Саха киһитин олоҕо, кини уйулҕата, айылҕалыын алтыһыыта уонна күннээҕи түбүгэ былыр-былыргыттан Дьөһөгөй оҕотун кытта быстыбат ситимнээх. Ордук от-мас үлэтин үгэннээн турар сайыҥҥы кэмигэр, тиэхиньикэ диэн суох, барыта киһи илиитин күүһүнэн ыытыллар үлэҕэ, сылгы барахсан дьон эрэнэр эрэлэ,  соҕотох көмөлөһөөччүтэ буолара. Былыт диэн ураты мындыр өйдөөх, бэйэтэ туспа майгылаах-сигиуордайлилээх аппыт туһунан ахтыылар биһиги дьиэ кэргэн устуоруйатыгар хаһан да умнуллубат күндү түгэннэр буолан хаалбыттар. Бу кэпсээним ийэм Галина Николаевна ахтыытыттан, Былыт барахсан хайдахтаах курдук киһиттэн итэҕэһэ суох толкуйдуур дьоҕурдааҕын уонна оччотооҕу кэмҥэ дьон-сэргэ хайдах айылҕалыын алтыһан, үлэлээн-хамсаан олорбутун туһунан буолуоҕа. Сайыҥҥы куйаас күннэр. От үлэтэ үрүҥ түүннэри, уһун күннэри быһа тохтоло суох барар кэмэ. Ол саҕана от охсуута, мунньуута, бугуллааһын, онтон тиһэҕэр кээһии — барыта сыралаах илии үлэтэ этэ. Билигин санаатахха, дьон сүрдээх да тулуурдаах, кытаанах санаалаах, этин-сиинин кыаҕа муҥура суох эбит. Биһиги дьиэ кэргэн оттуур сирбит — Үкэ диэн алаас, дэриэбинэттэн чуут отут килэмиэтир тэйиччи сытар, халыҥ тыа быыһыгар саспыт, уу чуумпу, ыраах сир. Отут килэмиэтир диэн билигин массыынанан чаас аҥаара айан, оттон ол кэмҥэ сатыы киһиэхэ эбэтэр акка — биир бүтүн күннээх мүччүргэннээх уонна эрэйдээх суол. Биир оннук ыарахан, эт-сиин ах барыар диэри сылаппыт от үлэтин күнүн кэнниттэн, ийэм уонна кини кэргэнин, мин аҕам, балта Маайа дэриэбинэҕэ төннөргө сананнылар. Үлэ бүтэн, кэбиһиилээх оттор хонуу аайы кэчигирэһэн турдахтара, сайыҥҥы үлэ түмүктэнэн эрэрэ. Дьахталлар күнү быһа мөхсөн, илистэн, атахтара нэһиилэ соһуллар буолан, сатыы айанныылларын санаабатахтара даҕаны. Баар суох эрэллэрэ — Былыт барахсан. Көлөбүт күҥҥэ  сылайбыт, утаппыт, көлөһүнэ тахсыбыт көрүҥнээх да буоллар, дьонун куруук өйдүүр, быраҕан кэбиспэт үтүө кыыл. Онон, ийэм уонна Маайа иккиэ буоланнар, биир акка мэҥэстэн дэриэбинэ диэки айаннаатылар. Айан суола уһун күөл устун, мас муосталары туораан, томтордору дабайан барар. Киэһэлик айылҕа чуумпуран, күлүк уһаан, көтөр-сүүрэр саҥата намтаан иһэр кэмэ. Ат наҕыллык, тэҥник үктээн хаамар. Икки улахан киһини сүгэн иһэр буолан, Былыт даҕаны тэтимин бытаардыбыт, төбөтүн аллара түһэрэн, ыар баттыгаһы уйунан, хайдах эрэ бэйэтигэр тугу эрэ ботугуруур курдук тыынан күпсүйэр. Акка мэҥэстэн иһэр дьон үлэ кэнниттэн уу-нухай утуйуохтарын баҕаран, кэпсэтэллэрэ да аҕыйаабыт, сэниэлэрэ эстибит. Ол курдук айаннаан иһэн, Дьаҥнаах диэн ааттаах алааска, уулаах-бадарааннаах хонууга киирэн кэллилэр. Дьаҥнаах алааһа куруук уулаах, күөх оттоох, тула өттө үрдүк тииттэринэн төгүрүтүллүбүт кэрэ сир. Күнү быһа куйааска сылдьыбыт, онтон ыар сүгэһэрдээх айаннаабыт Былыт барахсан күөл уутун көрөн баран, утаҕын тулуйбата. Ат киһи курдук эппэт-тыыммат, тугу баҕарарын эрдэттэн биллэрбэт. Суол устун наҕыллык хааман иһэн, соһуччу, туох да сэрэтиитэ суох, үрдүк моонньун ууга төҥкөс гынан, утаҕын ханнараары төбөтүн аллара быраҕан кэбистэ. Маайа иннигэр, ыҥыырга олорор ийэм, соһуйбутуттан, уонна олох сылайан туохха да тутуһар, тардыһар кыаҕа суох буолан, ат моонньун устун сырылаан, төбөтүнэн умса  Дьаҥнаах күөлүн кытыытыгар оттоох бадарааҥҥа түстэ. Соһуйуу, куттаныы баар да буоллар, ийэм эчэйбэтэх. Сир сымнаҕас, уулаах буолан быыһаабыт. Маайа кэннигэр ат үрдүгэр олорон хаалбыт, соһуйан ат сиэлиттэн хам тутуспут. Күлүү-салаа, мөҕүттүү буолла. Былыт барахсан туох да буолбатаҕын курдук, төбөтүн көтөҕөн, уһуннук, минньигэстик уулаан баран, дьонун диэки улахан, өйдөөх харахтарынан көрөн турда. Кини көрүүтүгэр «бэйэҕит сэрэниэххитин, мин уулаатым ээ» диир курдук мындыр санаа баара саарбаҕа суох. Ол эрээри, көрүдьүөс уонна дьиҥнээх эрэй бу түгэнтэн саҥа саҕаланна. Ийэм бадараантан туран, таҥаһын соттон баран, төттөрү акка ыттан олороору гынна. Сайын ортото,  сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри охсууга сылдьыбыт ийэм сэниэтэ олус намтаабыт, үрдүк ыҥыырдаах акка атаҕын көтөҕөн тахсара кыаллыбат буолбут. Иккиэн сүбэлэһэн баран, алаас тула кэчигирэһэн турар үрдүк чөҥөчөктөрү туһанарга быһаарыммыттар. Дьаҥнаах алааһа былыр үрдүк тииттэрдээх алаас буолан, кэрдиллибит мастарынан чөҥөчөктөрө элбэхтэр. Маайа аты биир үрдүк, табыгастаах тиит чөҥөчөгөр чугаһатан аҕалла. Ийэм ол чөҥөчөккө ыттан тахсан, акка олороору атаҕын өрө көтөҕөн истэҕинэ — Былыт эмискэ биир-икки хардыыны иннин диэки оҥорон, чөҥөчөгү ааһа барда. Ийэм атаҕа салгыҥҥа хаалан, эмиэ сиргэ түстэ. «Тохтоо, манна тур!» — диэн Маайа атын төттөрү, эмиэ чөҥөчөккө сыһыары тарта. Ийэм эмиэ ыттан тахсан, акка үктэнээри гынна — Былыт эмиэ иннин диэки биир хардыыны оҥордо. Дьэ, манна ат мындыр өйө уонна киһини кытта күрэһэ саҕаланна. Былыт барахсан икки улахан киһини уһун суолга мэҥэстэн сылайбытын туох баар ньыманы туһанан көрдөрө сатаата. Кини өйдөөтөҕө: биир киһи олороругар сөп, оттон иккис киһи ыттар кэмигэр иннин диэки бардахха, сатаан олоруо суоҕа. Ат айылҕаттан туох баар өйүн түмэн, ийэм акка олорорун туох баар күүһүнэн утарда. Дьаҥнаах алааһын тулатыгар баар туох баар чөҥөчөктөрү биир-биир кэрийдилэр. Маайа атын саҥаттан саҥа чөҥөчөккө чугаһатар, ийэм хас чөҥөчөк аайы ыттан тахсан холонон көрөр. Былыт эйэҕэстик, туох да мөҕүттүүтэ суох, чуумпутук хааман кэлэн чөҥөчөк таһыгар тохтуур. Ийэм атаҕын көтөҕөн, ыҥыыртан тутустаҕын кытта, Былыт сүрдээх чопчутук, буруйа суох көрүҥнээхтик иннин диэки хааман иһэр. Дьахталлар абаран кыһыйаллара уонна күлэллэрэ тэҥэ суох. «Бу хайдах эрэйдээх дьиибэ кыылый!» диэн мөҕөн да көрөллөр, кымньыылыахпыт диэн сананаллар да, сылайбыт, үтүө көлөнү ким атаҕастыай? Хас да уон чөҥөчөгү кэрийэн, холонон көрөн баран, ийэм тулуура бүттэ. Сылайбыта туох да муҥа суох, этин-сиинин кыаҕа баранан, өһүргэнии уонна кыһыы сабардаата. — Чэ, буоллун! Сатыы да тиийиэм! Бу аппыт миигин илдьиэн баҕарбат эбит. Бэйэҕит айаннааҥ, мин мантан сатыы тиийиэм, — диэн баран, ийэм кытаанахтык санаммыт көрүҥнээхтик, суолу устун түргэн-түргэнник, сатыы хааман киирэн түһүнэ турда. Маайа, хайыай, Былытыгар соҕотоҕун хаалан, наҕыллык, уруккутун курдук аттаах айаннаата. Ат тута уоскуйан, биир киһини сүгэн, тэтимин булан, дьиэтин диэки өссө эрэллээхтик үктээн барда. Дэриэбинэ билигин да тэйиччи — кылгас суол буолбатах. Сатыы киһиэхэ ордук ыарахан. Ол эрээри киһи кыһыйбыт, кыыһырбыт кэмигэр этигэр-сиинигэр хантан эрэ көстүбэт күүс, иккис тыын киирэр үгэстээх. Ийэм ону-маны толкуйдаабакка,  түргэнник хааман истэ. Киэһэрэн, салгын сөрүүдүйэн барда. Киэһээҥҥи ынахтарын ыамын саҕана, ийэм, барытын тулуйан, нэһиилэ атаҕын соһон, дэриэбинэҕэ киирэн кэллэ. Дьиэтигэр тиийэн, ынаҕын ыан, чэй оргутан, ас буһаран, уоскуйан, дьэ, Маайалаах хаһан кэлэллэрин кэтэһэн олордо. Дьиктитэ диэн, ийэм санаатыгар, аты мэҥиэстибит киһи быдан эрдэ дьиэҕэ кэлиэхтээх этэ. Оттон Маайалаах суохтар да суохтар. Күн киирэрэ чугаһаата, аттаах киһи кэлэр да кэмэ буолла. Ол кэннэ дьэ, таһырдьа аппыт көһүннэ, ыттар үрэн бардылар. Дьиэ аана аһыллан, Маайа сылайбыт-элэйбит көрүҥнээх киирэн кэллэ. — Хайа, бу туох буолан бачча хойутаатыгыт? Мин сатыы эһиги иннигитинэ кэлбиппин — диэн ийэм соһуйан ыйытта. Маайа олус сылайбыт буолан, тыын ылан, нэһиилэ күлэн кэпсээн барда. Сүрүн биричиинэтэ — биһиги мындыр аппыт, Былыт обургу эбит. Былыт, соҕотох киһини сүгэн, улаханнык сылайбатахтыы, дэриэбинэҕэ эрдэ киирэн кэлбит. Ол эрээри, дэриэбинэ уулуссатыгар үктэнээтин кытта, кини бэйэтин туспа быраабылатын сахпыт. Тайҕаттан, чуҥкук от үлэтиттэн кэлбит кыыл, дьон олорор сирин, ыаллар олбуордарын көрөн, туох эрэ дьикти, бэйэтигэр эрэ өйдөнөр үөрүүгэ ылларбыт. Былыт дэриэбинэ устун тута дьиэтин диэки барбатах. Кини хас биирдии ыал олбуорун аанын таһыгар тиийэр уонна тохтуур эбит. Маайа атын кымньыылаан да, көрдөһөн да көрбүт — Былыт сиртэн силис тарпыт курдук турунан кэбиһэр буолбут. Ыал аанын сыттыыр, тугу эрэ кэтэһэр курдук өр баҕайы көрөн турар. Баҕар, урукку дьыллартан ити ыаллартан ким эрэ киниэхэ саахар дуу, килиэп дуу биэрбитин саныыра буолуо, эбэтэр бэйэтин «дэриэбинэҕэ кэллим» диэн көрдөрө, биллэрэ сатыыра буолуо. Биир ыал аанын таһыгар турбахтаан баран, Маайа нэһиилэ үтүрүйэн, көрдөһөн-ааттаһан, салгыы хаамтарар. Онтон Былыт салгыы айаннаан иһэн, аны иккис ыал олбуоругар тиийэн эмиэ тохтуур. Ол курдук, дэриэбинэ уулуссатын устун, туох баар ыаллар ааннарын биир да сыыһата суох барытын кэрийбит, барыларын «бэрэбиэркэлээн», көрөн-истэн, уһуннук турбахтаан, Маайаны муҥутуурдук эрэйдээн баран, дьэ, киэһэ хойут дьиэтигэр тиэрдибит. Ийэм уонна Маайа ол киэһэтин чэй иһэ-иһэ барытын быһаарсан, үлэлэрин сылаатын умнан туран дэлби күлбүттэр. Дьаҥнаах чөҥөчөктөрүн барытын аахпыттара, онтон дэриэбинэ ыалларын олбуордарын барытын кэрийбиттэрэ — ити барыта Былыт барахсан мындыр өйүн, көрдөөх майгытын уонна киһини кытта алтыһар ураты ньыматын түмүгэ. Билигин, сыл-хонук ааһан, оччотооҕу ыарахан үлэ сыллара, оттуур сирдэрбит, куйаас күннэрбит барыта номох буолан умнуллубаттык дууһаҕа иҥэн хаалбыттар. Эдэр ыччат билигин ол олоҕу көрбөтөх, билбэтэх буоллахтара. Ол эрээри, биһиги өбүгэлэрбит, аҕа көлүөнэ дьоммут үлэлэрэ-хамнастара, айылҕалыын уонна кыыллыын-сүөллүүн ситимнэрэ маннык боростуой, ону кытта дириҥ ис хоһоонноох, көрдөөх-дьиибэлээх түгэннэртэн турар. Былыт курдук өйдөөх, үлэһит аттар саха норуотугар куруук баар буоланнар, ыарахан кэмнэри туораан, инникибит диэки эрэллээхтик хардыылаан кэллэхпит. Ол мүччүргэннээх, чөҥөчөгү аахпыт, олбуору кэрийбит сырыылар билигин биһиэхэ сырдык мичээри, күндү ахтыыны эрэ бэлэхтииллэр. Сайдам   КЭПСЭЭН: Былыт
edersaas.ru сайтан