Содержание

• Эрэл санаа 4ч.

Эрэл санаа 4ч.

Оскуола. Уруок бүтэн, көрүдүөр оҕо саҥатынан туола түһэр. Тип-тигинэс, кыра, орто саастаах уолаттар төттөрү-таары сүүрэн мэлэкэчиһэллэр. Онтон кыргыттар сиэттиһэн баран төттөрү-таары хаамсан аалыҥнаһаллар. Үрдүкү кылаас кыргыттара, уолаттара кылаастан тахсыбакка, түннүккэ, муннукка тоҕуоруһаллар. — Хайа, Коля, улууска хары баттаһыытыгар хаһан барар буоллуҥ? – табаарыһа, уһун синньигэс, акылдьыйбыт Ким уол үөрэнэр остуолун үрдүгэр олорон ыйытар. — Кэлэр нэдиэлэҕэ дииллэр. Хата, бу субуотаҕа Тандаҕа саха национальнай оонньууларыгар, чуолаан мас тардыһыыга, хары баттаһыыга нэһилиэктэринэн күрэхтэһии буолар. Фестиваль үһү. Онно барыахтаахпын эрээри,- Коля сирэйигэр кыйахаммыт быһыы көстөр. — Онно тоҕо барыаххын баҕарбаккын? Бэрт буоллаҕа дии,- Ким дьиктиргээбиттии көрөр. — Ээ, суох, атынтан. Москваҕа 18-40 сааһыгар диэри саастаахтарга инбэлииттэр икки ардыларыгар хас да көрүҥҥэ күрэхтэһии буолар үһү. Онно ыытаарылар ньиэрбэбин барытын сиэтилэр, — Коля кыйахаммытыттан сирэйэ дьэс кытарар, сымыһаҕын быһа ытырар. — Эс, бардаҕыҥ дии. Ийэ дойду тэбэр сүрэҕэр мин үөрүүнэн барыам этэ. Эн буоллаҕына мундуйдуу олороҕун. — Мин инбэлиит буолбатахпын. Инбэлииттэр күрэхтэһиилэригэр кытын диэн эттэллэр эрэ, ис-испиттэн оргуйан, кыыһыран барабын. Бэл, аллергиялыы сыһабын. Эт- этим кыһыйбытынан барар. Ол сүрэҕэ, эппиэтинэһэ суох, арыгыттан күнэ-ыйа тахсар иһээччи Сэмэн «бырааһы» итэҕэйэн, дьонум хирурга көрдөрбөккөлөр, атаҕым маннык көнтөс буола оспут. Дьиҥинэн бэйэм муус доруобайбын,- Коля, бэл, хараҕа сиигирэн, чаҕылыйан ылар. – Дьаабы киһи. Көрдөхпүнэ, эт-этим барыта күүрэн, сутурукпун ыга туттубуппун бэйэм да билбэккэ хаалабын. — Кэбис, доҕор, илиигэр күүстээх киһи биирдэ эрэ охсон хаалыаҥ. Киһини эчэтэҥҥин аны хаайыы аһылыга буолаайыккыный? Билигин киһи эрэһээҥки хаайыыттан дьэбэрэҕэ түһэрэ түргэн,- Ким кырдьаҕас киһилии, боччумуран олорон быһаарар. — Ээ, чэ, кырдьаҕаһымсыйан бүт, — Коля табаарыһын өттүккэ аспытыгар уола остуолтан сууллан истэҕинэ, илиититтэн харбаан ылар. -Айа, доо, киһини умсары охсо сыстыҥ дии. — Бэйэҥ да, тыал ханна үрэр да, кыыска дылы суулла сылдьаҕын. Мөлтөх киһигин. Инбэлиит таарыйдаҕын ахсын, охтор буоллаххына, хайдах сир үрдүгэр хаама сылдьаҕын? – Коля күлэр. — Диэмэ даҕаны,- Ким бигэргэтэрдии табаарыһын саннын таптайбахтыыр. Уолаттар күлсэ-күлсэ кылаастан тахсан бараллар. Көрүдүөргэ тахсаат, утары кылааска медиктэр баалларын соһуйа көрөллөр. — Хайа, прививкэ оҥоро сылдьаллар дуу? Кирииби утары буоллаҕа дуу?- Ким соһуйар. — Оннук

ини,- Коля сэҥээрбэтэх куолаһынан хардарар. Электрическэй чуораан уруокка ыҥыран өрө тырылыы түспүтүгэр сүүрэ-көтө, өрө мөхсө сылдьыбыт оҕолор кыыстыын-уоллуун кылаастарыгар сырсан тилигирэстилэр. Үрдүкү кылаас үөрэнээччилэрэ аа-дьуо кылаастарыгар киирдилэр. Коля Найыына Николаевна остуолга төҥкөйөн суруйа олорорун көрөн ааста. Сотору история учуутала Никита Алексеевич киирэн, хатылааһын диэн, дьоһумсуйа туттан, кылаас сурунаалын үөһэттэн-аллараа эргитэ сыымайдаан көрөн истэҕинэ, кылааһы тобугуратан тоҥсуйа түһээт, балыыһа сиэстэрэтэ Нина киирэн кэллэ. — Бастаан уолаттар, онтон кыргыттар киирэҕит, — диэн этэрин кытта, түргэн туттуулаах дьон, уолаттар, ааҥҥа кыбылла сыһан, анньыалаһан тахсан бардылар. Бастаан Найыына Николаевна доруобуйаларын туругун иһиллээн бэрибиэркэлээн баран, айахтарын атытан, күөмэйдэрин көрөр эбит. Көрүү кэнниттэн сиэстэрэ Нина прививкэни бэрт сылбырҕатык туттан биэрэр. Бары бүтэн тахсан истэхтэринэ, быраас: “Коля, эн хаал”,- диэбитигэр соһуйан, бэйэтэ да билбэтинэн, кытаран киирэн барда. Олоппос ылан, Найыына Николаевна утары олордо. — Туох баарый? – бэрт холустук ыйытар. — Атаҕыҥ хаһааҥҥыттан ыалдьар? Тоҕо итинник хаамаҕын? – уол симиттибитин бэлиэтии көрөр. – Бүгүн эбиэттэн киэһэ балыыһаҕа көрдөрө кэлээр. Карточкаҕар туох да суруллубатах. — Аны кэлэн, 14 сыл ааспытын кэннэ, көрдөрөр туох наадалааҕый? – Коля ойон туран тахсан истэҕинэ, кэнниттэн Нина саҥата чаҕаарыйа түһэр. — Кэлээр, кэлээр, билигин медицина күүстээх. Ол 14-15 сыллааҕы курдук буолуо дуо, үйэ уларыйан турар. Найыына Николаевна, эбиэт буолла, барбаппыт дуо, эбиэттэн киэһээ көрдөрөөччү элбэх буолара буолуо. Аны сарсын ситэри биэрэр инибит? — Сөп, сөп. Барыахха. Учууталлар барахсаттар хайдах тулуйан үлэлииллэрэ буолла? Оҕолор айдааннарыттан куу-хаа буоллум, — Найыына күлэр. — Куһаҕан сонуннаахпын. Анна Семеновна эрийэ сырытта. Уйбаан барахсан, барбыт. Биһиги кэннибиттэн бэйэтэ баҕатынан баанньыктаабыттар. Сэргэхсийбит аҕай үһү. Биир кыра тэриэлкэ миин, үүттээх чэй испит. “Сарсын саалаҕа көһөрүө этигит”,- диэхтээбит. Ол кэнниттэн үчүгэй баҕайытык кэпсэтэ сытан нуктаабыт. Утуйда, арыый буолбут курдук диэн, Анна Семеновна иһитин хомуйбут, онтон уолаттар дьиэлэригэр барбыттар. Иһитин хомуйан киирбитэ, утуйа сытара үһү, этэ-сиинэ сөрүүн, температурата суоҕа диир. Онтон чаас курдук утуйа түһэн ылыам дии санаан, сытан баран, эмискэ 12 чааска уһукта биэрбитэ, Уйбаан барахсан ыарыы бөҕөҕө ылларан сытар эбит. Уолаттарын ыҥырбыт. Тулуйбакка хаһаас уколлааҕын биэрбит да, өйдөммөккө

бүгүн 11 чаас ааһыыта тыына быстыбыт. Биһигини ыҥыраары гыммытын уолаттара ыҥыттарбатахтар. Сибилигин эрийдэ. Бара сылдьар инибит? Ол иһин кылааһы ыҥырбатаҕым,- Нина долгуйбут куолаһынан кэпсиир. — Сөпкө гыммыккын. Бара сылдьар буоллахпыт. — Уйбаан барахсан, кытаанах санаалаах киһи, ыарахан ыарыыны кытта тулуктаһа сатаата. Олох барытын бэйэтэ дьаһайа сытан бараахтаата быһыылаах. — Чэ, барыахха. Кыргыттар оскуолаттан тахсан бараллар.

Татьяна Находкина

Содержание

• Эрэл санаа 5ч.

Эрэл санаа 5ч.

Өкүлүүнэ Арамаанынаан үс атахтаах төгүрүк сахалыы остуолларыгар киэһээҥҥи күөстэрин аһыы олороллор. Кинилэр оҥоһуу лапсалаах, кырбаһынан буһарыллыбыт эттээх миини иһэллэрин сөбүлүүллэр. Сылаас, хойуу эттээх миини сүөгэйдээн баран астына иһэрин, этин сааһынан ип-итии сүүрээн илгийэ сүүрэрэ, эбиитин оһох тигинэччи оттуллан, дьиэни сылааһынан угуттуура, хайа саха ыалын үөрдүө суоҕай? Апросимовтар эмиэ оннук дуоһуйууга киирэн олорон, күннээҕи иирбэ-таарба дьиэ иһинээҕи сонуннарын оргууй наллаан кэпсэтэ олордулар. — Бүгүн Колябыт эбиэттэн киэһэ балыыһаҕа бара сылдьан өрө көтөҕүллэн аҕай кэллэ. Хоһугар киирэн сыппахтыы түһээт, оскуолаҕа барардаахпын диэн ыстаммыта. Хаһан да киэһэтин оскуолаҕа барбат буолар этэ,- Өкүлүүнэ аҕаларыгар чэй кута олорон кэпсиир. — Уолаттара кучуйан барда ини. Ол балыыһаҕа туохха бара сырытта?- Арамаан соһуйбуттуу көрөр. — Оскуола оҕолоро прививка ылаллар быһыылаах. — Ээ, сөп. Улахан дьоҥҥо биэрэллэрэ дуу? Былырыын прививка ылан, хайдах эрэ кириипкэ ылларбатах курдук саныыбын ээ,- Арамаан сэҥээрэ түһэр. — Ээ, мин итэҕэйбэппин. Сыл ахсын ылар курдукпун да, хас кириип кэллэҕин ахсын ыалдьабын. Биир ыйдааҕы пенсиям эмкэ бүтэр,- Өкүлүүнэ күлэн, үрүҥ тииһэ кэчигириир. – Оо, хата, оҕом кэллэ. Коля, кэл, мииҥҥин тымныйа илигинэ иһэ оҕус. Уол элбэх ыҥыттарыыта суох остуолга олорон, миини кытта арыылаах килиэби харса суох мотуйбутунан барар. -Хайа, Коля, туох сонуннааххын? – имири-хомуру аһыы олорор уолун аҕата таптаабыттыы көрөн олордо. — Балыыһаҕа бара сырыттым. Найыына Николаевна атахпын тутан-хабан көрөн баран, Соҕуруу Кореяҕа маны кыайаллар диэтэ. Биһиэхэ да оҥоруохтарын сөп үһү. Кини аҕата, ийэтэ уонна Наина Николаевна бэйэтэ хирурдар эбит. Сарсын, ийээ, эйигин көрсүөх буолла,- Коля төрөппүттэрин үөрбүт хараҕынан иккиэннэрин хардары-таары көрдө. — Оо, куттала бэрт буолбатах дуо? Улахан, сиппит киһи уҥуоҕун хаттаан тоһутан сөпкө тутар ыарахан буолуо ээ, — ийэтэ куттана түһэр. — Ол «бырааспыт» киһи карточкабар тугу да суруйбатах эбит. Ону күнүн-дьылын ыйан туран, атаҕым историятын толороору гынар, — уол ийэтин диэки куһаҕан баҕайытык көрөр. — Сөп, сөп. Ыйыттаҕына, кэпсиэм буоллаҕа. Иккиэн дьэ, Апросимовтарын хаанын киллэрэн өргөс курдук көрөн олордулар дии. Харчылаах дьоҥҥо Соҕуруу Корея эрэллээх буолуо эбит. Манна Дьокуускай куоракка оҥорторор сэрэхтээх. Олох атаҕа суох оҥоруохтарын сөп. Хас сыл ааста? — Бүт эрэ. Кыһытар буоллаххына, суолу-ииһи, ханна тиийэри барытын ыйар киһи баар буоллаҕына, Соҕуруу Кореяҕа барбыта ордук. Дьиҥинэн,

эрдэттэн да толкуйдуохха баар этэ. Ону биһиги ийэбит олох туохха да кыһаммат, ыйыталаспат. Биир үөр сылгыны атыылаатахха, Соҕуруу Кореяҕа, саатар, суол аҥарыгар тиийэр ини? — Чэ, мин уолаттарга бардым. Сотору кэлиэм. Онтон эппэрээссийэлэннэхпинэ, атаҕым чахчы көнөр буоллаҕына, туохтан да тутуллубаппын. Үйэм тухары дьонтон итэҕэстийэн, инбэлиит аатын ылыахпын баҕарбаппын, — Коля олоппоһун тыастаахтык анньан, куукунаттан тахсан барар. — Ити уол кыыһырдаҕына, хараҕын түҥнэри көрөн, баттаҕа өрө туран, тыастаахтык хааман үүт-үкчү эн аҕаҥ, эһэтин курдук буола түһэр, — ийэлэрэ аҕатын диэки хомуруйардыы көрөр. – Бары миигин өстөөх курдук көрөҕүт да, оччолорго эн да баарыҥ дии, тоҕо кыһамматаххыный? Мин эрэ ыйыыбынан олох олорбут киһиэхэ дылы хообургуу олороҕун. — Эһэтин баппакка кими батыай? Уолаттартан саамай биһиги аймаҕы баппыт кини эрэ, — аҕалара санаатын этэ олордо. — Бар, сыспай сиэллээххин аһата тахсыбакка, киһи хараҕын аала олорума. Таһырдьа таҕыс дуу, хайаа дуу?- ийэлэрэ кыйахаммыттыы сирэйэ-хараҕа дьэс кытарбыт. — Олус да кыыһыран түһэҥҥин. Буруйдааххын буруйдаах диэбэккэ, туох баарый? Эн тута улууска хирурга барыахтаах этиҥ. Мин да бэйэбин буруйдааҕынан ааҕыммат буолбатахпын. — Онтон хас сырыы ахсын киһини хомпуустаабакка, былыр үйэтээҕи буолбут суолу эйэ-дэмнээхтик кэпсэтэр табыллыбат дуо? Дьылҕа хаан ыйааҕа диэн эмиэ баар. -Дьылҕата диэри гынаҕын дуо? Оһоллонон атаҕа көнтөс буолбута эмиэ дьылҕа диэн ааттанар муҥа буоллаҕай? Медиктэр, төрөппүттэр өртүлэриттэн дьалаҕай быһыы ини? — Чэ, бүт. Уолум туһугар мин эмиэ кыһаллыбат үһүбүн дуо? Чахчы кыайар буоллахтарына, тэбэнэн да туран эмтэтиэхпит буоллаҕа, — Өкүлүүнэ Арамаанын диэки сымнаҕастык көрөрүн быыһыгар эйэ-дэмнээхтик саҥарар. — Хата, инньэ диэ. Наина Николаевнаны көрсөн кэпсэтиэҥ этэ. Ити киһи ситэ ыйыппатаҕа да, истибэтэҕэ да буолуо. Кредит да ылан ыытыахпыт. Оҕом кырдьар-сорсуйар сааһыгар диэри наар инбэлиит аатыран, биһигиттэн хомойо сылдьыан баҕарбаппын. — Билигин иһиппин хомуйан баран, маҕаһыыҥҥа бара таарыйа балыыһаҕа охсуллан ааһыам. Сирэй көрсөн кэпсэтэн көрүллүө этэ. — Сөп, чэ. Мин Уйбааммар бардым. Тугу эмэ көмөлөһүөм. Хаарыан киһи… куһаҕан ыарыыга ыалдьан олус эрдэ бараахтаата. Дьиҥинэн оҕо сааһыттан алдьархай тэтиэнэх, чэгиэн киһи этэ. Ыһыахтарга тустан, хапсаҕайдаһан, мас тардыһан, сүүрэн тэҥнээҕин булбата, иннин кимиэхэ да биэрбэтэҕэ. Маастар буолуох киһи эрдэ кэргэннэнэн, үөрэммэккэ-дьарыктаммакка хаалан хаалбыта. — Ыһыахтарга күлүмэх курдук сүүрэн, дьон-сэргэ астынар аҕай этэ.

Нэһилиэккэ үчүгэй физкультура учуутала, тириэньэр суоҕа тэптэ быһыылаах. Оҕо сырыттаҕына, эккирэтэ сылдьан дьарыктыыр тириэньэрдээҕэ эбитэ буоллар, кырата маастар буолуохтааҕа хааллаҕа,- Өкүлүүнэ сэргиир. Дьиэлээхтэр эйэ-дэмнээхтик кэпсэтэллэр, дьиэттэн тахсан бараллар.

Татьяна Находкина

Содержание

• Эрэл санаа 6ч.

Эрэл санаа 6ч.

Наина Николаевна, бүтэһик ыарыһаҕы көрөн бүтэн, тыыллаҥнаамахтаан ылла. Көһүйбүт эбит. Ити эдэр ийэ оҕотун аанньа ахтан көрбөт дуу? Дьүдэҕэ сүр, улуус киинигэр көрдөрө киир диэтэххэ буолуммат, аҕыс-тоҕус ыйдаах оҕо курдук. Олох аһаабат диир. Хаана олох суох, эбиитин анемиялаах. Социальнай үлэһиттэргэ этэн, туох эрэ быһаарыныыны ылыммыт киһи. Улуустааҕы реабилитационнай кииҥҥэ бииртэн алта ыйыгар диэри көрүүтэ-истиитэ суох оҕолору ылаллар эбит. Онно бэрдэрбит киһи. Кэм, үчүгэй усулуобуйаҕа, аһаан-сиэн, арыый да өрүттүө этэ. Чэ, бээ, барыахха, — кыыс түргэн соҕустук ойон туран, халаатын уһула охсон, таҥнан таһырдьа таҕыста. Сааскы сибиэһэй салгын сайа оҕуста. Саас барахсан кэлэ оҕустаҕа түргэнин. Хаар чарааһаан, көмүрүө хаар тахсан, сири-дойдуну күн уотуттан араас өҥүнэн күлүмүрдэтэ оонньотон, киһи хараҕа саатар чаҕылхай күнэ буолбут. Сотору халлаан сылыйан, бадараан бөҕө тахсара буолуо. Өрүс суола сабыллан, сырыы тохтуо дииллэр да, “Ирбис” диэн абыраллаах айан тэрилэ баар. Куоракка хайа да кэмҥэ сырыы тохтообот. Өссө сотору илин эҥэргэ муоста тутуохтара диэн үөрдэллэр. Чэ, тутулуннун. Дьон олоҕун уйгута тупсуо этэ. Кыыс төбөтүн кыҥначчы туттан аргыый наскылдьыйа хааман иһэн, иннигэр суолун бүөлүү уолаттар дьирэс гыммыттарыгар соһуйан, өрө чинэккэлии түстэ. — Наиначаан, ханна бардыҥ? Үлэҥ чааһа бүттэ дуо? — Бүтэн, онно туох баарый? – кыыс уолаттар ыган кэлбиттэригэр кэннинэн тэйэн биэрдэ. — Бачча үчүгэй кыыс соҕотоҕун олороҕун? Чуҥкуйбаккын дуо? Кулуупка тоҕо сылдьыбаккын, куорат кыыһабын диэн улахымсыйаҕын дуу? “Тиэтэйбит” киинэ кэлбит. Киэһээ 7 чаастан буолар, кэлээр, ыҥырабыт,- “Бөһүөлэк бастыҥ уолабын” дэнээччи Миисэ уол кыыс иннин күөйэ сырытта. Сибилигин охтуох курдук тэмтэриҥниир, айаҕыттан арыгы дьаардаах сыта аҥкылыйар уолу тумна сатаата. — Ээ, чэ барыаҕыҥ. Билигин баһылыкка тыллаатахтарына, участковайга биллэрэн, улууска төттөрү-таары тиэһиннэхпитинэ, дьыалабыт хаахтыйар буоллаҕа. Буруйдаах син-биир биһиги, куһаҕан дьон, буолуохпут, — уһун акылдьыйбыт уол табаарыһын тута сатаата. — Ээ, суох. Быраас, мааны да кыыс буоллун. Биһиги да дьоннорбут ээ. Кини биһигиттэн туох ордуктааҕый? Хата, ааҕыстахха, биһиги ордуктаах инибит,- Миисэ табаарыһын илиитин киэр садьыйаат, илиитинэн тиэрэ-маары дайбаан, өрөһөөхтөнөн барда.- Дьэ, бэйиккэй, иннигин тымтыктанан көрбүт суох, сааппакка, сотору биир муостаҕа туруохпут. — Быраас кыыстан ордоору гынныҥ дуо? Бардыбыт, — Өстүөпэ табаарыһын тардыалаһарын тохтоппот. — Ээ, бар,- Миисэ табаарыһын тиэрэ саайан

түһэрдэ. — Хайа, бу тугуй?- кытаанах соҕус саҥа иһиллибитигэр Миисэ соһуйан хонос гына түстэ. — Ээ, илиитигэр баабый күүстээх Коля уолгун дуу, дьэ, киирсэн көрүөх эрэ, хайабыт буолар. Мин да эдэр эрдэхпинэ, иҥиирдээх уол этим. Сиртэн сэрбэйбэккэ сылдьан, убайдаргар куоласкын сонотоҕун дуу? Кэл эрэ,- диэт, туох баар күөнүнэн уолга саба түстэ. Коля сымса баҕайытык халбарыс гынаат, уолу аҥар илиитин эрийэ тутан баран, умса аспытыгар, тоҥуу хаарга сирэйинэн баран түстэ. Уолаттар мочоолоһор кэмнэригэр Найыына сорунуулаахтык түргэн хаамыынан дьиэтигэр барда. Аҕылаан-мэҥилээн, дьиэтин аанын күлүүһүн титирэс илиитинэн нэһиилэ аһан киирээт, иһиттэн түргэн үлүгэрдик хатаан кэбистэ. Төттөрү-таары хаамарын быыһыгар тас таҥаһын уһулан, халаатын кэтэ охсон, электрическэй билииткэҕэ чаанньыктаах чэйин сылыта уурда, телевизорын холбоон тыс гыннарда. Үүттээх хойуу чэй иһэн уоскуйуо. Онтон сонуннары истэн, “Күдээринэ күүрээн” сериалын көрөн баран, вызов суох буоллаҕына, эрдэ да буоллар утуйуо этэ. Дэлби сылайда. Сатахха, ити уолаттар туругун ыһан кэбистилэр. Бүгүн кулуупка баран “Тиэтэйбит” киинэни көрөр былааннааҕа. Кини оҕо эрдэҕиттэн да классик суруйааччылар айымньыларын сөбүлээн ааҕар этэ. Ол бука ийэтин эдьиийэ Марина Тарасовна, саха тылын уонна литературатын учуутала, батыһыннара сылдьан ааҕарга үөрэппититтэн буолуо. Бэл, эдьиийин курдук саха тылын учуутала буолара буолуо дииллэрэ да, ийэлээх аҕатын көрө улаатан медик буолар баҕата баһыйбыта. Дьиктитэ баар, эмп сытынан аҥкылыйбыт балыыһа сытын күн бүгүнүгэр диэри сөбүлүүр. Ити эмискэ Коля хантан күөрэс гыммыта буолла? Атаҕа үчүгэйэ буоллар, спортка ыраатыа эбит. Күннээх халлааны бүтүннүү сабардыах көрүҥнээх киппэ уолу начаас оннун булларда буолбат дуо? Хап-харанан дьоһуннаахтык, ол эрээри эмиэ да таайтарыылаахтык көрбүт уол тоҕо эрэ кини суолугар олус элбэхтэ көстөр буолла. Икки өттүттэн бэйэ-бэйэни сөбүлэһэ көрсөр чуубустуба үөскээбитэ буолуо дуо? Кэбис, оҕо буоллаҕа, 18-таах уолга уонна 23 саастаах кыыска туох интэриэс, сибээс баар буолуон сөбүй? Биэс сыл разница улахана бэрт. Өссө кини оскуолаҕа алта сааһыгар эрдэлээн киирэн, наһаа сааһырбакка, үлэһит буоллаҕа. Бииргэ үөрэммит кыргыттара: “Саамай кырабыт, оҕобут, аччыы-аччыы, өйө бэрт ээ”,- диэн күлээччилэр. Оскуолаҕа, университекка уолга олох наадыйбатаҕа. Дьэ, билигин кэлэн, сиртэн халлаан ырааҕын кэриэтэ, эдэр оҕону саныыр буоллаҕа үһү. Киһи кыбыстыах. Никита Алексеевич эйигин сөбүлүүр, көрдө да хараҕа чаҕылыйа түһэр дииллэр да, тоҕо эрэ сүрэҕэ тэппэт, төһө да

табаарыстыы истиҥник кэпсэттэллэр, хата, Нината сөбүлүүр курдук. Уолу көрсө түстэҕинэ, иэдэһэ тэтэрэ түһэр, тылынан кынаттаммыт бэйэтэ чуумпуран хаалар. Кинилэри холбооттообут киһи, бэйэ-бэйэлэригэр барсар, үчүгэй пааралар. Бэҕэһээ Нината этэн эрэрэ: “Наһаа оскуола үөрэнээччитэ диэн уолу сэнээмэ. Уол дьиҥнээхтик сөбүлүү көрбүт быһыылаах, тоҕо эрэ биһиги харахпытыгар быраҕыллара элбээтэ. Дьылҕа-хаан диэн баар ээ. Ону хайдах да тумнар, куота көтөр кыах кимиэхэ да суох. Уол, чуолкай, интэриэһиргиир. Ыалдьартан илии арахпат, таптыыртан харах арахпат диэн итини этэн эрдэхтэрэ.” Эмискэ иннигэр сытар сотовай телефона тырылаабытыгар көрбүтэ, ийэтин нүөмэрэ тахсан кэллэ. — Алуо…- кыыс телефонун илиитигэр ылла. — Найыына, хайа, үлэлээн бүттүҥ дуо? – ийэтин саҥата аттыгар баардыы чаҕаарда. — Сибилигин аҕай кэллим. Туох сонун? — Аҕаҥ үлэтиттэн кэлэ илик. Ыарахан эппэрээссийэлээх. Хойутуу бүтэбин диэбитэ. Тугу астанан аһаары олороҕун? — Аата, ийээ, кыра оҕоҕо дылы ыйыттаххын. Аһаан сырыттаҕым дии. Маарын күнүс Ниналаахха аһаабытым. Ийэтэ наһаа үчүгэй эттээх миин буһарбыт этэ. Онон олох нүөл олоробун. — Ээ, чэ, бэрт. Аҕаҥ били уолу понедельникка көрдөрө кэлиэ этэ диэбитэ. Рентгеҥҥэ түһэриэхпит, консультациялаһыахпыт, медицинскэй консилиум оҥоруохпут диэбитэ. — Аҕам дуо? Сөп. Мин бэйэм барсан эмиэ рентген түмүгүн көрүөм этэ. — Сөп, этиэҕим. Тугуй, ити уолга тоҕо наһаа кыһанныҥ? – ийэтэ токоолоһор. — Эс, ыарыһаҕым буоллаҕа. Оскуола оҕото. — Ээ,- ийэтэ күлэр саҥата иһиллэр.- Эн аҕаҥ миигиттэн оруобуна биэс сыл балыс да, кимнээҕэр өйдөһөн отутус сылбытын олоробут. — Чэ, бүттүбүт, ийээ. Эмиэ үөннүрэн эрэр. Мин сөбүлүүр аспын мантыны уонна фаршированнай собону буһараар эрэ,- диэн кыыс атаахтаабыт куолаһынан саҥарар. Сотовай телефонун саба тутарын кытта, өрө тырылыы түһэр. — Найыына, түргэнник кэл. Киинэҕэ билиэт ыллым. Саҕаланара чугаһаата,- дьүөгэтин Нина куолаһа өрө умайыктана түстэ.

Татьяна Находкина

Содержание

• Эрэл санаа 7ч.

Эрэл санаа 7ч.

Коля төһө да иһигэр сөбүлээбэтэр, хайыай, Наина Николаевналыын куоракка медцентрга баран иһэр. Онно хирург, кыыс аҕата, Николай Иванович приемҥа күнүс 12 чааска ыҥырбыт. Дьиҥинэн барсыа суохтаах этэ да, баҕар, дьолго, атахтанан хаалыа, оччоҕо тэҥнээхтэрин кытта тэҥҥэ сүүрүө-көтүө этэ буоллаҕа. Уонна төрөппүттэрин тылларын быһа гыммакка бырааһынаан барсан истэҕэ. Өрүһү туораан, Кангаласс сыырын өрө сүүрэн тахсаат, суоппар Клим уол эргиллэн ким ханна түһэрин токоолосто. — Биһиги медицина киинигэр тиийэбит,- Найыына Николаевна чуолкайдык хардарда. — Сөп, — суоппар саҥата иһилиннэ. Өр-өтөр буолбатылар, чаҕылхай күөх өҥнөөх профилииһинэн бүрүллүбүт элбэх этээстээх дьиэлэр кэчигирэһэн турар медицина киинин оройуонугар тохтоотулар. Коля хотоойутук туттубакка умса туттан бырааһын батыһарга тиийдэ. Уһун, көнөтүк кэдэччи туттубут кыыс сүрдээх дьулурҕатык сиртэн-буортан тэйбит курдук кынталдьыйа туттан хаамарын, кистии-саба сонургуу көрө истэ. “Кылаабынай хирург Александров Н.И.” диэн табличка сыһыарыллыбыт кэбиниэт аанын тоҥсуйа түһээт киирбиттэригэр ис киирбэх көрүҥнээх, маҥан, бэрт төрөлкөй киһи үөрэ көрүстэ. — Оо, хайы-үйэ кэлэ оҕустугут дуо? – Николай Иванович илиитин Коляҕа биэрдэ. – Хайа, Коля, кэмчиэрийбэккэ олорунан кэбис. Найыына, медицинскэй карточкаҥ баар ини. — Баар, — Найыына бэрт эрэллээхтик туттан карточканы ылан бырааска биэрдэ. Аҕалаах кыыс тас көрүҥнэринэн маарыҥнаһалларын таһынан бэйэ-бэйэлэригэр сүрдээх болҕомтолоохтук, истиҥник сыһыаннаһалларын уол бэлиэтии көрдө. — Хайа, оччотооҕу бырааскыт олох толорботох эбит. Бу Найыына эн буочарыҥ, — Николай Иванович сөбүлээбэтэх куолаһынан саҥарарын быыһыгар уол атаҕын илиитин иминэн туппаҕалаан көрдө.- Билигин рентгеҥҥэ барыаххыт. Коля, кырдьыгынан эт эрэ. Атаҕыҥ тостубута оспут, дьиҥинэн эйиэхэ хаамаргар мэһэйдээбэт. Ону хаттаан тоһуттаран баран, саҥалыы уҥуоххун туттараргыттан куттаммаккын дуо? – Николай Иванович уолу болҕомтолоохтук көрдө. — Суох, куттаммаппын. Мин оҕо эрдэхпиттэн тэҥнээхтэрбин кытта сүүрэн-көтөн тэҥҥэ сылдьыахпын баҕарабын. Миигин сыл ахсын улууска комиссияҕа ыҥыран инбэлиит оҥоро сатыыллар. Инбэлиит буолан дьыаланы быһаарбаккын,- Коля кыыһырбыт куолаһынан саҥарарыгар, бэл, куолаһа титирэстээн ылла. — Сөп. Коля, иһит. Чугастыы Москваҕа баран да оҥотторуоххун сөп. Биһиги мантан кэпсэтэн, докумуоҥҥун барытын толорон, плановайга киллэрэ сатыахпыт. Ол эрээри, платнайга да түбэһиэххин сөп. Ыарахан буолуо. Оччоҕо хайыыгын?- хирург уолу үтэн-анньан көрөр. — Сөп. Төрөппүттэрим сөбүлэһэллэр,-

Коля эрэллээхтик хардарар. — Аҕаа, коммерческайы дьоно уйунуохтара суоҕа. Сүөһү иитэллэр. Ону тутуннахтарына эрэ төлөһөр кыахтаахтар, — Найыына уол төрөппүттэрин балаһыанньатын кэпсиирин сөбүлээбэтин биллэрэн, Коля көхсүн этиппэхтээтэ. — Сөп. Өйдөөтүм. Соруйан ыйыппытым. Эн сөптөөх эппиэти биэрдиҥ. Чэ, рентгеҥҥэ барыҥ, — Николай Иванович дьоһуннаахтык туттан, кириэһилэтигэр тиэрэ түһэн олордо. Күнү быһа Коля Найыына Николаевнаны батыһа сырытта. Рентгеҥҥэ атаҕын араастаан эргитэ сылдьан уһуллулар, көрдүлэр-иһиттилэр. Үлэ чааһа бүтэ илигинэ, түмүктэрин ылан, Найыына Николаевнаҕа туттардылар. — Сарсын кэпсэтиэхпит. Дьиэҕэ баран сынньаныҥ, — Николай Иванович судургутук хоруйдаата. Найыына Николаевна үгүс кэпсэтиитэ суох: «Биһиэхэ бараҕын»,- диэбитигэр уол иһигэр сөбүлээбэтэр да, ханна барыай, барсарыгар тиийдэ. Табаарыһа Игорь: “Эдьиийим аахха тиийээр” диэн аадырыһын, телефоннарын биэрбит кумааҕытын кууркатын сиэбигэр чугас илдьэ сылдьыбытын саҥата суох бигээн көрдө. Николай Иванович дьиэтигэр олох атын эбит. Дьоһумсуйа туттубута ханна да суох. Быһыччы көрбүт хараҕа, бэл, кэҥээбиккэ дылы буолбут. Чөҥөрүйбүт хара хараҕа мичээрдии сылдьар. Кыыһын кыра оҕо курдук төбөтүттэн имэрийэ, сыллыы сылдьар идэлээх эбит. Ийэлэрэ, арылыччы көрбүт киэҥ харахтаах кыраһыабай дьахтар, остуол хотойорунан ас бөҕөнү астаабыт. Коля фаршированнай собону ордук сөбүлээн сиэтэ. Кини дьиэлээхтэр эппэрээссийэ туһунан тугу даҕаны эппэтэллэр да, бэйэлэригэр эрэллээх дьиэ кэргэнтэн эрэл кыыма саҕылларын курдук сананна. Сарсыарда бэркэ чэпчээн уһугунна. Санаатыгар, атаҕа түүнү быһа дьырылаан ыалдьар буоллаҕына, ыалдьыбата даҕаны. Сарсыарда Елена Георгиевна минньигэс, тотоойу аһын аһаат, үһүөн Николай Иванович хара дьүһүннээх “Тойота-200” джип Land Cruiser иномаркатыгар олорон медицинэ киинин диэки сыыйылыннардылар. Халлааҥҥа харбаһар үрдүк дьиэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта куоталаспыттыы, элэҥнэһэн ааһалларын, куораппыт ханнык да соҕуруу куораттартан итэҕэһэ суох кэрэ көрүҥнээхтэрин Коля астына көрө олордо. Кэлин куорат олус да тупсубут. Эчи, массыыната, маҕаһыына элбэҕин диэн санаталаан ылла. Массыына түннүгүнэн уулуссаны көрө олорор Коляны Наина сотору-сотору хараҕын быраҕан көрөн ыла олордо. Табыллан, атаҕа эппэрээссийэлэнэрэ буоллар, төһө эрэ дьоллонор, табаарыстарын кытта хонууга, алааска төһө эрэ сүүрэн элээрэр, спортсаалаҕа баскетболлаан, волейболлаан имитэр, илии, атах оонньууларыгар хайдах курдук бырдааттаныа этэй? Аҕата бэйэтэ эппэрээссийэлээри гынар быһыылаах. Тоҕо эрэ саҥарбат,

бэҕэһээ ийэтэ оннук быктаран ылбыта. Билбэтим, дьэ. Сиппит киһи оспут атаҕын хаттаан тоһутан саҥалыы көннөрөр ыарахан буолуо. Бүгүн быһаарылыннын, быһаарыллыбатын киэһээ бөһүөлэкпэр барбыт киһи. Бүтүн бөһүөлэги сиэстэрэҕэ хаалларбат буоллаҕым. Араас барыта буолуон сөп, дьон ыалдьан хааллаҕына, Нина хайдах барытын көрүөй? Бырааспыт, сылтах булан, куоракка уоллуун баран хаалла диэхтэрэ. Дьон айаҕын саба туппаккын. Туох баҕарар диэхтэрэ. Бэл, ийэм араас киһи үөйбэтэх боппуруостарын биэрэн, киһини ууга-уокка түһэрэр. Бэҕэһээ манты оҥоро сылдьан: “Коля кырабын дэммэт, эйигин алдьархай үчүгэйдик көрөр, сөбүлүүр дуу, хайдах дуу?”- диэтэҕэ үһү. Чэ, бээ, ону-маны хаалар суолу санаамыахха. Хата, таксист Федяҕа эрийиэххэ. Киирбит буолуохтаах. Дьиэбиттэн барар инибин. Аһаан, ийэм аһыттан ылан барыам этэ. Аҕата кэннин хайыһан эргиллэн көрбүтүн бэлиэтии көрдө. — Аҕаа, тугуй? Тугу этээри гынныҥ? — Ээ, суох. Консилиумҥа сылдьан баран, тута барбат инигин? Мин эйигин ассистент оҥостоору гынабын. Аркадийым уоппускаҕа сылдьар. — Ээ, суох. Аҕаа, хайдах буоллуҥ? Кэбис. Олох чугаһаабаппын. Мин боростуой эппэрээссийэлэри оҥорбутум. Ыарахан эппэрээссийэҕэ сылдьыбаппын. Куттанабын. Аркадийтан атын үчүгэй хирург-быраас суох,- Наина илиитинэн сапсына түстэ.- Уонна Коляны билэрим бэрт, бэйэм ыарыһаҕым. Дьонноро да куттаналлар. Москваҕа тоҕо ыыппаккын? — Москваҕа да ыыттахха ыытыллар буоллаҕа. Ол эрээри, снимогыттан көрдөххө, киһи бэйэтэ да оҥоруон сөп курдук. Коля, хайыыгын, миигин эрэнэҕин дуо? – Николай Иванович уол диэки эйэргээбиттии көрөр. — Эрэнэн буоллаҕа, — Коля мүчүк гынар. — Уонна бөһүөлэкпин хайдах эмчитэ суох хаалларыахпыный? Бүгүн да барыахпын санаталыы олоробун. Кыыс «бөһүөлэкпин» диэбитин истэн, уол Наинаны өссө убаастыы көрдө. — Ассистенынан хааларга бирикээс таһааттарыахпыт. Аҕыйах кэмҥэ бырааһа суох хааллаттарыахпыт суоҕа. Уонна эн бэйэҥ ыарыһаҕыҥ. Ыарахан эппэрээссийэҕэ үөрэнэн иһиэҥ этэ. Бөһүөлэккэ үөрэммэккэ-сайдыбакка сыппат инигин? Коляны эппэрээссийэлээн атаҕын чөлүгэр түһэриэхпит. Мин эппэрээссийэлиэм, Наина ассистенныа, ийэбит сиэстэрэ эбээһинэһин толоруо. Үчүгэй команда буолбатах дуо? – Николай Иванович күлэн ылар. Иннигэр олорон иһэр Елена Георгиевна саҥарбат. Киниэхэ биллэр дьыала быһыылаах. Опыттаах, ааһан иһэр үлэтэ буоллаҕа. Медицина киинигэр начаас сыыйылыннаран тиийдилэр. Эбиэккэ диэри уол Елена Георгиевна эппиэтинэһигэр сылдьар буолла. Аҕатынаан тоһугуруу турбут Наинаны, Коля дьон көрбөтүнэн, сайыһан батыһа көрөн хаалла.

Татьяна Находкина

Содержание

• Эрэл санаа 8ч.

Эрэл санаа 8ч.

Коля оронугар ону-маны эргитэ саныы сытта. Дьонноро теплицаларыгар хара сарсыардаттан тииһэллэр. Сыл ахсын оҕуруоттарын аччатыах буолаллар да, хата, саас буолуо эрэ кэрэх, эбии элбэтэн иһэллэр. Түөрт улахан теплицалаахтар: оҕурсуну, помидору хото олордоллор. Билигин кыратык таалалыы түһэн баран, хортуоппуйун салгыы олордуо этэ. Кини эбээһинэһэ хортуоппуй олордуута. Бэҕэһээҥҥиттэн саҕалаабыта да, бүтэрэ илик. Сарсын бүтэрэр ини. Төрөппүттэрэ бириинчиктэрэ сүрдээх. Хортуоппуй чааскытыгар хайаан да биир ытыс мас күлүн куттаран тэйэллэр. Хайыаҕай, күл кутар буоллаҕа. Ол иннинэ хортуоппуй сирин оҥоттороллор. Иккитэ тиэрдэрэллэр, онтон аны өрүс кумаҕын, хара буор куттаран баран биирдэ фрезалыыллар. Ол да кэнниттэн хортуоппуйу мээнэ олордон барбаккын. Аҕата анаан оҥорбут кирээдэ мээрэйдиир маһынан тардан, тэҥнээн баран биирдэ олордоҕун. Маарын аҕата: «Көхсүгүн наһаа сотору-сотору көннөрөҕүн», — диэн сэмэлээн эрэрэ. Ааспыт саас консилиум буолбут күнүгэр Найыына Николаевналыын иккиэн төннүбүттэрэ. Москвалар бэйэҕит эппэрээссийэлиир кыахтааххыт диэбит этилэр. Онон БКЭ эксээмэннэрин кэннилэриттэн эппэрээссийэлииргэ сүбэлэспиттэрэ. Бэс ыйын ортотугар, эксээмэннэр кэннилэриттэн, тута куоракка балыыһаҕа киириэхтээх. Онно уонча күн бэлэмнээн баран оҥоруохтаахтар. Наина эмиэ барсыахтаах. Ол санаатыттан уол түөһүн толору үөрүү, долгуйуу сүүрээнэ ыга кууста. Билигин бэрибиэркэлэнэбин диэн ааттаан нэдиэлэҕэ хайаан да иккитэ баран кэлэр. Тугун бэрибиэркэлэтиэй? Бырааһа күлэ көрсөр. Суолтатыгар дабылыанньатын мээрэйдиир, сүрэҕин иһиллиир. “Бар, эн миэхэ мэһэйдиигин, дьон туох эрэ диэхтэрэ”,- диэн үүрэртэн ордубат. Онтон уол кыыһы көрбөтөҕүнэ, хайдах эрэ буолар, иннин-кэннин билбэт буолуор диэри чуҥкуйар, тэһийбэт, кыыс сырдык кыымынан сыдьаайар сырдык хараҕын көрүөн, толбоннурар саһархай суһуоҕун имэрийэн ылыан баҕарар да, ол киниэхэ кыаллыбат. Дьиҥинэн биир бөһүөлэккэ олороллор эрээри, кыыс киниэхэ күн халлаантан ырааҕын курдук ыраах. История учуутала Никита Алексеевич, сураҕа, кыыска иҥээҥниир, балыыһа дьиэтиттэн арахпат дииллэр. Кулуупка киинэҕэ, кэнсиэргэ бииргэ олороллор, анал олорор ыскамыайкалаахтар үһү. Чэ, буоллун. Ол эрээри, Коляҕа эмиэ эрэл кыыма баар. Кыыс кинини көрө түстэҕинэ, имэ кыыһа түһэр. “Куоракка хаһан барабыт? Мин эйиэхэ эрэ эппэрээссийэлэтиэхпин баҕарабын”,- диэтэҕинэ, «Эмиэ кавалер дии»,- диэн күлэн үрүҥ тиистэрэ кэчигирии түһэллэр. — Хортуоппуй олордооччу, туох ааттаах сыттыҥ? – аҕатын саҥата иһилиннэ. — Ээ, турдум, нуктаан ылбыппын. Сарсын

бүтэрэр инибин. Эһиэнэ буолан баран сиргит наһаа киэҥ дии. — Оннук буолумуна. Ытыс саҕа сиргэ ыстараары гынаҕын дуо? Этэҥҥэ буоллаҕына, аны күһүн үөрэнэ бараргар бэйэҕэр үп буолуо этэ. Күлүҥ баар ини? — Баар бөҕө. Эн кыһыны быһа хаһааммыт күлүҥ хантан бүтүөй? – уол аҕатын элэктээн күлэр. Коля көмөлөһүннэрээри табаарыстарын телефонунан ыҥыран ылла. Бэйэбит да, хортуоппуйбут ыһыыта бүппэккэ, мөҕүллэ сылдьабыт диэтилэр да, ситэ отут мүнүүтэ буолбакка, “Кавасаки ниндзя” матаһыыкылларынан көтүтэн кэллилэр. — Бүгүн субуота. Киэһээ дискотекаҕа барбаккын дуо? Бэрт киһи балыыһаҕа бараары тураҕын дуо? Арааһа, Никита Алексеевич эйигиннээҕэр актыыбынай позициялаах быһыылаах. Күн ахсын кыыска иҥээҥнээн, уопсай дьиэҕэ бара турар. Кулуупка анал олорор миэстэлээхтэр дииллэр,- диэн уолу дэлби хаадьылаатылар. Уол төһө да сөбүлүү истибэтэр, кыһаллыбатах курдук туттан, тэҥҥэ күллэ-салла. Ол туран, уолаттара имнэнсибиттэригэр уулуссаны көрө түстэ. Никита Алексеевич матаһыыкылыгар Наина Николаевнаны олордон баран соҕуруу диэки көтүтэн эрэр эбит. — Ити ханна бардылар? Ньукуолуннуу бардылар дуу, хайа сах дуу? – уолаттар таайа сатыы турдулар. Коля киэһээ дискотекаҕа барбакка, ийэтин кытта “Великолепный век” киинэни көрдө. Ийэтэ бу турецкай киинэни хас сыл ахсын салгыбакка көрөр, төһө да ис хоһоонун билэ олордор, киинэ чаҕылхай кырааскатын, сүрүн геройдарын кыраһыабайдарын, таҥастара-саптара маанытын астына көрөр. Киинэ кэнниттэн Найыынаҕа тута эрийэргэ сананна. Балачча гудоктаан ыҥыран баран, бэрт ыраахтан кыыс куолаһа иһилиннэ. — Алуо, туох сонун? Бүгүн Ньукуолуну бэлиэтээтигит дуо?- уол быһаччы ыйытта. — Суох. Тоҕо итинник ыйыттыҥ?- Найыына куолаһа холку. — Онтон Никита Алексеевичтыын көтүтэн эрэр этигит дии… — Оо, хата булан ыйыттаххын. Ону мин тоҕо эйиэхэ дакылааттыахтаахпыный? – кыыс күлэр. – Никита Алексеевич эбэтэ ыалдьыбыт этэ. Онно бара сылдьыбытым. Эмээхсин мөлтөөбүт. — Ээ,- уол мух-мах буолан эппиэттиэн икки ардыгар телефона быстан хаалла. Кыыһырда дуу, телефонун ситэ кэпсэппэккэ ууран кэбистэ. Кыыска саҥалыы эрийиэх курдук туттан истэҕинэ, телефона күлүмнээн кэллэ. — Алуо, Коля, тоҕо дискотекаҕа кэлбэтиҥ? – кыыс саҥата чаҥкыныы түстэ. — Онно тоҕо барыахтаахпыный, тугу сүтэрбиппиний? – Коля хардата судургу. — Эн буолан баран итинтэн ордук эппиэттиэҥ дуо? Дискотека бүтэн эрэр. Халлаан хараҥарда. Миигин дьиэбэр матаһыыкылынан илт эрэ,- кыыс да хаалсыбат. — Матаһыыкыллаахтар элбэхтэр. Мин утуйдум,- уол телефонун арааран кэбистэ. Маняша… Алдьархайдаах сытыы кыыс. Баара-суоҕа

ахсыс кылааска үөрэнэр эрээри, быйыл күһүҥҥүттэн киниттэн арахсыбат, элиэтээн аҕай биэрэр. Кини наадата бүппэт, туох баар кыһалҕатын уолунан быһаартараары гынар. Убайа Гриша күлэн эрэрэ: «Балтым, дьэ, сымала курдук сыстан баран, олох арахсыа суоҕа, эппэтэҕэ диэйэҕин. Эйигин сөбүлээбит үһү». Дьэ, кырдьык кыыс оҕото. Хап-харанан чоҕулуччу көрөн, иэдэһэ болтоллон, кытаран-наҕаран, үрдүкү кылаас кыргыттарыттан итэҕэһэ суох көрүҥнээх. “Иэдэһиҥ болтоллон, хаһан детсад саастан тахсан кыыс оҕолуу көрүҥнэнэҕин”,- диэн күлэн ытатааччы. Кыһыыта бэрт ээ, сылтах көһүннэр эрэ, киһини эккирэтэ сылдьар идэлээх. Табаарыһын балта буолбатаҕа буоллар, оннун булларбыта ырааппыт буолуо этэ. — Коля, бар, дьыбаантан. Хоскор ороҥҥун оҥостон сыт,- диэн ийэтин саҥатын истэн, уол аргыый туран, хоһугар сүөдэҥниир.

Татьяна Находкина

Содержание

• СЭБИРДЭХ (КЭПСЭЭН)

СЭБИРДЭХ (КЭПСЭЭН)

17:00 08.10.2022

Киистэтэ суйданан хаалбыт хатыҥ лабаатыгар саһарбыт сэбирдэх соҕотоҕун тэлибириир. Күһүҥ­ҥү хаҕыс тыал кинини араастаан мускуйар, ыты­йар да, сэбирдэхчээн иннин биэрбэт. Үүнэн тахсыбыт лабаатыттан арахсыан баҕарбаттыы туох баар күүһүнэн тутуһан, өрө ырычаахтаһар… Күүстээх тыал охсуута сэбирдэҕи туура тардан салгыҥҥа элитэр. Сэниэтэ эстибит сэбирдэх ба­рахсан, тирэҕин сүтэрбит киһилии салгыҥҥа ыйа­нан, байаатаҥнаан ылар уонна сүүрүгэ оргуйа турар үрэх уутугар умса баран түһэр. Тымныы ууга тимирэ-тимирэ күөрэйэн баран, синим биир диэбиттии сүүрүк хоту уста турар… Сүүрүк арыый намтаабыт сиригэр тиийэн, бэйэтин курдук туура тардыллыбыт сэбирдэхтиин булсан, өр сүтэр­сэ сылдьыбыт дьоннуу ыгыта сыстыһан, биир сиргэ өрө холоруктаатылар, эрчимнээх сүүрүк­кэ оҕустаран тэҥҥэ устан ыллылар, онтон эмис­кэ бэйэ-бэйэлэриттэн тэйсэн, тус-туһунан туора- маары уһуннулар… Айылҕа да, киһи да олоҕо биир: эрийэр, мус­куйар, күлүм гынар уонна бүтэр… Мин уулаах биэдэрэбин ылан сыыры өрө да­байабын. Күһүҥҥү бороҥ халаан бүдүгүрэн ки­һи эрэ санаатын баттыах айылаах. Дойдубар кэл­битим нэдиэлэ буолла да, күн-дьыл көнүөх быһыыта көстүбэт… Аҕам барахсан ыалдьан уһу­гулаан сытар. Ону ыарыылаан, аттыгар олорон, оҕо буолан атахпар турбут ытык иэспин толорбута буолабын. Ааны аргыый аһан дьиэҕэ киирбитим, эдьии­йим үлэтигэр бараары тиргиллэ сылдьар. – Айуу-айа! Ити оҕонньор туох эрэ туос биһигин көрдөтөн киһини үлэтигэр хойутатар буолла… Хотуммуттан эмиэ кынчарыллар буол­лум… Уһугуннаҕына хааһытын сылытан сиэтээр, эбиэккэ тугу эмит астанан аһаар. Мин кэлбэтим буолуо. Килиэби бэйэм ылыам. Оҕолор ыкса киэһэ кэлиэхтэрэ, күрэхтэһиилээхпит диэбиттэрэ. Арба, холодильникка суорат уурдум, иһээр…-диэн дьаһайбытын кубулуппакка, таҥнан-саптан үлэтигэр аттанна. Мин хоско киирэн аҕам тыынарын иһиллээ­мээхтээн турдум… Онтон куукунаҕа тахсан чэй кутуннум. Чэйбин сыпсырыйа-сыпсырыйа ос­туол­га ууруллубут, хатан хапсыйан хаалбыт туос би­һиги одууластым. Кимиэнэ эбитэ буолла?! Аҕам бэйэтин киэнэ дуу… Биһиги итинник би­һиккэ сыппатах буолуохтаахпыт. Аргыый бэйэм диэки тардан иһин өҥөйөн көрбүтүм, ойоҕоһун диэкинэн химическэй харандааһынан тугу эрэ суруйбуттар. Көстөр-көстүбэт суругу кыҥастаһан аахпытым: “Савченко Оленька Анатольевна“. Арыый аллараа диэки “Аришенька, любимая, спа­­сибо за дочь! Толя. 28.07.1956г.“ Аата, отой билбэт дьоммут ааттара… Оҕонньор маны тоҕо көрдөтөн түбүгүрбүтэ буолла?! Хайдах эрэ сү­рэҕим ытырбахтаата… – Арыысаа, – сэниэтэ суох аҕам куолаһа ыҥы­рарын

истэн, хааһы, чэй тутуурдаах хоско киир­дим. Аҕам дьүдьэйэн, иэдэстэрин этэ уолан, хоҥо­руутун уҥуоҕа кырыыланан, урут уола хаан бэйэтэ кууран-хатан, аччаан сыттыгар чөкө баҕайытык чөм түһэн сытаахтыыр. Аҕыйах ньуоска ууну эрэ үрдүнэн хойуу хаа­һыны сиэбитэ буолла уонна аккаастанан ба­һын быһа илгиһиннэ. Чэйин син сэниэлээхтик өр бырылаччы истэ. – Арыысаа, айанныырым чугаһаата быһыы­лаах. Бөлүүн ылар дьонум кэллилэр… Эдьиийдэриҥ үлэлэригэр ойоохтоотулар дуу? Итигирдиктэр… Үлэлээри эрэ төрөөбүт курдуктар, өрүү сололоро суох аатырар. Киһи хаһан эмит тохтоон иннин-кэннин ыйдаҥардан көрүөхтээх… Чэ, ол гынан баран бэрт! Үлэлиир-хамсыыр киһи олох олорор буоллаҕа… Мин да олох олорботох оҕонньор буолбатахпын. Тугум барыта толору этэ. Аны кэлэн кэмсиннэхпиний?! – аҕам хараҕыттан уу-хаар баста, улаҕа хайыһан саҥата суох сыппахтаата. Нухарыйда дуу диэн туран бараары гынан ис­тэхпинэ, уҥуох-тирии буолбут тарбахтарынан эмискэ илиибиттэн харбаата, бэйэтин диэки тарта. – Барыма! Олор! Үйэм тухары кимиэхэ да эппэккэ, сүгэһэр гына сылдьыбыт аньыыбын-харабын ыраастанар кэм кэллэ. Эн иһит! Са­ҥарыма! Биэс уон алта сыллаахха отуччалаах эр киһи экспедицияҕа таһаҕас таһааччынан сылдьы­бы­тым. Холкуостаахтары хомуйан атынан экпе­ди­циялар таһаҕастарын тастараллара. Уонча буо­лан ыйбыт сирдэригэр таһаҕастарын тиэрдэн баран төн­нөн испиппит. Мин табаарыстарбыттан арах­сан Суордаах үрэҕэр туораабытым. Быр­дах­тан куотан киирбит биир эмит тайаҕы бул­туйдарбын диэн… Дьоммор туох эмэ харалаах тиийээри. Олому кэстэрэн туораан иһэн, соһуйан аппыттан суулла сыспытым. Сыыһа иһиттим диэн, кулгаахпын хаста-хаста иһиллээбитим. Биэрэги кыйа үүммүт иирэ талахтар быыстарыгар эһээхэй оҕо ытыыра. Мин куттанан этим саласпыта. Бу ким да сылдьыбат үрэх баһа дойдуга туох оҕото кэ­лэн хааланна­ҕай?! – диэн иэним кэдэҥнээбитэ. Быһыыта абаа­һы муокастыыр диэн толкуйдаабытым. Аппын төт­төрү салайан, сыыры өрө сүүрдэн тахсан ба­ран, туох эрэ тардарын курдук тохтоон эмиэ иһиллээбитим. Сэниэтэ эстибит оҕо бөтө-бөтө ытыы­ра, уу ньуурунан чуолкайдык иһиллэрэ. Мин санаам буолбатаҕа: төттөрү-таары мэскэйдэнэн баран, чуҥнаан көрөргө быһаарыммытым. Туох баар билэр-билбэт айыыларбыттан көрдөһөн ботугуруу-ботугуруу, саабын иннибэр бэлэм ту­тан үрэҕи ик­кистээн туораабытым. Атым ул­гум­нук иннин диэки дьүккүйэриттэн хайдах эрэ эрдийбитим. Дьөһөгөй оҕото барахсан абааһы баарын сэрэйбитэ буоллар илгистэ түһүөхтээҕэ. Сэрэнэн талахтары сэгэтэн иһир­дьэ киирбитим. Уу сол түһэ илигэ. Этим тарда-тарда бытааннык хаамтаран

тыас баар сиригэр чугаһаабытым. Та­лахтарга иҥнэн хаалбыт туос би­һиккэ таҥаска ыга сууламмыт соторутааҕыта тө­рөөбүт оҕо ытаан бөтүөхтүү сытаахтыыра. Мин көр­бүппүн итэ­ҕэй­бэккэ харахпын ньуххаммытым. Оҕо буоларын билэн, соһуйан-уолуйан таҥастыын ба­ҕастыын ууга «бар» гына түһэн, биһиги харбаан ылбытым. Кумаарга сиэтэн, аччыктаан, сэниэтэ эс­тибит оҕо муҥнаах сыккырыыр тыына эрэ хаалбыт этэ. Тугу гыныахпын билбэккэ, оҕону көтөхпүтүнэн биэрэги былдьаспытым. Тахсан былааппын ууга сайҕаабыта буолаат, сиигирдэн оҕо айаҕар сим­питим. Барахсан сирэрэ-талара кэлиэ дуо, эмэн собурҕаппытынан барбыта. Хаста да оннук гы­нан утаҕын ханнарбыта буолбутум. Үрүсээгим түгэҕиттэн оҕолорбор кэһии гыныам диэн экс­педициялартан ылбыт галет диэн астарын ылан ууга хааһы курдук илитэн, былаат уһугар бобо баайан, эмсэх оҥорон, оҕо айаҕын бүөлээбитим. Бэйэм чугаһынан дьон баар сибикитэ биллээрэй диэн саабын ииттэн үөһэ ытыалыы-ытыалыы төттөрү-таары сүүрбүтүм да, ыт охсор киһи суоҕа. Хайыыр да кыах суох буолан, дьиэбин түргэнник буларга быһаарыммытым. Эрэй-кыһалҕа бөҕөнү көрөн, суукканы быһа айаннаан түүн дьиэбэр кэлбитим. Бөһүөлэк утуйа сытара, миэнэ-миэнэ курдук дьиэм таһыттан баттатыылааҕа. Кэргэним оһоҕостоох хаалбыта, онон оҕолорун эбээлээх эһэлэригэр хаалларан балыыһалаабыта буолуо диэн, быһа балыыһаҕа тэптэрэн тиийтим. Ону биэлсэр Дьэлиэнэ өрө хабытайдана көрсүбүтэ. Эл­бэх өлүүнү-сүтүүнү көрбүт, сэриини ааспыт эмээхсин буолан оҕоҕо улаханнык соһуйбата­ҕа. Айдаана суох ылан сууйан-сотон, көрөн-истэн бар­­быта. Мөҕөрүн-этэрин быыһыгар, кэргэним хара төрүөр диэри бэйэтин харыстаммакка пиэр­мэҕэ үлэлээн өлбүт оҕо төрөөбүтүн, бэйэтэ хаана баран анараа дойдуга аттана сыспытын, туруга билигин да мөлтөҕүн туһунан миигин сирэй-харах анньардыы бөтүгүрээбитэ. Сарсыарда күн тахсыыта, мин көрүдүөргэ уту­йар-утуйбат икки ардынан аҥаарыйа олор­дохпуна ыҥыран ылбыта. – Нохоо, доп-доруобай кыыс оҕо! Аһаттахха-сиэттэххэ бэттэх кэлииһи. Биир оҕону был­дьаа­бытын билинэн Дьылҕа Хаан атын оҕону биэрдэҕэ! Туох да айдаана суох оҕо гын! Кэр­гэниҥ оҕолооҕун биллэҕинэ туруга тупсуо. Аҕы­йах хонуктааҕыта Томторго экспедициялар дьах­тардара төрөөн баран, кэргэнэ кэлэрин күүппэккэ ыксаан, бэйэтэ баран иһэн ууга былдьаммыт сурахтааҕа. Ол муҥнаах оҕото ини. Экспедиция­лар биир сиргэ турбат дьон, бардахтара. Ту­лаайаҕы ханна гыныахпытый? Кимиэхэ да тугу да кэпсээмэ да бүттэ! Мин Өрүүнэҥ төрөөбүтүн курдук оҥоруом, – диэн быһааран кэбиспитэ. Мин да утарылаһа сатаабатаҕым. Сылайбытым да бэрдэ, Өрүүнэбин да

аһынарым бэрдэ. Ба­рах­саммар хара өлүөр диэри ол кыыспыт атынын билиммэтэҕим. Сэрэйээхтээбитэ эбитэ дуу, суоҕа дуу?! Барыларыттан бу кыыс тоҕо бөдөҥөй диэччи. Ону мин эһэм Нууччакаан Ньукулай кур­дук диэн куотунааччыбын. Дьиэбэр кэлэн, сууллан утуйан хаалбытым. Киэһэ уһуктан, туран, аһаан-сиэн, суунан-та­раа­нан баран, кыра миин оҕото тутуурдаах ба­лыыһаҕа тиийбитим. Өрүүнэм өйдөммүт этэ, булумньу оҕобутун эмиийдэтэ сытара. Кэргэним дьол­ломмут, сылаанньыйбыт сирэйин көрөн, мин Дьэлиэнэ этиитин ылынарга санаммытым, – аҕам кэпсии сытан сэниэтэ эстэн, долгуйан саҥата сү­тэ-сүтэ иһиллэр буолла. Куотан хаалыа диэбит кур­дук миигин ыга туппут илиитин арааран хараҕын уутун сотунна, миигин утары көрдө уонна: – Арыысаа, ол оҕо эн этиҥ! – диэтэ. Мин истибиппин итэҕэйбэккэ, туох да диэхпин билбэккэ, соһуйан, чыпчылыҥныы олордум. – Ити биһик иһигэр дьиҥнээх төрөппүттэриҥ аата баар буолуохтаах. Ийэҥ өлбүт буоллаҕына, аҕаҥ баара эбитэ дуу… Мин курдук бүдүгүрэ кыр­дьан, эмиэ киһи илиитигэр киирээхтээбитэ дуу… Төрөппүт аҕаҕын ыарыылыаҥ оннугар мин аттыбар олороохтоотоҕуҥ… – Аҕаа, туох диэн эттэххиний?! Иитэн-аһатан атахпар туруорбут киһи эн эрэ. Атын аҕам суох! Эн бааргын мин аҕам! – диэн кууһан, сүүһүттэн сыллаан ыллым, сыттыгын көннөрдүм. – Сылайдым, укуолбун биэр. Утуйа түһүөм этэ. Этиэхтээхпин барытын эттим, чэпчээбиккэ дылы буоллум. Аҕаҕын була сатаар, оччоҕуна мин атын дьон дьылҕатыгар орооспут аньыым-харам ыраастанаахтыыра дуу?! – аҕам улаҕа хайыһан чуумпуран хаалла. Мин олорбохтоот, куукунаҕа тахсан туос би­һиги сэрэнэн имэрийэн ылбытым. Биһик чахчы мин баарбын, ити барыта олоххо буолбута диэн итэҕэтэрдии ааспыт сыллар туоһулара буолан, кумуччу туттан сыппыта… Аҕам уһаахтаабатаҕа, сарсыҥҥытыгар мин илии­бэр бараахтаабыта. Тиһэх суолугар атаарсан, то­ҕус күнүн ылсан баран, туос биһикпин илдьэ дьиэбэр төннүбүтүм. Аҕам курдук кимиэхэ да тугу даҕаны эппэтэҕим… Аҕам кэпсээнэ мин уйулҕабын хамсаппатаҕа… Мин кырабыттан атын оҕо буоларбын билэр кур­дугум. Төһө да ийэлээх аҕам, эдьиийдэрим, убайым аттыбар баалларын үрдүнэн, соҕотохсу­йуу мин дууһабар бэйэбин өйдүөхпүттэн баара… Уонна хайа да түгэҥҥэ дьоммор барытын оҥорор иэстээхпин диэн толкуйдааҕым. Тоҕо оннугун билбэтим… Дьиэм аттыгар кыракый ырааһыйаҕа баар аарыма чөҥөчөккө сытан, мөлбөһө устар былыттары одуулуурум уонна кинилэргэ олорсон ханна эрэ ырыых-ыраах барбыт киһи, онно отой атын дьоннор миигин кэтэһэллэр дии саныырым. Ол умна быһыытыйбыт санаам, аҕам өлбүтүн кэннэ, уон төгүл күүһүрэн, өйбүн-санаабын, сү­рэхпин-быарбын

аалбытынан барбыта. Кэргэммин, оҕолорбун мин туругум улаханнык уолуһуппатаҕа. Аҕатын аһыытыттан буолуо диэн, хайа сатанарынан аһарыннын диэн кыра оҕо­луу бүөбэйдэспиттэрэ. Онтон мин таспар устар ууну долгуппат бэрт холку курдугум буолуо да, испэр араас санаа күөстүү оргуйара… Тоҕо эрэ бэнидиэнньик аайы телевизорга “Жди меня” диэн передачаны көтүппэккэ көрөрүм, дьон бэйэ-бэйэлэрин хайдах көрдүүллэрин-булсалларын кэ­тиирим, араас былаан бөҕөтүн оҥосторум. Анаан-минээн «Якутгеология» архыыбын ба­ран хастаран, өр көрдөтөн, сылдьыбыт сыы­һы булар диэбиттии дьиҥнээх аҕам толору аатын, ханна, хаһан тугунан үлэлээбитин, ханна олорбутун, туох үөрэхтээҕин, туох дьоннооҕун толору билбитим. Ити тухары миигин ким эрэ үөһэттэн көрөн олорон, онно бар, мантан ыйыт, итини гын диэн салайар курдуга. Бу көрдөөһүнүм тугунан түмүктэниэн, тугунан эргийэн тахсыан саныахпын баҕарбатым, сэрэйэ сатаабатым. Аҕам эппитин хайаан да толоруохтаахпын диэн булгурутуллубат бирикээс ылбыт курдугум. Сыл аҥарын курдук буолан баран, сылаалаах ирдэһии, сыралаһыы кэнниттэн аҕам ааттаах киһи Санкт-Петербурга олорор аадырыһын илиибэр туппутум. Өр толкуйдуу барбакка, кимиэхэ да тугу да быһаарбакка, үлэбэр отгул ылан Питергэ көппүтүм. Питер былыттаах халлаанынан, сиигинэн-сил­бигинэн силбиэтэнэ көрсүбүтэ. Дугдуруй да оҕус диэбиттии, таксига олороот, булбут аадырыспын ыйбытым. Аадырыспар чугаһаатаҕым аайы ту­руоруммут кытаанах санаам мөлтөөн барбыта. «Тоҕо эмиэ көрдөөн эрэйи көрдөхпүнүй?! Бу үүт тураан олохпун уларыта сатаатахпыный? Баҕар отой да билиниэхтэрэ суоҕа… Оччоҕо хайы­ы­бын?» – диэн араас санаалар үүйэ-хаайа туппуттара. Так­ситтан түһэн, этээстээх дьиэлэр быыстарыгар саспыт, киһи тыына-быара хаайтарыах кыараҕас олбуорга, киириэхтээх ааным аттыгар баар ыс­камыайкаҕа бэрт өр олорбутум. Тахсыахтаах кы­бартыырам иһигэр баар дьону өйбөр оҥорон көрө сатаабытым. Соҕотоҕо дуу, элбэхтэрэ дуу? Баара дуу, суоҕа дуу? Уруккуну өйдүүрэ дуу, отой да умнубута дуу? «Чэ, олор-олорума, саҕаламмыт бүтүөхтээх, барытыгар туочука туруохтаах”, – диэн баран, подъезд аанын аһан үһүс этээскэ ыттыбытым. Киириэхтээх кыбартыырам аанын булан, турбах­таат, харахпын быһа симэн күүскэ салгыны эҕи­рийбитим уонна аан чуораанын баттаабытым. Чэпчэки атах тыаһа кэлэн ааны аһа баттаабы­та. Ааҥҥа эдэркээн кыыс оҕо турара. Мин оҕону эрэ көрүөм дии санаабатах буолан саҥабыттан маппытым. – Вам кого? – кыыс миигин атахпыттан төбөбөр дылы өрө көрөн таһаарбыта. – Савченко Анатолия Васильевича… – мин күҥ­ҥэ сүүстэ хатылыыр ааппын

нэһиилэ ыган та­һаарбытым. – Дед, к тебе пришли! – кыыс кэннин хайыһан кими эрэ ыҥыран хаһыытаабыта. Хостон буруолуу сылдьар итии чэйдээх чаас­кытын туппутунан уһун төрөл оҕонньор атаҕын соһон аргыый тахсан кэлбитэ. Төбөтүн оройугар анньыммыт халыҥ таастаах ачыкытын аҥар илиитинэн умса тардан, ким кэллиҥ диэн ыйы­тардыы миигин одууласпыта. Тутан турбут чааскытын мүччү туппута муоста­ҕа хампы түһэн бытарыттар тыаһа мин сүрэҕим тэбиитин кытта холбоһон, саар куолакал курдук ньиргийэн ылбыта. Оҕонньор тирэҕин сүтэрэн тэмтээкэйдээн ыл­быта, истиэнэттэн тутуспута. Онтон тирэммит илиитин арааран субу охтуохтуу мин диэки дьүккүйбүтэ. Кыыс нэһиилэ туораан биэрбитэ. – Ариша-аа-а, – диэн унаарытаат миигин куу­һан бэйэтигэр ыга тарпыта. Мин кини санныгар өйөнөн, тугу да гыныахпын билбэккэ дөйөн турбутум. Биэтэккэ эстэн кэлбит сүүрүк курдук, тиийиэхтээх сирбэр тиийдим, сөп буолла уонна миэхэ туох да наадата суох диэбиттии ээл-дээл буолан хаалтым. Төбөм иһэ кубус-кураанаҕа, илиим-атаҕым бэйэбин истибэт курдуктара… Ол быыһыгар: «Ааппын хантан билэр?» – диэн уорбалыыр санаа киирэн тахсыбыта. Бэйэ-бэйэбититтэн нэһиилэ арахсан, кыратык тэйсэн, иккистээн тургутардыы бэйэ-бэйэбитин одууласпыппыт. Иннибэр уу-хаар баспыт ха­рахтаах, муус маҥан баттахтаах оҕонньор бэйэтин ханна гыныан билбэккэ миэстэтигэр тэпсэҥнии­рэ. Долгуйбутуттан илиитэ илибириирэ, санна ибигириирэ. Хайдах эрэ ис-испиттэн кинини олус аһыныах санаам кэлбитэ уонна бу сырыыга мин саҥа таһаарбытым: – Здравствуй, отец! – Инним диэки хардыылаан төрөппүт аҕабын ыга кууспутум. Өр сүтэрсибит дьон булсан, саҥа таһааран, иккиэн ытаан маккы­распыппыт. Иннибитин-кэннибитин быһаарсыбат буолбут дьону ааны аспыт кыысчаан сиэтэн дэл­лэритэн хоско киллэртээн дьыбааҥҥа олор­ду­талаабыта. Иккиэммитигэр туох эрэ хаап­пы­лаларын таммалатан иһэрдэн тыын киллэр­тээбитэ, уу кутан аҕалбыта. Кыыс төттөрү-таары элэстэнэн, хампы түспүт чааскы үлтүркэйин хо­муйарын быыһыгар ханна эрэ төлөпүөннээбитэ. “Приезжайте немедленно! Дедушка бабушку на­шел,”– диэбитин истэн хаалтым. Тоҕо миигин бабушка диирин өйдөөбөтөҕүм. Арыый уоскуйан, киирбит хоспун эргиччи көр­бүтүм. Элбэх да элбэх кинигэлээх долбуурдар быыстарыгар, саамай көстөр миэстэҕэ, остуол утары мин хаартыскам ыйанан турара. Сөҕөн аргыый миэстэбиттэн туран, чугаһаан сыныйан одууласпытым. Мэтириэт дьүһүнэ үкчү мин кур­дуга, бэл диэтэр чэчэгэйбэр баар мэҥниин. Ол гынан баран мин буолбатах этим: таҥаһа-саба, дойдута, кэмэ атыттара. Сэмэйдик күлүм аллайбыт, халыҥ баайыы куопталаах дьахтар

үөрбүтүү утары көрөрө. Испэр: «Ийээ, дорообо! Мин кэллим…» – диэбитим, хаартыска арааматын имэрийэн ылбытым. Кэннибин эргиллибитим оҕонньордоох кыыс харахтарын миигиттэн уонна мэтириэттэн араар­бакка, сөхпүттүү, хардары-таары көрбөхтүүллэрэ. – Я другая Арина, – диэбитим мин. Ордук-хоһу тугу да быһаарбакка, суумкабыттан илдьэ кэлбит биһикпин хостообутум уонна оҕонньорго ууммутум. Оҕонньор икки илиитинэн сэрэнэн биһиги ыл­быта, эргим-ургум туппута, ыксаабыттыы ачы­кытын көннөрө-көннөрө эргитэ сылдьан, биһик иһин-таһын сирийэн чинчийбитэ. Ол быыһыгар: «это я же мастерил», «это я же написал», – диэмэхтээбитэ. Миэхэ эргиллэн: – Я понял, ты – Олюшка… Мы с мамой так хоте­ли назвать… – диэхтээбитэ, салҕалас илиилэринэн миигин ыга тардан, кыра оҕону бигиир курдук имэрийэ-имэрийэ олорбута. Төһө өр оннук олоруохпут эбитэ буолла, киирэр аан чуораана өрө тырылыы түспүтэ, кыыс аан аһа ыстаммыта. Ыксаан уйулҕалара көппүт дьах­тардаах эр киһи хоско биирдэ баар буола түс­пүттэрэ. Эр киһи миигин көрөөт, быһаарар бокуой биэрбэккэ, «нашлась…» диэт, сүүрэн кэлэн кууһа түспүтэ, үрүт үөһэ сыллыырын быыһыгар: «Какое счастье! Нашлась…» – дии-дии аҥар илиитинэн аҕатын хаһыйа тардан, үһүөн турбут сирбитигэр эргийэн ылбыппыт. Хаалбыт дьахталлар ытаһа түһээт биһиэхэ кыттыспыттара. Кыысчаан, бу дьон оҕолоро, оҕонньор сиэ­нэ, остуол тардарын, ону-маны дьаһайан элэс­тэнэрин быыһыгар хайдах ааны аспытын, онтон туох буолбутун кэпсээн-ипсээн, биһиги тыын ылар­бытыгар бириэмэ биэрбитэ. Хантан эрэ ик­ки аастыйбыт баттахтаах оҕонньоттор кэлбиттэ­рэ. Улам уоскуйан, син быһаарсан, өйбүтүн-төйбүтүн булан, бэлэм буолан хаалбыт остуол тула олорбуппут. Бары кэтэспиттии, тугу эрэ эрэй­биттии мин диэки хайыспыттара. Мин төһө кыалларынан, төрдүбүн-ууспун хай­дах билбиппин, кинилэри хайдах көрдөө­бүппүн кэпсээбитим. Оҕонньоттор лаппыйан ыйыталаһа-ыйыталаһа чоп­чулаһа олорбуттара, онтон бэйэ-бэйэлэ­рин си­тэрсэ-ситэрсэ хайдах бииргэ геологическай ин­сти­тукка үөрэммиттэрин, онно Анатолий Ва­си­льевич Саха сириттэн сылдьар Аришаны көр­сөн, улахан­нык таптаан, ыал буолбуттарын, уол оҕоломмутта­рын, үөрэхтэрин бүтэрэн бары тутуспутунан Саха сири­гэр үлэлии барбыттарын, Ариша онно иккис оҕо­ло­нон баран ууга был­дьаммытын, дойдутугар илдьэн көмпүттэрин, оҕону көрдөөн булбатахтарын кэпсээбиттэрэ. Кэп­сээннэрин быыһыгар: «надо же, как похожа на мать», «смотри, точно, как Арина» диэн саҥа аллайаллара. Мин манна өссө бииргэ төрөөбүт убайдаах­пын, саҥастаахпын, балтылаахпын билбитим. Киэһэ оҥорон биэрбит оронноругар,

утуйаа­ры сыттахпына Анатолий Васильевич киирэн, сүүспүттэн сыллаан ылбыта уонна: – Спокойной ночи, доченька! Какое счастье, что ты нашла нас, больше я тебя не потеряю, – диэбитэ. Кыра оҕо курдук биэбэйдэнэн, оҕо сааспар түһэн ылбытым. Өр сылларга көрдөөбүт сүтүгүн булбут, аҕам иннигэр иэспин толорбут киһи бы­һыытынан, уоскуйан кыбыс-кытаанахтык уту­йан хаалбытым. Өйүм-санаам барытын ылыммыта, арай сүрэ­ҕим сөбүлэспэккэ төрөппүт аҕабын өргө диэри Анатолий Васильевич диэн ыҥыра сылдьыбытым. Кини иһигэр хомойоохтуура буолуо да саҥарбата, өйдөөбүтэ. Саха сиригэр кэлэ сылдьан, аат ааттаан ийэлээх аҕам уҥуохтарыгар тахсан саҥа таһаа­ран махтаммыта. Онтон мин олоҕум, майгым-силигим тосту уларыйбыта. Урут бэйэм бэйэбэр сөҥөн, күөх оту тосту үктээбэккэ, сымыыттааҕар бүтэй, уутааҕар чуумпу сылдьыбыт буоллахпына, билигин бэ­йэтигэр эрэнэр, кэлбит-барбыт, тирэҕин булбут дьаһаллаах табаарыс, бизнес-вумен буолбутум. Оннук, олоххо киһи үөйбэтэҕэ-ахтыбатаҕа эл­бэх буолар… Ханнык эрэ түгэҥҥэ сэбирдэх саһаран түһэр буоллаҕына, саас аайы кини чэлгийэ тыллар, са­ҥалыы олоҕу саҕалыыр.

Айсан

Содержание

• Эргэ отоххо

Эргэ отоххо

Тус бэйэм абааһы, иччи диэни олох итэҕэйбэт этим. Оҕо эрдэхтэн иитиибит да оннук этэ. Ол санаабын биир түгэн тосту уларытан турар. Онтон бэттэх абааһы, атын күүс баар диэн итэҕэйэр буолбутум. Быһата, ол маннык буолбута.
Арай биир күн төрдүө буолан моонньоҕоннуу бардыбыт. Эдэр дьон саҥабыт-иҥэбит, айдааммыт-куйдааммыт туох да сүрдээх. Ол курдук ньамалаһан син үргээтэҕэ буолан, дьиэбитигэр төннөн истибит. Төннөр суолбутугар арыый да халыйан, балай да сэнэх ампаардаах өтөххө кэлэн сынньана олордубут. Бу ампаар дьиэни урут да көрөр этибит (бөһүөлэктэн соччо ырааҕа суох сиргэ турара). Ол эрээри иһигэр киириэхтээҕэр, өҥөйөн да көрбүт суоҕа. Көрүөҕүҥ диэн буолла. Иһигэр киирбиппит, киһи сэргиирэ туох кэлиэй. Ампаар ампаар курдук. Хата, сөрүүнэ диэн ааттаах. Онно олорон бэйэ-бэйэбитин куттастаҕа буолан айдаарыстыбыт ахан. Ол кэннэ дьиэлээтибит. Арай дьиэбэр тиийэн көрбүтүм, былаатым суох. Бэйэм былаатым эбитэ буоллар соччо көрдөөн сүпсүгүрүөм суоҕа эбитэ ини, онтум миэнэ миэнин курдук, эбэм эмээхсин туохтааҕар да харыһыйар былаатын кэс тыл биэрэр кэриэтэ ааттаһан, көрдөһөн уларсыбытым. Хайыахпыный, сылайбыт киһи сүрэҕэлдьээтэрбин да, көрдүү ойдоҕум дии. Арааһа, өтөххө хаалларбыт буолуохтаахпын диэн, быһа онно сүүрдүм. Тиийээт, онон-манан көрдөөтүм да булбатым. Ампаарга киириэхчэ атыллаан иһэн, иһирдьэ туох эрэ тыаһыырыттан тохтуу биэрдим. Арай көрдөхпүнэ, биир хайа эрэ эмээхсин тугу эрэ букунайар да букунайар. Миэхэ кэннинэн буолан сирэйэ көстүбэт. Мин туох эрэ диэн ыйытан саҥа таһаардым быһыылаах. Ол күтүрүм эмискэ эргиллэ биэрбитигэр көрбүтүм, доҕоор, киһиттэн ураты атын харамай турар эбит ээ! Хараҕа үүт-үкчү куоска киэнин курдук. Тохтоло суох бабыгырыыр, ырдьыгыныыр курдук тыас таһаарарын быыһыгар үс муннуктуҥу кырыылаах тиистэрэ килэһэллэр. Мин сүһүөхпүн уйуттубакка тобуктуу түстүм. Ол харамайым устар кэриэтэ сыыйыллан, аттыбынан ааһан, таһырдьа тахсан барда. Эчи, сыта-сымара куһаҕанын! Төрөөн баран оннук куһаҕан сыты ыла иликпин. Онтон туран дьиэбэр хайдах тиийбиппин адьас өйдөөбөппүн. Кэлин кыһыытын-кыһыылаах, былааппын үрүсээгим сиэбиттэн булан ылбытым. Туох абааһыта миигин куттаан өлөрө сыспытын олох билбэппин. Ампаар дьиэ олохтооҕо эбитэ дуу, ааһан иһэр абааһы эбитэ дуу? Арай биири өйдөөбүтүм: иччитэх сиргэ мэнээк айдаарар сэттээх-сэмэлээх буоларын. Биһигиттэн ураты абааһы, үөр диэн баар буолар эбит.

Содержание

• ИДЭҺЭ БАРАХСАН

ИДЭҺЭ БАРАХСАН

…..Оҕуруоттаах…..Суотту…..

“Күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн,”- диэн ѳс хоһооно идэһэни ѳлѳрүүттэн, муҥхалааһын саҕаланыаҕыттан ааҕыллар. Бу кэмҥэ ас-үѳл дэлэйэр, санаа кѳнньүѳрэр. Кыстык кэмэ уратыта диэн муус ылыыта, идэһэ ѳлѳрүүтэ, күһүҥҥү муҥха барыта биир кэмҥэ түбэһэр буолан үлэтэ баһырхай. Идэһэлэнэ сырыттаххына мууһун халыҥыыр, муускунан дьарыктаннаххына халлаанын тымныйар. Дьэ, ол иһин тыа киһитэ барахсан барытын аттаран үлэлиэхтээх.
Баһылайка быйыл 5-гэр сылдьар ат кунанын ѳлѳрүѳхтээх. Оҕонньор сүѳһүлэрин бэйэтэ кѳрѳр, оҕо курдук бүѳбэйдиир . Идэһэни сүүскэ охсуохтааҕар ѳлѳрѳллѳрүн да кѳрѳѳччүтэ суох. Хата ол оннугар ыгым майгытыгар тэптэрэн мѳккүспүт киһитин чэпчэки да буоллар чэчэгэйгэ баран кэлээччи. Ону эттэххэ, “киһи мѳккүһэр буоллаҕа”,- диэн тыллаах буолааччы.
Бүгүн сүѳһү ѳлѳрѳргѳ анаабыт курдук үтүѳ күн үүннэ. Хаан сытын билэн хара тыа хара суордара “кулук-халык” саҥарсан дэриэбинэни уһаты-туора кѳтѳн куһурҕаспыттара ыраатта. Баһылайка кырдьаҕас киһи сиэринэн ыксаабакка аа-дьуо малын-салын бэлэмнии сырытта. Үѳлээннээ5э Сиидэр кѳмѳлѳһѳ кэлиэхтээх. Сиидэр үйэлээх сааһыгар сүѳһү сааҕыгар биккиллибэтэх киһи. Хата дьэ, тылынан баҕас кини саҕа сүѳһүгэ үлэлээбит киһи суох. Кинини билбэт дьон аһынан “Оо, барахсаны”,- диэхтэригэр дылы кэпсээччи.
Баһылайка тиэргэнигэр тѳттѳрү-таары тэйбэҥнии сылдьан “Оҕуспун киминэн оҕустарабын?”- диэн санааттан ырааҕы толкуйдаабат буолла. Ол сырыттаҕына атахтаһа олорор ыалын уоллара Куонааскы обургу доҕорунаан, Киргиэлэйдиин дьиэттэн бѳтѳрѳҥнѳһѳн тахсан, кыстык маска тиийэн, чууркаларга олороот табахтаабытынан бардылар. Баһылайка “сэксэс” гына түстэ. Идэтинэн үтүлүктээх илиитинэн ыстаанын ѳрѳ тардыммыта буолла. Ыскаабар баар буоккатын саныы-саныы уолаттары сапсыйан ыҥырда. “Тугу гынабыт?”- дии сылдьар уолаттар ѳр ыҥыртара туруохтара дуо, бу ыстаҥалаһан кэллилэр. Сүѳһү ѳлѳрүѳхтээҕин эппитигэр уолаттар “Ханна баарый?”- дэһэ түстүлэр. Этитэ да барбакка далтан сиэтэн таһааран, баҕанаҕа эрийэ кѳттүлэр…Оҕус эрэйдээх ѳлѳрүн билэн бууһурҕаччы тыынна, хос-хос хойуулаан туманнатта, хааннааҕынан кѳрдѳ, хараҕыттан уу-хаар баста. “Сүгэни дабаай,”- диэн буолла. Баһылайка оҕуһун аһынан сүрэҕэ ытырбахтаата, салҕалас илиитинэн мас хайытар килиин сүгэни биэрдэ, Куонааскы обургу сүгэни ыараҥнатан кѳрдѳ уонна оҕонньорго:

• Баһылайка, манан оҕустахпына оҕуһун ѳлѳн хаалыа суоҕа дуо?- диэтэ. Оҕонньор ѳйдѳѳбѳтѳ:
• Онтон биһиги ѳлѳрѳ сатыыбыт буолбатах дуо?- диэтэ бэркэ мунааран, итиэннэ барбатах балык минин курдук кѳрѳн кэбистэ.
• Суох оҕонньор, миэхэ оҕус ѳлѳрѳ наадата

  суох, дѳйүтэн түһэриэхпин наада. Дѳйѳн, сүрэҕэ үлэлии сыттаҕына хаана элбэх кэлиэ этэ буоллаҕа.

• Оннук сах этэ дуу?..
• Бар, тэттик тэлэгэр сүгэни аҕал,- Куонааскы обургу кыыла турбута сүр. Сутуругунан охсуохтуу оҕус будьурҕай сүүһүн тоҥсуйбахтаан ылла. Сүѳһүнү сүүскэ охсортон атын үлэни сатаабат курдук тутунна. Баһылайка дьону баһаалыстаҕа үлэлэтэ сылдьан хос этиттэрэ сылдьыа дуо, умса-тѳннѳ түһэн тэрээк сүгэни аҕалан Куонааскыга туттаран кэбистэ уонна:
• Куонаан, эрэйдээбэккэ ѳлѳрѳѳр эрэ. Бээрэ, мин дьиэҕэ киирбитим кэннэ охсоор,- диэтэ.
• Сѳп-сѳп,- уол тирэҕин булунардыы хаары хаһыйбахтаата. Оҕонньор кѳхсүнэн буоларын кытта, оҕус сүүһэ сүр тыастаахтык “Тоос!” гынна. Дьоннор үрдүлэринэн ыт да сирэн сиэбэтэх сүѳһү куһаҕанын ытыран испит суор соһуйан тиэрэ ханарыйда, тэлиэс-былас дайбанна, сыптарыйан ыһыырта, бэрт куһаҕаннык саҥараары били бэйэлээҕин мүччү тутта. Баһылайка иэнэ кэдэс гынна, эргиллэн кѳрбүтэ оҕуһа эрэйдээх орулаабытынан тура сатаан эрэр эбит. Сүгэ иккистээн күѳрэйдэ, Баһылайка хараҕын быһа симнэ, кулгааҕын саба тутунна. Идэһэ барахсан…

Содержание

• Алыптаах талааннааҕа
  • Ытык дабатыы
  • Бассабыыктар
  • «Кыһыл арыгыта аҕал…»
  • Үтүө санаа
  • Кэрэх маска ыттан

Алыптаах талааннааҕа

КҮЛҮК

   Муус устар бүтэһик күнэ. Куксуола Ньукулаастаах балаҕаннарыгар дүҥүр тыаһа ньирилээн, кыаһаан тыаһа күүгүнээн, ыраас дьикти куоластаах, хомоҕой тыллаах ойуун кыыран илгистэ, иҥиэттэ турарын көрө кэлбит дьон тыыммакка да, хас хамсанарын ааҕан көрөн, сөҕө-махтайа олорбуттара. Кыһалҕалаах ыаллар, урут ытык дабаппыт сылгылара «хаарыйан», хас да киһилэрэ өйдөрө хамсаан ыалдьар буолбут. Ол иһин бу бүгүҥҥү ааттаах күн ытык дабатыы кыырыыта саҕаламмыта.

Ытык дабатыы

   Балаҕаҥҥа сыһыары бүтэй хаһаа оҥорбуттар. Ол ортотугар сэргэни туруорбуттар. Ытык дабатыы бары сиэрин-туомун бэлэмнээбиттэр. Ытык дабатарга анаан түөрт саастаах атыыр соноҕоһу оҕуурунан тутан, атынан состорон аҕалан, ол бүтэй хаһааҕа хаайбыттар. Ойуун балаҕан ортоку түннүгүн ыллаттаран баран, хаһааҕа хаайыллыбыт, киһиэхэ чугаһаабыт атыыр соноҕоһу саҥара-саҥара илиитинэн ыҥыран ылбыт. Атыыр түннүгүнэн баһын укпутугар, чабычахтаах кымыһы биэрбиттэрин аҕыйахтык омурдан иһэн кэбиспит, кистээн дьырылаппыт. Онтон ойуун таһырдьа тахсан кыырбыт. Ортолуу кыыран иһэн, атыырын бас быалаан, сэргэҕэ соҕуруу диэки хайыһыннаран баайан, кыыран илгистэн барбыт да, атыыра төбөтүн сир диэки умса анньан хамсаабакка турбут.
   Эдэркээн сүүрбэтиттэн эрэ тахсыбыт, сытыы-хотуу ойууну убаастаан «Ытык кырдьаҕаһынан» ааттыыр буолбуттара. Нэһилиэгэр эрэ буолбакка улууһугар биллэр улахан ойууннар ахсааннарыгар киирбитэ. Кини аата билигин норуокка биллибэтэҕин иһин, оччотооҕу кэмҥэ: «Бөтүрүөп-Чалбааттыыр ойуун дуо?» – дэтэн сылдьыбыта.
   Чалбааттыыр ойуун, сурулларынан Осипов Иннокентий Петрович, 1882 сыллаахха Мэҥэ улууһугар Чүүйэ сиригэр төрөөбүтэ. Бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх, сахаҕа орто уҥуохтаах этэ. Кини 14 сааһыгар «эттэтэн» ыалдьан, суорҕаҥҥа-тэллэххэ үс сыл сытан, ойуун буолар бары сиэрин барытын ааһан, 18 сааһыттан дүҥүрдээх, кыырар таҥастаах буолбута. Урукку кэмҥэ аатырбыт улуу Ноонум ойуун сиэнэ буолан, ойууҥҥа уһуйтарар кэмигэр, икки ойуун арыаллаан кинини уһуйбуттар. Чалбааттыыр кыырар таҥаһа балтараа буут кэриҥэ ыйааһыннаах. Кини хомуһуна олус күүс­тээҕин, атын ойууннартан ураты дьоҕурдааҕын сөҕө кэпсииллэрэ. Чалбааттыыр ойуун кыырыытын көрбүт кырдьаҕастартан ыйыталастахха, кини атын уратыта диэн хас да чааһы тохтообокко, кыыран эккирээн, чэпчэки-чэпчэкитик дугунан, дүҥүрүн олус дьиктитик, киһи имэҥирэн барыахтык охсорун, олус кырасыабайдык хамсанарын сөҕөн кэпсииллэрэ.

Бассабыыктар

   Гражданскай сэрии сылларыгар Чалбааттыыр ойууну кыһыллар тутан ылан: «Эн бассабыык былааһыгар ойуумсуйуо

суохтааххын, хараҥа дьайгынан албыннаан кыра-хара дьону бутуйума. Ол эрээри, мантан чугас ханна эрэ бандьыыттар тобохторо бааллар, ханна баалларын чопчу ыйан кулу!» – диэн ыкпыттар-түүрбүттэр. Тэҥ­нэһиэ дуо, саалаах дьон ортотугар туран эрэ аккаастыыр кыаҕа суоҕа. Кини таҥаһын уонна дүҥүрүн көрдөөн ылан кыырбытынан барбыт. Балачча кыырбахтаан иһэн көрүү көрүүлэммит. Онно бандьыыттар Чонойо алааска икки балаҕанынан тарҕанан хоно сыталларын эппит. Онуоха кыһыллар: «Эн билигин биһигини кытта ол Чонойо алааска барсаҕын, өскөтүн сымыйалаабыт буоллаххына, бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар!» – диэт, аттарын үр­дүлэригэр түһэн, Чалбааттыыры мэ­­ҥи­­һиннэрэн илдьэ барбыттар. Чонойо алааһыгар тиийэн тыа саҕатыгар аттарын тохтотон баран: «Ойууҥҥун өссө көрдөр, аны дүҥүрэ, таҥаһа суох тыалла түһэрэн, хаары күдээрит!» – диэ­биттэр. Ойуун уруккуттан сатыыр суола буолан, хомуһунун киллэрэн, күүс­тээх тыалы түһэрбит. Ол тыалынан хаххалатан, туох да хаан тохтуута суох бандьыыттары тутуталаан ылбыттар. Кыһыллар сүрдээҕин сөхпүттэр, ол эрээри Чалбааттыырга бэрт кытаанахтык: «Эн, кырдьык, кыахтаах, күүстээх ойуун эбиккин. Ол эрээри, Сэбиэскэй былаас эн кыра-хара дьону ойууннуургунан иирдэргин, дьону албынныыргын сөбүлээбэт. Онон бу биһиги былааспытыгар үчүгэйинэн сылдьыам диир буоллаххына, дүҥүргүн, ойуунуҥ таҥаһын биэрбэппит!» – диэбиттэригэр Чалбааттыыр ойуун тыыннаах хаалларалларыгар үөрэн, бассабыыктарга махтанан, баһыыбалаан дьиэлээбит. Ол онтон ыла «Бу Сэбиэскэй былаас миигин сиэтэ-аһаата» диэн биир да хом тылы таһаарбакка Орто дойдуттан аттаммыта.Харабыллар

   Кэлин дьон тылын быһа гыммакка, кинилэр көрдөһүүлэрин толорон, дүҥүрэ да суох кистэл бөҕөнөн эмтээн үтүөрдэрэ, быраастар, биэлсэрдэр кыайбатах ыарыыларын эмтиирэ. Төбө ыарыытын, искэни суох гыныыга, тостубут уҥуоҕу тутууга, онтон да атын ыарыылары тутатына үтүөрдэр ньымалааҕа. Уҥуохха харбыт киһини курдаттыы түөһүттэн оборон ылара. Кини хойукка диэри холкуоһугар, кэлин сопхуоһугар сүөһү бостуугунан үлэлээбитэ. Бу үлэлээ­бит кэмнэригэр биир да сүөһүнү сүтэр­бэтэх. Мэччирэҥнээх сирин алаастарын күрүөлээн кэбиспит. Алаас ааннарыгар маһынан киһи сирэй-эмэгэттэри оҥорон туруортаан кэбиһэр идэлээх. Ону кырдьаҕас дьоҥҥо-сэргэҕэ: «Ити харабылларым», – диэн күлүү-оонньуу курдук этэн кэбиһэрэ. Чалбааттыыр оронугар сытан эрэ, ол «харабылларын» кытта сибээстэһэн кэпсэтэ сытар идэлээҕэ. Хайа эмэ сүөһү тахсаары, бүтэй сиэрдийэтин моонньун уган олуйдаҕына, ол «харабылларын» мөҕөр-этэр.
   Биирдэ тастыҥ быраата Түмэппий матасыыкылынан алаас

ортотунан киирэн, уҥуор тахсан аан аллараа сиэрдийэтин саппакка барбытыгар, Чалбааттыыр биэс биэрэстэлээх сиргэ дьиэтигэр сытан эрэ: «Оок-сиэ, бу да киһи, сүөһүлэри таһаартаары бүтэй аллараа сиэрдийэтин саппата ээ! Эмээхсиэн, бырааппыт Түмэппий иһэр, чэйгин бэлэмнээ», – диэн баран, улаҕа диэки хайыһан сытынан кэбиспит.
   Били эппитин курдук, Түмэппий өр-өтөр гымматах, бу тигинэтэн кэлбит. Дьиэҕэ киирбитигэр эмээхсин чэй кутан аһата олордоҕуна, Чалбааттыыр эргиллибэккэ эрэ: «Быраатым, ити кэлэн иһэн аан аллараа маһын тоҕо саппатыҥ? Сүөһүлэр аһаҕас буолан, тахса сатыы тураллар». Онуоха Түмэппий этэ тыбыс-тымныынан «дьар» гыммыт уонна тугу да саҥарбакка тахсан барбыт. Төннөн тиийэн, бүтэйин сабан баран дьиэтигэр барбыт.

«Кыһыл арыгыта аҕал…»

   1965 сыллаахха атырдьах ыйыгар Петров-Чалбааттыыр салҕа ыарыыга бэрт өр ыалдьан өлбүт. Кырдьаҕас өлбүтэ нэһилиэккэ тарҕана охсубут. Бу бириэмэҕэ Чалбааттыыр кыыһын курдук саныыр балтын кыыһа, Савва диэн уолга кэргэн тахсан, сыбаайбалаары болдьообут күннэрэ тиийэн кэлбит. Оҕонньор өлбүт иккис күнүгэр сыбаайба буолуохтааҕа, ыраах нэһилиэктэртэн, Дьокуускайтан тиийэ ыҥырыылаах ыалдьыттар кэлитэлээбиттэр. Паша оҕо эрдэҕинэ быһа оонньоон, кэпсэтэн эһэтин курдук саныыр кырдьаҕаһа өлбүтүттэн олус хомойон, ытаан, сирэй-харах мөлтүүр. Кырдьаҕаһы хоруоба суох уҥа ороҥҥо сытыараллар. Өлбүтүн иккис күнүгэр 12 чаас саҕана, эмээхсинэ Биэрэ иһиттэҕинэ, оҕонньорун саҥата: «Биэрэ, кыһыл арыгыта аҕал», – диэбит. Биэрэ эмээхсин кутталыттан таһырдьа ойбут уонна үөлээннээҕэ Балбаара эмээхсини ыҥыран аҕалбыт. Өлүү болдьохтоох, кыһыл арыгылара суох буолан, испиири отон уутунан кытардан, оҕонньордорун өйөөн иһэрпиттэр. Оҕонньор этэ сылыйан, имэ тэтэрэн барбытыгар, Балбаара эмээхсин сүүһүн имэрийэ-имэрийэ, алҕаан көрдөспүт: «Иримэ, тоҥ, өлбүт киһи суох, иэскин толороҕун, тоҥ, аймахтаргын куттаама, оҕоҥ урууҥ да суох, эмээхсиҥҥин куттаама, эрэйдээмэ», – диэбитигэр, кырдьаҕас оргууй сойон, этэ тымныйан, кубарыйан барбыт.
   Кыра бөһүөлэк иһигэр «кырдьаҕас­пыт тиллэ сылдьыбыт үһү» диэн начаас үлүгэр кэпсээн тарҕана охсор. Онуоха олохтоох кырдьаҕастар: «Кыыһын Пашаны сөбүлүүр аҕай этэ, оҕотун арыгытыттан иһэн бардаҕа, үтүөнү санаатаҕа», – дэспиттэр. Ол күн сыбаайба буолбут. Олус күүстээх тыалы кытта ардах бөҕө түспүт. Уулуссаҕа киһи кыайан хаампат уута халыйбыт. Кырдьаҕаһы сарсыҥҥытыгар таһаарар күннэригэр ып-ыраас, сып-сылаас, күн да күн буолбут.
   «Кырдьаҕаспыт иинэ уунан туол­лаҕа, биэдэрэлээх барыаххайыҥ», – диэн биэдэрэ, быа ылан тиийэн көр­бүттэрэ,

оҕонньор иинин тула биир да таммах түспэтэх, буора кубус-кураанах буолан биэрбит. Дьон олус диэн сөхпүттэр: «Кырдьаҕаспыт үтүө санаата баһыйан, дойдутун айылҕатын ыраастаан барда», – дэспиттэр.

Үтүө санаа

   Кырдьаҕас кырдьык үтүө санаалаах эбит. Кырдьан-бохтон олордоҕуна ииппит уола, итирэн кэлэ-кэлэ, кырбаары ыксатан, ыалга баран хонорго күһэллэрэ. Онно кини, хаһан да уолум оннук куһаҕан киһи диэн, дьоҥҥо мэнээк кэпсээбэт этэ.Улаханнык ыалдьыбыт киһиэхэ бэ­йэтинэн тиийэн, эмтээн биэрэрэ уонна туох да манньаны ылбат, хата, төттө­рү­түн, мэнээк кэпсии сылдьаа­йаҕын диэн көрдөһөрө үһү. Кыра оҕолору олус сөбүлүүрэ, ыарыйдахтарына кыра ыарыыларын эмтээн үтүөрдэн кэбиһэрэ. Ол иһин олохтоохтор олус ытыгылаан, истэриттэн таһаарбаккалар, уостарын иһигэр ботугураан махтаналлара.

Кэрэх маска ыттан

   Семен Петрович Колосов Чалбааттыыр ойуун Күөрэлэ алааска Байбал оҕонньордоох Ньукулааһа диэн орто уоллара эмискэ таттаран ыалдьыбытыгар кыырбытыттан.
   Үс үрүттээх үрдүк киэҥ балаҕан дьиэҕэ, оччотооҕу айыыны, иччини итэҕэйэр алаас ыалларын дьоно дьиэни кэриччи барбыт сыҥаһа ороҥҥо лыык курдук ыга симсэн олороллор. Саас муус устар бүтэһик кэмнэрэ буолан, күн уһаан, халлаан имэ сүтэрин кэтэһэллэр. Ойуун түннүгү-үөлэһи бүөлэппэтэ. Оттуллубут симии (көмүлүөк) оһох уотун суулаппата. Ол да буоллар, барыҥый, бадыа-бүдүө. Ойууну арыаллаан, дьон холумтан аттынан хаамтахтарына, күлүк курдук барыгылдьыһаллар. Ойууну оһох уҥа чанчыгар, дьоҥҥо көстөр гына икки киһи таҥаһын кэтэрдэн олортулар. Ойуун сиэрин-туомун, кыырар бы­һыы­тын-майгытын үтүктэр Хохор Бүөтүр кутуруксутунан ананан үлэтин толорбутунан барар. Кини дүҥүрдээх былаайаҕын кыратык сэгэлдьиччи охсо-охсо алҕаан туран ойууҥҥа кэнникинэн тиийэн туттарар…
Ойуун, дүҥүрүн куойатын аллара суптугур өттүнэн түһэҕэр ыран өрө тутан олорон, оргууй охсон лоҥкунатан, арбах баһын дүҥүрүн иһигэр уган иһиллээн, эмискэччи үлүгэр иһиирэн часкыратта. Өрө кэҕийбэхтээн суордаан, кэҕэлээн, аҥырдаан, хоптолоон, чөкчөҥөлөөн, бабыгырыы-бабыгы­рыы баһын хантаҥнатан, бүлгүнүн бүгүл­лэҥнэтэн, илгистэн көхсүн босхо ыытан, дьигиҥнэтэн, кыырар таҥаһын кыаһаана кылырҕаан-халырҕаан, кылабачыйа ыһыллаҥнаан, көхсүн тойон чуораана чугдаарбахтаата. Эҥээр ийэ чуораана чугдаарбахтаата, аал уотун алҕаан-ааттаһан кутуран киирэн барда…
   Ойуун төннөн, оргууй эккирээн, тү­һэн кэллэ. Олоҕор олордо. Балачча сөҥөдүйэн, өр олорон баран, көрүү көрүүлэннэ: «Байбал оҕонньор, өтөххүт уҥа саҕатын хааһын үрдүгэр өҥөйөн турар муҥурах тииккэ кэрэх иччитэ кэлэн кэтэһэн турдаҕына,

ити сытар ыалдьыбыт уолуҥ кэрэх маһы хаппыт буорунан тамнаталаабыт, кэрэх маска тахсан киирбит. Хата, Айыыһыт хотунтан айдарыылаах буолан, тыыннаах ордубут. Дьэ, чыҥайдарыам, ол эрээри түөрт атаҕар хатыҥ тоһоҕотун курдук суй маҥан, мэрдьэннээх тумустаах, чоччуруос тумустаах, чоккуруос харахтаах, ураанньыктаах сирэйдээх, түөрт туйаҕа тарах дьэҥкир, куонай кугас биэ сылгы хас ый сэттэ эргэтин аайы, бастыҥ түннүккүтүнэн, хомуут кэтэригэр үрдүк арҕаһыгар дылы баһын уган туран иҥэрсийэ-иҥэрсийэ бүгүлэхтээн кэҕийэр эбит ээ! Оо, күтүр өстөөх көстүбэт сүөһүтэ!»– диэт, уһуутуу түһээт, ойон туран кэтэҕириин ороҥҥо убайыгар Мэхээлэҕэ өйөт­төрөн, сыттык үрдүгэр иэгэйэн олоҕор Ньукулааһаҕа тиийэн, эмискэ үрдүгэр саба нөрүйэн иһэн, уһууталаат тараччы уҥан, тас иэнинэн быластаабытынан тиэрэ түһэн истэҕинэ, Хохор Бүөтүр уонна Сүөдэр иккиэн, кэтээн туран, илиилэрин үрдүгэр түһэрэн, тараччы көтөҕөн аҕалан, олоппоһугар олордоллор. Онуоха дьон саҥата: «Улуу дьаалы, ойуун киһи, лах-лах-лах!»– дэһэллэр.
   Ойууҥҥа тыын киллэрэллэр, табах тартараллар. Онтон дүҥүрүн ылан, охсон лоҥкунатар. Чалбааттыыр ойуун ойон турда, илиҥҥилии-соҕуруу халлаан туспатын туһунан иирээн төрдө манан буолуо диэн, күөс быстыҥа кыыран, эккирээн чолойон, кэрэх абаа­һытын үөһэ үтэйэн, үүрэн кэбистэ. Төн­нөн кэлэн олоҕор олорон кэп туонна, кэлэр өттүн кэпсээтэ.

А.С. Федоров «Өбүгэ сиэрэ-туома» кинигэтиттэн.
Дьокуускай, 2011 сыл.

Содержание

• Ойуун көрүүлэниитэ

Ойуун көрүүлэниитэ

Аар дьаалы! Аар татай абаккам! Хомпоруун хотой буолан көтөн күпсүйэн тиийэн, хохуол  сирин  көрдөҕүм үһү. Куһаҕан биккэ дылы, күтүр өстөөх көһүннэҕэ баҕас тугун сүрэй ! Хаанымсах хохуол тойонун сотору, хараҕын суордар оҥууһулар. Күлэ ,күлэ күлүн таптайыыһылар. Иэрийэ ,иэрийэ иҥиирин сыыйыыһылар.  Илбис тыынын иҥэрбит илээти, бэйэтин дьоно ибили сынньыыһылар. Эрдэ даҕаны Эмиэрикэ эттэҕин аайы ,бар дьону ыарыынан сутуйбут. Дьааты дьаабылаабыт, сүлүһүнүнэн сүүлүргээбит. Ускайдаатахтарын аайы уруускайдары буулуур эбит. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһан, ыарыы бөҕөнү ыыппыт. Эттэхтэрин аайы эйэлээх дьону кыргыбыт, айдаардахтарын аайы аҕыс сылы быһа аймаабыт. Туох барыта иэстэбиллээх дииллэринии ,бэйэтин үрдүгэр уот тобурах түспүт. Уот Уһутаакы кыһыл тылынан куһуйбут. Сэриинэн тииспитин бэйэтин сиритэ - хайыта курбуулаабыттар. Хохуол тойоно хорҕойон сытан хойох хостуур, саһан сытан салайарыгар тиийбит.  Эмиэрикэлэргэ эккэлээн эриэн ыт элэгэр киирбит, күрүөмүллэри кытта күрэс былдьаһаары , күөрт ыт күлүүтүгэр киирбит. Арассыыйа дьоно аракыата бөҕөнү ыыппыттар ,Буутун дьоно буусканан бурҕаппыттар.
Хохуоллар хотуолуу ,хотуолуу куотан хорооннорун кэҥэппиттэр. Уйаларыгар уу киирэн уһун уулара уйгуурбут.
Ыҥырыа уйатын ыыра тардыбыттара, ынырык кыргыһыыттан ытаһыы - соҥоһуу бөҕө буолбут!
Дэлби тэбииттэн сир ийэ титирэстиир. Халлаан тымныйыыта хара хаан тохторо хаптайыыһы. Хаанымсахтар хаар түстэҕинэ хам тоҥууһулар. Хохуол дьоно хотторон хам барыыһылар. Сааҥсыйа биллэрэн сааммыт дьон ,сатарыйан барбыттар. Хохуолу уруйдаабыттар хоргуйан эрэллэр.
Хотторуу буоллаҕына хохуоллар тойоннорун, бэйэлэрэ дьаһайыыһылар.  Аан дайды үрдүнэн Арассыыйа эрэ арбаныыһы!

Доом сүлүгүр!

Ородьумаан