Содержание

• Көссүү таптала

Көссүү таптала

Саас барахсан сандаара сырдаан, үүммүт дьылга туох эрэ кистэлэҥи, сырдыгы эрэннэрбиттии тиийэн кэллэ. Күн чаҕылыччы тыган, хаары уулларар күннэрэ. Куоракка номнуо сир харааран ырааппыт, оттон тыа сиригэр нэлэмэн алаастар өссө даҕаны кылбаһан сыталлар.

• Хаарыаннаахай өбүгэм - алааһа, миигин кэтэспиттии ичиитэхсийэн турар… Манна өссө даҕаны хаар ууллара ыраах курдукка дылы, тулабыт барыта сандааран олорор дии! – диэн орто сааһын ааспыт, син сэнэх көрүҥнээх, үрдүк уҥуохтаах эр киһи иннигэр баар алааһы одуулуу турда.
• Дыа, одуулуу туруоҥ да?! Бириэмэ ыраатта, бара охсуохха! – хаары кытта тэҥҥэ силбэһиэх курдук маҥан өҥнөөх, сабыс саҥа джип массыынаттан сырдык баттахтаах дьахтар түннүгү арыйан үөгүлээтэ.
• Бу дьахтар киһини сүгүн даҕаны дойдум биир кэрэ көстүүтүн одуулаттарбата… ыксаа да ыксаа биһиги наар…
• Оннук буолбакка! Бириэмэ да ыраатта, сыл ахсын буолар саас туох даҕаны уратыта суох көстүүтүн одуулуу тур итиннэ! Оттон биһиги тиийиэхтээх сирбитигэр тиийэ охсон, ылыахтаахпытын ылан, кэпсэтэрбитин кэпсэтэн баран төттөрү бара охсуо этибит буоллаҕа… – дьахтар иннин биэрэр санаата суох.
• Чэ, сөп буолуо… саҥарыма…
• Бэйэҥ саҥарыма…
  Ити курдук өйдөһүү тахсыбата. Эр киһи уонна дьахтар салгыы улаханнык саҥата-иҥэтэ суох айаннаатылар.  Мөккүөр кэнниттэн чуумпу үөдүйдэ… Эр киһи – Омоллоон диэн ааттаах, саас ортотун ааспыт, Дьокуускай куоракка хас даҕаны эрэстэрээннээх, элбэх үлэһиттэрдээх, улахан тойон киһи. Аттыгар олорор дьахтар – саас ортотун ааспыт, сырдык сэбэрэлээх, бэрт мааны көстүүлээх ойоҕо Ася… Кинилэр эр уонна ойох буолан олорбуттара балачча ыраатта, икки уоллаахтар, биир кыыстаахтар. Дьахтар эриттэн туспа эмиэ биисинэстээх – улахан маҕаһыыннаах.
  Дьиҥинэн, итиччэ уйгулаах, быйаҥнаах, баай-талым олохтоох даҕаны буоллаллар, кэлиҥҥи кэмҥэ олох бэйэлэрин өйдөспөт буолбуттар. Кыраттан тыл-өс буолан, мөккүһэн, этиһэн тахсаллар. Эр киһи кэлин дьахтар айманыытын истимээри саҥата суох ах баран хаалар.  Оччоҕо Ася үгүһү-киэҥи этэн-тыынан, син санаатын биллэрэн баран, тохтуур.
  Кинилэр иккиэн Омоллоон төрөөбүт дойдутугар, биир кыра дэриэбинэҕэ айан тутан иһэллэр. Сыаллара-соруктара диэн – эр киһи саҥа арыйбыт эрэстэрээнигэр анаан хас даҕаны сөрүө тэллэҕи олохтоох маастартан ылыы. Оттон дьахтар буоллаҕына, биир иистэнньэҥтэн халадаай ырбаахылары атыылаһыахтаах.

---

…Самнайбыт бороҥ дьиэлэрдээх, сорох сиринэн ханньары барбыт олбуордардаах дэриэбинэ иһигэр массыына ойутан киирдэ. Сотору соҕус буолаат, кытыы уулуссаҕа турар, балаҕаннаах, хас даҕаны сиэдэрэй, уран тутуулардаах тиэргэн таһыгар

тохтоото.
-Ыаллар, дорооболоруҥ! – диэбитинэн Омоллоонноох Ася ньыр-бааччы оттуллубут мас дьиэҕэ киирдилэр.

• Дорооболоруҥ! Киириҥ-ааһыҥ! – диэбитинэн, кырыктыйбыт баттахтаах, сэттэ уонун ааспыт, сэнэх көрүҥнээх Уйбаан оҕонньор кинилэри үөрэ-көтө көрүстэ.
  «Хайа, таай Уйбаан, хайдах-туох олордугут?» - диэн Омоллоон сылаас чэйи сыпсырыйа олорон, кэпсэтиини саҕалаата.
  Кэлбит дьон сэлэһэн, итии үүттээх чэйи иһэн, дьиэлээх хаһаайка Маанньа хотун буһарбыт минньигэс аһын аһаан, саалаҕа олордохторуна, тастан илиитигэр бакыат тутуурдаах биир дьахтар киирэн кэллэ…
  -Хата, былааччыйа аҕалыахтаах кыыспыт бу кэллэ. Кэл, хотуой, киир, аас… – дьиэлээх оҕонньор
• Дорооболоруҥ… - моонньоҕон курдук чоҕулуччу көрбүт-истибит, элэккэйдик мичээрдээбит, сирэйдиин-харахтыын бэрт сэргэх дьүһүннээх эдэр дьахтар ыалдьыттарыгар иннилэригэр олордо.
• Билсэн кэбиһиҥ, иистэнньэҥ Маайыс кыыһа – Нарыйа. Кини бэйэтэ эмиэ иистэнэр.
  Кэлбит дьон кыыһы кытта билсистилэр, онтон аҕалбыт таҥастарын көрдөрбүтүгэр олус сэргээтилэр.
• Тыый, ийэҥ туйаҕыҥ хатарбыккын эбит. Аныгы ыччат диэх курдук, халадаайдарын олох эриэккэс, ураты көстүүлээхтэр, аны сайын ыһыахха саамай  маанылара эмиэ мин буолар буолбуппун! – диэн Ася мичилийэр.
• Чахчы, олус талааннаах эбиккин! – Омоллоон кыыс тикпит биир маҥан былааччыйатын көрө туран, Нарыйа тэтэрбит имнэригэр хараҕа хатанна…

Арай, кини өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ - кыыс сиртэн-буортан тэйбит курдук, олус ыраас сэбэрэлээх, киһи киэнэ үтүөтэ, саха киэнэ бастыҥа буолан көһүннэ. Тарбаҕар ураты талааннааҕын ааһан, истиҥ мичээрдээх, хаһан даҕаны кыыһыран-тымтан туруо суох айылаах эйэҕэс көрүҥнээх. Эбиитин, эдэркээн буолан, дьиэ сылааһыттан кыйаханыах санаата кэлбит, сылайбыт сирэйдээх Асяттан быдан тупсаҕай буолан көһүннэ. Бэл, биир таһым үрдүк, сырдык куттаах-сүрдээх курдук… Омоллоон сүрэхтиин-быардыын таттаран, кыыһы кистии көрө туран, кыыс тарбаҕар кыһыл көмүс биһилэхтээҕин бэлиэтээтэ…

• Оттон бу былааччыйа – аата «Күн Куо» диэн… – Нарыйа Ася иннигэр чахчы күн курдук өҥнөөх сап-саһархай өҥнөөх халадаайы тэлимнэттэ.
• Олох наһаа астык! Бээ-эрэ, били дьүөгэбэр эрийэ сылдьыам эрэ, - дьахтар куухунаттан төлөпүөнүн ыла барда.
• Оттон мин, бээ, били сөрүө аҕалыахтаах киһибэр эрийиим, - диэн Уйбаан оҕонньор хоско ааста.
  Омоллоон Нарыйалыын кылгас бириэмэҕэ иккиэн хаалбыттарыттан иһигэр үөрэ санаата.  Кыыс даҕаны, хайдах эрэ кыбыстан сирэйин умса туттар курдук, эр киһи диэки чараас-чараастык көрөн, мичилийэн ылар.
• Мин эр киһи даҕаны таҥаһын тигэбин ээ… – диир Нарыйа.
• Бай, диэ? Оччоҕо миэхэ тигиий, элбэҕи төлүөм…

  – Омоллоон мичээрдиир.

• Сөп, бу визиткам, биллээриҥ, - кыыс эр киһиэхэ төлөпүөн нүөмэрэ ыйылла сылдьар кыра каарта курдугу уунар.
• Махтал… – Омоллоон хайдах эрэ долгуйан ылбытын, сүрэҕэ тэлибирээбитин бэйэтэ даҕаны билбэккэ хаалла…

---

Бу көрсүһүү кэнниттэн хас даҕаны күн ааста… Омоллоон нарын-намчы таһаалаах, эдэркээн Нарыйаны умнубакка сордонно диэтэхпитинэ, сыыспаппыт буолуо.
Эр киһи кэргэннээх эдэр дьахтар олоҕор орооһоро табыллыбат. Хайдах даҕаны буолбутун иһин, кини били урут хаһан эрэ билсэ сылдьыбыт, кэргэнэ суох, эдэркээн көссүүлэригэр майгыннаабат… Хайыахпытый? Хас биирдии киһи бу орто туруу дойдуга үтүө даҕаны, мөкү даҕаны өрүттэрдээх буолан үөскүүр. Ол курдук, биһиги киһибит итэҕэһинэн баай-талым олохтонон баран, аҕыйахта көссүүлэнэ сылдьыбыта буолар. Бастакыта – куоракка биир тэрилтэҕэ буҕаалтырынан үлэлиир бааһынай кыыс этэ. Кинилиин аҕыйахта алтыһаат, интэриэһин сүтэрбит курдук буолан хаалбыта. Анарааҥҥыта, биллэн туран, арахсалларыгар кыыһыран, сымаҕаһын быһа ытыран баран, ааны хайыта быраҕан тахсыбыта.
Иккиһэ -  бэйэтиттэн аҕыйах сыл балыс, учуонай үөрэхтээх кыыс этэ. Тыйыс соҕус майгылаах даҕаны буоллар, уурбут-туппут курдук кыталыктыы таһаатынан, көнө, дьылыгыр уҥуоҕунан биһиги киһибитин абылаабыта. Кинини кытта сыһыан олохтоон истэҕинэ, анарааҥҥыта «уостан хаалбыта». Өйдөөҕө бэрт буолан, Омоллоон киниэхэ истиҥэ суох сыһыанын сэрэйэн, бэйэтэ тэйиппитэ. Оттон, хомойуох иһин, үһүс көссүүтүн кытта массыынанан хатааһылыы сылдьарын кэргэнэ Ася тутан ылбыта. Дьахтар, маныаха өссө кыыһыран-тымтан, арахсыах аатыран баран, үгүс үлэтигэр аралдьыйан, кэнникинэн умнар аакка барбыта.
Билбиккит курдук, Омоллоон дьахтартан дьахтарга көһө сылдьыах курдук, сүөргү айылгылаах. Ол эрээри, ис дьиҥин сыныйан көрүөх…

Эр киһи Асятынаан сүүрбэччэ саастаах сылдьан билсибитэ, иккиэн биир үөрэххэ үөрэммиттэрэ. Оччолорго кыраттан күлэ-үөрэ сылдьар, сахалыы номоҕон дьүһүннээх, намчы таһаалаах, үгүс саҥалаах-иҥэлээх кыысчааны Омоллоон сүрэҕэр киллэрбитэ. Таптал кутаата күөдьүйбүтэ, биир сылынан сүбэлэрин холбоон ыал буолбуттара. Эдэр ыал маҥнай утаа харчы өттүнэн тиийиммэт этилэр. Дьонун көмөлөрүнэн мас дьиэҕэ кыбартыыра ылбыттара, утуу-субуу икки уолламмыттара… Кэлин, Омоллоон хараҕын быһа симэн баран, кирэдьиит ылбыта уонна куорат кытыытын диэки кафе үлэлэтэн саҕалаабыта. Онтон сыыйа тупсан, сайдан, хас даҕаны сиргэ туочукалар арылланнар, билигиҥҥи кэмҥэ таһымын уларытан, үс эрэстэрээҥҥэ кубулуппута.
Ася буоллаҕына, Омоллоону кытта тилэх баттаһан, дьонун көмөтүнэн уонна сүбэтинэн, Кытайтан

табаар атыылаан саҕалаабыта. Онтуката кэлин тупсан, улаатан, биир улахан маҕаһыын буолбута…

Кэлиҥҥи сылларга туох буулаабыта эбитэ буоллар, баай-талым олоххо дьэ сыһыан тупсан, барыта сыа-сым курдук барыаҕын, кэргэннии дьоммут сыһыаннара тосту уларыйан барбыта. Иккиэн киэһэ дьиэлэригэр хойутууллара, сылайан-элэйэн кэлбит дьон оҕолоругар нэһиилэ болҕомтолорун ууран, үрдүнэн-аннынан алтыһан баран, утуйар аакка бараллара. Өрөбүллэргэ үрдэ суох тэрээһин, урбаан эйгэтин бүппэт түбүктэрэ буулууллара.
Омоллоон киэһэ хойукка диэри блокнотугар үгүһү сурунара, элбэҕи сыта-тура толкуйдуура. Оттон Ася сорох күн олох даҕаны дьүөгэлэрин кытта сүтэн хаалара. Ханна эрэ бэйэтин көрүнэр ааттаан эгэлгэ процедураларга, массаас, кэрэ буолуу солуоннарыгар сылдьара… оннук курдук, хас даҕаны сыл барыта хатыланан, кэлин өйдөөбүттэрэ, кэргэнниилэр ааттыын-суоллуун эрэ эрдии-ойохтуу буолан хаалбыттар эбит. Баай буолуу ураты кыһалҕата дьоммутун холбуоҕун оннугар, үгүс мөккүөрү, өйдөспөт буолууну үөдүппүтэ.
Баҕар, ол иһин буолуо, Омоллоон сүтэрбит тапталын туораттан көрдөөн, бэйэтигэр аньыыны-хараны оҥостон, үс төгүл көссүүлэнэ сылдьыбыта. Ол эрээри, ити билсиилэр дьиҥнээх тапталга харыс даҕаны чугаһаабат этилэр… онон, сүтэрбити көрдөөһүн эрэ курдук буолан, киһибит дууһатын аймаан эрдэҕэ.

…Оттон бу кэлиҥҥи күннэргэ, күн-түүн түргэнник устан иһэр, бэйэтэ туспа кыһалҕалаах олоҕор Омоллоон туох эрэ кылам сырдыгы, сырдык иэйиини Нарыйаҕа булла. Утуйаары сытан, кыыс били чаҕылхай араҕас өҥнөөх халадаайы кэппитинэн киирэн кэлэрин хараҕар ойуулаан көрөр. Сарсыарда уһуктан баран, түннүк нөҥүө кыламныыр күн сырдыгын сардаҥатын кытта кини киирэн кэлбитин курдук саныыр буолла…
«Арба даҕаны, таҥас тиктэриэх буолбутум, саатарын бассаабынан биллэн, таҥас сакаастаабыта буолан кэпсэтэн көрүүм», - дии санаата Омоллоон уонна Нарыйа биэрбит визвиткатыгар баар нүөмэригэр суруйда.
Сотору буолаат, кыыс хоруйдаата: «Омоллоон Викторович, тигиэхпин син буоллаҕа. Ханнык матырыйаалтан, хайдах өҥнөөҕү тиктэриэххитин саныыгыт? Арба, размергытын биэриэххитин наада»…
Онуоха, киһибит хоруйу тутаат, сири билбэт буолуор диэри үөрдэ уонна сарсыныгар, маҥан джип массыынатын гаражтан таһаараат, бэйэтин төрөөбүт дойдутун диэки салайбытын бэйэтэ даҕаны билбэккэ хаалла…

---

Икки чаас биллибэккэ ааста. Саас чалбах тахсан, били үнүр маҥан хаарынан нэлэйэн көстүбүт алааһа, бороҥ халдьаайылаах, онон-манан хараарбыт кырыстаах көрүстэ. Сотору кэминэн, номнуо хаара суох, эгэлгэ өҥнөөх кырыыһалардаах дьиэлэр көһүннүлэр. Күн, бэл, тоҥон турбут дьиэлэр

тас кырыаларын ириэрэн, тутуулар бары хайдах эрэ быдан чаҕылхай, сибиэһэй дьүһүннээх буолбукка дылылар. Оттон, Нарыйа үлэлиир дьиэтэ, икки этээстээх, дэриэбинэҕэ бастыҥ тутуу буолан, мин  манна тойоммун диирдии дьэндэһийэн турар кулууп көһүннэ.
Кыыс: «Үлэбэр кэлэ сылдьан размергытын биэриэххитин сөп», - диэбиттээҕэ.
Онон, Омоллоон култуура дьиэтин иннигэр тохтуу биэрдэ. Үгүс, эриэккэс быыстапкалардаах, хараҕы саататар дьэрэкээн өҥнөөх лаампалардаах сүүнэ дьиэҕэ киирдэ. Бу кэмҥэ, утары ойоҕоско турар кирилиэскэ хобулук тыаһа иһиллээтин, оргууй аҕай, куба курдук унаалдьыйан, Нарыйа утары хааман кэллэ.

• Дорообо, Омоллоон Викторович, тыый, бачча ыраахтан размергытын биэрэ кэллигит диэ? Оттон төлөпүөн нөҥүө ыйан ыытаххытын даҕаны сөп этэ… таах даҕаны, илэ ылбыт ордук, - кыыс туохтан эрэ үөрбүт-көппүт көрүҥүн уларыппыта буолан, дьоһуннук тутта сатаата.
• Дорообо. Ээ, миигин Викторовичтаама дии. Көннөрү ааппынан Омоллоон диэ дии…  
  Омоллоон, миигин батыс… – Нарыйа маҥнайгы этээскэ түгэх турар хос диэки хаамта.
  Кыыс хааман иһэрин Омоллоон кэнниттэн одуулаата. Чыаппаччы ылбыт орто уһун хара дьууппата синньигэс биилин эбии чорботон, хаймыылаан биэрбит. Онуоха, хас хардыы оҥордоҕун ахсын самыыта оргууй долгулдьуйан, умсугутан ыларга дылы. Маны кытта, ыһыллаҕас, хара баттаҕа дьэрэкээн лаампалар анныларыгар эриэккэстик суһумнаан көһүннэ…
  (салгыыта суруллуо)

Чугдаара