Бүгүн ахтыллар дьоруой, баҕар, сиэр-майгы, быһыы-туттуу өттүнэн киһи соччо холобур оҥостубат киһитэ буолуо эрээри, кини олоххо дьулуһуутун, ыарахаттары мүлчү түһэр дьоҕурун, туохтан да самныбат санаатын, биһиги саныахпытыгар, сөҕүөххэ, үтүө холобур оҥостуохха сөп курдук.       Кини төһө да тыйыс бэрээдэктээх сэбиэскэй систиэмэ кэмигэр олорон аастар, бэйэлээх бэйэтин олоҕун-дьылҕатын партком, райком уураахтарыгар олоҕурбакка, ханнык да холкуос-сопхуос тойонун хамаандатынан, этиитинэн салайтарбакка олорон ааспыта. Этэргэ дылы, дьылҕатын муоһатын бэйэтэ хайдах сатыырынан, саныырынан салайан үйэтин моҥообута, хааччаҕа суох көҥүл олоҕу талбыта. ***    Уонча сыллааҕыта дойдубар үлэлии сылдьан туох эрэ наадаҕа улуус киинигэр киирэрбэр, оройуон балыыһатыгар сытар биир оҕонньорго аймахтара кэһии ыыппыттара. Сааһыары быһыылаах этэ. 80-ча саастаах Өлөксөйү уруккуттан билэр киһим – бэрт тыйыс, нүһэр оҕонньор. Бөһүөлэк дьоно барыта дьулайар, кутун баттатар, дьалты туттар киһитэ этэ. Тэҥнэһиэм дуо, бэркэ сүрэҕэлдьии-сүрэҕэлдьии балыыһаҕа тиийэн оҕонньору көрүстүм. Өлөксөй оҕонньор биир улахан палаатаҕа соҕотоҕун сытар эбит. Мин көрдөхпүнэ, букатын уһугулаан сытар, соҕотох хараҕа уолан көмүскэтин түгэҕэр түспүт, быста ыран уҥуохтаах-тириитэ эрэ хаалбыт, куп-кубаҕай. Быһата, ыарахан хартыына. Бэйэтэ кэпсээбитинэн, хамсаатаҕын аайы сүһүөҕүн уҥуохтара арахсан хаалар буоланнар, илиитин да, төбөтүн да көтөҕөр кыаҕа суох буолбут. Ол эрээри, ураты эрчимнээх куолаһа кыратык даҕаны эмсэҕэлээбэтэх. Туох да буолбатаҕын курдук, быраастар тугу да эмтээбэттэрин, күн аайы киирэн өлбүтүн-өлбөтөҕүн эрэ бэрэбиэркэлээн тахсалларын уо.д.а. туһунан харыыта суох дэлэйдик ыаһахтыы сытта. Ханна да ыксыыра суох буолан уонна өлөөрү сытар кырдьаҕас киһини хомотумаары, олус болҕойон истэбин, күө-дьаа буолабын. Оҕонньорго ыалдьыт сылдьыбат буолан киһини кытта кэпсэппэтэҕэ өр буолбут, сэһэнэ-тэппэнэ бүтэн быстыбата. Дьиҥинэн, урукку өттүгэр айах атан кэпсэппэтэх дьон буоллахпыт. Тиһэҕэр тиийэн, «өлөөччүлэр палааталарыгар симэн сытыараахтыыллар даҕаны, тохтууллара буолуо, кинилэр аайы өлөн бэрт. Оннооҕор буолуоҕу мүлчү түһүллүбүтэ. Аны күһүн бултуу барбакка манна тиэрэ түһэн сытыам дуо?!» диэн бэрт эрэллээхтик күлэ-күлэ пакаалаһан араҕыста. Бөһүөлэккэ олорор аймахтарыгар үүтээнин сөргүтэллэригэр, ханна эрэ тыаҕа кистэнэ сытар саатын-сэбин киллэрэн бэлэмнииллэригэр илдьиттээтэ. ***    Сайыныгар оҕонньору «өлбүт үһү» диэн сурахтар тарҕаннылар.    Биирдэ күһүн уу баһа сылдьан, Өлөксөй оҕонньор өрүс кытыытыгар, куолутунан, маатыралыы-маатыралыы кимнээҕи эрэ үөхсэ турарын көрөн олус соһуйдум. Өлбөтөх эбит. Уһун эрэһиинэ саппыкылаах, икки саа сүгэһэрдээх, кириэс-мараас батарантаас бөҕөтүн иилиммит, үрүсээгин иһиттэн сүгэ уга көстөр. Били балыыһаҕа сыппытыттан атын сирэй-харах. «Илдьиппин тоҕо тиэрдибэтиҥ, эппэтэх үһүгүн!» дии-дии соҕотох уоттаах хараҕын кырыктаахтык симириктэттэ, ол быыһыгар күллэ-салла. Сотору мотуорканан аймахтара уолаттар кэллилэр, оҕонньор «б...ттэр, тоҕо бытааҥҥытый, чааһы быһа күүттүм!» диэн уолаттарын баргыйбытынан оҥочоҕо түөһүллэн киирэн кэтит санна сүгүллэҥнээтэ.    Онно олус сөхпүтүм, бэркиһээбитим. Ити айылаах быста дьүдьэйбит, кыайтарбыт кырдьаҕас оҕонньор хайдах өрүттэн киһи буолбутун кыайан хотон өйдөөбөтөҕүм. Ол эрээри, санаа күүһэ олоххо улахан быһаарар оруоллааҕын онтон ыла удумаҕалыыбын.    Эһиилигэр саас Өлөксөй оҕонньор балыктыы сылдьан ууга түһэн өлбүт сураҕа иһиллибитэ, өлүгүн булбатахтар этэ.   ***    Оччолорго сүүрбэччэлээх эрэ оҕочоос оҕонньору кытта балыыһаҕа, итиччэ түбэһэн баран, сиһилии сэһэргэспэккэ хаалбыппын күн бүгүнүгэр диэри кыһыйа саныыбын. Дьикти айдарыылаах оҕонньор эбит этэ, кэлин санаан көрдөххө. Үс чааһы быһа кини олоҕун ту´унан элбэҕи кэпсээбитэ эрээри, мүлчүргэннээх өттүн баһа-атаҕа эрэ өйбөр хаалан хаалбыт. Ону тиэрдэргэ холонобун. ***    Өлөксөй сүүрбэтин туола илигинэ нэһилиэктэригэр маассабай холкуостааһын саҕаламмыт. Аҕата ол кэмҥэ Улахан Буотама, Биитим, Чаара өрүстэринэн, Бодойбонон сылдьан кыралаан эргинэр, тайҕа тоҥустарын кытта ылсар-бэрсэр булчут идэлээх бэрт сытыы киһи эбит. Өрүс хордоҕойдоругар оттоон (онно оттуур ходуһа суох сирэ) бэрт эрэйинэн аҕыйах ынаҕы, сылгыны тутан, сүрүннээн, табаны иитэн, бултаан-балыктаан олорбуттар. Холкуостааһын сүпсүлгэнэ буолбутугар, «баайгын» диэннэр Өлөксөй аҕатын кулаактаары ыынньаҕалаппыттар. Маныаха, биир күһүн, өрүс турбутун кэннэ, оҕонньор иитимньи сүөһүтүн барытын «кэрдэн», хаһаас түүлээҕин барытын тиэнэн баран, икки улахан уолун илдьэ аҕыс турку табанан Бодойбо диэки күрээбит. («Бука, баайын мэнэйдэһэн көмүскэ кубулутаары гыммыта буолуо» диэн ону Өлөксөй сабаҕалыыр.) Уонна сураҕа суох сүтэн хаалбыт. Хас да сыл буолан баран кинилэр табаларын туркулара ыраах тыаҕа ыһылла сыталларын дьон көрбүттэр, ону киһи эрэ барыта «кыһыл хамыһаардар баайдарын халаары өлөрдөхтөрө” диэн тойоннообут. Ол оннук хаалбыт.    Тулаайах хаалбыт эдэр уолу, «күрүөйэх кулаак уолун», оччотооҕу холкуостар кылаассабай өстөөх курдук көрөн бэркэ көйгөлөөбүттэр, мунньахтарга ыҥыра-ыҥыра кирдиэлэппиттэр, тайҕаттан тутан киллэрэн күһэйэн үлэлэтэ сатаабыттар. Маны сөбүлээбэккэ Өлөксөй, «барыларыгар кокуоска биэрэн баран», атах-балай барбыт. Бүлүү улуустарыгар, Өлөөҥҥө, Анаабырга, Дьэһиэй, Таймыыр, Лаабыс күөллэригэр тиийтэлээбит, уонча сылы быһа туундаранан-тайҕанан сылдьыбыт, өлө-өлө тиллибит.   Өлөксөй кэпсээнэ    Уончалаах оҕо сылдьан өлө сыһан турардаахпын. Аҕам илим өрө олорон тугу эрэ соруйбутун ыла сайылык балаҕаныгар муҥ кыраайбынан, ыллаан ыыра барбытынан, сүүрэн тибигирэйэн тиийдим. Аан тутааҕын харбыахча буолан эрдэхпинэ, ааным бэйэтэ тэлэллэ түстэ. Туох эрэ хара «барыс» гынна, ынырыктаах куһаҕан сыт саба биэрдэ. Өйбүн сүтэрэн баран, үс хонук буолан баран биирдэ өйдөммүт үһүбүн. Таайбыт Орсоох Киргиэлэй диэн ойуумсуйар киһи көрүүлэммитинэн, дьиэҕэ ордууланан сыппыт абааһыны олус улаханнык ыллаан соһуппуппун, ол иһин сиспин быһа курбуулаабытыгар кутум ыстаммыт. Таайым эппитинэн, бүтүн оҥоһуулаах, улахан айдарыылаах киһи эрэ буолан тыыннаах хаалбыт үһүбүн. Ол амырыын куһаҕан сыты, өлбүт киһи куорун курдук абааһы сытын, күн бүгүнүгэр диэри умнубаппын. Мэйиибэр тиийэ олорон хаалбыт. Букатын хойукка диэри ол сыты саныы-саныы аҕынньым төллөр, хотуолуур этим. ***    Дьэһиэйгэ-Хоотуҥкаҕа ол саҕана Бүлүү улуустарын хотугу нэһилиэктэриттэн олус элбэх күрүөйэх тиийэн илэчийэ сылдьыбыта. Кулаактааһынтан куоппут баайдар, бандьыыт сэриитин кыттыылаахтара, сууттан-сокуонтан куоппут ороспуойдар, о.д.а. араас илэчиискэлэр элбэхтэрэ. Ойууннары сонордоһуу кэмэ буолан эбитэ буолуо, наһаа элбэх күрүөйэх ойуун баара. Олор истэригэр тыалы-буурҕаны талбытынан түһэрэр, эһэҕэ-бөрөҕө кубулуйар, айыыны-абааһыны икки ардынан улуу хомуһуннаах ойууннар кытта түбэһитэлииллэрэ. Арба даҕаны, кэлин норуот эмчитэ буолбут Ньыыкан ойууну онно сылдьан эмиэ көрөн турардаахпын. Күрүөйэхтэр, үксүгэр, хастыы да киһилээх бөлөхтөрүнэн сылдьаллара. «Былаас илиитэ сиппэт» диэн онно тиийэн эрдэхтэрэ буолуо. Ол эрээри былаас илиитэ онно да тиийэр этэ. Кубулунан сылдьар кыһыл хамыһаардар оннук дьону сонордоһо сылдьан туох да суута-сокуона суох ытыалаан-өлөртөөн иһэллэрэ, талбыттарынан туталлара-хабаллара. Онон, ким да кими да итэҕэйбэтэ, кэлии дьон бары бэйэ-бэйэлэрин абааһы көрсөллөрө.    Арай, биирдэ, доҕор уолбунуун Хоотуҥка өрүһүттэн уонча көстөөх сиргэ баар симиэбийэ балаҕаныгар түмсэн хаартылыы олорор дьоҥҥо таба түбэстибит. Бэйэбит курдук туох да улахан сыала суох дьэллигирэ сылдьар Бүлүү сүнньүн дьоно эбит. Төрдүөлэр. Хаартылааһын буолла. Анарааҥҥы дьон салайааччыларын, дьиэгэнийбит киэҥ сытыы харахтаах, өрүүлээх суһуохтаах эдэрси киһини кытта баарыстыы олорон балыйсан турдум. Оччолорго мин күүһүм-уоҕум ортотугар сылдьабын, эдэрбин, баламаппын. Остуол уҥуор-маҥаар олорон тылынан ыыстаһыы, үөхсүү саҕаланна. Анарааҥҥы киһим кыйаханан сирэйэ эбир-чуоҕур буолла, омунугар саҥарбат да буола боптордо, хараҕа иирээкилии сүүрэлээтэ... Ол олорон, биллэрбэккэ эрэ, остуол аннынан этэрбэһин оһуттан быһаҕын сыыйан ылан, өйдөнөр бокуой биэрбэккэ сирэйбин туора иккитэ суруйан ылла. Бастакы далайыытыгар харахпын туора сотто, иккиһигэр хабарҕабар суоттаммыт этэ даҕаны, быһаҕа сыҥаахпыттан халтарыйан моонньубун сиирэ дайбаата. Хабарҕабын да, үөс тымырбын да, хата, таарыйбата. Быһахтаһа үөрүйэх киһи быһыылаах этэ эрээри, мин туспар, хата, дубук туттан дьоллообута.  Мин тута муостаҕа таралыс гына түстүм, өйбүн сүтэрдим. Хаан өрө ыһылла түстэҕэ. Доҕор уолбун тута сүнньүн анньан кэбиспиттэр этэ. Ол кэннэ хаартыһыттар иккиэммитин соһон таһааран чугастааҕы күөлгэ быраҕаттаан кэбиспиттэр. Ууга тимирэ-дагдайа сылдьан өйдөнөн кэллим. Тыаллаах баҕайы түүн, муус тымныы ууга босхо кутаттан тутуһан баран сарсыардааҥҥа диэри күөлү уҥуор-маҥаар устуһа сырыттым. Өйбүн сүтэрэ-сүтэрэ өйдөнөбүн эрээри, кутаттан тииспинэн-тыҥырахпынан барытынан тардыһан чыраахтаһа сылдьабын, отой ыһыктыбаппын, ыыттым да тута таастыы тимирэр буоллаҕым. Сарсыныгар ааһан иһэр дьон түбэһэ кэлэн быыһаабыттара. Сиспин тоҥорон ыйтан ордук кыайан хаампакка, көнтөс атахтанан сытан тахсыбытым. Били күтүрдэр хаһаас аспытын, таҥаспытын, табаларбытын барытын илдьэ барбыттар этэ. Ити курдук, уонча кырса туһугар балыйсабын диэн ыт буола сыспыттааҕым. ***    Сэрии сылларыгар эмиэ туох да докумуона суох, ханна да учуокка хабыллыбакка, сэриигэ ыҥырыллыбакка ускул-тэскил сылдьыбытым. Биир күһүн төрөөбүт дойдум чугаһыгар, Нүүнэ өрүс тыаларыгар, бултуур үүтээммэр киэһэ утуйаары олордохпуна, ыалдьыттар тиийэн кэллилэр. Бэһиэлэр. Амырыын дьон. Сэрии бастакы сылларыгар, ньиэмэстэр кыайан барбыттарыгар, Саха сирин барытын да үрдүнэн бандьыыт сэриитигэр актыыбынайдык кыттыбыт дьону барыларын тутан ылан хаайталаан кэбиспиттэрэ быһыылааҕа. Айдааны тардыахтара, ньиэмэстэргэ эргийэн биэриэхтэрэ диэн. Ол дьон сунтаардар эбит. Тутаттаан ылан Бүлүү куоратын хаайыытыгар илдьэн истэхтэринэ харабылларын «дьарыйан» баран күрээн хаалбыттар. «Дьарыйдыбыт» диэбиттэрэ, хайдах гыммыттарын билбэтим. Бодойбо суолун тутуһан иһэллэр эбит. Урут элбэхтик сылдьыбыт сирдэрэ үһү. Хаччаҕай бастаах, атын сиртэн аҕалан олордон кэбиспит курдук улахан сыҥаахтаах, бүлгүгүр сарыннаах, олус күүстээх дьүһүннээх улахан киһи баһылык курдук туттар-хаптар. Бөдөҥнөрө-садаҥнара, сирэйдэрэ-харахтара ыарахана, киһи утары көрүөн да тардынар дьоно. Киһи хаана ыстаммыт дьоно буоллахтара. Оччотооҕу дьон, уопсайынан, олус толуу-бөдөҥ буолаллара. Мин даҕаны, ууну-уоту, өлүүнү-сүтүүнү ортотунан ааспыт, киһи мыыммат киһитэ буоллаҕым буолуо эрээри, сабырыйтара-киэптэтэ санаабытым. Дьонум аһаан-сиэн хоннулар, хардарыта уорбалаһан сүгүн утуйбатыбыт да быһыылааҕа. Сарсыарда бараары туран кэпсэтэллэриттэн иһиттэхпинэ, икки аҥыы арахсарга быһаарыммыттар. Бэйэ-бэйэлэрин кытта тапсыбаттар бадахтаах. Сорохторо – Бодойбо, сорохторо Аанньаах аартыгын тутар буолбуттар. Быраһаайдаһан тахсан барааттарын кытта, «хата, сүгүн дьүгэлийдилэр...» диэх курдук санаа кылам гынан эрдэҕинэ... дьонум таһыттан туран аан курдат саанан ытан ньиргиттилэр. Үүтээммэр киирэллэригэр таһырдьа сааларын кистээн хаалларбыттар эбит. Түөспүн курдары сүүрдэн кэбистилэр. Уонна, ааны аһан да көрбөккө бара турбуттар. Ыкса күһүн, үүтээн тоҥ буор муостатыгар хас да күнү быһа кыа хаанынан уста сытан баран, тэҥнэһиэм дуо, туран оһох отторго, ас астанарга күһэлиннэҕим дии. Найыланар киһим суох буоллаҕа.    60-с сылларга Сунтаар Хочотугар тиийэ сылдьан ол киһибин көрсөн турардаахпын. Баһылыктарын. Тиийэн сэһэргэһэн, «иэспит-күүспүт суох» диэн илии тутуһан арахсыбыппыт. Оччотооҕу дьон албынныыры сатаабаттар, доҕотторо киниттэн ыйытыга суох ыппыттар этэ. Хайа, уонна кинилэри да өйдүөххэ сөп буоллаҕа. Өскөтүн мин тута сүүрэн тиийэн былаастарга үҥсүбүтүм буоллар кинилэри тута сырсан ситэттиир буоллахтара. Өр күрүү сылдьыбыт киһи ону баҕас өйдүүбүн. Ол киһи үйэтин моҥоон өлбүтэ... ***    Ити эрэ буолуо дуо, Өлөксөй оҕонньор өлө сыспыт түгэнэ бэрт элбэх эбит. Ол курдук, биирдэ, арыый сааһыран баран, туу сүгэһэрдээх тыа быыһынан хааман истэҕинэ оҕолоох эһэ саба түһэн хомурҕанын, хас да ойоҕоһун тоһутан, холун таһааран, тырыта тыытан өлөрө сыспыт. Ону, эмиэ киһитэ кини буолан, эһэ убахтыы сырыттаҕына өлбүтэ буолан албаһыран тыыннаах хаалбыт уонна балтараа көс ыраах бөһүөлэккэ сор бөҕөнөн тиийэн киһи буолбут.    Өлөксөй кэпсээнинэн, кини хаста да ыал буола сылдьыбыт буолан (хаһын өйдөөбөт этэ, үрдүттэн «ону мин өйдүүр үһүбүн дуо, элбэхтик» диирэ), оҕолоро-уруулара сир-сир аайы элбэхтэр үһү. Маны тэҥэ, кэпсээнин быыһыгар, «наар ити курдук халана, атаҕастана сылдьыбыт киһи дии санаама, син суолбун солонон сылдьыбыт киһибин» диэн бэрт түгэхтээхтик, таайтара былаан хаста да кыбытан ылбытын өйдүүбүн.   Егор Николаев.
kyym.ru сайтан