Бу курдук Баһыыкка соһуччу күтүөттээн, этэҥҥэ болдьообут кэмнэригэр Тургунун кытта дойдутугар төннөн кэлбитэ. Төрөөбүт тэлгэһэлэригэр тиийэ да иликтэринэ, аргыһыгар улаханнык тугу да быһаарбакка, быһалыы Богдо олорор алааһыгар, Кыталыктаахха, ааспыттара.
Арай ыраахтан көрдөхтөрүнэ балаҕанын иннигэр Богдолоро мас суора олороро. Баһыыккалаах Тургуну чарапчыланан көрөөт, тута билбитэ быһыылааҕа. Соһуйбут курдук, маһын туора илгээт, ойон турбута. 
-Богдо, доҕоор, туох кэпсиэ? Сылгын үөрүн бэлэмнээ!-диэн Баһыыкка ыраахтан үөгүлээбитинэн, атын дьоруолаппытынан доҕорун тэлгэһэтигэр дьоруолатан кэлбитэ.
-Хайа, кыыс чахчы сөбүлэстэ дуо?-дии-дии Богдо күн уотуттан саатан, кыараҕас харахтарын симириҥнэтэ-симириҥнэтэ, дьонугар чугаһаан иннин диэки хардыылаабыта.
-Чахчы-чахчы, сөбүлэстэ!- диэн өрүкүйбүтүнэн Баһыыкка атыттан чэпчэкитик ыстанан түспүтэ уонна аттынааҕы сэргэҕэ сылгытын  баайан кэбиспитэ.
Кини кэнниттэн саарабыт курдук Тургун кэлэн эмиэ атын сэргэҕэ баайбыта. Уол сирэйэ-хараҕа, үүтүн тохпут оҕо курдук, санааҕа-онооҕо ылларбыта тута харахха быраҕыллар этэ.
-Хайа, Тургун туох буоллуҥ? Бу киһи балыыҥкалыыр дуу? Кыыс чахчы сөбүлэҥин биэрдэ, илии тутустугут дуо?-диэн, улахан мөккүөргэ кыайтаран эрэр киһи быһыытынан, Богдо  Тургуҥҥа ынан, чугаһаан кэлбитэ.
-Сөбүлэһэн. Маҥнайгы хаар түстэҕинэ, суол турдаҕына, кыыһы сүгүннэрэн аҕалар,-диэн баран Тургун туора хайыспыта.
-Дьэ, онон оннук, Богдо. Хааннаах баппыыскаҕын умнубатыҥ ини. Эппит этириэс, бэйэҥ эппитиҥ курдук буолар. Үтүө киһи биир тыллаах. Сылгылары хаһан ылабыт, атыыры бэйэм талабын, биири бу соторутааҕыта бэлиэтии көрбүтүм,-диэт, кыайбыт-хоппут киһи быһыытынан, идэтинэн, Баһыыкка Богдону санныга таптайбыта.
-Кыайбыт киһи бэйэҥ билэр буоллаҕыҥ. Баҕар, күн бүгүн да илдьэ бар,-диэн баран Богдо дириҥник үөһэ тыыммыта уонна  доҕорун диэки кыбыс-кытаанахтык көрөн кэбиспитэ.
-Сөп, оччотугар биһиги сарсын Тургуннуун бэйэбит кэлэн сылгыларбытын илдьэ барыахпыт. Мин кэргэн ылбытым туһунан  тыынар тыыннаахха букатын быктарыма. Кэмэ кэллэҕинэ бэйэм кэпсиэм. Сылгы үөрүн хаартыга сүүйдүм диэҕим, ону эн бигэргэтээр,-диэбитэ Баһыыкка уонна үгүһү-элбэҕи быһаарар, кэпсиир санаата суоҕун биллэрэн, атын сэргэттэн сүөрэн миинэн барбыта. Кэнниттэн тойонун батыһан Тургун эмиэ атыгар хат олорбута. Кэннилэриттэн саҥата суох кэҕиҥнии-кэҕиҥнии Богдо батыһа көрөн хаалбыта.
Сарсыҥҥытыгар болдьоспуттарын курдук отут биэни кытта биир хара буулуур бастыҥ атыыры уолаттар үүрэн илдьэ барбыттара. Чаппараах атыыһыкка Баһыыкка хаартыга сүүйдүм диэн омуннаан-күүркэтэн

кэпсээбитэ. Уола бу хаарты кыдьыктааҕын аҕата төрүт сөбүлээбэт этэ. Ол эрээри бүтүн сылгы үөрүн сүүйбүтүн истэн, улаханнык мах бэрдэрбитэ.
 
 

---

Самаан сайын барахсан сылааһын, кэрэтин сайыһыннарбытынан бэрт  кылгас кэм иһигэр, күлүм гынаат,  ааһа охсубута. От-мас үлэтэ үмүрүйэн,   дьон санаата бөҕөргөөн, өрө көтөҕүллэн кыстыкка бэлэм буолбута. Сотору көмүс күһүн  солотуу дуйун устан, туус маҥан хаарынан үллүктэнэн кырыа кыһынынан солбуллубута.
Бу тухары Баһыыкка кэргэн ылбытын дьонугар кэпсээбэккэ сылдьыбыта. Тургун бастаан соччо улахаҥҥа уурбатаҕа, ол эрээри кэнникинэн ытырыктатан киирэн барбыта. Чаппараах атыыһыт Баһыыккатын илдьэ эмиэ ыраах айаҥҥа турунарын истэн, тоҕо эрэ олус ыксаабыта. Ол иһин биир киэһэ санаата буолбакка:
-Баһыыкка, дьоҥҥор кэргэн ылбыккын хаһан этэҕин?-диэн ыйытааччы буолан быстахха былдьана сыспыта.
-Тыый, туох даа?! Тургун, мин эйиигин кытта буолары-буолбаты кэпсэтэр санаам суох. Эн кимҥиний? Ыал хамначчыта буолан бараҥҥын чыып да диэбэккэ сырыт. Ити сырыыбыт туһунан аҕабар кэпсиэҥ да бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар уонна, бу диэн эттэххэ, алта сыл тухары сириксэннээбит кыыс сириллэр диэн хайдаҕын бэйэтэ дьэ биллин, кэһэйдин,-диэн баран кыра тойоно сүр үлүгэрдик силбиэтэнэн кэбиспитэ.
Тургуну, чахчы, бу түгэҥҥэ соһуйбут диэххин түктэри курдуга.  Истибитин итэҕэйиминэ, тылыттан матан, таах мээнэ чыпчылыҥныы, биир сиргэ тэпсэҥнии турбута.

Ол эрээри кини бу кэмҥэ ким да буолбатаҕын, бу Орто дойдуга таах мээнэ киһи ахсаанын элбэтэ сылдьар сир быртаҕа буоларын дьэ өйдөөн, санна холбуйуоҕунан холбуйан, бэл, уҥуохтуун кыччаан, сиргэ симэлийиэх курдук буолбута. Тойонун Баһыыкка тылыттан уонна биири өйдөөбүтэ – кини Мааны Бороскуону кэргэн ылар санаата букатын, хара маҥнайгыттан, суоҕун уонна доҕорун Богдону албыннаан баайын буор-босхо хаҥатыммытын.
Тургун таһырдьа тахсыбыта. Кыстык хаар үллүктүү түһэр нарын үҥкүүтүгэр Мааны Бороскуо кэрэ дьүһүнэ көстөн ааспыта, кини намчы тарбахтарынан бигиирин курдук хаар кыырпахтара биир-биир сиргэ тэлээрэн түһэллэрэ. Кыыс, бэлиэр, Баһыыкканы кэтэһэн долгуйан эрдэҕэ. Тоҕо да мин маннык соххор доҕолоҥ удьуора, төрдө-ууһа суох хамначчыт буолан төрөөбүтүм буолуой? Арай мин Баһыыкка буолуум… мин саҕа дьоллоох киһи бу сиргэ суох буолуо этэ. Туолбат ыра санааны өйө эрэйдээх дойҕохтуон баҕарбатаҕа даҕаны, сүрэҕэ барахсан ону букатын истэр санаата суоҕа.
Тургун маннык дүлүҥ маска таһырдьа өр олорбута. Хаар тохтуур санаата суоҕа. Кыра тойоно туох санааттан итинник быһыыламмытын өйдүү сатаабыта. Кыра эрдэхтэриттэн

уолаттар син эн-мин дэһэн тэҥҥэ оонньуур-көрүлүүр, кэпсэтэр-сэлэһэр курдуктара. Кэлин улаатан баран ол тэҥ баайыы быата сыыйа сөллөн, ким, ханнык араҥаҕа баара ырылхайдык көстөр буолан барбыта. Баһыыкка бас-баттах тылын-өһүн, баламат сырыыларын, оҕуруктаах толкуйун Тургун хайа да өттүттэн ситэр да, ылынар да кыаҕа суоҕа. Арай Баһыыкка Чаппараах атыыһыт курдук үтүө киһи буоларыгар саарбахтыыра кэлин улаатан барбыта.
 
 

---

Кыһыҥҥы суол тураатын кытта Чаппараах атыыһыт бэрт өр тэринэн ыраах айаҥҥа туруммута. Уолун Баһыыыкканы эмиэ илдьэ барбыта. Сырыылара табылыннаҕына кыһыҥҥы Ньукуолун иннинэ кэлиэх буолан дьоннорун кытта бырастыылаһан арахсыбыттара.
 Чаппараах хас эмэ сүүһүнэн сылгы көрүүтүн кырдьаҕас Барбах Ньукулай бас биллитигэр хаалларбыта. Тургуну тэйиччи үрэх баһыгар баар сылгы үөрдэрин  аһатарга сорудахтаабыттара. Онон уол, тойоно аах барыахтарыттан, ыраах Лаампы үрэҕэр суос-соҕотоҕун хорҕойбута. Тыа быыһыгар быыкаа ыыспаҕа олохсуйан, бэйэтэ бэйэтин дьаһанан олорбута.
Дьэ бу үрэҕи булуоҕуттан Тургун саныыр санаата ордук чөллөрүйбүккэ, уһуну-киэҥи ырыҥалыыра өссө элбээбиккэ дылыта. Манна эбии туой Мааны Бороскуо өйүттэн-санаатыттан араҕан биэрбэккэ, түүн-күнүс сүгүн утуйбакка, санаа-оноо баттыга оҥостон, олус муунту буолбута. Кыыс күнүн ахсын Баһыыкканы кэтэһэрин хараҕар ойуулаан көрө-көрө, сүрэҕэ ытырбахтыыра, арыт уһун түүнүн утуйбакка килэччи көрөн сытара.
Онтон биир үтүө күн эмискэ төбөтүгэр биир дьикти, мээнэ киһи ылыммат, баламат санаата көтөн түспүтэ: Тойонум аах кэлэн эрдэхтэрэ. Барбах Ньукулай ол аата ый аҥарынан дьону манна ыытыыһы. Сотору миигин төттөрү Далбардаахха таһаарыахтара. Ол иннинэ Мааны Бороскуоҕа тиийэн барытын кырдьыгынан кэпсиир эбиппин. Бу санаатыттан Тургун хайдах эрэ чэпчииргэ дылы гыммыта.
Сарсыҥҥытыгар сарсыарда эрдэ, тыҥ хатыыта хас да үөр сылгыларын кэрийэ сылдьан аһаппыта-сиэппитэ уонна  тута ыраах айаҥҥа туруммута. Эрэллээх доҕорун, миинэр миҥэтин Сындыыһы кытта түүнүн-күнүһүн аахсыбакка айаннаабыта. Арыт ыалга тохтоотоҕуна сылгым үөрүн көрдүү сылдьабын диэн мулук-халык кэпсээн дьиэлээхтэри соһутара. Сорох сэниэ ыал балаҕаннарын боруогун атыллаат, аан айаҕыттан үүрүллэрэ.
Ол да буоллар, син этэҥҥэ буолан, Орто Бүлүү сиригэр-уотугар кыһыҥҥы күн кылбайа ойуута тиийэн кэлбитэ. Уун-утары улахан, кип-киэҥ алаас, өр күүппүт киһилии, икки илиитин утары уунан, мичээрдии көрсүбүтэ. Ыраахтан угуйар, киэҥ айан суола иннигэр нэлэс гына түспүтэ. Лоҥкуран турар тиит мастар хаар бэргэһэлэрин аргыый нуоҕатан,  эдэр киһи иннигэр нөрүйэн, мэник

тыалга биэтэҥнэһэ тоҥхоҥноспуттара. Уол сылайбытын тута умнан, бэркэ билэр, умсугуйа көрбүт, арахсарыгар сүрэҕин ытырбахтаппыт улахан уораҕайын диэки атын кымньыылаан кэбиспитэ. Сындыыһа соһуйбут курдук иччитин эргиллэн көрбүтэ.  Дьөһөгөй оҕото барахсан уол хас биирдии хамсаныытыттан, сирэйэ-хараҕа турбутуттан  олоҕор туох эрэ улахан уларыйыыга, суолталаахха баран эрэрин тута өйдөөбүтэ.

Кини сыыдам айаныттан  дьылҕа суола салалларын, уолҕамчы, баламат санаа олоххо киирэрин  өйдөөн, иннин диэки түһүнэн кэбиспитэ.
 

---

 
Тургун бастаан дьиэҕэ киирэн кэлбитигэр, дьиэлээхтэр аахайбакка, тута Маабыраны соруйа охсон, хара дьиэҕэ утаарардыы оҥостон эрдэхтэринэ:
-Миигин билбэтигит дуо? Мин Тургуммун, күтүөккүт Баһыыкка хамначчытабын,-диэн ыксыы-саарайа биир тыынынан түһэрэн кэбиспитэ.
-Туох даа, -диэбитинэн балаҕан түгэҕитэн Мойбордоох Баһылай, истибитин итэҕэйиминэ, үскэл бэйэтэ бэрт сылбырҕатык туттан аан айаҕар тиийэн кэлбитэ.
-Туох этэй… Баһыыкка… кыайан… бээ,-диэн уол тугу чопчу этиэн билбэккэ, мулук-халык туттан, тугу этиэн саарыы турбута.
-Эт баарынан. Көнөтүнэн. Эргитимэ-урбатыма,-диэн били хаһааҥҥыта эрэ сүр эйэҕэс, ыалдьытымсах оҕонньор  дьэбин уоһуйан, дьүһүн кубулуйа охсубута.
-Оччотугар… Баһыыкка эһиги кыыскытын кэргэн ылбат,-диэн, саҥарбыт саҥатын сататыттан кыбыстан, саатан Тургун умса көрөн кэбиспитэ.
-Сэрэйбит хоту, ол иһин даҕаны…ону үтөм диэн илдьит оҥостоору бу эйиигин ыытта дуо?-диэн баран Мойбордоох кэлэйбитиии түҥнэри хайыспыта.
-Суох. Кини ыыппата. Баһыыкка аҕатын кытта суол тураатын кытта Учурдаабыта. Эһигини айманнылар буолуо диэммин… бэйэм кэллим,-диэт, этэрэ бүппүт киһи быһыытынан, уол эргиллэн, тахсар аан диэки дьулуспута.
Тургун таһырдьа тахсаат, хайдах эрэ ыарахан сүгэһэрин ыһыктыбыкка дылыта, ол эрээри аны Мааны Бороскуо айманарын өйдөөн, сүрэҕэ биир кэм чэчэгэйигэр тиийэ тэһитэ кэйиэлээн, олус күүскэ хам ытырбахтаабыта. Кыыс аттыгар олорон кинини уоскутуон, бу Орто дойдуга кини курдук кэрэ кыыс суоҕун этиэн-тыыныан, итэҕэтиэн баҕарбыта. Онто, чахчыта, бу дьиҥ, тыйыс олоххо илэ буолбатын өйдөөн дириҥник үөһэ тыыммыта.
Маннык санаа-оноо баттыгар ылларан, чочумча турбута. Арай уҥа өттүгэр аан тыастаахтык аһыллаатын кытта, Мойбордоох Баһылай түөһэллэн тахсан:
-Бачча ыраах айаннаан кэлбит киһи сылайдаҕыҥ буолуо, киирэн итиитэ киллэр,-диэт төттөрү балаҕаныгар киирбитэ.
Хара дьиэ диэки ааһаары турбут уол, бэркэ соһуйан, саараабыт курдук сэрэнэн, оҕонньору батыһан, төттөрү дьиэҕэ киирбитэ.
-Кэл, олор манна, саас-сааһынан туох-хайдах буолбутун сиһилии кэпсээ,-диэн

баран Мойбордоох уолу өйдөнөр бокуой биэрбэккэ, остуолга ыҥырбыта.
Тургун тирии саҕынньаҕын сиирэ-халты көхөҕө ыйаат, мааны остуолга ааспыта.
-Ол иһин мин ити сытыы тыллаах уолу хара маҥнайгыттан сөбүлээбэтэҕим,-диэн Бааттаах Настаа тилир-талыр хамсанан, сыалаах эти хоторон, остуолга өрөһөлүү уурбута.
-Чэ, бээ, Настаа, буолар буолтун кэннэ кураанахха айманыма. Бу уолу истиэх бастаан,-диэн  Мойбордоох Баһылай кэргэнин быһа түспүтэ.
Тургун бастаан симиттэ соҕус, онтон сыыйа айаҕа аһыллан, ис иһиттэн хайдах эрэ абаран, итийэн олорон тугу да кистээбэккэ, барытын аһаҕастык, тоҕо тэбээн, кэпсээн биэрбитэ. 
Кини кэпсээнин дьиэ иһигэр баар дьон бары да бүтүннүү кулгаах-харах буолан истибиттэрэ, тугу да сыыска-буорга түһэрбэтэхтэрэ. Уол кэпсииригэр буолан, кэннигэр хаппахчы аана сэрэнэн кыыкынаабытын, чэпчэки атах хаҥас наара орон диэки ааспытын букатын да истибэккэ хаалбыта.
Арай уол кэпсээн бүтээтин кытта кэннилэригэр:
-Оччотугар бэйэм сириллэн олорор эбиппин буолбаат? Бу сааты-сууту. Сааттаҕым бэйэм. Бачча сыллар тухары эппиккит курдукс ирэн-сирэн сиргидэххэ тигистэҕим. Ол эрээри сөбүлээбит киһибэр эргэ барыам диэбитим алҕас эбит буоллаҕа,-диэбитинэн Мааны Бороскуолара тобус-толору хараҕа ууланан, сирэй-харах бөҕө буолан бу олорор эбит.
-Оо, тоойуом, инньэ диэмэ. Билигин да эдэргин, кэргэн тахсыаҥ буоллаҕа,- аҕата Мойбордоох кыыһын диэки эргиллэн,  бэрт сымнаҕас куолаһынан эппитэ.
-Төһө эрэ сэтэрииллэр, күлүү гыналлар. Таҥара дьиэтигэр үнүр да сылдьарбар кэннибиттэн ботур-итир саҥарсалларын истибитим. Сириллибит сордооҕу, миигин аны ким кэргэн ылар үһү,-дии-дии кыыс оҕо барахсан сирэйин ооккотун икки ытыһынан саба туттан уйа-хайа суох ытаан барбыта.

Синэ биир диэбитэ эбитэ дуу, хорсуна ордук киирбитэ, биитэр аһыммыта оччо эбитэ дуу, Тургун уол эмискэ бэрт дорҕоонноохтук:
-Баайым буоллар мин ылыам этэ,-диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта.
Хайа, бу туох буолла диэххэ айылаах кыл түгэнэ дьиэ иһигэр чуҥкунуур чуумпу сатыылаабыта. Бэл, ытыы олорбут Мааны Бороскуо ах баран, соһуйбуттуу уолу тонолуппакка одууласпыта, онтон харахтара сырдаан:
-Мин буоллаҕына эйиэхэ тахсыам этэ,-диэбитэ уонна хайдах эрэ олуона баҕайытык мичээрдээбитинэн олорбут сириттэн туран кэлбитэ.
Манныгы эрэ истиэм диэбэккэ олорбут дьиэлээх хаһаайын:
-Чэ, бээ, ону-маны солуута суоҕу тыллаһымыах,-диэт,  кыыстаах уол диэки  утуу-субуу килээриччи көрөн кэбиспитэ.
Кэргэнэ Настаа, Тургуну саҥа көрөр киһи курдук,  соһуйбуттуу сирэйин-хараҕын кыҥастаспыта.
-Хайдах солуута суох? Аҕаа, ийээ, киһи олоҕо баайыттан, дьадаҥытыттан

эрэ тутулуктанар дуо? Эһиги бэйэҕит этэҕит дии куруук, киһи олоҕо баайынан эрэ сыаналаммат диэн,-диэн баран Бороскуо сибилигин аҕай ытыы олорбут харахтарын уутун киэр илгээт, остуолга чугаһаан кэлбитэ.
Кыыс сирэйэ-хараҕа турбутуттан көрдөххө, олоҕор туох эрэ олус суолталааҕы быһаарынан эрэр курдуга.
-Ийээ, эн миэхэ куруук киһи тапталынан олоруохтаах, киһини киһи таптыыра тылыгар буолбакка, дьайыытыгар көстүөхтээх диириҥ. Аҕаа, оттон эн эр киһи биир тыллаах, эппит тылыгар турар буолуохтаах диириҥ. Бу сыллар тухары араас баай, түс-бас дьон оҕолоро кэлэн миигин кэргэн кэпсэтэ сатаатылар. Кинилэр туохха ымсыыраллар? Биһиги баайбытыгар уонна мин дьүһүммэр. Мин туспар биир эмэ хорсун быһыыны дуу, тугу эмэ оҥорбут киһи баар дуо? Суох дии. Оччотугар бу бачча ыраах сиргэ кырдыгы кэпсии кэлбит Тургуну тоҕо сирэҕит? Дьадаҥытын эрэ иһин дуо? Кини миигин кэргэн ыллаҕына баайбыт аччыыр дуу?-диэн баран Мааны Бороскуо ийэлээх аҕатын биир-биир тонолуппакка утары көрөн турбута.
Ааттаах-суоллаах Мойбордоох Баһылай улахан уораҕайыгар, хаһан да буолбатах, тыҥааһыннаах, ураты көстүү буолбута. Кулут-чаҕар өттүлэрэ, көрбөтөхтөрүн көрөн, истибэтэхтэрин истэн, мааны кыыс, дэбигис киһи өйүгэр баппат, соһумар, дьикти тылын-өһүн сэргээн, бүтүннүү кулгаах-харах буола сылдьыбыттара. Тургун эмиэ кыыс сытыы тылыттан-өһүттэн, сиэрдээх майгытыттан мах бэрдэрэн биир кэм таалан олорбута.
Эмискэ Мойбордоох Баһылай остуолуттан түөһүллэн турбута уонна:
-Бээ, мин таһырдьа тахса сылдьыым, сотору киириэм,- диэн баран сып-сап түнэ сонун, бэргэһэтин кэтэн таһырдьа тахсыбыта.
Бу бириэмэҕэ Мааны Бороскуо Тургун таһыгар кэлэн олорунан кэбиспитэ.
-Тургун, миигин, кырдьык, кэргэн ылыаҥ этэ дуо?-диэн истиҥник мичээрдии-мичээрдии ыйыппыта.
-Ылыам этэ, кырдьык. Мин эйиигин көрбүт күммүттэн сөбүлээбитим,-диэт, кинини тонолуппакка көрөн олоророр кыыстан кыбыстан, умса көрөн кэбиспитэ.
             -Оттон мин эйиэхэ тахсабын, чахчы, -дии-дии, бэлиэр сирэйэ-хараҕа сырдаабыт кэрэ кыыс икки саннын ыгданнатан, уол диэки тэбэнэттээхтик мичээрдии олорбута.
             Маны барытын туораттан көрө олорбут Бааттаах Настаа итэҕэйбэтэхтии:
-Бороскуо, чахчы, этэҕин дуо?-диэн сэрэнэн ыйыппыта.
             -Чахчы, ийээ. Мин олоҕунан оонньообоппун,-диэбитэ кыыһа.
             Ийэ барахсан кыыһын туруору, өһөс майгытын билэрэ бэрт буолан ах барбыта. Таһырдьаттан соруктаах аҕайдык хамсанан Мойбордоох Баһылай төннөн киирбитэ.
             -Баһыыккалаах төһөҕө төннөллөр диэтиҥ?-дии-дии оҕонньор сыгынньахтанан, тас таҥастарын көхөҕө ыйаабыта.
             -Кэллэхтэрэ. Кыһыҥҥы Ньукуолуҥҥа диэбиттэрэ,-диэн Тургун хап-сабар хоруйдуу охсубута.
             -Чэ, Тургун, оччотугар Далбардаахха, тойонун аахха бара сылдьар эбиппит. Сарсын айанныахпыт,-диэн баран ордук-хос тугу да санарбакка, Мойбордоох Баһылай кэлэн көмүлүөк оһох иннигэр аргынньахтаан олорунан кэбиспитэ. Кырдьаҕас кыыһын дьылҕатын быһаараары, уһуну-киэҥи санаан, аал уотун тонолуппакка одууласпыта. Эмиэ да Бороскуота этэрэ сөпкө дылы. Тургун уол киһи быһыытынан көнөтө, сиэрдээҕэ сирэйигэр-хараҕыгар сурулла сылдьар. Дьадаҥыта туох буолуой? Оҕом эрэ дьоллоох буоллун. Ол эрээри туох-ханнык төрдүлээҕин биллэххэ табыллар.

Ама да күтүөт баҕалааҕын иһин соххор доҕолоҥ оҕотугар баарбытын-суохпутун биэрбэт инибит. Аны суох диэтэххэ ити кыыс хайдах-туох буолуо биллибэт. Киһи да дьиксинэр. Чэ бээ… Маннык араас санааҕа-онооҕо ылларан, чопчу тугу гыныан билбэккэ, Мойбордоох оһоҕун иннигэр өр олорбута.  Хас да хардаҕас оҕото баарын уокка биэрбитэ. Аал уот үөрбүттүү өрө салаамахтаан, ылбытын тута ыйыстаары, тута күүдэпчилэнэн, чачыгыраччы күлэн-үөрэн, тигинэччи умайан барбыта.
 
 
 

---

Сарсыҥҥытыгар бэрт эрдэ туран, Мойбордоох Баһылай икки хамначчытын кытта, сыарҕалаах атынан ыраах Далбардаахха айаннаабыттара. Иннилэригэр Сындыыһын миинэн, суолларын ыйан-кэрдэн, Тургун уол дьоруолатан испитэ. Аҕыйах хонуктааҕыта Тургуну аан боруогуттан антах анньыбыт тыйыс сирэйдэр-харахтар Мойбордооҕу көрөөт, тута сымнаан, саха киһитин мааныта, ыалдьытымсаҕа буолан, дьүһүн кубулуйалларын көрөн, дьадаҥы уол олус сөхпүтэ. Киһи киһини баайынан, аатынан-суолунан сыаналыырын дьэ өйдөөн, саҥата суох үөһэ тыына испитэ. Алта хонуктарын бэрт холкутук айаннаан, тиийиэхтээх кэмнэригэр Чаппараах атыыһыттаах улахан алаастарыгар киирэн кэлбиттэрэ.
Тургун бастаан утаа үөрбүтэ, өрүкүйбүтэ ханан да суох буолбута. Бэйэтин хайдах эрэ улахан түөкүн, кыра тойонун түһэн биэрбит таҥнарыахсыт курдук санаммыта. Баһыыкка кэргэн кэпсэтэ сатаабыт баламат, кэр-дьэбэр быһыытын Чаппараах атыыһыт Һээн диэбэтин сэрэйдэр да, айанын былаһын тухары дьаарханара ааһан-араҕан биэрбэтэҕэ.
Бэркэ билэр айанын суолунан кэлэн, Сындыыһын, идэтинэн, кытыы сэргэҕэ баайбыта. Онтон ыксыы-саарайа сүүрэн кэлэн, Мойбордоох Баһылай сыарҕалаах атын бастыҥ сэргэҕэ туруорбута.
Икки ыт баара, Тургуну билэн, туора дьону да эйэргии, эккэлии көрсүбүттэрэ. Чаппараах атыыһыт кэлбит сибикитэ, улахан туорай мастаах сыарҕа, хара дьиэ хаҥас өттүгэр, ойоҕоллуу анньыллыбыта ыраахтан харахха быраҕыллара.
Бэркэ долгуйа-долгуйа, сүрэҕэ сүр күүскэ

тэбилээбитинэн, дьонун батыһыннаран Тургун улахан балаҕан аанын боруогун атыллаабыта.Элбэх дьон тоҕуоруһан киирбитин көрөн, дьиэлээхтэр олус соһуйбуттара. Бу дьон быыһыгар өссө кинилэр Тургуннара баарыттан муодарҕаан, саҥа аллайбыттара. Чаппараах атыыһыт ыалдьыттарга чугаһаан, Мойбордооҕу кытта билсэн, эн-мин дэһэн эрдэхтэринэ, Тургун икки хамначчыты батыһыннаран хара дьиэҕэ тахсыбыта. Манна барыта бэркэ билэр дьоно уолу үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ, ыалдьыттары тута иһирдьэ аһардыбыттара. Уолларыттан ону-маны саҥа ыйыталаһыах курдук буолан истэхтэринэ, киһилэрэ сиирэ-халты эппиэттэһээт, сып-сап таһырдьаны былдьаспыта. Тургун төһө да улаханнык дьиксиннэр, кини олоҕор улахан суолталаах быһыы-майгы тахсан эрэрин сүрэҕинэн сэрэйэн, төттөрү тойонун аах балаҕаннарыгар кэлбитэ. Чочумча дьиэ айаҕар тура түһэн баран, дириҥник үөһэ тыынаат, улахан балаҕан аанын арыйа баттаабыта.
Киирбитэ, бэлиэр, дьонноро остуол тула олорбут этилэр. Сирэйдэриттэн-харахтарыттан көрдөххө,  үөрбүт быһыы-майгы суох курдуга. Утары Баһыыкка, үүтүн тохпут оҕо курдук, төбөтүн умса нөрүтэн олороро. Тургуну көрөөт, Чаппараах атыыһыт:
-Тургун, кэл эрэ манна. Бу Баһылай кырдьаҕас кэпсиирэ, чахчы, кырдьык дуо?-диэбитэ уонна уолу ыраахтан чыпчылыйбакка да уун-утары көрбүтэ.
-Кырдьык, барыта кырдьык, -диэт, Тургун остуолга чугаһаан кэлбитэ.
-Ол да иһин, сэрэйбит сэрэх ити отут биэлээх сылгы үөрэ баар буолбутун бэркэ муодарҕаабытым. Оччотугар маннык: бу табыллыбатах күтүөккүт аатыттан,  кыыс саатыгар биир үөр сылгыны биэрэбин. Тургун уонна кэргэн ыларыгар кыыс энньэтин, сулуутун төһө дииргитинэн эмиэ бэйэм төлөһөбүн,- диэн баран Чаппараах атыыһыт Баһыыккатын диэки кыбыс-кытаанахтык көрөн кэбиспитэ.
-Чахчыта да, Тургун киһи быһыытынан киһи сирбэт оҕото. Оттон төрдүн-ууһун түөһэр эбит буоллахха, эн биһигинээҕэр эрэ улахан, ытык киһи төрүөҕэ, улахан үөрэхтээх соҕурууттан кэлбит судаарыскай оҕото. Бэрт үтүө киһи этэ барахсан. Манна биһиэхэ икки сыл олорон баран, хоту көһөрүллүбүтэ. Кэлин истибитим ол дойду ыар олоҕун тулубакка, өлбүт сурахтааҕа. Тургун ийэтэ да киһи сирбэт кыыһа этэ. Үлэһитэ, кыайыгаһа, иэҥэ-дьааҥа суоҕа. Ол иһин кыра эрдэҕиттэн ийэлээх аҕатын батан ис-иһиттэн чэбэр, ыраас.

Оннук-маннык оҕуруктаах өйө, үөнэ-күрдьэҕэтэ суох уол. Онон, Баһылай, күтүөт гыннаргын кэмсиниэҥ суоҕа. Хата, бу мин киһим курдук оттомо суох, тылыгар турбат, атаах күтүөттэммитиҥ эбитэ буоллар, эрэйдэниэ эбиккит, -диэт, уолун диэки кэлэйбиттии     Чаппараах атыыһыт көрөн кэбиспитэ.
-Ама, Баһыыкка, итинник быһыыҥ биллиэ суоҕа

диэбит муҥун дуу? Өбүгэ саҕаттан кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат. Син биир хаһан эрэ чаалыйан тахсар, сааттаах, содур быһыыны-майгыны оҥорбуккун. Төһө да мин бэйэм эйиигин төрөппүт, ииппит буруйум буоллар, киһи олоҕунан оонньуур аньыыта бэрт. Мантан инньэ дьулайа сабыллыбыт киһини  көҥүл-босхо ыытабын. Кии буоларыҥ дуу, киһи буоларыҥ дуу бэйэҥ көҥүлүҥ,-диэн баран атыыһыт туора хайыспыта.
Бу кэннэ уоллаах аҕа икки ардыгар дуоннаах кэпсэтии тахсыбатаҕа. Арай Мойбордоох Баһылай санаата кэлэн, Чаппараах атыыһыты кытта икки күн устата ирэ-хоро сэлэспитэ. Тургуну күтүөт оҥостор бүтэһик, ыллыктаах санааны ылыммыта.
Оттон Тургун уол дьылҕата маннык соһуччу бэлэҕи оҥорбутун итэҕэйиминэ өр таалан, дөйүөрэн сылдьыбыта. Хаһан да истибэтэх аҕатын үтүө сураҕын, эмиэ да хобдох дьылҕатын истэн үөрүөн дуу, курутуйуон дуу билбэтэҕэ. Арай чопчу биири өйдөөбүтэ: бу кини олоҕор тосхойбут үрдүк дьолу мүлчү тутуо суоҕа, төһө кыалларынан дьон итэҕэлин, эрэлин хайаан да толоруо уонна хас биирдии күнүн үтүөнэн олоруо.
 
 

---

Далбардаах Эбэ үрдүнэн үөр чыычаах тэлээрэ көппүтэ, күн сырылаччы тыган, самаан сайыны уруйдуу туойар, уйгу-тунах ыһыах ыһыллар кэрэ кэмэ тиийэн кэлбитэ. Дьон-сэргэ эмиэ бу үтүө күнтэн алгыс үтүөтүн истээри, уйгуну-быйаҥы сомсоору ыраахтан-чугастан тоҕуоруһа мустубута.
Аҕам саастаах, икки ытык кырдьаҕас сиэттиспитинэн хатыҥ мас быыһынан аргыый аҕай хаамсан, ыһыах түһүлгэтигэр чугаһаан иһэллэрэ. Кинилэр хас биирдии хамсаныыларын ааҕа күн уота мастар быыстарынан көөчүктэнэ оонньуура. Сирэйдэриттэн-харахтарыттан көрдөххө, икки кырдьаҕас туохтан эрэ олус үөрбүт, дьолломмут курдуктара.
-Тургун, өйдүүгүн дуо, аан маҥнай эн биһиги иккиэн бу курдук сиэттиспитинэн ыһыахха киирбиппитин? Оо, онно долгуйбутум билигин да баар курдук,-диэн баран  эмээхсин оҕонньоругар эргиллибитэ.
-Оо, Бороскуо, ама, хайаан ол кэми умнуомуй? Ол сахха мин саҕа дьоллоох киһи суоҕа. Сыл-хонук, субу баар курдук ол күнү билигин да өйдүүбүн. Мааны кыыс, кэрэ кыыс, мин Бороскуом, миигин  бу олоххо толору дьоллообут эн эрэ,-диэн баран оҕонньор сып-сылаастык кэргэнин диэки көрөн кэбиспитэ.
-Мин даҕаны сириллибит күнүм мин дьолум, эн курдук киһи анала буолар дьоро күнүм эбит. Дьылҕа бэлэҕэ диэн дьэ дьикти… эйиигин кытта олорбут биир да күммүн кэмсиммэппин,-диэн баран Бороскуо эмээхсин   төбөтүн кыҥнатан кэргэнин санныгар даҕайбыта.
Эмискэ кэннилэригэр оҕолор айманар,  хатан саҥалара чаҕаара түспүтэ:
-Эбээ, эһээ, биһигини тохтооҥ, кэтэһииҥ!-диэбитинэн үс оторой-моторой уолаттар сүүрэн тыбыгыраһан кэлбиттэрэ.
-Эһээ, Моппуу

ол сыыр үрдүгэр хаалан хаалла, ытыы олорор, -дии-дии биэстээх Тиит тохтоон, тыын быһаҕас тыына турбута.
-Оо, тоҕо хааллардыгыт кыра киһигитин, дьоҥҥут ханна бардылар?-диэн соһуйбут курдук Тургун оҕонньор ыйыппыта.
-Иһэллэр-иһэллэр, оол түстүлэр, ээ Моппууну аҕам көтөхпүт, -диэн улахан хос сиэннэрэ Байбаас алаас илин куулатын ыйбыта.
-Дьэ бэрт, оҕолорум, ыччаттарым бүгүн бары мустар дьоро күммүт тосхойбута тоҕо бэрдэй!-диэн баран оҕонньор кыра сиэттэрин биир-биир бэйэтигэр ыга тардыбыта.
Мэник-тэник уолаттар онтон ордук тэбиэһирэн күлэн чачыгыраспыттара, тула холоруктаан эбээлээх эһээлэрин эргийэ сүүрбүттэрэ.
Оттон Мааны Бороскуо үйэ аҥарыттан ордук олорбут таптыыр кэргэнин Тургуну кытта биир кэм чарапчыланан, кинилэргэ чугаһаан иһэр оҕолорун, сиэттэрин, хос сиэттэрин таптыы, сылаанньыйа көрөн, таалан турбуттара. Икки кырдьаҕас сирэйдиин-харахтыын сырдаан, дьылҕа бэлэҕин мүлчү туппатах  сырдык ухханнарыгар бигэнэн туралларын көрүөххэ олус истиҥ уонна олус долгутуулаах этэ.