буолан Мииринэйгэ олорор. Кыыстара Диана орто оскуоланы бүтэрээри сылдьар.
Анна, ол саҕана көннөрү Аанчык-Баанчык, Толятын кытта үҥкүүгэ билсибитэ. Дьүөгэтэ Мотя хара күүһүнэн пааркаҕа илдьэ барбыта. Аанчык соччо баҕарбатар да, оҕолору кытта билсээри, дьону-сэргэни көрөөрү диэн барсыбыта. Мотята харса суох үҥкүүлээн, уолаттары кытта аҥаар кырыытыттан билсибитинэн барбыта. Аанчык дьиэлии охсоору дьүөгэтин кэтэһэн соҕотоҕун ыскамыайкаҕа олорбута. Ол олорон ис-иһиттэн сылаанньыйан, айаҕын муҥунан сыҥааҕырдыбыта. Арай ойоҕоһугар киһи саҥата: “Оо, туох ааттаах уута кэлбит киһи муҥнана олороҕун?” - диэтэ. Эҕэлээх саҥа диэки хайыспыта, аттыгар спортивнай таҥаһы тиирэ кэппит уhyн баҕайы уол күлэ турара. Кыыс соһуйан уонна кыбыстан туох да диэҕин билбэккэ

кытаран эрэ хаалбыта. Онуоха уол кыыhы кыбыһыннардым диэн: “Оонньоон эттим, бырастыы гын, хата, билсиһэн кэбиһиэх, Ньургун диэммин”, - диэн баран, кэтит ытыһын кыыс диэки ууммута.
Аанчык соһуйбута, кыбыстыбыта aaha охсон биэрбэккэ, саатар утуктуу сылдьар буолан уолга илиитин биэрэн: “Аанчыкпын”, - диэн ботугураабыта. Кинилэр бу күнтэн ыла билсэн барбыттара.
Ньургуммут дьиҥнээх аата Толя буолан тахсыбыта. Кини инженер үөрэҕин бүтэрээри сылдьарын, хоту улуустан төрүттээҕин, бииргэ төрөөбүт ахсыаларын, бэйэтэ кыракый хостооҕун туһунан кыыс аҕыйах хонук иһигэр билбитэ.
Толя киһини хайдах эрэ бэйэтигэр тардар дьикти күүстээҕэ. Кини тула кыргыттар, уолаттар куруук баар буолаллара. Уол спордунан, тустуунан дьарыктанара. Аанчык сүүрүүнэн дьарыктанар буолан, иккиэн бииргэ эрчиллэллэрэ, биэрэк устун кэккэлэһэ сүүрэллэрэ.
Толя үөрэҕин бүтэрэн баран, Аанчык диплом ыларын кэтэспитэ. Оо, ол күнү ама умнар үhүө… Аанчык дипломун “5” сыанаҕа көмүскээн атаҕа сири билбэт буола үөрбүтэ. Тута дьонугар төлөпүөннүү охсон, үөрүүтүн үллэстибитэ. Ийэтэ

барахсан долгуйан ытаабатаҕа эрэ. “Аҕаҥ баара буоллар, кыыhым мин туйахпын хатаран экэнэмиис буолан эрдэҕэ диэн төһө эрэ үөрээхтиэ этэ”, - диэбитэ. Кууруһун оҕолоро бары бу киэһэ тутуспутунан рестораҥҥа сылдьарга быһаарыммыттара, онтон нөҥүө күнүгэр Өлүөнэ устун күүлэйдии барыахтаахтара. Дьүөгэтэ Мотя эмиэ биэһи ылан үөрүүтэ муҥура суоҕа. Кини тута аймахтарыгар кэпсии ыстаммыта. Аанчык түргэн үлүгэрдик уопсайын диэки элээрбитэ. Тиийэн суунан-тараанан, оҥостон баран, киэһэ рестораҥҥа тиийиллиэ дии санаабыта. Толята атын улууска күрэхтэһэ сылдьара, үс-түөрт хонугунан кэлиэхтээҕэ.
Вахтаҕа тиийбитэ, күлүүһүн тылын ылбыттара диэн буолла. Аанчык тыын быһаҕаһынан бэһис этээһи өрө дабайан тахсан аанын тэлэйэ баттаабыта – арай остуоллара хос ортотугар кэлбит, хаһан да харахтаабатах элбэх сибэккитэ, шампанскай, сакалаат, араас ас-үөл, фрукта өрөһөлүү тардыллыбыт. Өйдөөн
көрбүтэ, сибэкки быыһыгар Толята олорор эбит. Хайдах күлүүс тылын вахтаттан ылбытын, Аанчык дипломун биэскэ көмүскээбитин хантан барытын билбитин туоһулаћа барбакка, кыыс тута итии таптал уотугар угуттанан, туох баар биэс сыллаах сылайыытын-элэйиитин таһааран, экзамен ааҕан хас угуйбатах түүннэрин умнан, тапталлааҕын кэтит түөһүгэр умса түспүтэ. Толята: “Аны бу уопсайга биир да хоннорбоппун, сөптөөҕүн кэтэстим, бүгүн сүгүннэрэн илдьэ барабын»,- диэн мас-таас курдук эппитэ.
Ол кэмтэн ылата элбэх бириэмэ аастаҕа. Урукку Аанчык-Баанчык аны Анна Михайловна тэрилтэ биир тутаах үлэһитэ, кылаабынай экономист, оттон Толя – Анатолий Гаврильевич, чааһынай тэрилтэ дириэктэрэ. Ити курдук уруккуну-хойуккуну саныы-саныы, Анна кофе оргутта, сымыыт ыһаарылыы охсон, дьонун биир-биир уhугуннарда. Кыыс турумаары атаахтаан мунньаҥнаан баран, нэһиилэ атаҕын соһон ванна диэки ааста. Толя биир сири тобулу көрөн баран сытар эбит. Анна кэнникинэн Толятын саҥа билэн эрэр курдук санаталыыр буолла. Тугу эмит кэпсэтээри гыннаҕына, киһитэ соһуйан ходьох гынар, арыт төрүт да истибэт, кэлиҥҥи кэмҥэ олох да сылайдаҕа аатыран, түҥнэри хайыһаат, утуйан хаалар идэлэннэ. «Аны туга эмит ыалдьара дуу, биирдэ эмит аһаҕастык кэпсэппит киһи, эчи иллэҥэ да суохпут бэрт, сылайара да буолуо”, - диэн Анна куруук кэпсэтиини уһатан иһэр.
Дьоно сып-сап аһаан тахсан бардылар. Анна бу нэдиэлэҕэ отгул ылан олорор, дэлби сылайан, сынньаныан, Толятынаан рестораҥҥа, театрга сылдьыан баҕарар да, отчуота эмиэ бу ыга анньан кэллэ.
Дианам кэллэҕинэ биирдэ эбиэттиэхпит дии санаан, Анна телевизор холбоон көрө олордо. Арай ааны харса суох звоноктаан лынкынаттылар. Дьиэлээхтэртэн

атыннык звоногу баттыыр дьон кэлбиттэрин тута сэрэйэн, халаатын быатын көннөрө-көннөрө, ааҥҥа барда. Урут ким кэлбитин ыйытар бэйэтэ олох да аанын нэлэччи аһан кэбистэ. Иннигэр кэргэнин тэрилтэтигэр үлэлиир сэкирэтээр кыыс Юленька турар эбит. Толям туох эрэ наадаҕа ыыттаҕа диэн саҥардыы айаҕын атан истэҕинэ, анараата, ыҥырыы күүппэккэ, боруогу атыллаата да:

• Анна Михайловна, биһиги Толялыын, ээ, Анатолий Гаврильевичтыын таптаһабыт, эн кинини баһаалыста тутума, аныгы дьон быhыытынан эйэлээхтик араҕыс, кыыс үөрэххэ киирэригэр көмөлөһүөхпүт, мин Толята, кини миигинэ суох сатаан олорбоппут, - диэн оҕо хоһоону нойосуус этэрин курдук биир тыынынан субурутан кэбистэ.
  Анна көрө олорбут сериалым салгыыта дуу диэх курдук санаталаан ылла. Бу эдэркээн кыыс тугу-тугу лахсыйа турарын өйүгэр илдьиритэ сатыы турда.
• Толя эйигин таптыыбын диэбитэ дуо, кини эйигин миэхэ ыытта дуо? - диэн нэһиилэ ыган таһааран ыйытта.
• Кини миигин таптыыр, эн эйэнэн арахсар буоллаххына, дьиэни-уоту, ууруу харчыны барытын хаалларар, - диэт, сорукпун толордум диэбиттии, кирилиэс устун аллараа сүүрэ турда.
  Анна аанын да сабарын умнан саала ортотутар мээнэ иччитэ суоҕунан көрөн турда. Төһө өр маннык турбута буолла, арай Дианата: “Хайа, бу маама аанын да хатаабат буолбут дуу, киһини үөрэтэригэр бэрт буолуо”, - диэн кыыһын саҥатыттан эмискэ сүүскэ бэрдэрбит курдук ходьох гына түстэ. Аат эрэ харата эбиэттээбитэ буолаат, кэргэнин кытары бииргэ үлэлиир бухгалтерыгар, саамай чугастык саныыр дьүөгэтигэр Надежда Ивановнаҕа эрийдэ. Ону-маны кэпсэтэн баран тута туруору Толя уонна Юленька сыһыаннарын барытын билэрин туһунан, онон тугу да кистээбэккэ кэпсииригэр модьуйда. Надежда Толялаах Юля сыһыаннара дириҥээбитэ ырааппытын, үлэ чааһын кэнниттэн куруук бииргэ баралларын туһунан «информация» биэрдэ.
  Сүүрбэ биэс сыллаах дьоллоох (кини эрэ санаатыгар эбитэ дуу) олохторун ити сэкирэтээр кыыс аҕыйах мүнүүтэ кэлэн барыыта сотон кэбистэҕэ. Анна сүрдээҕин кыһыйда-абарда, ама ити кыыс инниттэн олохпут огдолуйуо дуо, дьахтар муударай буолуохтаах, барытын сыта-тура толкуйдуохха, бэринимиэххэ эрэ наада диэн ону-маны төбөтүгэр сыымайдыы сытта.
  Эмискэ ойон туран Толятын суотабайыгар эрийдэ. “Киэһэ алта чааска дьиэбиттэн кэлэн ылаар, отгулбун сууйа таарыйа рестораҥҥа барабыт”, - диэт, туруупканы ууран кэбистэ. Түргэн үлүгэрдик билэр парикмахерыгар суруйтарда да, ааны сабан таһырдьа ыстанна. Таарыйа стилискэ сылдьан сирэйин-хараҕын тупсарынна, саҥа макияж оҥоттордо.
  Киэһэ лоп курдук алта чааска Анна ох курдук оҥостон,

  киһи билбэт буола тупсан, Толята төлөпүөннүүрүн кэтэһэн олордо. Рестораҥҥа тиийэн ас арааһын сакаастаата, Толята Аннатын саҥа көрбүт курдук соһуйан, хараҕын араарбакка да олордо. Ону-маны кэпсэтэн, уруккуну-хойуккуну санаан, туох да буолбатаҕын курдук үөрэ-көтө олордулар. Онтон Толя тэрилтэтин дьонун «ырыттылар». Анна саҥардыы кэлбит сэкирэтээр Юленька туһунан биир сураҕы билэрин быктарда. Соторутааҕыта Надежда Ивановналыын кэпсэппитим, онуоха кини Юленька суоппар Дима уоллуун эрийсэрин, күүлэйдиирин туһунан кэпсээбитин, Дима кэргэниттэн арахсаары сылдьар үһү диэн «сымыйа» сураҕы кырдьык-хордьук кэпсээтэ. Бу Анна иэстэһэр бастакы муударай былаана этэ. Толя ыйытар кэмнээх буоллаҕына, бу сураҕы Надежда бигэргэтиэхтээх. Толя эмискэ кумааҕы курдук кубарыйан хаалла, уруулга олорор буолан испэккэ олорбут шампанскайын харса суох хантатан кэбистэ уонна туран туалет диэки барда. Чочума буолаат, төннөн кэлэн Аннаны дьиэлиэх, төбөм дэлби ыарыйда диэтэ. Анна кэһэппит киһи быһыытынан астынан, Толятын иннигэр түһэн, дьиэлэрин диэки айаннаатылар. Толя түҥнэри хайыһаат утуйар бэйэтэ, бу түүн өтөрүнэн таптаспатахтарын таптаһан, ыбылы куустуһан баран, сарсыарданан эрэ утуйдулар.
  Сарсыныгар Анна эбиэккэ диэри утуйан баран, маҕаһыыннары кэрийэ барда. Киэһэ минньигэстик астаан дьонун үөрдээри, санаата көнньүөрэн сылдьар. Араас аһы-үөлү ылан икки толору суумкалаах дьиэтин аанын нэһиилэ аһан киирбитэ, төлөпүөнэ бирээмэ миэстэтиттэн сыҕарыйыах айылаах тырылыы турар эбит. Хайдах эрэ бу тыас тугу эрэ куһаҕаны түүйэрин иһигэр дьиибэргии санаата. Баҕар тохтуо диэбит курдук илиитин уунан иһэн төттөрү ылла. Суох, тохтуох быһыыта суох, хата өссө тэбиэһирбиккэ дылы. Анна сэрэнэн туруупканы ылан кулгааҕар даҕайда. Билбэт куолаһа: “Васильевтар дуо, Анна Михайловна, морга кэлиэҥ этэ, массыына саахалыгар түбэспит киһи эн кэргэниҥ буолуон сөп”, — диэн ыксаабыттыы субурутта. Анна туруупкатын туппутунан кириэһилэтигэр налыс гынна…
  Кэлин истибитэ, маннык буолбут. Толя ол күнү быһа туох эрэ ыарахан сүгэһэрдээх курдук сылдьыбыт. Барыга бары ээл-дээл, оннооҕор биир докумуоҥҥа илии баттыырын да умнан, дьонун төттөрү-таары сүүрдүбүт. Үлэ чааһын кэнниттэн таһырдьа тахсан дэлби Юлятын кытары этиспиттэр, айдаарсыбыттар, ыһыы-хаһыы бөҕө буолбут. Иккиэн сирэйдэрэ-харахтара дэлби туран хаалбытын үлэһиттэр түннүгүнэн көрбүттэр. Онтон айдаарса-айдаарса массыынаҕа киирэн олорбуттар, Юля ыытааччы буолбут. Ол баран иһэн Камаз массыыналыын харсыһан, иккиэн тэҥҥэ тыыннара быстыбыт…
  Анна киһитин көмөн баран, хаста да

  Надеждатыгар төлөпүөннээри гынан баран, туттуммута. «Сүтүктээх сүүс айыылаах» дииллэринии, ким буруйдааҕын көрдүү сатыыра. Юленька, Толя, Надежда, Анна бэйэтэ? Арай, арай, арай диэн санаа кэрчиктэрэ бииртэн-биир көтөн түһэллэрэ. Толята 40 хонугун кэнниттэн күүс ылан Надеждаҕа зрийбитэ. “Толя ол күн сарсыарда кэлээт даҕаны миигиттэн Юленька Дималыын кырдьык эрийсэллэрин, холбоһуох буолалларын туһунан ыйыппытыгар, мин, эйигин кытары сүбэлэспитим курдук, барытын кырдык диэбитим. Өссө эбиитин тэрилтэ дьоно бары билэллэр. Эйигин кытары харчы эрэ иһин сылдьар диэн эбэн биэрбитим. Кинилэр үлэ чааһын
  кэнниттэн таһырдьа тахсан дэлби этиспиттэрэ, туту да билбэт, сэрэйбэт Дима кыратык уолуктанан ылбыта, Юля дэлби ытаабыт этэ, онтон массыынаҕа олоро түһээт, сүр түргэнник элээрэн хаалбыттара. Бүттэҕэ ол”, - диэн Надежда кэпсээбитэ уонна аны хаһан да миэхэ эрийимэ, бэйэм да суобаһым ыалдьан, Юля дьонун харахтарын утары көрбөппүн диэбитэ. Юля дьоно соҕотох кыыстарыттан матан дэлби ыарытыйалларын, балыыһаттан арахсыбат буолбуттарын кэпсээбитэ.
  Анна сирдээн тимириэҕин сирэ кытаанах, халлааннаан көтүөҕүн халлаана ыраах, барар сирэ баҕана үүтэ буолан нэһиилэ сылдьыбыта. Били, оҥостор, көрүнэр бэйэтэ, кырдьан, кыччаан хаалбыта. Мииринэйтэн уола көһөн кэлбитэ, Дианата үөрэрэ-көтөрө аҕыйаабыта. Санаатын аралдьытан, кыралаан иһэр буолбута.
  “Бириэмэ – эмчит” дииллэринии, билигин Анналаах сүрэхтэрин бааһа оһо быһыытыйан, этэҥҥэ олороллор. Уол аҕата өлбүтэ биир сыла ааспытын кэннэ сөбүлүүр кыыһын кэргэн ылан ыал буолбута, эһэтин аатынан Толя диэн кып-кыра киһилээхтэр. Анна оҕолорун аттыттан араарбакка, бэйэтин кытта олордор. Төһө да бириэмэ аастар, киэһэ аайы хоhyгap киирэн, Толятын хаартыскатын аттыгар олорон тапталлааҕын бырастыы гынарыгар көрдөһөр, дьахтар “муударай өйө” ардыгар атын өттүнэн эргитэн таһаарарын санаан, уйа-хайа суох ытыыр.

Содержание

• Куоратчыт кэһэйиитэ

Куоратчыт кэһэйиитэ

Тохсунньу. Дьон куораттан Саҥа дьылы көрсө тахсар кэмэ. Куоратчыт эмиэ ол сиэринэн кэлэн дойдутугар сынньана сылдьар. Уруккута эбитэ буоллар, иккилии көһү холкутук, айаным диэбэккэ эргийэн кэлэр бэйэтэ билигин үлэтэ үксүн олоруу буолан, ырҕайа уойан сылдьар. Бу да сырыттар, уруккутун курдук кыанар баҕайы курдук сананаахтыыр. «Дойдум сыта-сымара үчүгэйиин!» диэн, тыылла-тыылла дууһалыын сынньанар.

Биир атаһа тыаҕа тахсан киириэх диэбитин быһа гыммакка, эмиэ уруккутун курдук сылдьан кэлиэм диэн бугуһуйа сылдьар буолан, үөрүүнү кытта сөбүлэһэн “салгын сии” ааттаан тахсыһар.
«Быйыл баҕас хаар, дьэ, түһэ сатаабыт диэн көрө иһэр. Бу, дьиҥинэн, от тиэйэр тыраахтар аарааҥҥа диэри барарыгар түбэһэн, айаннаан иһэллэр. Тимир от тиэйэр остокобуос торуоһугар хайыһардарын хам баайан көрө иһэллэр. Дэриэбинэттэн улам тахсан истэхтэрин аайы хаар халыҥыырга дылы буолан барар.
Ходуһаҕа тахсыбыттара, доҕоор, аан ытылҕан буолан, хаар ытыллан ахан олорор эбит. Тимир көлө төһө да ото суоҕун иһин, орулаабытынан халыҥ хаарга айаннаан сордонор. Куоратчыт, дьэ, кытаанах айаҥҥа түбэспитин манна эрэ кэлэн сэрэйэр. Убайа олорсон иһэн, айан ыарахан соҕус буолуохтааҕын таайтаран, көхсүн этитэн, барбах ыгдаҥнаан ылар. Атаһа эмиэ ыарахан соҕус буолуохтааҕын сэрэйдэҕэ буолуо, саҥата суох иннин хоту көрөн олорор.
Тимир көлө өр гыммат “хорсун” хайыһардьыттары самахтарын туорайыгар диэри хаарга умса өҕүйтэлээн кэбиһэр. Хайыһар кэтиитэ, тыал да тыал, ала буурҕа…
Куорат дьиэтэ итиитигэр, били, урукку сылгытыйбыта ааһан, халыҥ ыстаан, халыҥ сон, тай-май буолан сылдьар. Санаатыгар, тоҥуо эрэ суохтаах…
От тиэнээччи тыраахтартан тэйдэхтэрин аайы барыахтаах сирдэрэ өссө ыраатан иһэргэ дылы буолан истэ. Баччатааҕы хаар сымнаҕаһа бэрт буолан, хайыһар төбөтө оттоох хаарга умустар эрэ өрө астарбакка сордоон барар. Хата, дьолун дьоллоохтор сотору бэҕэһээҥҥи бураан суолун булан абыраннылар. Ол суолу батан, буурҕаҕа сүтэн-оһон хаалар бураан суолуттан түһэн хаалбакка, баран иһэллэр. Улам-улам сылайан, чаас аҥаарын эрэ анараа өттүгэр хааламмыт аһа-үөлэ соччо сэниэ эппэтиттэн салла санаата…
Охто-охто айаннаан, тыаны нэһиилэ буллулар. «Баҕар, биир эмэ көтөр баара буолаарай?» диэн, тыаларын ахтан кэлбит уолаттартан куоратчыт муҥнаах ордук хотторбут, сылайбыт-элэйбит. Санаатыгар, урукку курдук эрчимнээх, сэниэлээх бэйэтэ билигин тоҕо маннык сэниэтэ эстибитин билбэккэ иһэр…
Борук-сорук буолуута тыа быыһынан тайаҕар арыычча дугунан, сыккырыыр тыына эрэ ордон, аат эрэ харата сукуллан иһэр. Сэниэ салаабыт да сирэ

суох… Хас оҕуттаҕын аайы таҥаһа хаары эбинэн, тиритэн илийэн, ыараан иһэр.
Бу курдук им балайга суоллаах сири булан, иккиэн умса түһэн сытан тыын ылаллар… Бу сытан куоратчыт дойдутугар сылдьыбыта буоллар, маннык төннүө суоҕун, хараҕа мөлтөөн, оннооҕор хайыһар суолун көрбөт буолан, бу хаары уобалаан, сүрэҕэ эппэҥнээн, арыычча ордон сытарын дьэ кэлэн билиннэ…

Буркун

Содержание

• ОЛОХ АРААСТААХ

ОЛОХ АРААСТААХ

Түүнүн сөрүүдүйэн, күнүс тыалыран Дьокуускайга күһүн кэлэн иһэрэ биллэр буолла. Куораты иилии сытар мырааннар мастарын көмнөҕө түһэн, хатыҥнарын көмүс сэбирдэхтэрэ таммалаан, сыгынньахтаммыт курдук боруоран көстөллөр. Айылҕа уу чуумпу, тугу эрэ кэтэһэрдии налыйбыт курдук.
Арай куорат кытыытыгар сытар пуорт биир кэм тыаһынан-ууһунан ньирилээн-ньиргийэн олорор. Аэровокзалга дьон кыймаҥнас, күнү быһа сөмөлүөттэр хоту-соҕуруу, илин-арҕаа көтөн күпсүһэллэр да, дьон көҕүрээбитэ көстүбэт. Аймалҕан, аалыҥнаһыы уостубат. Вокзал иккис этээһигэр баар ресторантан эҥин эгэлгэ ас сыта кэлэрэ сүрэҕи сөлүөрдэр, дирбиэннээх музыката кулгааҕы дөйүтэр. Уонча остуолга тобус-толору дьон күнү быһа иһэр-аһыыр, эдэркээн официанткалар ыарахан бодунуостарга ас таһан сүүрэллэр, сылайбыттара көстүбэт, биир кэм мичээрдии сылдьаллар. Аһара иһэн
иһэн ампаалыктаһар дьону икки төрөл киһи хоннохторун анныларыттан өрө баһан, эрийэ тутан, таһырдьа тэлэкэчитэллэр, сорохтору полицияҕа туттараллар.
Чокурдаахха көтүөхтээх Толялаах Федя сөмөлүөттэрэ Тиксиигэ хаайтаран, барыахтаах сырыылара көһөрүллэн, буфекка аһаары киирбиттэрэ, арай бэркэ билэр атастара игирэ Колесовтар уочаракка тураллар эбит. Көрсүһүү үөрүүтүн бэлиэтии рестораҥҥа ааспыттара. Официант сакааһы аҕалыар диэри арааһы ыатарбыттара. Игирэлэр сибээс техникумун бүтэрэн, дойдуларыгар анаммыттар, дьоллоругар, икки миэстэ оройуон киинигэр баар буолан, төрөппүттэрин олус диэн үөрдүбүттэр. Билсэр кыргыттара сөбүлэстэхтэринэ өссө ыал буолуохтаахтар үһү, быһата, биирдии үрүүмкэ ылан иһэргэ тоҕоос элбэҕэ биллэн, бастаан биир үрүүмкэ иһиллибитэ, онтон иккис, салгыы үһүс, ол кэннэ харчы бараныаҕа биллэн, ресторантан тахсарга күһэллибиттэрэ.
күһэллибиттэрэ. Оскуолатааҕы көҥүл сылларын санатыһан чэпчээбит, устудьуоннаабыт кэмнэрин ахтыһан сүргэлэрэ көтөҕүллүбүт дьон, игирэлэр, оптуобуһунан эдьиийдэригэр төннөллөрүгэр сыллаһан-куустуһан арахсыбыттара. Хойут билиэттээх Колесовтар «баҕар эрдэ көтүөхпүт» диэн киирбиттэрэ сатамматаҕа. Хайыай, дойдуларыгар кэтэһэр кыргыттардаах дьон ыксаамына, өйдөнөр дьыала.
Уолаттар Колесовтары атааран баран, салгын сии таарыйа табахтыы турдахтарына, кип-кирдээх, хаһан эрэ муодунай буола сылдьыбыт лаҕыыр уһун плащтаах, хас да сиринэн силлибит былыргыта фетровай сэлээппэлээх, санныгар тиийэр куударата киртийэн, тус-туспа сүүмэхтэринэн санныларыгар адаарыйа сылдьар баттахтаах, кытара-көҕөрө испит, эмээнэ суох сирэйдээх, дьон аттыгар кэллэҕинэ туох эрэ куһаҕан баҕайы аһыы сыттаах саас ортолоох киһи чугаһаан, уолаттартан

табах көрдөөтө. Кыптыый диэни билбэтэх
билбэтэх уһун тыҥырахтара хап-хара халыҥ киринэн бүрүллүбүт. Сөҕүөх иһин, бу киһи имигэс тарбахтардааҕа, бэгэччэгэ эдэр дьахталлар киэннэринии синньигэһэ сөхтөрөн, Толя биир сотону ууммутун бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Табаҕын уматынан, хаста даҕаны дириҥ-дириҥник иҥсэлээхтик оборбохтоон, онтон муннунан буруолатан баран, киһи сүүһүн аннынан көрбөхтөөтө, кэһиэхтээх куолаһынан махтанна, илии тутуһа сатаабытын уолаттар тэйэн биэрдилэр. Онуоха киһилэрэ: «Өйдөнөр, алҕас», — диэтэ, тэйэ хаамта. Үстэ-түөртэ хардыылаат, охтон түстэ. Уолаттар соһуйан сүүрэн кэлбиттэрэ, киһилэрэ айаҕыттан күүгэн тахса-тахса таттаран барда, Федя санпоска сүүрэн тыллаабытыгар эдэркээн сиэстэрэ кыыс кэлэн, өрө мөхсө сытар киһи айаҕар туора тугу эрэ ытыртарда уонна нашатырнай испиирдээх маарыланы муннугар аста. Мүнүүтэ кэриҥэ мөхсөн баран, киһи олоро биэрдэ, мээнэнэн тугу да өйдөөбөттүү көрүтэлээтэ, турар кыаҕа суоҕун билэн, уолаттар соһон аҕалан
аҕалан ыскамыайкаҕа сытыардылар, бэйэлэрэ утары олордулар. Нуучча милииссийэтэ кэлэн, докумуон ирдээн күргүй-көбүө буолбутугар, уолаттар «уҥмута, өйдөнө илик» диэн көмүскэстилэр, саха киһитэ туохха-туохха түбэһэн ити курдук эрэйдээхтик сылдьарын эргитэ санаатылар. Арыгыга ылларан, киһи аатыттан ааспыта чуолкай быһыылаах, уҥара-таттарара эчи ынырыгын, суорума суолланыах сордоох быһыылаах. Дьагдьайан, уолаттар вокзалга киирдилэр, сөмөлүөттэрэ Тиксииттэн көтө илигин истэн, миэстэ булан олордулар. Түөрт саҕана сөмөлүөт Тиксииттэн көппүт аатыран, уолаттар үөрэ-көтө үссэнэ буфекка бардылар. Унньуктаах уһун уочарат син бүтэн, аска тиксэн аһаары турдахтарына, били таһырдьа хаалбыт киһилэрэ «дух-дах» курдук туттан чугаһаан: «Аһара аччыктаатым, туохта эмит бэссиэххит дуо», — диэн көрдөспүтүгэр, «туох ааттаах арахпат киһитэй» диэн кыйаханнылар эрээри буулка, кефир ууннулар. Киһилэрэ ыйыстар-ыстыыр икки ардыгар буулканы
уобалаата, чачайа-чачайа кефири ыймахтаата, онтон дьэ, арыый тыын ылан, харахтара уу-хаар баһан туран махтанна. «Сордоох арыый сэргэхсийдин, сууннун-тарааннын» диэн, уолаттар киһилэрин туалекка ыҥырдылар, киһилэрэ кэннинэн чинэрийдэ: «Кырбаамаҥ», — диэн соһутта. Кэмниэ кэнэҕэс, өйдөһөн, туалекка киирбиттэрэ, хата, мыыла баар эбит. Киһилэрэ плаһын устубута, ырбаахы диэн суох, эгэ маайка кэлиэ дуо, уолаттар сөхтүлэр. Киһи сирэйин суунан, баттаҕын мыылалаан сууна турдаҕына, Толя суумкатыттан аҕыйахта кэппит мастеркатын аҕалла, эбии соттор уунна. Киһилэрэ кэтэмэҕэйдии түһэн баран, сирэйин-баттаҕын соттон,

саҥа таҥас кэтэн, олох атын киһи буола түстэ, мэктиэтигэр көммүккэ-уһаабыкка дылы буолла. Эргэ плаһын кэппэккэ кыра гына суулаата, «тоҥор киһи буолла» дии санаан, Федя пиджак иһинэн кэтэ сылдьар ичигэс сэлиэчигин устан киһиэхэ күүһүнэн кэриэтэ кэтэртэ. Уолаттар таһаҕастарын хаалларан «ууруммут»
ыскамыайкаларыгар үһүөн кэлбиттэригэр, кирдээх таҥастаах сырыттаҕына тэйэн биэрэр дьон эмискэ уларыйбыт киһини соһуйа көрдүлэр. Биир кырдьаҕас эмээхсин уолаттары хайҕаан элбэх үтүө тылы эттэ. Киһи билбэт гына уларыйбыт киһилэрэ утуйан хаалла. Ыкса киэһэ сөмөлүөккэ регистрация саҕаламмытыгар уолаттар аллара түһэллэригэр киһилэрэ өссө даҕаны утуйа хаалбыта эрээри сөмөлүөккэ тириэрдэр оптуобуска киирээри турдахтарына, уолаттарга кэлэн: «Киһилии сыһыан диэн тугун умна сырыттахпына, оҕолор, эһиги миигин Киһи буолар суолга үктэннэрдигит. Ис сүрэхтэн махталбын эһиэхэ этэбин уонна арыгы олох иһиэм суоҕа диэн андаҕайабын. Баһаалыста, миэхэ ааттаргытын суруйуҥ, көнөр күммэр көрсөр, баҕар, түгэн көстүөҕэ», — диэн көрдөспүтүгэр, уолаттар иккиэн кумааҕыга толору ааттарын, аадырыстарын суруйан биэрбиттэрэ.
Толялаах Федя дойдуларыгар кэлэн
үлэ-хамнас быыһыгар сылдьан, хаһан эрэ аһына санаан көмөлөспүт киһилэрин умнубуттара. Толя кэлин ийэтигэр Юлия Ивановнаҕа кэпсээбитигэр: «Ол киһи аатын ыйыппыккыт дуо?» — диэбитигэр, онно Толя биирдэ өйдөөбүтэ, кырдьык, киһилэрин аатын ыйыта даҕаны сатаабатахтар эбит. Төһө даҕаны сиргэммиттэрин иһин, «саха сордоно сылдьар» диэн аһаппыттара, таҥыннарбыттара. Юлия Ивановна Чокурдаахха сүүрбэ сыллааҕыта уол оҕолоох музыкальнай оскуолаҕа учууталынан ананан кэлэн олохсуйбута. Сүрдээх номоҕон сирэйдээх, көнө майгылаах эдэр учууталга элбэх уол күтүөттүү сатаабыта, огдообо, оскуола завуһа эдэрчи киһи, хас да сылы быһа сырса сатаабыта. Юлия Ивановна барыларыгар өһүргэммэт гына аккаастаабыта, уолун улаатыннарар-үөрэтэр кыһалҕалаах эрэ олорбута. Дэриэбинэ дьахталлара киирэ-тахса Толя аҕатын ыйыталастахтарына, онон-манан аралдьытан эппиэттээбэт этэ. Кыра сылдьан Толя аҕаҕа наадыйбат курдуга, арай оскуоланы
оскуоланы бүтэрэн, Дьокуускайга үөрэх туттарса бараары сылдьан, аҕата кимин сураспыта. «Аҕаҥ улахан талааннаах музыкант этэ, соҕуруу үөрэммитэ. Онно сылдьан нуучча кыыһын кэргэн ылбыта, ол иһин арахсыбыппыт, оттон эһэлээх эбэҥ, хомойуох иһин, эрдэ олохтон туораабыттара, онон куоракка эйиэхэ көмөлөһүөх айылаах киһи суох, хайдах эмит бэйэҥ олоххо суолгун тобула сатаа», — диэбитэ. Эксээмэннэри ситиһиилээхтик туттаран, Толя үөрэххэ киирэр дьолломмута. Практикатын

дойдутугар Чокурдаахха барарга көҥүллэтэн үөрбүтэ-көппүтэ. Олох хаамыыта түргэн. Дьокуускай пуордугар көрсүһүү үһүс сыла ааһыытыгар, Толялаах Федя кыһыҥҥы каникулга дойдуларыгар көтөн кэлбиттэрэ, хас да күн атастарын көрсүтэлээн, кылааһынан аһааһыҥҥа астына күүлэйдээн ахтылҕаннарын таһаарбыттара. Биир күн кулууп, маҕаһыын иннилэригэр улахан афишалар ыйаммыттара, Дьокуускай куорат филармониятын артыыстара кэнсиэр көрдөрөллөрүн туһунан суруллубут
суруллубут этэ. Саамай улахан көмүс буукубаларынан «Алексей Аянитов — виртуоз скрипач, дипломант Всероссийских конкурсов» диэн көстүүлээх гына бэчээттэммит. Киэһэ кулуупка көрөөччү бөҕө лыык курдук симиллибитэ, хоту, буолаары буолан кыһын, артыыстар кэлиилэрэ улахан үөрүү. Кэнсиэр бастакы аҥаарыгар араас кэрэ куоластаах ырыаһыттар, омуктуу-сахалыы ыллаан, ытыс тыаһа хабыллан олордо. Кэнсиэр иккис аҥаарын биллэрбиттэригэр, сабыллан турбут быыс аа-дьуо уһунна, сцена ортотугар санныгар диэри түспүт сырдык куудара баттахтаах, уһун дьылыгыр уҥуохтаах, мааны фрак кэппит киһи турара көһүннэ. Смычогунан скрипкатын таарыйан, кэрэттэн-кэрэ музыка кулуупка эйээрдэ. Скрипка тыаһа киһи тылынан сатаан эппэт эйгэҕэ дьону киллэрдэ, сорох дууһатын кылын таарыйтаран ытыахча буолла, сорох сүргэтэ көтөҕүлүннэ, абылаҥнаах музыка дьону сонурҕатта-дьиктиргэттэ. Скрипач харахтарын симэн, төбөтүн араастаан хоҥкуҥнатан,
хоҥкуҥнатан, ис-иһиттэн долгуйан, балачча уһуннук оонньоото. Ббүтэһик аккорд бүтээтин, тоҕо эбитэ буолла, кулуупка уу чуумпу бүрүүкээтэ. Чочумча буолаат, ытыс тыаһа, муора баалыныы бүтэ-бүтэ күүһүрэн кэлэн, кулууп иһин толордо, «браво, браво» диэн дьон махталларын биллэрдилэр. Арыый чуумпурбуттарын кэннэ скрипач наҕыл куолаһынан: «Эһиги дэриэбинэҕитигэр мин олохпор аанньал кэриэтэ буолбут икки эдэр уолаттар бааллар, кинилэр ааттара Толя Колесов, Федя Федоров. Кинилэргэ анаан суруйбут инструментальнай пьесабын бүгүн аан маҥнай эһиэхэ иһитиннэриэм», — диэн биллэрбитигэр, көрөөччүлэр уолаттартан ыйыталаһалларыгар бокуой биэрбэккэ, скрипка тыаһа намыыннык сыыйылынна. Киһи эрэйдээх-буруйдаах, мунар-тэнэр олоҕо, ол эрээри сырдыкка тардыһыы уонна Орто дойдуга олохтон кэрэ туох да суоҕа бу айымньыга иһилиннэ. Сэргэстэһэ олорор Федялаах Толя бу дьиктилээхэй скрипач били хаһан эрэ кинилэр Дьокуускай пуордугар
пуордугар аһынан таҥыннарбыт-аһаппыт киһилэрэ буоларын соһуйа биллилэр. Сирэй-харах бүтэн, киһи аатыттан ааһа сыспыт киһилэрэ виртуоз музыкант буолбутуттан үөрдүлэр, кэнсиэр бүппүтүгэр Аянитовы көрсө гримеркаҕа киирбиттэрэ, көрөөччү

бөҕө артыыстарга махтана тоҕо анньан киирбит буолан, улахан кэпсэтии тахсыа суоҕун өйдөөн, Толя Федялаах Аянитовы дьиэтигэр ыҥырда. Ийэтэ тиийэ илик буолан, аһы-үөлү куукунаттан саалаҕа таста, Федя илии-атах буола сырытта. Таах олоруохтааҕар ыалдьыт истиэнэҕэ ыйанан турар хаартыскалары көрдө, онтон Юлия Ивановна эдэр эрдэҕинээҕи хаартыскатын ыйда.
— Бу кимий?
— Ити мин ийэм кыыс эрдэҕинээҕи күлүгэ, куоракка түспүт үһү.
— Ийэҥ тугу үлэлиирий?
— Музыкальнай оскуола учуутала, эбиитин завучтуур.
Сотору таһырдьаттан Юлия Ивановна
Ивановна бэйэтэ хоочугураан киирдэ, таҥаһын устан, саалаҕа киирэн иһэн, Аянитовы көрөөт, төттөрү тахсыахча буолбутугар Толя:
— Маама, билсэн кэбис, бу Алексей Аянитов.
Артыыс, туохтан эрэ кыбыстыбыт курдук, илиитин уунан иһэн, төттөрү ылла:
— Юлия, дорообо, — диэтэ.
— Дорообо, — аат эрэ харата Юлия Ивановна эппиэттээтэ уонна тыына хаайтарбыт киһи курдук уолугун харбана-харбана куукунаҕа ааста.
Толя Федя кыспыт балыгын бүлүүһэлэргэ тарҕата уураары куукунаҕа киирбитэ, ийэтин санна ибигириир:
— Туох буоллуҥ, маама? — Толя ыйытта.
— Суох, тымныыта бэрт буолан дьагдьайдым.
— Аһылык барыта бэлэм, аһыа этибит. Ити Аянитов урут эйиэхэ кэпсээбит киһим эбит.

— Өйдөөтүм.
— Сотору тахсаар, — уол тоҥ балыктаах тэриэлкэтин саалаҕа илтэ.
Юлия Ивановна уолун кэнниттэн тахсан, аһыырдыы уолун таһыгар олордо. Уолаттар эти тэриэлкэлэргэ хоторбуттар, салаат арааһын бүлүүһэҕэ уурбуттар, түөрт үрдүк үрүүмкэлэргэ сампааныскай кутуталаабыттар. Бастакы көтөхпүт үрүүмкэлэрэ «көрсүһүү иһин» диэн буолла. Аянитов уонна Юлия Ивановна үрүүмкэ көтөхсөллөр эрээри испэттэр. Сотору тылы Аянитовка биэрдилэр. Киһилэрэ олоҕун тоҕо тэбээн кэпсээтэ. Кини кыра эрдэҕиттэн музыкаҕа дьоҕурдааҕын билэр буолан, дьоно баантан кредит ылан, Москватааҕы Петр Ильич Чайковскай аатынан консерваторияҕа үөрэххэ ыыппыттар. Уол эдэркээн устудьуон кэргэнин бэйэлэрэ илдьэ хаалбыттар. Хомойуох иһин, кинилэр куораттан саас даачаларыгар баран иһэн, массыына саахалыгар түбэһэн, эмискэ суох буолбуттар. Кыһалҕатыгар, 90-с сыллар
буолан, Аянитов Москваттан кыайан кэлбэккэ, кийиит кыыс соҕотоҕун сүүрэн-көтөн Аянитов дьонун көмтөрбүт, тулаайах кыыс, өйөһөн-өйдөһөн эйэлээхтик олорбут дьоно эмискэ суох буолан, сэттэ ыйдаах итэҕэс оҕоломмут, өр балыыһаҕа сыппыт. Оттон Аянитов, Москваҕа дьонун аһыннаҕа буолан, арыгыга убаммыт, үөрэҕиттэн үүрүллэн, сыл курдук саха устудьуоннарын кэрийэн хонор, аһыыр буолбут, эһиилигэр бииргэ үөрэнэр үтүө санаалаах кыыһа сүүрэн-көтөн, үөрэҕин салҕаабыт, устунан ол нуучча кыыһыгар убанан

бииргэ олорбут, дойдутугар кэтэһэ хаалбыт кэргэнигэр наадыйбат буолбут. Кэргэнэ ханна эрэ көстөҕө… Алта сыл кэнниттэн үөрэҕин бүтэрэн, Дьокуускайга кэлбитэ, дьиэтигэр олох билбэт дьоно олороллор үһү. Бааҥҥа кредиттэрин кыайан төлөөбөтөх дьонтон дьиэлэрин былдьаан, атын дьоҥҥо атыылаабыттар. Аны филармонияҕа тиийэн үлэ көрдөөбүтүгэр, ким да кинини ытыһын үөһэ түһэрбэтэх, дьон үлэтэ суох буолбуттар. Кыната сарбыллыбыт
сарбыллыбыт киһи араас тэрилтэлэринэн музыкальнай салайааччы, учуутал үлэтин көрдөөбүт да булбатах. Куһаҕан кутуруктаах, дьиэтэ-үлэтэ суох, эбиитигэр хантан да харчы булар кыаҕа суох киһи эмиэ арыгы дириҥ далайыгар умсан барбыт. Дьиктитэ диэн, арыгыга кыра харчы, атас-доҕор түргэнник көстөрө үһү. Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, иннинэн түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр дьоно суох киһи сотору дьон бары сиилиир-үөҕэр, сэниэлээх тэбэр-охсор киһитэ буолбут. Кыһынын хачыгаардаан сордонон баран, саас күн тыкта даҕаны көҥүл баран, арыгылаан айбардыыра үһү. Уолаттары көрсөр күнүгэр киоскаттан кыра ас уоран дэлби кырбаммыт эбит. Толялаах Федя киһилии сыһыаннарыттан бэйэтин дэбдэтинэ санаабыт, өйө дьэҥкэрэргэ-ырааһырарга дылы буолбут. Били уолаттарга андаҕайарыгар эрэннэрбити толорор ыараханын, эрэйдээҕин ситэ өйдөөбөккө тылын биэрбит. «Тыл барда, бас барда» диэн үлэ көрдөөбүт. Дьолугар, бииргэ оскуолаҕа хаһан эрэ
үөрэммит табаарыһа кырдьаҕастар дьиэлэригэр үлэҕэ ылбыт. Арыгытын эмискэ даҕаны буолбатар, «эр киһи биир тыллаах буолуохтаах» диэбит санаатын төлөрүппэккэ, бырахпыт. Баардаах баара батарбакка, бастаан кырдьаҕастар дьиэлэригэр, онтон куоракка буолар кэнсиэрдэргэ скрипкаҕа оонньуур буолбут. Иккис сылыгар куорат филармониятыгар үлэҕэ ыланнар, дууһалыын тардыһар эйгэтигэр аһыллан үлэлээн, кынат үүннэринэн, аны араас күрэххэ кыттар дьолго тиксибит. Урут кинини сиилиир, күлүү-элэк оҥостор уот айахтар сыыйа саҥарбат буолбуттар. Айылҕа анаан биэрбит талаана, бэйэтин сатабыла өйөбүл буоланнар, Аянитов киһи-киһитинэн буола түспүт. Кини көнө суолга үктэнэригэр төрүөт буолбут ыраас санаалаах уолаттарга анаан-минээн инструментальнай пьеса суруйбут. Филармония артыыстара хоту гастроллуу барар буолбуттарыгар тылланан кэлсибит. Бүгүн уолаттарга анаан суруйбут махтал иэйиилээх пьесатын Толялаах Федя түбэһэн истибиттэриттэн
истибиттэриттэн Аянитов олус үөрбүт, хайдах эрэ ытык иэһин толорбут курдук санаабыт. Олох араас буоларын, очурдаах-уустуктаах да буолтун иһин, үрүҥ күн сырдыга баҕалааҕын, эрэй элбэххэ үөрэтэрин уолаттар сөҕө-истэ түүн үөһүгэр диэри олорбуттара. Юлия

Ивановна ыалдьыты хонноро ыҥырбатаҕар уола кыйахана сыһан баран, Федялыын киһилэрин кулуупка атаара барбыттара. Дьиэтигэр кэлэн, Толя иһитин хомуйа сылдьан, элбэҕи эргитэ санаабыта. Куорат арыгыһытын киэр аспакка, хата, Аянитов ыраас өйүн тутан, көнө санааҕа киирэн, киһи бэрдэ, саха саарына буола түспүт. Сарсыныгар 11 чааска уолаттар, Аянитовы пуорка атаара, таба этэ, балык кэһиилээх тиийбиттэрэ, дэриэбинэ дьоно артыыстарга эмиэ кэһии туттартаабыттара, ким да маппатаҕа. Толя дьиэтигэр кэлбитэ ийэтэ ытыы олорор:
— Ийээ, ыарыйдыҥ дуо? — диэн ыйыппыта.
— Толя, ити Алексей эн аҕаҥ буолар.

— Кими этэҕин?! Алексей Аянитов мин аҕам дуо? Оттон кыра сырыттахпына, аҕаҥ лүөччүк этэ, экспедицияҕа сылдьан саахалга өлбүтэ диэччигин буолбат дуо?
— Ол саҕана атыннык этэр кыаҕым суоҕа. Москваҕа үөрэнэ бараат сүппүтэ. Сатаатар 90-с сылларга харчы суоҕа да бэрдэ, оннооҕор дьонун көмөргө кэлбэтэҕэ. Эйигин төрүүрбэр суос-соҕотох этим, тулаайах киһиэхэ ким көмөлөһүөй, ыксаан бу хоту үлэлии кэлбитим.
— Кини эмиэ эрэйдээх олоҕу олорбут буолбат дуо, аһыммаккын дуо?
— Мин даҕаны, соҕотох дьахтар, үйэбэр үтүргэҥҥэ, үүйэ тутар кырыымчык олоххо олорон кэллим, дьолум диэн ааттыырым кэмчи курдук.
— Оччоҕо мин хайыыбын?
— Билбэтим, билигин эн улахан киһигин, бэйэҥ быһаарынаар. Ити үс сыллааҕыта, баҕар, хааныҥ тардан, табах-ас биэрдэҕиҥ буолуо. Олоххо араас
да түгэн баар буолар эбит. Былыргылар итини эттэхтэрэ «инникини тымтыктанан көрбүт суох» диэн.
— Кэнсиэргэ олорон «ханна, хаһан көрбүт киһибиний», — диэн таайа сатыы олордохпуна, ити айымньы олуһун да соһутта. Федя эмиэ сөхтө аҕай. Ити айылаах мааны, кыраһыабай артыыс били киһибит буолуо диэн өйбүтүгэр даҕаны оҕустарбатахпыт. Киһини таҥас-сап уларытар да буолар эбит.
— Леша эдэригэр кыыс аймах хараҕа хатанар уола этэ. Эн киниэхэ майгынныыгын ээ, уҥуоҕуҥ улахана, сырдыгыҥ.
— Бай, оччоҕо мин эмиэ «красавчикпын» дуо? — иккиэн күллүлэр.
— Өйүн тутан, талаанынан дьону үөрдэ сылдьарыттан үөрдүм.
— Оччоҕо бырастыы гынныҥ дуо?
— Аны кэлэн аахсар үһүбүөн. Хомойбутум-хоргуппутум элбэҕэ сыттаҕа. Чэ, ол хааллын.
Ийэлээх уол устунан арааһы кэпсэттилэр,
кэпсэттилэр, эйэ дэмнээхтик эбиэт бэлэмнээн, өр аһаатылар. Быһата, олох устар, устар бэйэтин дьаалатынан.

Содержание

• ТОҤУС КҮӨЛ

ТОҤУС КҮӨЛ

Кырыара чоҥкуйа тоҥмут сир - халлаан тугу эрэ кэтэспиттии иһийэн турар им - дьим кэмэ саба бүрүүкээтэ, мастар сэмнэх хаары бүрүнэн , сабыстан - барыаран хаары кытта хаар буолан ыга баттанан сыталлар. Тымныы кытаҕас илиитэ ытарчалыы ыбылы ылла. Тугу барытын туруорбутунан тосторута тутуох курдук томороон кэбин кэптэнэн , тимир тириитин кэттэ. Тыына ыйааһыннанна - тыҥааһыннанна… Ойбон уута дөйө тоҥон дэлбэритэ барда, сир ынчыктыы иҥиэтиннэ, дьиикэй тымныыттан хабырынан ылла, хабырытта тыаһаата. Маннык хабараан тымныыларга киһи сэрэнэн - кэтэнэн сылдьар баҕайыта буолаахтаатаҕа, быһата, урааҥхай саха хас хардыытын ааҕан хаамар күнэ - дьыла үүнэр. Ылбычча киһи санаммат тымныытыгар арай уолҕамдьы, хаҥыл уолаттар баайыыларын барытын сүөрүнэн, халыстык, дорҕоонноохтук айаннаан , кыһыҥҥы дьыбары сатарыттахтара, дөйөн турар салгыны хайыттахтара буоллаҕа !.. Сеня табаарыһа массыына ылыммыт үөрүүтүгэр, айааһыы таарыйа , икки көстөөх сиргэ , ыаллыы нэһилиэккэ, убайын ааҕар күүлэйдии кэллилэр. Таарыччы , кистэлэҥ - бүөмчү санааларын иһирдьэ үтэйэн, кулуупка киирэн тахсыбыттара, Сеня кыргыттары кистии - саба кылап гынан көрөн ылбыта. Кыргыттар барахсаттар күлэн лыҥкынаталлара Сеня кулгааҕар кэрэ музыка буолан иһиллибитэ, сүрэҕэ бэрт минньигэстик нүөлүйэн ылбыта. Эдэр саас барахсан имэҥнээх иэйиитэ туҥуй уолчааны сиһин этин кычыгылатта, онтукайыттан кыбыстан аһын саҕатыттан кытарда, таһырдьаны таласта. Хорсун санаатын киллэринээри , тымныыны аахсыбакка бөлүөхсэн турар уолаттары кытта эр - биир быһаҕас бытыылканы уос - тиис үллэһиннэ. Хотоойутук сананан , төттөрү кулуупка суулаһан киирдилэр , үмүөрүһэн турар кыргыттар лыах курдук үрэл гыннылар , сэмэй уолчааны кыһытардыы чугаһыы - чугаһыы тэйэн биэрэллэр. Эйэҕэс мичээри бэлэхтээн эдэр уолу эппэҥнэтэ үөртүлэр , күүстээх музыка уохтаах тэтимэ атаҕыттан ылан эргичитэн кулахачытта , мэйиитин күөгэлдьиттэ. Оо, сирдээҕи олох үтүмэн үөрүүтэ үчүгэйиэн, кыргыттар барахсаттар киһи хараҕа халтарыах кэрэлэрин эриэхсит !.. Астына - дуоһуйа үҥкүүлээн , үөрэн - көтөн чомпоолуктаспыт уолаттар, массыыналарын эрчимнээх соҕустук урууллаан , быһа суолунан Кулуһуннааҕы тутустулар. Айаннарын аартыгыттан хара маҥнайгыттан салаҥнык айаннаан, иһийэн турар чуумпуну тоҕо солоон, бүөрэмдьи чуҥкуйан турар куһаҕан тыыннаах сир сиигэ аһыллан , массыыналара барбат буолан хаалла. Ыгым тымныы сонно тута , күүттүм - күүппэтиэм диэбиттии , илгиэлэнэн - илгистэн , оҕочоос уолаттары турар сирдэригэр тула холоруктатта , уйаларыгар уу киллэртээтэ. Төрүкү

да чараас таҥастаах Сеня ыбыгырас буола тоҥно, хайдах да биир сиргэ хам хараҕаланан үлүйүөн баҕарбата , быһылаан буолуох быатыгар, тыл ыһыгынна: - Мин урут бара турабын дуо , манан оттуур сирбинэн быһа түһүөм , хаамтахпына ириэм дии,- диэн бэлиэр тоҥон ытыстан хаалбыт сыҥааҕын атытан , бөлүөстүбүт куолаһынан ыйыта былаастаан эппитэ буолла , санаатыгар, тымныыттан куотардыы иннин диэки түһүнэн кээһээхтээтэ. Будулуйбут - бөтүөхтээбит хара туман уол сордооҕу хараҥа, дириҥ куолайыгар ыйыстан ылла. Хабыалас тымныы аччык бөрөлүү онолуйа улуйан , тэһииниттэн мүлчү туттарбыт сылгылыы, уолу үргүттэ , татыаккалата ойуолатта . Айаныттан туора тардан ылла , суолун бутуйда , симэлиттэ. Суолун сүтэрбит муҥнаах , өрө уһуутуу - уһуутуу , хаарга төттөрү - таары булумахтанна. Суох… Суола сүппүт ! .. Тымныы обургу тута кумахтаан , уол эрэйдээҕи энэлитэн ый ытыытын ытатта , орто дойдуга айыллан күн сирин көрдөрбүт ийэтин ыҥыран муҥнанна… Хараҕын уута саккыраан түһэрин саппыйаан бэрчээккитинэн туора хаһыйда , онтукайа муус кыаһаанынан сирэйин хаарыйда. Дүлүҥ курдук буолбут илиитин чараас синтепон истээх курткатын иһигэр уган иһин сылааһыгар ириэрэ сатаата да, илиитэ тугу да истибэт буолбут. Аатыгар эрэ ааҕыллар кытай бачыыҥката тордоччу тоҥно, атаҕын үмүрүччү тутта , адаҕа курдук хам ылла , сыратын - сылбатын эһэн хаары оймотто. Өйдүүн - санаалыын дөйө тоҥмут уол муҥнаах , иннин диэки тыын быһаҕастаһан , ыйдаҥа сырдыгар барыһан көстөр дьиэлэр омоонноругар харбыаласта. Бу - отчуттар сайыннары - күһүннэри хойуккуланар дьиэлэрэ. Бу- кыһынын да айанньыттар кэлэ бара ааһар Ойбон Күөллэрэ. Дьэ, кырдьык даҕаны , бу сир өбүгэ саҕаттан тутуһуллан кэлбит үгэһин ыһыктыбакка турар буолаахтаатаҕа ! Ол эрэн, хайыы үйэ илиилэрэ- атахтара үлүйэн кэлбит уолчааны , аһыммытын иһин хайаахтыа баарай, айылҕа тыйыс хаамыытыгар бас бэринэн , уордуйа уорааннанан , кырыара чоҥкуйан көрүстэҕэ … Кыл тыына хаалбыт , бүтүннүү хаар буолбут эрэйдээх иччитэхсийэн көҥдөйдөммүт дьиэҕэ " дар ! " гына сууллан түспүтэ ньиргиэрдэнэн иһилиннэ , түөр атах буолан оһох диэки үнүөхтээтэ , испиискэ көрдөөн харбыаласта. Илиилэрэ тугу да билээхтээбэт буолбуттар, үлтү үлүйбүт киһи хантан таба тутаахтыа баарай? Харыһыйтарара эрэ хараҕын уута буолаахтаатаҕа !.. Титирэстиэҕэр диэри бабыгыраччы тоҥон өйө - мэйиитэ ыһыллыбыт , уйулҕата көппүт киһи таһырдьаны таласта. Киҥэ - наара холлубут тымныы уол эрэйдээҕи муус ураҕаһынан үүрэн Тоҥус Күөлүгэр тоҥуу хаары оймоохтотон аҕаллаҕа. Бу Тоҥус Күөлэ диэн туһугар кэпсэллээх, иччилээх сиринэн

биллэр эбит. Былыр бу түбэҕэ баай ыаллар үтүөкэннээх үүнүүлээҕин таптаан - биһирээн сүөһү ииттэн , сылгынан өрө охсон байан, тастан да тарааччылаһыы суох буолан бэрт бүөмчүтүк , чуумпутук , нүөл турааннык олорбуттар. Оччотооҕу сиэринэн , баай кыанар ыал буоланнар, биир уол оҕолоохторун куоракка ыытан үөрэттэрбиттэр. Уоллара үөрэҕин бүтэрэн кэлэригэр кэргэннэнэн , оҕолонон - урууланан олоруо диэн тоһуйан , аҕата киһи , анаан- минээн , биэс - алта хостоох ааттаах улахан дьиэни туттарбыт. Дьэ, ол эрэн , киһи хараастара , ананан , маалланан тутуллубут дьиэ иччитин көрөөхтөөбөтөх. Көрөр харахтарын дьүккэтэ буолбут уоллара барахсан , куораттан ыалдьан , уһугулаан , атаҕынан таҥнары тиэллэн киирээхтээбит. Ыра санаанан тутуллубут дьиэҕэ үс эрэ күн буолаахтаабыт , тыына быстыбыт. Улаханнык аймаммыт аҕа киһи барахсан , кэмсинэн - кэмиринэн , уордайан - абаран туран, хара күлү төбөтүгэр куттан , тыл киэнин күүстээҕин , ыараханын туттубут , өһүөтүн кэрдиммит . Ол кэнниттэн бу дьиэҕэ уһуннук олорботохтор , бары имири эстибиттэр. Онтон куттанан - кумуйан таһынааҕы ыаллара бары тэскилээбиттэр. Аҕыйах кэм иһигэр олоҕунан толору ньиргийэ олорбут түөлбэ кураанахсыйа түспүт, өтөххө кубулуйбут. Бу өтөх суоһунан - суодалынан чугастааҕытын чуурдаабыт , ыраахтааҕытын ыырдаабыт. Онтон чаҕыйан буолуо, ыраахтан- чугастан ыҥырсан - тардыстан дьиэни күрдьэ кэлбиттэр . Ол эрэн, дьиктитэ диэн , дьиэ бэйэтин күртэрбэтэх. Ким атаҕын сүгэтигэр охсуммут, ким дьиэ үрдүттэн сууллан түспүт , атаҕын тоһуппут , кими мэнэриппит , кэҕэлии кукууктаппыт, хахханныы хахаарыппыт… Өйдөрүттэн тахса куттаммыт дьон дьиэни үрэйбэтэхтэр, тэскилиир аакка барбыттар. Ол оннук чугастааҕытын чордообут сүрдээх - кэптээх сиргэ кэлэн турарын уол оҕо чараас уйан сүрэҕэ сири аннынан сэрэйбитэ , кута - сүрэ таайбыта буолаахтыа!.. Ол иһин буолуо , арай дуу, илэ бааччы дуу , кыраһа хаары ойуулуур - ойуулаабат , үктэнэр - үктэммэт хааман , бэйэтин бараллаата уол утары тахсан кэлбитигэр улаханнык соһуйбатаҕа. Иккиэн тургутуспуттуу утарыта көрсүһэн таалан турдулар. Көстөөччү уол хара саарба бэргэһэтин сэгэтэн , кыбытыы курдук кыараҕас харахтарын симиритэн , биһиги уолбутун чинчилиирдии атаҕыттан баһыгар диэри өрө көрөн таһаарда , ыраахтан эҥсиллэн иһиллэр курдук саҥалаах буолла: - Урааҥхайга көрүҥнээх дараҕар уҥуохтаах , уһун сотолоох уола хаан бэрдэ эбиккин !.. Мин да инчэҕэй эттээх , оргуйар хааннаах эрдэхпинэ атахпынан оонньуурбун сөбүлүүр этим ээ. Күрэстэһэн көрөр буоллахпыт оччотугар ! Хоппут дьолуота - соргута!

Хотторбут кыһыыта - кэмсиниитэ ! - диэн эттэ , хара таба тыһа курумуу этэрбэһинэн хаары үрдүнэн үмүрүччү үктээн, уолу батыһыннаран , саһыл истээх үтүлүгүнэн көмнөх хаары бүрүммүт харыйа лабаатын хаһыйда. Иннилэригэр харахтаах эрэ биһирии көрүөх ып - ыраас , төп - төгүрүк алаас арылыйан көһүннэ. Оол курдук алаас көстүүлээх өттүгэр сүүнэкэн улахан дьиэ дьоһуннааҕа дьэндэйэн турар. Дьөрү кыыл тыҥыраҕа да бэлиэтэммэтэх , көтөр да тумса ойууламматах айылҕа ыраас ырааһыйата бу буоллаҕа, кэрэ түөлбэтэ ! Дьэ туран, этиэхсит киһи бэйэтэ инникилиир, ып - ыраас хаар үрдүнэн түүлээх хааһаҕы эһиэлиир курдук быраҕаттанан , үстэ - түөртэ буурдуур. Уолбут кэнниттэн түсүһэр , тустаахха бэрт ырааҕы ойон ууналатар . Быһыыта , итини этэн эрдэхтэрэ өбүгэлэрбит барахсаттар муҥунан түһүү диэн - олох иһин охсуһар оонньууну, көстүбэттиин күрэстэһэри !.. Хара тыын хараһыга , үрүҥ тыын өллөйө ! Оо, сирдээҕи олох диэн күүстээх буолар эбит !.. Ол иһин биһиги уолчааммыт өлөр өлүүнү кытта эрбии биитинии эрийсэн эрдэҕэ !.. Оонньооһун буолан баран омуннаах , ойооһун буолан баран уохтаах! Тиритии - хорутуу барар , сон нэлэккэйдэниитэ , бэргэһэ да устуута буолан барар. Дьэ туран дуу, тургутуспуттарын көрсүһүү - истиһии буолаллар. Онно бүдүйэн көрдөхтөрүнэ , уолбут ойбут суолун сабар - саппат ойуу түспүт. Били инникилиэхсит үөһүн тартаран хаччыгыныы түһэр , өрөгөйдөөх хаһыыта тымныыттан чиҥээбит салгыҥҥа сатарыыр… Сарсыҥҥы күнүгэр муммут уолу сүтүктээн суоллааччылар суолунан ирдээн кэлбиттэрэ , харах ыларынан киэҥ ырааһыйаҕа киһи кыайан хаампат халыҥ хаарыгар сүрдээх улаханнык буурдаабыт суолугар олорбутунан тоҥмут уолу булан ылбыттара. Сонун арыммыт , атаҕын таҥаһын уһулбут этэ… Итинник быһылаан буолан ааспыт амырыын тыыннаах кыһыммыт өрөгөйүгэр. Эдэр дьон , тохсунньу - олунньу томороон тымныытыгар чараастык таҥнымаҥ , сэрэхтээхтик сылдьыҥ! Аламай маҥан күн арыаллаатын ! Орто Аан Ийэ күн эҥээрдэстин ! Дом ! Дом! Дом !

Валентина ДМИТРИЕВА- БАЙААНА.

Содержание

• ТИҺЭХ КҮН

ТИҺЭХ КҮН

– Аҕаа, мин ийэлээх этим ду? Баара буолуо ээ, хайдах миэхэ эрэ суох буолуой, оҕолорго барыларыгар баар ди, баҕар ыраах барбыта буолуо ду, сотору кэлэр ини, ди аҕаа?, – аҕыстаах Фомка харахтарын күн уота саатытарын симэ сатыы-сатыы, үөһэттэн туох эрэ түһүөҕүн кэтэспиттии, хантайан турда.

– Э чэ, бу уол эмиэ буолары-буолбаты лахсыйан барда! Бар тарбыйахтаргын далга киллэртээн отторун биэр, хайа түспүт ыстааҥҥын киэһэ абырахтыаҕым, билигин эргэҕиттэн тугу эмит анньынан бараар, – аҕата тыраахтарынан уу баһан аҕалбытын дьиэҕэ таспытынан барда. Уолчаан «һай-һат» буолан тарбыйахтарын киллэртээн, отторун биэртэлээн, далын аанын сапта, хотонугар киирэн саҥа төрөөбүт ньирэйин имэрийдэ:

– Оннооҕор эн ийэлээххин, абыраммыккыын, ийэн эйиигин таптыыр, аһатар, – Фомка барахсан хараҕыттан таммах уу иэдэһин устун сүүрдэ… Киэһэ аайы, утуйуон иннинэ түннүгүнэн халлаан диэки хантайан туран, “айыы таҥара көмөлөс, ийэм миэхэ кэллин “ – диэн сибигинэйээхтиирэ. Биир күн баҕарар баҕата туолбута эрээри… Оскуолатыттан кэлэн иһэн, таарыйа килиэбин ылаары, дьиэтигэр туоруур суолга муннукка турар дьоҕус маҕаһыыҥҥа киирдэ, наадатын ылан ол-бу оҕо ымсыырар малларын көрбүтэ буола турдаҕына, таһыттан ыаллара Абытай Ааныска айдааран киирдэ:

– Суураа, дьэ иэдээн буолбут быһыылаах, ыалбыт Сахаарап Арамааннаах тастарыгар милииссийэ диэн, ускуорай массыыната диэн, - Фомка турарын өйдөөн көрбөккө, өттүгүн охсуна-охсуна умайыктанан кэпсээн истэҕинэ, уол таһырдьаны былдьаста. Килиэбин кыбынан, харса суох сүүрдэ, арай дьиэтигэр чугаһаан иһэн көрдөҕүнэ, аҕата илиитин кэннигэр туттан, милииссийэ хомбуойдаах олбуоруттан тахсан массыына диэки баран иһэрэ:

– Аҕаа, ханна бардын? Онтон килиэппит, – ыксалыттан Фомка хаһыытаан ыйытта.

– Сотору кэлиэҕим, күүтээр! – аҕата Арамаан өрүү да буоларыныы, баргыатаан саҥараат массынаҕа дьылыс гынан хаалла. Фомка дьиэтин күүлэтигэр чугаһыырыгар икки атахтара баата курдук этилэр, эмискэ хаптаһын аан тэлэллэ түспүтүгэр икки үрүҥ халааттаах дьон наһыылкаҕа бакырыбааланан сабыллыбыт туох эрэ киһи таһаатыгар майгылыыры көтөҕөн таһааран эрэллэрэ, түүл-бит курдук өйдөөтөҕүнэ, абаҕата дьиэ аанын хатаан, уолу илдьэ барбыта…
– Аҕам ханна барда? Тоҕо эһиэхэ кэллим? – Фомка абаҕатыттан үрүт-үөһэ ыйытан көрдө да абаҕата Аркаадьый тыл ыһыктыбатаҕа. Барахсан эрэй да бөҕөтүн көрөөхтөөбүтэ, саҥаһа, хаһан да төрөөбөтөх, төрүкү күтүр дьахтар күн аайы киҥир-хаҥыр саҥатыттан куттанан хостон да тахсыбат этэ, аһыыр аһа да ас буолбатаҕа. Абаҕата көмүскэһэн тыл ыһыгыннаҕына: «Киэр гын, оҕо

дьиэтигэр илдьэн туттар! Өлөрүөхсүт оҕото туох аанньа буолан улаатыа биллибэт!» – диэн силбиэтэнэрэ. Биирдэ иккиэйэх хаалбыттарыгар саҥаһа дуона суохтан кыыһыран уолу иргиэлии-иргиэлии: “Эн аҕаҥ хаайыылаах, ийэҕин өлөрбүтэ, эн эмиэ кинини батыаҕыҥ” – дии-дии сарылаабытыгар Фомка төлө көтөн таһырдьа ытыы-ытыы атах балай сүүрбүтэ… Дьиэтин аанын олуйан киирэн, аҕатын оронугар олорон уйа-хайа суох ытаабыта, устунан утуйан хаалбыт этэ. Дэлби тоҥон уһуктубута, хайыаҕай, аа-дьуо абаҕатын аах диэки хааман сукуҥнуу турбута. Ол түүн утуйбакка аҕатын, харахтаан көрбөтөх ийэтин санаан тахсыбыта…
Фомканы кылааһын оҕолоро кырыылаах харахтарынан көрөллөрүттэн, учууталлар аанньа аахайбаттарыттан бэйэтин сэнэнэрэ, аҕатыгар кыһыыта-абата бэргээн испитэ. Бэйэтигэр бүгэн, аат эрэ харата сылдьаахтыыра. Биирдэ табахтаан тутуллан, оскуола мунньаҕар дьүүллэммитигэр, саҥаһа абаҕата суоҕуна үүрэн кэбиспитэ. Уол муҥнаах хайыа баарай эмиэ дьиэтигэр кэлээхтээбитэ, бүтүннүү быылынан бүрүллүбүт эргэ хомуот тардарыттан хаһааҥҥы эрэ саҥа дьылга аҕатынаан түспүт хаартыскаларын хостоон түннүк сырдыгар көрөөхтөөтө. Эмискэ истиэнэ быыһыгар кыбыта анньыллан турар кыптыыйы ойутан ылан аҕатын сирэйин харса суох дьөлүтэ анньыалаата: «Барыта эйиигиттэн! Кимиэхэ да наадата суохпун, бары ырааҕынан куота-тэйэ сылдьаллар, «хаайыылаах оҕото» - диэн аат хара мэҥ буолан иҥтэ!» ¬ диэн хаһыытаабыта кураанах дьиэ иһигэр дуораһыйда. Ол турдаҕына, кэннигэр «Дорообо!» диэн олуһун билэр куолаһа иһилиннэ. Фомка хараҕын уутун соттоот аан диэки хайыспыта – аҕата Арамаан нүксүллэн турара. Барбах сааһырбыт, бытыктаммыт, урукку киэпкэтин умса кэппит, тиэриммит уу саппыкылаах атахтарынан чиҥник үктээн утары хаамта. Уол биир илиитигэр кыптыыйдаах, биир илиитин сутуруктуу туппутунан үрдүгэр түһэн истэҕинэ, аҕата илиитин кэдэрги эргитэн кыптыыйа муостаҕа «талыр» гына түстэ.

– Чэ, уоскуй нокоо, кэлиэм диэбитим дии, уруккубут курдук иккиэн олоруохпут, уоскуй, улахан киһи буолбуккун, бараҥҥын малгын-салгын хомунан кэл, оһохпутун оттунан дьиэбитин сууйуох-тарыах… Киэһэ чэйдии олорон уол аҕатыттан:

– Эн ийэбин өлөрбүтүн дуо? Тоҕо? Хайдах? Мин кинини көрбөккө да хаалбытым ди, «өлөрүөхсүт оҕото» аатыра сылдьабын, – Фомка икки харахтара уунан туолан олордо.

– Балыырга түбэһиннэрэн, чэ кэпсиим… Эн ийэҕин Миланы кытта аармыйаттан кэлэн иһэн, Дьокуускайга билсибитим. Оптуобуска уун-утары олороро, көрөөт сөбүлээбитим. Илин Эҥэртэн төрүттээх, үөрэххэ туттарса кэлэн баран бырабааллаан үлэ көрдөнө сылдьар этэ. Уонча күн ухаасыбайдаан дойдубар

сүгүннэрэн аҕалбытым, дэриэбинэ дьоно ханна да буоларыныы көрүү-истии, сии-адыы бөҕө буолбуттара. Бу дьоммут дьиэтин сөргүтэн олорон барбыппыт. Милам балыыһаҕа пуобарынан мин оробуочайынан үлэбитин саҕалаабыппыт. Олорбуппут иккис сылыгар аан маҥнай киниэхэ илиибин көтөхпүтүм, ол кэннэ суох. Күнүүттэн, дьон үөннээх тылыттан, «мусукаан киһилиин куодуруспут» – диэн сурах дэриэбинэни биир гына сүүрбүтэ, таптыырым бэрт этэ, аҥардастыы таптыырбыттан бырастыы гыммытым… Эһиилигэр эн күн сирин көрбүтүн. О, мин саҕа дьоллоох киһи бу Аан дойдуга суоҕун кэриэтэ буолбута, Милабын хайдах да маанылыахпын булбат этим. Кэнникинэн киһим киэһээтин «дьүөгэлэрбэр бардым» диирэ элбээн барбыта, чэ кырдьык, күнү күннүктээн соҕотоҕун оҕоҕо баттатан олороохтуур, баран сэргэхсийдин, диэн соччо кыһаллыбакка эйиигин көрө хаалар этим.
Эн биир сааскын туолар күҥҥэр оройуон кииниттэн ас-үөл, таҥас-сап кэһиилээх кэлбитим Милам суох этэ, хоско киирбитим эн утуйан буккуруу сытарын, остуолга сурук оҕото «Миигин көрдөөмө, атыны таптаатым, Фомканы кэлэн ылыам, бырастыы…» – бүттэ. Ыйы ыйдаан аһыы утахха төбөм оройунан түспүтүм, абаҕан кэлэн араастаан этэ сатаан – мэлигир, үлэбиттэн уһуллан, киһи аатыттан ааһа сыһан нэһиилэ эйиигин иитэр туһуттан атахпар турбутум уонна ол дьаат аһыттан букатыннаахтык аккаастаммытым. Сүөһү ииттэн, тыраахтарданан, оттоон-мастаан син ыал аатын ылан олордохпут ди. Бириэмэ эмтиир дииллэр да, мин олоҕум бааһын оһордубатаҕа… Милабын күн аайы саныыр, ахтар этим, кылгас да буоллар кинилиин дьоллоох олохпутун…Аҕыс сыл тухары биирдэ да биллибэтэҕэ, сурук дуомун суруйбатаҕа, ол мусукаан киһитинээн барбыт айыытынан сырыттаҕа. Дьэ уонна ити хара дьайдаах күн дьиэ аана аргыый аһыллан Милам илэ бэйэтинэн киирэн кэлбитэ. Уруккутуттан аччаан-куччаан, ыран хайа охсубут аҥаара эрэ хаалаахтаабыт этэ, хараҕа көҕөрбүт, хааһын үрдүнэн улахан хайдыылаах, доҕолоҥнуур этэ: «Арамаан, попуутканан куотан кэллим, бырастыы гын, оҕом?» – диэт иннибэр сууллан түспүтэ. Мин ыксалынан биэссэр ыҥыра сүүрбүтүм, ол күн сатаха милииссийэлэр бэрэбиэркэҕэ тахса сылдьаллар эбит этэ, дьиэбэр кэлбитим Милам барахсан тыына быстан сытаахтыыра… Оо абаккам! Ол сахха эккирэтэн, тобуктаан туран, атаххар иилистэ сылдьан көрдөһөн-ааттаһан төттөрү илдьэ кэлбит буолуум даа, дьиккэр баара, күнүүлээн быһа сытыйаммын тапталлаахпыттан маттаҕым,- дии-диибин Милабын кууһан, хаһыытыыр икки, ытыыр икки олордохпуна кэлэн тутан илдьэ барбыттара… оҕом барахсан – эн сүүрэн иһэрин харахпар хатанан хаалбыт…
Фомка оҕотук санаатыгар

аҕатын бырастыы гынан, аҥардас кэлбититтэн үөрэн, салгыы ыал аата олорон барбыттара. Абаҕатын аахтан сүөһү ылан, төрөтөн ииттибиттэрэ. Арамаан төрүкү да кытаанах киһи уолун тимир-тамыр курдук тутара, ханна да ыыппат этэ. Оскуолатыттан кэллэр эрэ өрүү хотон, дьиэ ис-тас үлэтэ… Биирдэ саас аҕатыттан күрээн, уолаттары кытта походтаан кэлбитигэр, аҕата күлүүкэнэн кырбаабыта, саҕатыттан ылан соһон истэҕинэ Фомка тэбиэлэнэн ойон турбута:

– Түксү, бүт! Манна эн хаайыын хаамырата буолбатах! Аны биир муостанан хаамыам суоҕа! Эбэтэр ситэри тыыммын быс! Бардым мин, бэйэҥ олор, абыраныаҥ, сынньаныаҥ!… Арамаан киһи эрэ буоллар соһуйан туран хаалбыта, уолун эккирэппэтэҕэ даҕаны. Фомка үөрэх дьылын табаарыһын аахха олорон түмүктээт тохсуһунан оройуон киинигэр барбыта, үс сыллаах суоппар үөрэҕин бүтэрбитэ. Кэлин хоту вахтаҕа үлэлээбитэ. Ол тухары биирдэ даҕаны аҕатыгар бара сылдьыбатаҕа, аҕата даҕаны хам-түм оройуоҥҥа наадатыгар киирэрэ эрээри, уоллаахпын диэн сураспатаҕа… Фомка сэттэ сыл буолан баран, күһүн табаарыһын сыбаайбатыгар дойдутугар тахсыбыта. Аҕата ыалдьар сураҕын истэн, сынньалаҥ кэмигэр массыынатынан дьиэтин аттыгар тиийбитэ эрээри, санаата оонньоон киирбэтэҕэ…

– Киирэ сылдьыаххын Фомка, тугун-ханныгын билсэ, төһөтүн да иһин аҕаҥ буоллаҕа ди, санаатыгар кэтэһээхтиирэ буолуо…,- табаарыһа уолу атаара туран тыл ыһыктыбыта.

– Чэ, бэйи өссө да кэлэ сылдьыам ди, хата ити кэргэнин дьүөгэтин түлүпүөнүн нүөмэрин ыытаар эрэ, – Фомка бэрт бэтиэхэлээхтик табаарыһыгар имнэнээт массыынатын собуоттаан, куорат диэки хайысханан элээрдэ турда…
Фома Романович, ыраах улуустарга ас-үөл, тутуу матырыйаалын таһар чааһынай фирма салайааччыта, аныгылыы тупсаҕайдык оҥоһуллубут сып-сырдык саала хос төгүрүк остуолугар кэргэнинээн Леналыын уонна үстээх кыысчанынаан Милалыын киэһээҥҥилэрин аһаан, күннээҕи сонуннарын үллэстэ олордохторуна, табаарыһа звоннаата:

– Фомка, ыксал буолла, республиканскай балыыһаҕа ыстаннар, аҕаҥ ыҥыттарда, бөлүүн куораттаппыттара бэргээбит быһылаах, чэ кытаат, бара оҕус!,

– Туох буолла? Аҕаҥ дуо? Биһиги барсабыт! – кэргэнэ тэбис-тэҥҥэ ойон турда…

Фомка палатаҕа киирбитигэр ыарыһахтар биир-биир тахсан бардылар, Арамаан, ким да иннигэр төбөтүн төҥкөппөтөх бэйэтэ хайа охсубут аҥаара эрэ сытаахтыыр, арай хотойдуу хонтоҕор мунна эрэ хаалбыт, чараас халтаһаларын арыйан уолун диэки көрдө:

– Өр да күүппүтүм ээ Фомка, маннык киирэн кэлэргин, хомойуох иһин бу бүтэһик көрсүһүүбүт буолаахтыа, өһү-сааһы өйгөр тутума, салгыы сайдан ис. Сор киһитэ – мин! Эйиигин аҥардастыы эрэйдээн, сутуругум

иһигэр тутан…ол эрэн санаабар эйиэхэ үчүгэйи эрэ баҕаран барыттан бары күөмчүлүүр курдугум, дьалхааннаах олохтон харыстаан, онтукам баара… хата эн онтон тостубатаххын, маладьыас!

– Аҕаа, мин эмиэ көрсүһэрбитин өйбөр элбэхтэ ойуулаан көрбүтүм, эмискэ киирэн кэлиэхпин төһөлөөх баҕарар этим, эрээри маннык түгэҥҥэ буолбатах! Барыта сыыһа! Бырастыы аҕаа, бырастыы гын! – Фомка икки хараҕын уута иэдэһин устун тохтоло суох сүүрдэ.

– Чэ эрэ нокоо, кэмсинэн бүт! Ааспыт аастаҕа ди! Сураҕа ыал буолбут үһүгүн, кийииппин, сиэнчээммин көрбөт киһи буоллум, - Арамаан хап-хатыҥыр тарбахтарынан суорҕанын кытыытын мускуйда. Фомка ааны өҥөс гынан: «Лена, киириҥ эрэ» – диэтэ. Сэрбэйбит кыысчаан сүүрэн киирэн эһэтин аттыгар турунан кэбистэ.

– Көр эрэ бу киһичээни, үкчү эбээтин Мила, мин Милам курдук эбит буолбаат! – Арамаан ыарыытыттан уолан эрэр харахтара бэл сырдыы түстүлэр.

– Аҕаа, ааттыын Мила диэн ээ, эрээри улахан аата Милена, - Фомка кыысчаанын сыллаан ылла.

– Оо, санаам барыта туолла, дууһам чэпчээтэ. Оҕолоруом кытаатан тапталгытын харыстааҥ! Уолчааным бырастыы! – Арамаан ис-иһиттэн дириҥник өрө уһуутаат налыс гынан хаалла…

– Аҕаа, ханна бардын, онтон килиэппит? – кырачаан Фомка сүүрэрин быыһыгар аҕылыы-ыҕылыы хаһыытаата. Аҕата кэннин хайыһан көрбөккө бара турда…

– Бырастыы гыммытым ээ аҕаа, эрдэ бырастыы гыммытым…

Татьяна Кириллина – Татыйык Уус – Алдан, Найахы

Содержание

• УБАЙЫМ БАРАХСАН.

УБАЙЫМ БАРАХСАН.

Сааска, оройуоҥҥа киирэн, сылдьар сирэ элбэх буолан кырдьаҕас убайыгар хонор буолла. Убайыгар тиийбитэ, хата дьиэтигэр баар эбит. Сэттэ уон биэс саастаах диэтэххэ, билигин да киирэн тахсан, баран кэлэн, биир сиргэ таба олорбот оҕонньор. Хаарын күрдьэн, тиритэ хорута сылдьар эбит. Миигин көрөн күрдьэҕин күрдьүккэ батары анньан баран, үтүлүгүн устан дорооболоһон үөрдэ көттө. Хайдахпын, доруобуйабын сураһан баран дьиэҕэ ыҥырда. Чэй бэлэмнии сылдьан, күннээҕи сонуну ыйыталаста. Остуол ортотугар, кэһиибин биир иһити, килибэччиппитинэн туруоран кэбистим. Убайым барахсан үөрэн, ол иһин да эрэйэ санаабытым диэн баран, өттүгүн охсунан ылла. Буоккаларын аҥардатан, күө дьаа буолан олордохторуна саҥаһа кэлэн дорооболоһоот, сонун уста туран буокка диэки көрө көрө сөбүлээбэтэҕин биллэрэн дьэ бу оҕонньор эмиэ үөрбүт көппүт дии, ол иһин да мааҕыын муннум бэркэ кыһыйбыта дии дии сонун ыйаата. Саҥаһым миигиттэн ону маны сураһа сураһа чэйин кутунна. Биһиги убайбынаан биллэ холуочуйбуппутун көрөн саҥаһым этэр : - " дьэ бу оҕонньор эмиэ өрө мөхсөн киһини бу түүн утуппат, киһи түөһэ түөс да буолбат, киһи сэбэ сэп да буолбат", диэн чэйбэр чачайан тыыммын былдьаспыппын бэйэм да билбэккэ хааллым. Убайым барахсан мүчүҥнээн ылла.

УРУТ. 22.01.2022