Киһи обургу мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр үөйбэтэҕин-ахтыбатаҕын барытын көрөр. Баҕар-баҕарыма, ол эйигиттэн тутулуга суох. Онон биир курдук санаатахха, олоҕуҥ бастакы ыстыраныыссаларыгар саҥаны, сонуну хайаан да билэҕин. Оттон онтуҥ эйиэхэ хайдах дьайара – туспа боппуруос. Сорох киһи олох оннук омуннаах долгунугар олорсон арааска бары тиийэр, сорох онно кыттыспакка, кытылтан кэтээн көрөөччү буолан, соннук туран хаалар. Онто аһыы да, ньулуун да, өйү өрүкүнэтэр да, төттөрүтүн, саппаҕырдар да буоларын хантан билиэй онно атаҕын тумсун да уган көрбөтөх эрээри.        Мин, сороҕор сээбэҥнээн, кэтэмэҕэйдээн да ылларбын, туохтан да аккаастаммытым диэн суох курдук: харахта симнэ киирсэн иһэбин. Онтум арааһынан бары диэлийэн тахсар курдук. Холобур, итиччэ омуннаахтык таптаспыт Сибиэтэбин кытта Уһук Хоту туундара аҥаардаах сиригэр арамаантыкалаан аарыгырбакка, Дьоллоох Дьокуускай куоракка нам бааччы олорбуппут буоллар, ама, атырдьах салаатыныы икки аҥыы арахсан айманыа этибиэт?! “Бакаа оҕолонумуох, оннубутун-тойбутун булан баран биирдэ ол туһунан саныах” диэн былааннаммыттаах буола-буола! Ол эрээри ким билиэй, арай, онно – куорат сиргэ – Сибиэтэбин кытта оҕо-уруу тэнитэн, олоруохпут эбитэ дуу, оннооҕор омуннаахтык огдолуйуох муҥмут эбитэ дуу? Ааһар аастаҕа, ол сахтары аны кэлэн хантан төнүннэриэҥ баарай.    Ол эрээри онтон олохпор оҕустардым дуу, суох дуу? Суох быһыылаах. Сибиэтэ да онтон атыннык санаабатаҕа чахчы. Омун-төлөн бэрдэ, кини киһи, баччанан ол Охрименкотыттан арахсан, хайа эрэ омукка көспүтэ ыраатта да ини. Эйэҕэс-сайаҕас майгылаах барахсаҥҥа саҥаттан саҥа аартык аһыллан иһэр буолуохтаах. Оттон мин ити чааһыгар олус нэспин быһыылаах, кыраҕа да сөп буолан хаалабын.    Дьэ, бу түһээн да баттаппатах дойдубар – Сулуруолаахха – кэлэн дьуоҕаран сыттаҕым. Маҥнай утаа “Сулуруолаах” диэни “сутуруолаах” диэн истэн бутуйарым. Онтум баара, “сулуруо” диэн тыл суолтата “мунду” буолан соһуппута. Хата, түөлбэ тыл арааһын манна кэлэн биллим. Ити барыта саха бүттүүн тылыгар киирэн хааллаҕына, тылбыт баай-талым да буолсу. Дьэ, ити курдук туох барыта ханна эрэ сирдиир ыллыктаах, ол түөрэтэ туох эрэ түмүктээх буолара саарбахтаммат.    Уйбаныаптар сүрдээх чэбэр ыаллар. Баҕар, сүөһүнү туппаттарыттан да буолуон сөп. Кырдьыга баара, ону көрөргө бириэмэлэрэ да суох курдук – күнү быһа үлэҕэ мөхсө сырыттахтара. Аҕалара Бэтэринээр Бэрпиирий, Дьокуускай эргинтэн кэлбитэ быданнаабыт эр бэрдэ, учаастак кэрийэртэн ордубат. Бөһүөлэккэ кэллэҕинэ, дьонун уу нуурал олохторун дьалкыппахтыы түһэн, добуочча сөп гынаттаан баран, хаһааҥҥа эрэ диэри аттанар.    Үнүр үлтү хаайан, “хаһаайыны убаастыах тустааххын” диэн култаҕар үрүүмкэҕэ буокка кутан үҥүлүппүтэ. “Бииринэн сөп буолуом” дии санаабытым баара, иккиһи, онтон үсүһү түһэрэргэ тиийбитим. Сарсыныгар төбөм ыалдьан, нэһиилэ сүөдэҥнээн сылдьыбытым, хата, өрөбүл буолан абыраабыта. Эмиэ дьикти олохтоох ыаллар быһыылаах. Эрэ баарыгар Северина илиитэ-атаҕа хам бааллыбыт курдук буолан хаалара, били, миэхэ сытыырхайар бэйэтэ үрдэр – антах, эҕирийдэр бэттэх сылдьара.    Салҕааһын дьиэ түгэх хоһугар – Киристиинэ, ортоҕо – мин, ойоҕоспунааҕы паньыара быыстаах быыкаа хоско Северина Бэрпиирийин кытта утуйаллара. Ирбэ тоҥноох хоту дойду буолан, дьиэлэрэ аллараттан аргыардаах, онон ордук түүнүн тымныы: инчэҕэй тирээпкэ муостаҕа хам сыстан хаалар.    Бу нэһилиэккэ биир сөбүлээбэтэҕим – аҕыйах сыллаахтан бэттэх баанньык сабыллыбыта. Урут нэдиэлэҕэ үстэ: бээтинсэҕэ – эр дьон, субуотаҕа – дьахталлар, баскыһыанньаҕа оҕолор (эбиэккэ диэри – уолаттар, эбиэттэн киэһэ – кыргыттар) сууналлара үһү. Онтон ороскуотун саппат диэн, букатын тохтоппуттар.    Сорох ыал, хаһаайыстыбаҕа сыстаҕас өттө, быыкаа баанньык дуомнаах, оттон Бэрпиирий курдук дьиэтигэр түптээн олорбот аҕалаах ыалларга хантан кэлээхтиэй – киэһэ, киһи барыта оронун булбутун кэннэ,  дьиэлэригэр сууммута буолан сүпсүгүрэллэр.    Дьиэлээх тойон, учаастактан кэлбит киэһэтигэр оһох иннигэр көхсүн этитэ-этитэ баалынайга олорон биэрбитин кэргэнэ сууйан чалымнаппыта. Мин даҕаны, Киристиинэ даҕаны хоспутуттан быкпатахпыт. Бэрпиирий, сөтөллөн хахсайа-хахсайа, бэркэ астынар, өссө тугу эрэ кыдьыгырар быһыылааҕа: сотору-сотору Северина “сүгүн олор!” диир саҥата иһиллэрэ. Онтон, түүн үөһэ, паньыара быыс кэннинээҕи хоско дьыбаан тыаһа сүрдэммитэ: хаһаайын хас эмэ хонуктаах ахтылҕанын таһааран, ыараханнык тыыналыырын быыһыгар биир кэм түһүөлээ да, түһүөлээ буолар курдуга.    Бу тыаһа истэ сытан Сибиэтэлиин таптаһарбын санаан кэлбитим. Бэрпиирийдээххэ холоотоххо, биһиги, дьэ, омуннаахтык да таптаһар эбиппит. Кырдьык, хоспутугар ким да мэһэйдээбэт, бэйэбит эрэ баар буоллахпыт, онон тууйуллан-хаайтаран хаалбыт эниэргийэ хайдах төлө биэрэн тахсарын кыайан хонтуруоллаабат да этибит. Сибиэтэм өйүгэр туох көтөн түһэрин барытын саҥарталыыра, онто миигин эбии күөртээн биэрэрэ. Тыыммытын таһааран, астынаан-астынан баран, ороммутугар налыс гынан хааларбыт...    Үүт маҥан эттээх Северина бу былларыттаҕас уостаах, мары-мадьаҕар атахтаах хара бараан эт лахса Бэрпиирийи кытта таптаһа сытарын хайдах да өйбөр сатаан оҥорон көрбөппүн. Санаабар, сүөһүгэ ордук сыстаҕас бэтэринээр аҥаардастыы бэйэтэ мадьыктыыр буолуох курдук. Кэргэнэ ону сөбүлүүр эрэ, суох эрэ – тойонуҥ төрүт кыһаммат буолуохтаах. Хата, ааранан Северинаны мин таптыах, умуллан-сөҕүрүйэн, төрүт да умнуллан хаалбыт имэҥин күөдьүтүөх санаам үөскээн кэлбитэ.    Бэрпиирий бэтэринээр, кирэ эбитэ дуу, төрүкү итинник хара эбитэ дуу, суон баҕайы бакыр тарбахтарынан кылбаа маҥан Северинаны хайдах санаата баран, ымсыырбыт-баҕарбыт да буоллун, сэгэрин күҥҥэ көрдөрбөт күндү этин хайдах таарыйара, имэрийэрэ-томоруйара буолла? Ок-сиэ, аны күнүүлээн көтүрү сытыйаары гынным дуу? Оннук бэрпин диэн сананар буоллахпына, Сибиэтэни хайдах мүччү туппутум буолуой, бука, туох эрэ сылтах баар буолан, атын киһиэхэ дураһыйдаҕа... * * *   Хайа да нэһилиэккэ култуурунай тэрээһин тиһигин быспакка ыытыллар. Тэрилтэнэн күрэхтэһии бөҕөтө: успуорт буоллун, уус-уран самодеятельность, дьаарбаҥка буоллун.    Оскуола кэлэктиибэ, эгэ, онтон хаалыа дуо. Инньэ гынан кэнсиэргэ бэлэмнэнэн, этэргэ дылы, өлөр да соло суох үлүгэрэ. Саатар, култуурунай-сырдатар училищены быйыл бүтэриэхтээх Иэлискэ Третьякова, “дьупулуомум үлэтэ” диэн, тэрилтэ аайы араас үҥкүүнү туруорар үһү. Оскуолаҕа балет жанрыгар биир нүөмэри бэлэмниир санааламмыт. Физкультура учуутала Сиэнньэ уолу онно кыттыа диэн былааннаабыттара, киһилэрэ Дьокуускайдаан хаалбыт, сатаннаҕына, өссө үргүлдьү Красноярскайга барыа үһү. Боропсойуус бэрэссэдээтэлэ дириэктэргэ сибис гынан, миигин олох да “балерун” оҥорон кэбистилэр – чыып да дэппэтилэр.    Арай арыый уоскуйарым диэн, үҥкүүлэһэр кыыһым, оскуола муостатын сууйааччы Киристиинэ эбит. Инньэ гынан хойукка диэри эрэпэтииссийэлиир түбүгэр түстүбүт. Дьупулуом суруйар киһибит дьаһайара кытаанах: итинник туттумаҥ, умса көрүмэҥ эҥин диэн кириитикэтэ элбэх, ардыгар кыра оҕону тото мөҕөр курдук сирбиэтэнэр. Уһуйааччыбыт биир сөбүлээбэтэ диэн, олус кыбыстанньаҥ үһүбүт. Миэхэ “таптыыр кыыскын мантыттан бу курдук күүскэ тутуохтааххын” диэн тутан-хабан, көрдөрөн үөрэтэр. Онуоха Киристиинэлиин иккиэн кыбыстабыт. Аны туран, мин балет үҥкүүһүтүгэр майгынныыр курдук, хараҥа хоппуруон колгуокка кэтиэхтээх үһүбүн.    Төрүт батынан кэбиһиэх киһини, миигин, Севериналаах Киристиинэ тылларыгар киллэрбиттэрэ. Онон Северина биир киэһэ хара колгуоккатын кэтэн боруобалаа диэн уларыста. Аны туран, ыга тутар плавким суох буолан, көрөргө толоос баҕайы эбит диэтилэр. Кыһалҕаттан дьиэлээх хаһаайка куруһубалаах хара стрингэтин ууммутун, быыс нөҥүө туран кыбыста-кыбыста кэтэргэ тиийбитим. Миэхэ холоотоххо, Киристиинэ чап-чараас матырыйаалынан таҥас тиктибитэ этин кытта силлиһэн хаалбыт курдуга, онон сыбыс-сыгынньах кыыһы тутар-хабар курдук санаммытым.    ...Кэнсиэрбит олус бэркэ ааспыта быһыылааҕа. Дьон үксэ: “Саҥа учуутал анал таҥастаах тахсан, балет нүөмэрин үҥкүүлээн көрдөрбүтүн сөхтүбүт, бэркэ үҥкүүлүүр эбит, аны саас хайаан да оройуон бэстибээлигэр бэлэмниэххэ”, -- диэбиттэр.    Ол кэнсиэр кэнниттэн эдэрси дьахталлар, үрдүкү кылаас кыргыттара букатын атыннык көрөр-истэр буолбуттара. Стручкова Яна диэн уон биирис кылаас этиргэн үөрэнээччитэ, Киристиинэни кытта үөрэнэн иһэн кылааһыгар иккис сылын хаалбыт кыыс, “абатын, кылааспар хаалбатаҕым буоллар, ити Тимоханы кытта бэркэ эрийсиэхтээх этим” диэбитэ иһилиннэ. “Тэҥнээҕин курдук санаабыттаах-баҕастаах, Тимоха диэбит буола-буола, көр эрэ маны!” диэн, кута-мата эттээх-сииннээх үөрэнээччибэр абаккардым. Ол гынан баран кыыс аймах эрдэ ситэрин, эбиитин кэлии киһи түҥкэтэх нэһилиэккэ сонуннук көстөрүн санаан, уохпун-кылыммын арыый намыраттым. 28 эрэ саастаах эрээри, бэйэбиттэн уончака сылынан балыс кыргыттары ол сахтарга олус оҕотута көрүллэрэ.    Нэһилиэк дьоно, биир үксүн кэллиэгэлэрим “саҥа учуутал кэлиэҕиттэн Северина Сергеевналаах быһыылыын-майгылыын уларыйан хаалбыттар, уруккулара буолбатах” дэһэллэр эбит. Истэргэ үчүгэйин үчүгэй эрээри, дьиҥэр, дууһабар туох-туох санаа хаатыйаланарын хантан билиэхтэрэй?! Кырдьыга баара, булкуллан хаалбытым: өйбөр эмиэ да үүт маҥан эттээх Северина кэннибиттэн кэлэн кэтэхпиттэн сыллыырга, моонньубуттан кууһарга дылыта, ол быыһыгар оронум таһыгар сыбыс-сыгынньах Киристиинэ чоҕулуччу көрөн туран тугу эрэ ааттаһар-көрдөһөр, эрэйэр курдуга.    Бу сылдьан дьиэлээх хаһаайкалар иккиэн даҕаны бэйэ-бэйэлэриттэн олус мэһэйдэтэр курдук тутталларын бэлиэтии көрбүтүм. Бастаан итиннэ, күрүө намыһахтыы, диспиэччэргэ иирэн арахсыбыт Сибиэтэм үрдүнэн көппүтүм: имэҥ-дьалыҥ өттүгэр “олус үөрэтэн, сэрээттээн”, өйүм-санаам барыта итиннэ кэлэн көрдүгэнниир диэн. Санаан да көрдөххө, туох аанньа буолуой – “нуорманы таһынан” сиэкистээн-таптаһан баран, быһа баттаабыт курдук, эмискэ тохтоон хаалар диэн?! Төһөтүн да иһин, тэбэр сүрэхтээх, сүүрэр хааннаах эр бэрдэ буоллаҕым. Онон сотору кэминэн туох эрэ тахсара буолуо диэн, ол түгэни эмиэ да ымсыыра-баҕара, эмиэ да дьулайа-дьиксинэ күүтэрим...   (“Кыым” 29№-нээҕи “Ааспытын кэннэ” кэпсээн салгыыта)   БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан