Главная / Кэпсээннэр / Кэмсинии
Добавить комментарий
(Сэһэн)
“Олох оонньуу буолбатах!”
Түөрт уон сааһа саҥа ааһан эрэр Испирдиэн Дьураахап хонук ааҕа сытар. “Киһи олоҕо түн нүгүнэн чыычаах элэс гынарын кэриэтэ”, диэн, кырдьаҕастар сөпкө да этэллэрин улахаҥҥа ууруллубатах, долоҕойго хатаныллыбатах эбит… Ыарыы обургу ыалластаҕына хайа да дуулаҕа бэйэлээҕи үнтү сөрөөн түһэрэр. Дьураахабы дьулаан ыарыы, быар ыарыыта, буулаабытын билбэккэ сылдьаахтаабыта. Дьиҥэр бу уодаһыннаах ыарыыны, кини бэйэтэ булларбытын үгүс дьон билэллэр, кэнники ону бэйэтэ да сэрэйэн сытаахтыыр… Олох олорон бүттэҕэ тоҕо түргэнэй… Олох… Олох да буолаахтаан… Испирдиэн, хараара өһөн эрэр иэдэстэрин устун, хараҕын уута сүүрэрин билбэккэ да сытта. Дьэп-дьэҥкир харах уутун таммахтара, олох эрииригэр-мускууругар кинилэр эрэ киртийбэтэх курдуктар…
Испирдиэн Дьураахап оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар бастыҥ общественник, инники кэккэҕэ сылдьар оҕо аатырара. Туох кистэлэй, Спира (оскуолаҕа учууталлыын, оҕолордуун кинини бары итинник ааттыыллара ) үрдүкү кылаастарга тахсан баран, үөрэҕэр “доҕолоҥнуура” элбэх этэ. Ити эрээри оскуола бастыҥ общественнигын учууталлар өрө тардаллара. Уол онно үөрэнэн хаалан: “Син биир “4-5” сыана, худой конец токур “3” кэлиэҕэ” диир тылламмыта. Онон дьиҥ чиҥ билиини ылбатар да, тыа сирин биир оскуолатын ыччата орто үөрэҕи бүтэрбитэ. Спира Дьураахап атын оҕолор курдук “Оскуола-производства-үрдүк үөрэх” диэн ыҥырыынан икки сыл совхозка үлэлии тахсыбатаҕа. Тыллаах-өстөөх уолу оройуоннааҕы комсомол кэмитиэтэ эрэкэмэндээссийэлээн Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэххэ ыыппыта. Спира үөрэҕэр ыарырҕатарын билэр буолан, бэйэтэ даҕаны үрдүк үөрэххэ талаһа сатаабатаҕа. Кинитээҕэр буолуох үчүгэйдик үөрэммит оҕолор, үрдүк үөрэх аанын кыайан аспакка дойдуларыгар
төннөн тахсан, совхоз рабочайа буола сылдьалларын Спира уруккуттан да көрөр, билэр этэ. Бу оҕолор, үгэс курдук оскуола кэнниттэн иккилии сыл сүөһү көрбүт кыргыттар эбэтэр армияҕа сулууспалаан кэлбит уолаттар этилэр. Сорохтор иккилии, үстүү сыл субуруччу киирэн туттарсаллара да, “бааллара хапсыбатах” аатыран, төннөн тахсаллара. Үөрэхтэн итинник көрө маппыт оҕолор дойдуларыттан ырааппакка совхозка үлэлээн, үгүстэрэ ыал-күүс буолаллара. Спира техникумҥа наадалааах экзаменнары туттарсан, (онно оройуоннааҕы комсомол салалтатын эрэкэмэндээссийэ суруга улахан төһүү буолбута чахчы), үөрэххэ киирээт общественнай үлэҕэ эмиэ “төбөтүн оройунан” түспүтэ. Онон Дьураахап уол үөрэнэр-үөрэммэт сылдьан техникумҥа ыытыллар араас дьаһалларга (барытыгар кыттан, үгүс тэрээһини бэйэтинэн көҕүлээн, сүүрэн-көтөн үс сылы билбэккэ аһарбыта. Спира үөрэнэр сылларыгар, төрөөбүт оройуонун тыатын хаһаайыстыбатын салаатын салалтатыттан стипендия ылара. Онно эбии дьоно эти-аһы тиһигин быспакка ыыта тураллара. Инньэ гынан уол, сорох дуогабара суох оҕолор курдук, харчынан кыпчыттарбатаҕа, тото-хана аһаан, арыгы испэтэр даҕаны, көрү-нары көҕүлүттэн тутан сылдьыбыта. Ити эрээри Спираҕа биир да ыччат дьиҥнээх доҕор буолбатаҕа. Кини чэпчэки, дэбдэҥниги соҕус майгытын билбит курдук бары тэйэ тутталлара.
Үөрэҕин саҥа бүтэрэн кэлбит специалиһы Спираны Спиридон Семенович диэн ааттаан, бөдөҥсүйбүт совхоз уһук биригээдэтигэр “Үрдүк үүнүү” звенотугар агрономунан анаабыттара. Батыйалаахха үктэнээт Спиридон Семенович, куорат олоҕор ханан да маарыннаабат уу чуумпу, чуҥкук сиргэ кэлбитин өйдөөбүтэ уонна хайдах эмэ гынан, киин бөһүөлэккэ, элбэх дьоннноох сиргэ, совхоз салайар аппараатыгар чугаһаатахха табыллыыһы диэн санаабыта. Ол эрээри ити санаата биир түгэнтэн күдэн буолан көппүтэ, устар олоҕо букатын атыннык салаллыбыта. Атырдьах ыйын ортото буолан, сиилэсчиттэр бааһыналартан күөх маассаны биригээдэ хотоннорун таһынааҕы сиилэс траншеяларыгар таһаллара. Батыйалаах биригээдэтигэр “Үрдүк үүнүү” звенотун, өр сылларга сири кытта үлэлэспит, Бүөтүр Кэрэмээһэп салайара. Биригэдьиир Павлов Василий Трофимович саҥа агроному звеноҕа аҕалан билиһиннэрбитигэр, Бүөтүр Даньыылабыс кинини кытта улаханнык айах атан кэпсэппэтэҕэ. Тоҕо эрэ Спираны атаҕын тумсуттан үөһэ өрө көрөн таһаарбыта уонна эдэр киһини балачча тонолуппакка көрөн туран баран: ”Оттон үлэлиэхпит буоллаҕа”, диэн баран, эргиллэ биэрэн трактордарын хасыһа турар үлэһиттэригэр ыйыы-кэрдии биэрэн барбыта. Инньэ гынан биригэдьиир
бэйэтэ, Спираны батыһыннара сылдьан, бу кэмҥэ тугу тугу гыныахтааҕын билиһиннэрбитэ уонна кылаабынайа, субуокканы кэмигэр совхоз бухгалтериятыгар түһэрэн иһиэхтээҕин чиҥэтэн хаста да эппитэ. Василий Трофимович киэһэлик, биир эрэ чымадаан маллаах агроном уолу, бөһүөлэк кы тыытын диэки олорор Бэрэлэр диэн ааттанар оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ: “Быстах кэмҥэ”, диэн олохтообута. Испирдиэн, Бүөтүр Кэрэмээһэп кинини атаҕын тумсуттан тоҕо өрө көрөн таһаарбытын, оччолорго кыайан өйдөөбөтөҕө. Билигин, бу, сүүрбэттэн лаппа тахса сыл ааспытын кэннэ, уһугулаан сытан сүр сытыытык, ону күн бэҕэһээҥҥи курдук санаан кэллэ. Саҥа студеннаан бүппүт уол куораттан кылгас тэллэгэрдээх саппыйаан сэлээппэлээх, кырыылаах бүрүүкэлээх, хара килбэчигэс лаахтаах бачыыҥкалаах тахсыбыта. Бачыыҥкатын, оччолорго саҥа үөдүйэн эрэр “дипломан” диэн, бэрт дьоҕус чымыдааныгар укта сылдьар сымнаҕас таҥас тирээпкэтинэн, дьон көрбөтүгэр өрүү сото сылдьара. Бааһына күрэҥ буорун бүрүнэ сылдьар дьоҥҥо Спиридон Семенович лаахтаах бачыыҥката кырдьык да сүөргүтүк көһүннэҕэ. Спира кэлбитэ нэдиэлэ буолтун кэннэ күһүҥҥү бастакы сиппэрэҥ ардах түспүтэ. Уол кыһалҕаттан эрэһиинэ саппыкы кэппитэ уонна ол таҥаһын бааһына үлэтэ бүтүөр диэри устубатаҕа. Онон лаахтаах бачыыҥка орон анныттан, биир эмэ бырааһынньыкка эрэ кэтэргэ оронор буолбута. Күһүҥҥү хомуур үлэтэ бүппүтэ. Спиридон Семенович агрономнуур биригээдэтигэр бурдукка анаан ыһыллар туорахтаах култуура суоҕа, үрэх сир буолан бурдук күөх маассаҕа эрэ анаан ыһыллара. Үксэ эбиэс сиэмэтэ күөхтүү быһыллан хотон таһыгар сиилэстэммитэ. Үлэ быйыл да тахсыылаах буолбута. Бүөтүр Кэрэмээһэп салайар звенота үлэтин былаанын балтараа бүк аһара толорбута. Дьиҥэр ити көрдөрүү арыый өрө тэптэриилээх этэ да, бүтүн оройуон үрдүнэн ыҥырыылаах биригээдэ звенотун үлэтин сопхуос парткома хонтуруоллуур буолан, сыыппара көбө соҕус да буоллар мөккүһэр кыах суоҕа. Онтон үлэһиттэр үгүөрү хамнастан тоҕо аккаастаныахтарай. Арай сыл ахсын кыстыгы туорааһыҥҥа ыанньыктарга былааннаан сиэтиэхтээх сиилэстэрэ тиийбэккэ бүтэн хаалар. Ыанньыксыттар хотоннорун иһигэр айманаллара, Бүөтүр Кэрэмээһэби кытта үөхсэллэрэ. Онтон звено дьоно: “Ыанньыксыттар, эбии аһылыгы ынахха кэннинэн эрэ симпэттэр. Туох аһа тук буолуой?” дэһэллэрэ. Ол хотон иһинээҕи-таһынааҕы айдаан онон хаалара. Саҥа кэлбит агроном уол бастаан утаа, звено сыыппаратын чуолкайдаһа, сопхуос киин хонтуоратыгар хаста да бара сылдьыбыта. Кини түһэрбит субуокката уопсай отчуокка тоҕо үрдүүрүн иккитэ хаста
бухгалтерияттан ыйыталаспытыгар: “Звеноводкут кэлэн көннөттөрбүтэ”, диэннэр уолу саҥардыбатахтара. Инньэ гынан Спиридон Семенович кэлин субуокканы биэрэринэн эрэ муҥурдаммыта. Былааннарын аһара толорбут “Үрдүк үүнүү” уолаттара үчүгэй үлэлэрин, үгэстэринэн, өйдүү саныы сылдьар гына “сууйбуттара”. Звеновод уолаттарын бөһүөлэктэн тэйиччи сытар Хаастаах бааһынатын илин уһугар мусталларыгар сорудахтаан баран, бэйэтин матассыыкылын Куоста уолга ыыттаран, арыгы ыла маҕаһыыҥҥа тэптэрбиттэрэ. Хаалбыт уолаттар биир биэдэрэҕэ сыалаах эт, атыныгар чэй оргута оллооҥҥо уурбуттара. Дьиэлэриттэн аҕалбыт үтэлэрин отуу остуолугар тэлгэппиттэрэ. Бары даҕаны, күһүн үлэ түмүгэр маннык аһыы үөрэммит буоланнар, туттуу-хаптыы мааны этэ. Үлэһиттэр Спираҕа оччолоох тугу да оҥотторботохторо, уол бэйэтэ даҕаны дуоһунастаах киһи сиэринэн, боччумура туттан ааспыт субуоккалары көрбүтэ-истибитэ буола, кумааҕытын бэрийэ олорбута. Бөһүөлэккэ барбыт дьон өр-өтөр гым макка бу тирилэтэн кэлбиттэрэ. Звено дьоно күөс тэрин хоторон, остуолларын тула олорон Бүөтүрдэрин илиитин-атаҕын кэтэспиттэрэ. Бүөтүр остуол баһыгар олорон аттыгар уурбут үрүксээгиттэн икки иһит водканы ороон таһаарбыта, үрүксээк иһигэр бытыылка тыаһа “өссө да баарбын” диэбиттии кылырҕаабыта. Сорох уолаттар ол тыаһы истэн, үөрэн бэйэ-бэйэлэрин көрсөн имнэмсэн кэбиспиттэрэ. Бүөтүр арыгытын кутаттаан, курууска аҥара өлүү арыгыны агроном уолга үҥүлүппүтэ: Чэ, нокоо, кэлэр сылга эн көмөҕүнэн өссө үрдүк үүнүү ылылларын туһугар, диэн бэйэтин куруускатын Испирдиэн иһитигэр “тос” гына охсуһуннарбыта. Звено дьоно бары куруускалаах арыгыларын охсуһуннараат, куотан хаалыа диэбит тии хантатан кэбиспиттэрэ. Арай Спира арыгытын испэккэ тутан олорорун көрөн, звеновод: “Тоҕо испэккин, эбэтэр биһигини үөрэҕэ суох дьону кытта аһыаххын баҕарбаккын дуу?” диэн уолу үөс курдугунан көрбүтэ. Харда ылбакка бэйэтин кураанахтаабыт иһитин толоруммута, уолаттара үҥүлүппүт иһиттэригэр кутаттаабыта. Спира бу үйэтигэр шампанскайтан атын (Ону да Саҥа дьылы көрсө) арыгыны иһэ илигэ. Кини үөрэнэр сылларыгар бастыҥ общественник буолан, техникумҥа коллектив “сиэркилэтэ” этэ. Бэйэтэ хаста даҕаны аһара “аһаабыт” студеннары дьүүллээһиҥҥэ, уоттаах-төлөннөөх тыллары этэн-тыынан, ол эрэйдээхтэри сири-буору кымыстаппыта эмиэ баара. Ол эрээри сороҕор муунту буолбут, мунчаарбыт кэмнэригэр кыһыл уонна “сухой” арыгылары амсайталыан баҕарара да туттунара. Испэтэҕиттэн сарсыҥҥы күнүгэр үөрэрэ уонна бэйэтин “күүстээх санаалаах, нууччалыы эттэххэ,
“волялаах киһибин” диэн сананара. Дьонноро иһиттэригэр иккистээн кутуллубут арыгыларын кураанахтаатылар, сыалаах эти өрүһүс пүттүү улаханнык быһахтаммакка да тырыта-хайыта тыытан, аһаан-сиэн чалбаатаан бардылар. Бүөтүр Кэрэмээһэп арыгытын үсүһүн кутта олорон Испирдиэни сэнээбиттии көрүтэлээбитэ, куруускатын аҕалан эмиэ уол куруускатын кытта охсуһуннаран “тос” гыннарбыта уонна тугу эрэ саҥараары үөннээхтик ымаҥнаабыта. Ону көрөн Испирдиэн тутан олорор арыгылаах иһитин уоһугар чугаһатаат, хараҕын быһа симэн баран биирдэ хантас гыннарбыта. Хабархай ап-аһыы убаҕастан чачайа сыһа-сыһа уол иккитэ-үстэ дьүккүк гына ыйыстан кэбиспитэ. Аттыгар олорор кини саастыыта кэриэтэ Куоста сибиэһэй оҕурсу аҥарын Испирдиэҥҥэ куду аспыта. Уол оҕурсуну хаба тардан ылан ыстаан хардырҕаппыта, уу-хаар баспыт хараҕа сырдыырга дылы гыммыта. Оо, дьэ, бу киһи!.. Эр киһи диэн итинник буолуохтаах, Бүөтүр биһириир, күлэн күһүгүрэтэр саҥата, Спираҕа урут истибит хайа да хайҕалын тылларынааҕар ордук күндүтүк иһиллибитэ. Искэ киирбит арыгы утаакы буолбакка иһи-үөһү барытын сылытан, санаатыгар өйү-мэйиини ордук дьэҥкэрдэн, уол олус диэн чэпчээн көтүөр кыната суох эрэ буолан барбыта… Спиридон Семенович ол күн төһө арыгыны испитин өйдөөбөт. Бүөтүр иккиһин кутан эрэрэ, үрүксээктэн өссө икки бытыылканы таһаарбыттара. Спира үһүс иһитин куттаран, бэйэтэ “тост” көтөхтөрөөрү тыл көрдүүр быһыылааҕа. Ол кэннэ уол өйө туманныран сүтэн хаалбыта… Сарсыарда Спира төбөтүн уҥуоҕа сииктэринэн арахсан барыахтыы ыалдьарыттан уһуктан кэллэр даҕаны атын дьиэҕэ, ороҥҥо кэлэн сытарын билбитэ. Оронун таһыгар хотуо буолбут суунар таас турара. Уҥа хараҕа бөлтөйө испит, сирэйин аҥара сүрдүк ыалдьара. Уол сытан эрэн сирэйин-хараҕын туппахтанан көрдө, ыарыытыттан мырдыҥнаан, ынчыктаан ылла. “Кырбаабыттар… Ким?.. Тугу оҥорбутум иһин?.. Олох өйдөөбөппүн… Ханна сытабыный?” Спираҕа быстах-быстах санаалар дьэҥкэрэн эрэр өйүгэр элэҥнээн аастылар. Хайа, но-коо, өйдөннүҥ дуу? Бүөтүр Кэрэмээһэп хос аанын сэгэтэн көрбүтэ. Дьэ, дугаар, “аһы” сатаан аһаабат эрэт эбиккин… Ону билбэккэ… Ити туох да буруйа суох Куоста уолу тоҕо оҕустуҥ? Улахан эбит “үөрэхтээҕимсийимэ”, диэбитэ. Арыгы иһэн баран үөрэтэри, тойомсуйары ким сөбүлүөҕэй? Биһиги эн үөрэххин өйдөөбөппүт үгүс буолуо. Сир үлэтигэр быраакчык эрэ дьон буоллахпыт… Чэ, тур. Маны ”тэп" гыннар, ыарыыҥ тута ааһыа, Бүөтүр Испирдиэҥҥэ ыстакаан аҥара үрүҥ арыгыны үҥүлүппүтэ. Спира арыгы сытын ылаат кураанаҕынан өҕүйбүтэ, хараҕыттан уу-хаар баспыта. Ол эрээри
тоҕо эрэ “синэ биир” дии санаат, күүһүлээн туран арыгытын биирдэ хантас гыннарбыта, тыынын ылан өрө уһуутаабыта. Сотору буолаат арыгыта төбөтүгэр тахсан уол чэпчииргэ дылы гыммыта. Кыбыста кыбыста туран, таастаах хотуотун убуорунайга таһааран тохпута, лааҕа алдьаммыт иһити, кырыыһа анныгар турар уһааттаах ууттан истикилээҥкэ иһитинэн уу баһан, сууйбута-сайҕаабыта буолбута уонна дьиэ хоту өттүгэр, күлүк сиргэ уурбута. Дьиэҕэ киирэн, уулаах тирээпкэ көрдөөн муостаны кылбаччы соппута. Бүөтүр куухунаҕа хортуоппуйдаах эт ыһаарылыы сылдьан айаҕа хам буолбакка уолу сэмэлиир, хайгыыр икки ардынан “үөрэтэн” элбэҕи эппитэ-тыыммыта. Арыгыны иһэр киһи бэйэтин нуорматын билиэхтээх. Туохха барытыгар “туормас” диэн баар буолуохтаах. Эн буоллаҕына сыыртан түһэр салааска курдук эбиккин… Арыгыны истэххинэ хаһан да өйдөөҕүмсүйбэт буол. Бииргэ асаһар дьон өйдөөҕүмсүйэр киһини хаһан да сөбүлээбэттэр… Мин суоҕум буоллар уолаттар “угунньаҕын” таһаараллар эбит. Кинилэр эмиэ холуочуйдахтара дии… Ити аһаан баран охсуһуу-этиһии, бэл өлөрсүү-өһөрсүү өйдөөҕүмсүйүүттэн, бэрдимсийииттэн тахсар. Ол иһин хандалы кэтэллэр, хаайыы дьоно буолаллар… Онон аһаан баран хаһан да өйдөөҕүмсүйбэт, киһиргээбэт буол!.. Бүөтүр Кэрэмээһэп эппитин өссө чиҥэттэ. Чэ, ол эрээри маладьыаскын, бэйэҕин мээнэ атаҕастатыа суоххун. Илииҥ-атаҕыҥ тэҥҥэ барар эбит. Арыый уйуттарын буоллар мин уолаттарбын сиэтэлиэ эбиккин, һэ, һэ, һэ… Бүөтүр күлэн күһүгүрэппитэ, уолу астаах остуолга ыҥырбыта. Эмээхсиним Татыйаас үлэтигэр сылдьар… Ээ, ол биһиги үөрэҕэ суох дьон тугу улаханы тоҕо көтүөхпүтүй? Остуорас да буоллахпытына махтал, кулуупка муоста сууйар… Чэ, эн биһиги аһыы олоруохха… Үөрэхтээх киһи арыгыны көрөн иһэр буол. Мин уолаттарым, сороҕор үлэлии да сылдьан, уора-көстө иһээччилэр. Ону отой сөбү лээбэппин, наһаалаабыттары, киһи тылын истибэт дьону үүрэн баран, саҥа дьону ылабын… Биһиги бэриллибит былааны өрүү толорор буоламмыт харчыны аахсабыт. Совхоз биригээдэлэригэр би һигиттэн ордук элбэх хамнаһы аахсар үлэһиттэр суохтар. Онон биригээдэттэн талбыт киһибин ыҥы рыам эрэ кэрэх, үөрүүнэн кэлэллэр… дьиэлээх киһи хортуоппуйдаах эти уобалыы-уобалыы элбэҕи кэпсээтэ. Быйыл уолум үөрэххэ киирдэ. Кини хоһо иллэҥ, кыыспыт эмиэ үөрэнэ сылдьар, онон иккиэ йэхпит эрэ, биһиэхэ көһөн кэл. Бииргэ сылдьан үлэлиирбитигэр да ордук буолуо, Бүөтүр Даньыы лабыс уол күүппэтэх сонунун иһитиннэрдэ. Киэһэ хараҥарбытын кэннэ Спира дьиэлээх хаһаайынныын баран, бөһүөлэк илин уһугар оло рор Бэрэлэртэн утуйар таҥаһын,
чымыдаанын аҕаллылар. Таһырдьа күһүҥҥү ыас хараҥа да буоллар, Спира хараҕа көҕөрбүтүттэн уонна көһөн күккүрээн иһэриттэн кыбыстан тула өттүн көрүнэ, кэтэнэ истэ. Хата уулуссаҕа “ыт охсор киһини” көрсүбэтилэр. Бүөтүр кэргэнэ Татыйаас, улахан саҥата-иҥэтэ суох дьахтар, уолга дьиэ иһигэр кэтэр сымнаҕас түүппүлэ булан биэрдэ. Дьиэлээх тойон “саҥа дьукаах этэҥҥэ кыстаатын” диэн оһоҕун аһатта. Ити кэннэ Испирдиэнниин атах тэпсэн олорон наҕылыччы аһаатылар. Спира икки-үс үрүүмкэ үрүҥ арыгы кэнниттэн эмиэ холуочуйа оҕуста, тыла-өһүллэн барда. Бүөтүр Даньыылабыс, эн үтүөҕүн хаһан да умнуом суоҕа… Барҕа баһыыба!.. Дьиҥэр мин арыгыны испэппин ээ, ити бэҕэһээ бастакы итириим буолла… Олох тугу да өйдөөбөппүн… Чэ, нокоо, бу “аһы” сатаан аһыыр баҕайыта. Өйдөөхтүк иһэр буоллаххына баҕар эн күн да аайы ис. Бу миигин ким да арыгыһыт диэ суоҕа. Хата “үлэһит бэрдэ” диэннэр чиэскэ-бочуокка сы рытыннараллар. Сатыахха эрэ наада… Биһиги үлэбит ыарахан, киһи сыратын-сылбатын ылар үлэ. Сыстан, үлэлээн бардаххына ону бэйэҥ билиэ ҕиҥ. Мин үлэм кэнниттэн дьиэбэр сытан эрэ “сы лаа таһаарабын”, ону ким да баалаабат, “иһээччи арыгыһьҥ” диэбэттэр, Бүөтүр уочараттаах үрүүм кэтин охсуһуннара олорон уолу “үөрэтэ” олордо. Сарсыарда туран: “Маннык сирэйдээх-харах таах хонтуораҕа көстүмэ. Уолаттары кытта бааһы налар бүтэйдэрин сэлбийэ барыс… Куттаныма, уолаттар тыытыахтара суоҕа. Бэҕэһээ сэрэппитим, мин тылбыттан тахсааччылара суох… Хонтуораҕа бэйэм быһаарсыам”, диэн Спираҕа өссө биир “үтүөнү” оҥорон уолу олус үөрдүбүтэ. Ити түбэлтэ кэнниттэн Спиридон Семенович звенотун дьонугар биирдэ да итирэр гына аһаан көрдөрбөтөҕө. Арай киэһэ ахсын кэриэтэ Бүөтүр дүүн хардарыта күндүлэһэн, “сылаа таһаараллара" үгэскэ кубулуйбута. Дьиэлээх эмээхсин, Татыйаас, эмиэ “чэпчиэр” диэри иһэрэ, ол эрээри ыарытыйар буолан үксүгэр биир-икки үрүүмкэни эрэ көтөхсөрө. Бүөтүр даҕаны элбэҕи иһэ сатаабат, онон бы тыылка улахан аҥаара арыгы Спираҕа тиксэрэ. Уол салгыы иһиэн-аһыан баҕарара даҕаны, Бүөтүр Даньыылабыстан толлон дьиэттэн тахсыбат этэ. Сопхуос киинигэр буолар мунньахтарга үксүгэр звеновод, нэһилиэк сэбиэтин депутата Кэрэмээһэп барара. Онно тиийэн оҕонньор киин бөһүөлэккэ хайаан да хоноро. Оччоҕо дьиэ тас уонна хотон үлэтин Испирдиэн толороро. Кэлин Бүөтүр баары гар даҕаны ити үлэлэри уол бэйэтэ үлэлиир буол бута. Сөп даҕаны ээ, кыһынын агрономҥа улахан үлэ да суоҕа. Онтон уонча сүөһүнү көрүү-истии, эдэр киһиэхэ этэр курдук, “ааһан иһэн” үлэлэнэр үлэ буоллаҕа. Онон Испирдиэн,
Кэрэмээһэптэргэ ылгын уол буолбута. Звено үлэтигэр, Бүөтүр Да ньыылабыс уруккутун курдук бэйэтэ дьаһайан, бааһыналарга балбаах тастарара, хаар типтэрии тин ыыттарара. Агроном үксүгэр дьиэтигэр оло рон ыйдааҕы оччуоту оҥороро. Арай хас суббуота, өрөбүл күннэр ахсын сүөһү эбии аһылыгын бэ лэмигэр бүтэн биэрбэт субботниктарга хайаан да
сылдьара, ону ааһан ол субботниктары бэйэтэ салайан үлэлэтэрэ. Онон совхоз, биригээдэ са лалтата, субботниктарга сылдьар тэрилтэ үлэһит тэрин көрүүлэригэр саҥа агроном уол үлэ үөһүгэр буолара. Ити эрээри, били “бастыҥ общественник” киһибит киэһэтин кулуупка киинэҕэ да сылдьыбат буолбута. Ол үксэ “сылаа таһаарыытын” кэнниттэн дьиэттэн тахсыбат суруллубатах сокуоҥҥа хаат тарыы этэ. Уол бөһүөлэккэ бастаан кэллэҕин утаа сылдьар сирэ библиотека эбит буоллаҕына, кыһын ортото ол дьиэтэ ханан баарын «умнубута». Ити курдук Испирдиэн ыыра дьиэ уонна хотон икки арда эрэ буолбута. Били киин бөһүөлэккэ талаһар санаатыттан туох да хаалбатаҕа. Дьиэлээхтэр ыраас, уурбут-туппут курдук тутунуулаах уолу сөбүлээбиттэрэ. Татыйаас дьүөгэлэригэр уолу хайгыыра иһиллэрэ, сиппит кыргыттардаах дьах таллар араас сылтаҕынан кэлэн, уолу көрөн бараллара.
Саас муус устар саҥатыгар Кэрэмээһэптэр тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэнэр кыыстара Даша дойдутугар практикаҕа таҕыста. Кыыс аны сыл курдук үөрэннэҕинэ, анал орто үөрэхтээх зоотехник идэтин ылыахтаах. Даша дьиэтигэр кэлээт, биир киэһэ дьонун хоһугар (Бүөтүр уоча раттаах партийнай мунньахха барбыт кэмэ этэ) ийэтин кытта бэрт уһуннук ботугураһан кэпсэп питтэрэ. Ол кэпсэтии кэмигэр кыыс сыҥсыйан ытыыра да иһиллэн ылбыта. Спира бэйэтин хоһу гар оройуон хаһыатын ааҕа сытан: “…Буоллум быһыылаах… ылбат… хайыыбын?..’’ “Акаары… кэм биһиэнэ буолуо… Хайыахпытый?… Чэ, чэ, бээ тугу эмэ тобулуохпут…” диэн ийэлээх кыыс бүтэҥитик ботугураһалларын дьикгиргии истибитэ эрээри, улахаҥҥа уурбатаҕа. Кыыстаах ийэ са ҥаларын эбии аччатан өргө диэри кэпсэппиттэрэ. Хонуктар ааһан испиттэрэ. Бүөтүрдээх Татыйаас Испирдиэҥҥэ сыһыаннара өссө тупсубута, “Уол бут, оҕобут” диэнтэн атыннык ааттаабат буолбут тара. Даша даҕаны уол диэки бэрт минньигэстик тылбык-илбик көрөрө. Кыыс дэлби хаайан уоллаах кыыс үстэ-хаста киинэҕэ бара сылдьыбыттара. Ол сырыыларга Даша, дьон көрөрүттэн толлубакка, уол хонноҕун анныттан тутуһан иһэн студент көр дөөх-нардаах олоҕун кэпсээн айаҕа хам буолбат этэ. Спира эмиэ бу техникумҥа үөрэммит буолан, билэр учууталларын ыйыталаһара, эрдэ үлэһит буолбут киһи араас сонуна элбэх
буолара. Арай суолга дьон утары көрүстэҕина кыыһы “кыбынан”
иһэриттэн кыбыстан умса көрөн кэбиһэрэ. Практикалана кэлбит Даша сарсыарда эрдэт тэн киэһэ хойукка диэри хотонунан, хонтуоранан сылдьара. “Уларыта тутуу” диэн политика угэннээн бара турар кэмэ буолан, совхоз үлэһиттэригэр урут иһиллибэтэх “аренда”, “бэдэрээтинэн улэ” диэн тыллар олоххо киирэ сатаан, дьон уксэ ити улэ лэргэ таласпыта. Кырдьыга, бэйэни бас-кес туттан, атыҥҥа аралдьыйбакка улэлиир бэрт курдук этэ. Хотон үлэһиттэрэ үгүстэрэ урут Дашаны кытта бииргэ үөрэммит, оскуола кэнниттэн икки сыл үлэлээн баран үөрэххэ кыайан киирбэтэх кыргыттар этилэр. Онон бииргэ үлэлээһин да, кэпсээн-ипсээн да көхтөөх этэ. Ыанньыксыт кыргыттар: “Даша, дьукааххынаан үчүгэйдиигит быһыылаах?!. Хаһан сыа сиэтэҕит?..” диэн саһыгыраччы күлсэллэрэ. Даша өһүргэммэт: “Ымсыыраҕыт дуу?” диэн төттөрү хаадьылаһара. Саас барахсан ити сыл эрдэлээбитэ. Ньиргиэр дээх-ньаргыардаах Пиэрибэй Маай бырааһынньыга тиийэн кэлбитэ. Тыа бөһүөлэктэригэр барыларыгар кэриэтэ курдук уунан-хаарынан туолбут, бадараан наах улахан уулуссаларын кураанах сирдэринэн тумна-тумна бөһүөлэк олохтоохторо параадтаа быттара. Параад кэнниттэн Татыйаас Дашалыын киэһээҥҥэ диэри ас астаабыттара, эр дьон иһир дьэнэн-таһырдьанан сылдьан үлэлэрин эрдэ бүтэр биттэрэ. Эдэрдэр киэһэ бырааһынньыктааҕы кэн сиэргэ сылдьан кэлбиттэрин кэннэ Пиэрибэй Маайы олохтоохтук, наҕылыччы бэлиэтээһин буолбута. Бүөтүр бу киэһэ Испирдиэни арыгы иһэрин хонту руоллаабатаҕа, төттөрүтүн: “Сарсын, өйүүн өрөбүл, төһөнү кыайаргынан аһаа, дьиэҕиттэн эрэ барыма”, диэн сүбэлээччи буолбута. Испирдиэн уруккута буолбатах, аны икки-үс үрүүмкэ арыгыга хотторбот этэ. Инньэ гынан бырааһынньыкка ананан ылыл лыбыт ханньааҕы соҕотоҕун кэриэтэ испитэ. Оҕон ньор: “Бэйэм аспын аһыыбын”, диэн, киэһээҥҥи быстах аһылыкка, уоту аһатарга анаан аспыт буок катын испитэ, эмээхсин онтон бэрт кыраны көҕүрэ тиспитэ. Остуол аһа дэлэй буолан, арааһы сэһэр гэһэ-сэһэргэһэ наҕылыччы аһаабыттара. Ол да буоллар, түүн үөһүн быдан иннинэ, оҕонньордоох эмээхсин “Биһиги сөп буоллубут, эһиги эдэрдэр салгыы аһааҥ” диэн хосторугар киирбиттэрэ. Бүө ТҮР утуйуон эрэ иннинэ: “Бу хасааһым этэ да, ыт хасааһа суох өлбөт, мэ, үчүгэйдик бырааһынньык тааҥ”, диэн, хоһуттан тахсан Испирдиэҥҥэ өс сө биир ханньааҕы биэрбитэ. Чэпчээбит уол: “Оо, аҕам оҕонньор, баһыыба!” Бүөтүрү хатыылаах сэҥийэтиттэн уураан “чоп” гыннарбыта… Оҕонньордоох эмээхсин сыппыттарын кэннэ,
эдэрдэр “романтикалыыр” аатыран остуолга
чү мэчи умаппыттара, электричество уотун умуллар быттара. Холуочуйан эрэр уол үрүүмкэ охсуһунна рарыгар, кыыс аһаҕас уолуктаах былаачыйатын быыһынан толору томтойон көстөр эмиийдэрин иҥсэлээхтик одуулаһара, иҥин хаана тэтэрбит кыыстан хараҕа арахпат буолбута. Даша, кэлиий, аттыбар олор. Сибигинэһэн кэпсэтиэхпит, а-то дьоммутун утутуохпут суоҕа, диэбитэ холуочуйан харса суоҕар түспүт уол. Кыыс оргууй аҕай саҥа таһааран күлэ-күлэ үрүүм кэтин, ньуоскатын, биилкэтин туппутунан уол ат тыгар кэлэн олороругар, тобугун үөһээ өттүнэн сылдьар былаачыйата өссө ере тахсан, толору эттээх бууттара үөһээҥҥэ диэри кылбас гыммыт тара. Спира боруҥуйга ол кылбаспыт бууттары көрөөт, эт этэ барыта дыыгыныы түспүтэ уонна имэҥирбит уостарынан кыыс аһаҕас уолуктары гар умса нөрүйбүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. Даша кычыгыламмыт киһиллии мунньаҥнаан, ки һи истэр-истибэт күлэн сыһыгыратан, түллэҥнэс түөһүнэн уолга эбии сыстан биэрбитэ, ол кэмҥэ былаачыйатын үөһээҥҥи тимэҕэ теле баран кыыс тунал маҥан эмиийдэрин аҥаара бүтүннүү көстүбүтэ. Ой, ой, Спира, туох буоллуҥ?.. Тохтоо… тохтуу түһүүй… Хата ханньаахпытын иһиэххэ… диэн, уол үрүүмкэтэ остуолга турарыгар үрүүмкэтин чугаһаппыта. Испирдиэн кыыс аһаҕас түөһүттэн төбөтүн өндөтөн, ойбонтон тымныы ууну испит сылгылыы дьиһигийэн ылбыта, титирэс илиитинэн үрүүмкэтин харбаат охсуһуннарбыта уонна ханньаа ҕын хантас гыннарбыта. Онтон эмиэ иһэн эрэллэ рэ… Үдүк-бадык өйдөөтөҕүнэ кыыһы көтөҕөн оло роро, имэҥнээх инчэҕэй уостар кинини ыарыы лаахтык уурууллара, кыыс тыла уол айаҕын иһигэр уол өйүн туймаарда күүлэйдээбитэ. Ол имэҥтэн туймаарбыт уол кыыһы сирэйиттэн-хараҕыттан тү бэһиэх харса суох уураабыта, босхо барбыт илиитэ кыыс аһаҕас түөһүгэр, буутугар, самыытыгар, сым сыгар көҥүл күүлэйдээбитэ… Сарсыарда (сарсыарда да буолуо дуо, эбиэт саҕана) Спира бэйэтин оронуттан атын, бэрт сымнаҕас таҥастаах ороҥҥо сытан уһукта биэр битэ. Даша сыгынньах түөһүн кини ойоҕоһугар анньан, төбөтүн түөһүгэр ууран утуйа сытара. Уол илиитин аллараа түһэрэн өттүгүн харбанан көрбүтэ, хаххаланар таҥас диэн суоҕа. Оргууй аҕай илиитин кыыс диэки сыҕарыппыта, Даша эмиэ кус сыгынньах сытара. Кыыс уһуктан мин ньигэстик тыыллаҥнаабыта: “Спира, оо, олус да үчүгэйдик таптаатыҥ…” диэн уол кулгааҕар
имэҥнээхтик сибигинэйбитэ, уол кулгааҕын эмин ньэҕин сылаас уоһунан эмэ сыппыта… Тугу гыммы тын, хайдах буолбутун Спира төрүт өйдөөбөт. Драй: “Бу барыта, арыгы иһэммин, быстах санаат тан, быстах имэктэн…" диэн өйүгэр иирбэ таарба санаалар элэҥнээбиттэрэ.
Дьиҥэр, Спира оннук чэпчэки, сэлээччэх киһи буолбатах эта. Кини өссө төрүт оҕо-эдэр сааһыттан: “Киһи кэргэн ылар кыыһын эрэ кытта хоонньоһуохтаах”, диэн санаалааҕа. Ол кичэмэ санаатын, оронугар соҕотох сытан, өйүгэр араастаан оҥорон көрөрө, бэл ардыгар оннук имэҥнээх санааларыттан бэйэтит тэн бэйэтэ кыбыстара. Оннук санаалаах сылдьан бэрт судургутук уонна өйдүөбэт буола-буола кыыһы кытта хоонньостоҕо… Тоҕо баҕас судургутай, хобдоҕой?.. Спираны чыпчылыйыах түгэнэ кэмси нии курус санаалара кууспуттара… Кыбыстан хам саабакка да сытар уолга Даша толору эттээх түөстэринэн, сыгынньах буутунан сыстаҥнаабыта уолу эмиэ туймаардардыы уураабыта. Спира этэ сиинэ дыыгыныы, күүрэ түспүтэ, кыыс үрдүгэр буола охсубутун бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. Көҥүл-босхо барбыт уохтаах имэҥҥэ, тэллэх тапталын уота хаттаан күөдьүйбүтэ…
Тыа сирин дьонун биир түбүктээх кэмэ сааскы ыһыы үлэлэрэ үмүрүйэн, “Үрдүк үүнүү” звенотун дьоно дьэ наҕылыйа быһыытыйдылар. Спиридон Семенович төһө да агроном буоллар быйылгы ыһыыга туох да саҥаны киллэрбэтэ, Бүөтүр Да ньыылабыс тугу этэринэн, звено дьонун кытта тэҥҥэ үлэлии-үлэлии, совхоз киинигэр рациянан күннээҕи субуокканы биэрэн истэ. Сиирэ-халты үөрэнэн диплом ылбыт агроном, звено үлэтигэр саҥаны тугу да этэрэ, киллэрэрэ суоҕа даҕаны. Онно эбии урукку өттүгэр дьахтар имэҥнээх тап талын, сылаас хоой диэни билбэтэх эдэр киһи өйө-санаата атыҥҥа сылдьара. Ол бастакы түүн кэнниттэн кыыстаах уол хас да хонукка бэйэ бэйэлэрин билсибэт дьон курдук туттан сылдьы быттара. Онтон кыыс ийэлээх аҕата тугу да бил бэтэх-көрбөтөх дьоннуу күнтэн күнү уруккуларыныы аһарбыттара. Кыайыы күнүн кэнниттэн Татыйаас, дьыл уларыйыыта буолан, араас ыарыыта көбөн ый кэриҥэ киин бөһүөлэккэ балыыһаҕа сыппыта. Бүөтүр Даньыылабыс эмээхсинигэр ас таһа таа рыйа, сотору-сотору араас мунньахтарга барара өссө элбээбитэ, ол тиийэн үксүн киин бөһүөлэккэ хонон хаалара. Маннык түгэни эдэрдэр мүччү туппатахтара, өссө имэҥирэн таптаспыттара, дьон-
норо суохтарына кэргэнниилэр курдук сылдьыбыт тара… Бүөтүр Даньыылабыс оройуон үрдүнэн үрдүк үүнүүнү ылыы күрэхтэһиитигэр бастаабыт сылыгар наҕараадаламмыт “Москвич" массыынатын собуот таан илимнэрин көрө барарга сананна. Урукку өттүгэр балыктыы барарыгар Испирдиэни ылбат бэйэтэ бу сырыыга: “Миигин кытта барыс, туохха дьиэҕэ бүгэн олордоҥунуй?” диэн уолу илдьэ барда. Бөһүөлэктэн үс биэрэстэлээх Алыһардаах эбэ арҕаа баһыгар өр гынан тиийбэтилэр. Бүөтүр Даньыылабыс өрдөөҕүтэ уу ылбыт бөдөҥ сыгы наҕар
сыабынан хатанан турар тыытын хатааһынын аһан, күрүмэ саппыкытын оһун үөһэ тардынан тыытыгар киирэн олордо. Испирдиэн, тыыны ас уонна киирэн олор. Иккиэн көрдөхпүтүнэ өр гыныахпыт суоҕа, диэн Бүөтүр эрдиитинэн үөс диэки анньынна. Чаас аҥарын курдук сылдьан түөрт илимтэн сүүстэн тахса быччыкыны араардылар. Бу эбэ балыга олус бөдөҥө суох эрээри бэрт минньигэс, мииннээх балык буолааччы. Үчүгэй техникалаах дьон “балыга бытархай” диэн соччо илимнээбэт сирдэрэ. Манна Бүөтүр Даньыылабыс бараллаата икки-үс оҕон ньор балыктыыр. Кинилэр бары өлүү-өлүү үтээйи лээхтэр, ону ким да кэспэт, ол туһугар сурул лубатах сокуон. Бу эбэ сүүрбэччэ сыллааҕыта алыһардааҕа үһү. Ону баара андыһыттар алҕас уоту ыытан кэбиһэннэр, куулаттан куруҥ уута киирэн алыһара атан хаалбыт. Собото да мэлийэ сыһан баран, кэлиҥҥи сылларга угут дьыллар буоланнар, дьэ үөскээн эрэр. Бүөтүр Даньыы лабыс сөп буола-буола илимин эһэр, балыктыырын тохтотор идэлээх. Бачча элбэх балыгы үһүө-төрдүө буолан хайаан сиэхтэрэй, үксүн таһынааҕы ыал ларыгар бэрсэллэр, оройуон эбэтэр совхоз киинигэр бардаҕына кэһии оҥостор. Бүөтүр тыытын оннугар туруоран, сыабынан сыгынаҕы куустара күлүүһүнэн хатаан баран, Испирдиэн балыгын куулга хаалыы турдаҕына, массыынатыттан баран иһит аҥара үрүҥ арыгыны аҕалан күөх окко олордо. Испирдиэн, кэл, Эбэбитин аһата таарыйа, бу үчүгэйгэ кыратык олоро түһүөх, диэн уолу ыҥырда уонна сонун хаҥас сиэбиттэн көмүс соло туулаах икки дьоҕус үрүүмкэлэри таһааран арыгы кутаттаата, атын сиэбиттэн хаһыакка сууламмыт икки быһыы арыылаах килиэби ороото. Чэ, күөх сайын барахсаҥҥа үктэммиппитинэн, этэҥҥэ буолуохха… Эбэҕин аһат, Бүөтүр Да ньыылабыс арыгытыттан күөх окко таммалатта, ол үрдүгэр быһыы килиэбиттэн эмти тутан уурда.
Спира Бүөтүр Даньыылабыһы үтүктэн, олорор си рин хаҥас өттүгэр арыгы кутта. Оҕонньор иккис үрүүмкэтин көтөҕөн баран Эбэ мэндээркэй урсу нун балачча саҥата суох одуулаһан олорбохтоото, онтон аҕала сатаан көхсүн этиттэ, уол диэки хайыста. Дьэ, нокоо, Даасалыын үчүгэйдии буоллугут быһыылаах, оҕонньор уол диэки элэс көрөн ылла. Ити тыллартан, Спира, оҕонньор кинини тоҕо балыкка аҕалбытын сэрэйдэ. Кыыһы ситэ үөрэттэрбэккэ оҕо оҥорбуккун… Дааса ийэтигэр “Ыарахан буоллум” диэбитин, эмээх синим миэхэ эттэ. “Уолу кытта кэпсэт, кыыһы саакка-суукка ыыппатын, кэргэн ыллын. Ол кэриэтэ үөрэх хааллын”, диир… Ону хайыыгын?.. Бүөтүр кытаанахтык көрбүт харахтарын уол кыайан утары көрбөтө. Кыыс омук анала, ийэ буолан удьуору салгыахтаах. Бэйэм да үөрэххэ
таласпытын соччо сөбүлээбэтэҕим… Даасаттан ыйыттым, эйигин сөбүлүүр. Чэ, онон үгүс кэпсэтии суох, уруу оҥоробут. “Кэргэн ылан эрэбин”, диэн дьоҥҥор биллэр, бара да сылдьыҥ, Бүөтүр Даньыыла быс кэпсэтии бүттэ диэбиттии икки ытыһынан түһэҕин охсунан баран, олорор сириттэн бэрт чэпчэкитик ойон турбута.
Спиридон Семенович Дьураахап икки ый анараа өттүгэр ыал буолар туһунан санаабакка да сыл дьыбыт бэйэтэ, Дашаны кытта саахсаланан, уруу оҥоро охсон кэргэннээх киһи буолла. Хайдах эрэ олус түргэнник, соһуччу. Спира дьиҥэр Дашаны сирбэт. Ол эрээри бастаан итирэн-кутуран баран хоонньоспутуттан кэмсинэр. Илэ өйүнэн сылдьан муҥ саатар биирдэ: “Эйигин сөбүлүүбүн, эн онно туох санаалааххыный?” диэн ыйыппыта буоллар син да этэ. Кыыс даҕаны уолу таптыырын туһунан биирдэ даҕаны таайтарар тыллары быктарбатаҕа. Бу барыта өйө-төйө суох арыгыны иһии түмүгэ. Спира эдэр олоҕор арыгыттан сылтаан, бу бастакы улахан кэмсиниитэ этэ да, хайыаҥыный, буолар буоллаҕа… Кэрэмээһэптэр үөрэнэ сылдьан хат буолан кэл бит кыыстарын, бэрт саталлаахтык, дьукаах уол ларыгар эргэ биэрэн санаалара көнньүөрэ сылдьал лар. Эдэр уол эрэйдээх, урут дьахтар диэҥҥэ чугаһаабатах буоллаҕа, тугу да сэрэйээхтэбэтэҕэ, билбэтэҕэ. Кыыстара дьоннорун кигээһиннэрин ылынан уолу хоонньугар эрэ киллэриэхтээҕэ. Ол арыгы ас көмөтүнэн бэрт чэпчэкитик оҥоһуллубута.
Онон Кэрэмээһэптэр бэйэлэрэ уонна кыыстара дьон саҥатыттан, сааттан-сууттан бэрт саталлаах тык куоппуттара. Күһүөрү сайын диэки кыыс иһэ обургутук бил лэн барбытыгар, бөһүөлэк дьахталлара: “Хайдах хайдах баҕайыный, тоҕо түргэнэй?" дэһэр са ҥалара Татыйаас кулгааҕар иһиллибитэ. Ийэ ки һи кыыһын сааттан-сууттан куоттарар сүбэни эмиэ тобула охсубута. Бүөтүрүн дэлби хаайан, тылыгар киллэрэн, кыыс үөрэҕин салгыыр ааты ран Дьокуускайга киирбитэ. Татыйаас кыыһа ба рыан иннинээҕи күн, эмиэ хосторугар киирэн опо рой, кыыһынаан бэрт элбэҕи кэпсэппитэ, сүбэ ама биэрбитэ. Үрдүк үүнүүлэр үлэлэрин үгэнэ буолан Испирдиэн Даасатын кытта куоракка бар сыбатаҕа, массыына булан киин бөһүөлэккэ эрэ диэри атаарбыта. Кыһын өрүс суола саҥа туран эрдэҕинэ Даша “эрдэлээн, сэттэ ыйдаах” кыыс оҕону төрөппүтэ. Ити дьиҥэр бөһүөлэк дьоно уонна Спира истэл лэригэр эрэ этэ. Даша үөрэҕин тохтотон “академ” ылан дойдутугар тахсыбыта. Аҕа буолбут Спиридон Семенович, урукку өттүгэр кыһыл оҕоҕо сыстыба тах эдэр киһи, оҕо кимиэхэ маарынныырын-маа рыннаабатын кыайан быһаарбатаҕа. Онтон дьон нор, үксүлэрэ дьахтар аймах кэлэн оҕону кере кере: “Кыыскыт ийэтигэр
маарынныыр эбит”, диэбиттэрэ. Арай икки-үс дьахтар: “Аҕатыгар туга эрэ боҕуодьулуур”, диэннэр, онно Татыйаас ытаһа буолан, эдэр аҕаны үөрдүбүттэрэ. Испир диэн кыыһын, Бүөтүр сиэнин балачча үчүгэйдик, “өйдүү-саныы сылдьар гына сууйбуттара”. Испир диэн кыра киһини сахалыы Айталыына диэн аат тыан баҕарбыта да, Даша буолумматаҕа. Онон кыыһы Анжела диэн ааттаабыттара. Күннэр, ыйдар элэҥнээн ааһан испиттэрэ. Даша кэргэнигэр “таптала” сойон барбыта. Бэрт кыраттан да кыҥкыйдыыра, була сатыы-сатыы: “Ону оҥор боккун, маны гыммаккын”, диирэ элбээбитэ. Дьи ҥэр, Спира оҕолонон баран арыгы иһэрин лаппа аччаппыта. Ол үрдүнэн Даша хаста даҕаны кэр гэнин: “Арыгыһыккын, алкоголиккын” диэн араас таан саҥарбыта, бэл бэйэтин кытта сытыарбакка эр киһи сыттыгын саалаҕа турар дьыбааҥҥа та һааран быраҕара элбээн барбыта. Оттон Спира кэргэнин санаатын табаары араастаан муҥнана ра, бэл үлэтиттэн дэлби сылайан кэлэн баран, сууйуллубакка мунньуллан турар оҕотун таҥаһын барытын бэйэтэ сууйара. Оннук үлэлии, этэр кур дук, кэргэнигэр көмө-ама буола сырыттаҕына биир киэһэ бииргэ үлэлиир уолаттара: “Кустуу барыс, Бүөтүр Даньыылабыс тугу да сыыспат “симсон”
саалаах эта, ону уларыс" диэбиттэрэ. Сааскы ыһыыларын үлэтин үмүрүтэ быһыытыйан, Бүөтүр Даньыылабыс күтүөтүгэр Испирдиэҥҥэ саатын биэрэн, уол икки хонон алта кустаах кэлбитэ. Онон Кэрэмээһэптэр, өтөр-наар сааскы кус этин амсайбатах дьон, биир киэһэ тото-хана кус сиэ биттэрэ. Кус сиэһинэ биллэн турар сууйуута-та рааһына суох ааспатаҕа. Даша ол киэһэ Спираҕа сыһыана сымнаан, эмиэ уруккутун курдук үөрбүтэ көппүтэ. Кыыһын тото-хана аһатан, эрдэ соҕус ороннорун булбуттара. Ол түүн имэҥнээх таптал уота эмиэ күөдьүйбүтэ, эр киһи дьахтарыгар чу гаһаабатаҕа өр буолбут буолан баҕата, уоҕа сүр дээх этэ. Дьахтар даҕаны хаалсыбатаҕа, тэллэҕэ уон төгүл уоттаммыта. Ити кэнниттэн икки-үс хоноот, Даша эмиэ урук кутун курдук кыҥкыйдаан, арааһы саҥаран, эрин кыыһырыа суох да киһини кыыһырдар майгылам мыта. Бүөтүрдээх Татыйаас кыыстарын быһыы тын билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буолаллара. Кэнникинэн Испирдиэн дьиэтигэр киэһэ, үксүгэр холуочук кэ лэр буолбута, кэргэнигэр оҕо таҥаһын сууйсарын бырахпыта, дьиэ атын ис-тас да үлэтиттэн куотунар адьынаттаммыта. Ити курдук эдэр ыаллар олох торо огдолуйан испитэ. Сотору кэминэн Спиридон Семеновиһы агроно муттан ууратан, кылынын оҕонньор салайар зве нотугар көннөрү үлэһитинэн анаабыттара. Өрүү арыгылыыр, борогууллуур киһини сопхуос, бири гээдэ салалтата үлэтиттэн төрүт да ууратыаҕын, “Бочуот
Знага” орденнаах звеновод күтүөтэ буолан сылдьара. Онтон Даша үөрэҕин салгыы киирбэтэҕэ, кыыһын илдьэ сылдьан оҕо саадыгар ньээҥкэнэн үлэлээбитэ. Анжела икки сааһын туолбута, ол кэмҥэ ийэтэ алта ыйдаах хат сылдьан, таҥас сууйбут уутун тоҕооору тахсан, күһүҥҥү хаардаах өксүөҥҥэ дьиэтин күүлэтигэр халтарыйан охтон алта ыйдаах уол оҕону куоттарбыта. Даша онно хаана баран өлө сыспыта. Дьолго, ити кэмҥэ оройуон кииниттэн нэһилиэнньэ доруобуйатын туругун көрө-истэ сылдьар быраастар кэлэ сылдьар буоланнар, Дашаны “суһал көмө” массыынатынан тута киин балыыһаҕа киллэрэн быыһаабытттара. Дьахтар балыыһаттан хайа охсор аҥара эрэ буо лан, дэлби дьүдьэйэн тахсыбыта. Испирдиэн кэргэнэ оҕо куоттарбытыгар бэйэтин буруйданан уонна күн сирин көрөр дьылҕата суох буолбут уолун аһыйан олус муҥатыйбыта. Эр киһи, “санаа тын көтөҕөр” аатыран, аһыы ууга өссө умсубута. Маннык буолбут кэмигэр били “эн-мин” дэсиһэн тэҥҥэ асаһар дьоно аттыгар суох буолбуттара, туох эрэ улахан сыстыганнаах ыарыыга ыалдьыбыт киһиттэн сиргэнэр курдук, киниттэн куота көтө сылдьаллара… Оо, ама да ааспытын иһин сүрдээх дьыллар хонуктар эбиттэр. Испирдиэн өссө билбэт, сэрэйбэт этэ бу түбэлтэ кини олоҕор бүтэһик охсуу буолба таҕын. Хастыы эмэ хонуктаах “асааһыннар” кэнни лэриттэн Испирдиэн өйдөннөҕүнэ: “Арааһата ары гыга ылларан эрэбин, иһээччи буолар диэн маннык эбит буоллаҕа”, дии саныыра. Аны иһиэ суох буолан бэйэтэ бэйэтигэр андаҕайара, өйдөөҕөр дьиэ ис-тас үлэтигэр илин-кэлин түсүһэн көмөлө һөрө. Дьиктитэ диэн баар, кыыһыгар Анжелаҕа тоҕо эрэ тардыспат этэ. Кыыһа даҕаны киниэхэ сыста сатаабата, наар ийэтин тула көтөрө. Маннык испэккэ-аһаабакка сылдьар кэмигэр кэргэнэ Даша эмиэ сымнаабыкка дылы буолара, сорох түүн эйэргэһэн, таптаһан хонон тураллара. Онтон Испир диэн тракториска көмөлөһөөччүнэн сылдьар киһи, хайа эрэ ыалга от-мас эбэтэр муус, балбаах тиэйдэхтэринэ туттуммакка иһэн кэбиһэрэ, устунан үргүлдьү барара. Били: “Күүстээх санаалаахпын, волялаахпын” диир урукку Спираттан туох да хаалбатаҕа. Оннук “аһааһыннар” бэйэ эбиискэ аһы лыктаах хас да күн субуруччу бараллара, эмиэ дьиэҕэ-уокка айдаан, үлэҕэ боругууллааһын са ҕаланара. Татыйааһа дэлби айдааран, Бүөтүр Даньыы лабыс күтүөтүн оройуоҥҥа киллэрэн, дьон билбэ тинэн (эмиэ саакка-суукка кииримээри буоллаҕа) нарколог бырааска укуоллатан, эмтэтэн тахсыбыта. Испирдиэн ол биир укуол кэнниттэн ый эрэ сыл дьыбыта. Ый тохтообут киһи “биир, икки үрүүм кэнэн тохтуом” диэн бастаан уора-көстө испитэ, онтуката кэлин элбээн,
утаппыттыы өссө аһыыр сиир буолбута. Спиридон Семенович туманнырбыт өйө-санаата биирдэ эмэ дьэҥкэрэн ыллаҕына: “Чахчы иһээччи, иирээки буоллум быһыылаах… Бу барыта арыгыттан, бу барыта таптала суох, быстах санааттан ыал буолууттан… Аны кэлэн…“, диэн бэйэтин аһына, уйадыйа саныыра…
(Сэһэн)
“Олох оонньуу буолбатах!”
Бастакы баһа
Түөрт уон сааһа саҥа ааһан эрэр Испирдиэн Дьураахап хонук ааҕа сытар. “Киһи олоҕо түн нүгүнэн чыычаах элэс гынарын кэриэтэ”, диэн, кырдьаҕастар сөпкө да этэллэрин улахаҥҥа ууруллубатах, долоҕойго хатаныллыбатах эбит… Ыарыы обургу ыалластаҕына хайа да дуулаҕа бэйэлээҕи үнтү сөрөөн түһэрэр. Дьураахабы дьулаан ыарыы, быар ыарыыта, буулаабытын билбэккэ сылдьаахтаабыта. Дьиҥэр бу уодаһыннаах ыарыыны, кини бэйэтэ булларбытын үгүс дьон билэллэр, кэнники ону бэйэтэ да сэрэйэн сытаахтыыр… Олох олорон бүттэҕэ тоҕо түргэнэй… Олох… Олох да буолаахтаан… Испирдиэн, хараара өһөн эрэр иэдэстэрин устун, хараҕын уута сүүрэрин билбэккэ да сытта. Дьэп-дьэҥкир харах уутун таммахтара, олох эрииригэр-мускууругар кинилэр эрэ киртийбэтэх курдуктар…
Испирдиэн Дьураахап оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар бастыҥ общественник, инники кэккэҕэ сылдьар оҕо аатырара. Туох кистэлэй, Спира (оскуолаҕа учууталлыын, оҕолордуун кинини бары итинник ааттыыллара ) үрдүкү кылаастарга тахсан баран, үөрэҕэр “доҕолоҥнуура” элбэх этэ. Ити эрээри оскуола бастыҥ общественнигын учууталлар өрө тардаллара. Уол онно үөрэнэн хаалан: “Син биир “4-5” сыана, худой конец токур “3” кэлиэҕэ” диир тылламмыта. Онон дьиҥ чиҥ билиини ылбатар да, тыа сирин биир оскуолатын ыччата орто үөрэҕи бүтэрбитэ. Спира Дьураахап атын оҕолор курдук “Оскуола-производства-үрдүк үөрэх” диэн ыҥырыынан икки сыл совхозка үлэлии тахсыбатаҕа. Тыллаах-өстөөх уолу оройуоннааҕы комсомол кэмитиэтэ эрэкэмэндээссийэлээн Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэххэ ыыппыта. Спира үөрэҕэр ыарырҕатарын билэр буолан, бэйэтэ даҕаны үрдүк үөрэххэ талаһа сатаабатаҕа. Кинитээҕэр буолуох үчүгэйдик үөрэммит оҕолор, үрдүк үөрэх аанын кыайан аспакка дойдуларыгар
төннөн тахсан, совхоз рабочайа буола сылдьалларын Спира уруккуттан да көрөр, билэр этэ. Бу оҕолор, үгэс курдук оскуола кэнниттэн иккилии сыл сүөһү көрбүт кыргыттар эбэтэр армияҕа сулууспалаан кэлбит уолаттар этилэр. Сорохтор иккилии, үстүү сыл субуруччу киирэн туттарсаллара да, “бааллара хапсыбатах” аатыран, төннөн тахсаллара. Үөрэхтэн итинник көрө маппыт оҕолор дойдуларыттан ырааппакка совхозка үлэлээн, үгүстэрэ ыал-күүс буолаллара. Спира техникумҥа наадалааах экзаменнары туттарсан, (онно оройуоннааҕы комсомол салалтатын эрэкэмэндээссийэ суруга улахан төһүү буолбута чахчы), үөрэххэ киирээт общественнай үлэҕэ эмиэ “төбөтүн оройунан” түспүтэ. Онон Дьураахап уол үөрэнэр-үөрэммэт сылдьан техникумҥа ыытыллар араас дьаһалларга (барытыгар кыттан, үгүс тэрээһини бэйэтинэн көҕүлээн, сүүрэн-көтөн үс сылы билбэккэ аһарбыта. Спира үөрэнэр сылларыгар, төрөөбүт оройуонун тыатын хаһаайыстыбатын салаатын салалтатыттан стипендия ылара. Онно эбии дьоно эти-аһы тиһигин быспакка ыыта тураллара. Инньэ гынан уол, сорох дуогабара суох оҕолор курдук, харчынан кыпчыттарбатаҕа, тото-хана аһаан, арыгы испэтэр даҕаны, көрү-нары көҕүлүттэн тутан сылдьыбыта. Ити эрээри Спираҕа биир да ыччат дьиҥнээх доҕор буолбатаҕа. Кини чэпчэки, дэбдэҥниги соҕус майгытын билбит курдук бары тэйэ тутталлара.
Үөрэҕин саҥа бүтэрэн кэлбит специалиһы Спираны Спиридон Семенович диэн ааттаан, бөдөҥсүйбүт совхоз уһук биригээдэтигэр “Үрдүк үүнүү” звенотугар агрономунан анаабыттара. Батыйалаахха үктэнээт Спиридон Семенович, куорат олоҕор ханан да маарыннаабат уу чуумпу, чуҥкук сиргэ кэлбитин өйдөөбүтэ уонна хайдах эмэ гынан, киин бөһүөлэккэ, элбэх дьоннноох сиргэ, совхоз салайар аппараатыгар чугаһаатахха табыллыыһы диэн санаабыта. Ол эрээри ити санаата биир түгэнтэн күдэн буолан көппүтэ, устар олоҕо букатын атыннык салаллыбыта. Атырдьах ыйын ортото буолан, сиилэсчиттэр бааһыналартан күөх маассаны биригээдэ хотоннорун таһынааҕы сиилэс траншеяларыгар таһаллара. Батыйалаах биригээдэтигэр “Үрдүк үүнүү” звенотун, өр сылларга сири кытта үлэлэспит, Бүөтүр Кэрэмээһэп салайара. Биригэдьиир Павлов Василий Трофимович саҥа агроному звеноҕа аҕалан билиһиннэрбитигэр, Бүөтүр Даньыылабыс кинини кытта улаханнык айах атан кэпсэппэтэҕэ. Тоҕо эрэ Спираны атаҕын тумсуттан үөһэ өрө көрөн таһаарбыта уонна эдэр киһини балачча тонолуппакка көрөн туран баран: ”Оттон үлэлиэхпит буоллаҕа”, диэн баран, эргиллэ биэрэн трактордарын хасыһа турар үлэһиттэригэр ыйыы-кэрдии биэрэн барбыта. Инньэ гынан биригэдьиир
бэйэтэ, Спираны батыһыннара сылдьан, бу кэмҥэ тугу тугу гыныахтааҕын билиһиннэрбитэ уонна кылаабынайа, субуокканы кэмигэр совхоз бухгалтериятыгар түһэрэн иһиэхтээҕин чиҥэтэн хаста да эппитэ. Василий Трофимович киэһэлик, биир эрэ чымадаан маллаах агроном уолу, бөһүөлэк кы тыытын диэки олорор Бэрэлэр диэн ааттанар оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ: “Быстах кэмҥэ”, диэн олохтообута. Испирдиэн, Бүөтүр Кэрэмээһэп кинини атаҕын тумсуттан тоҕо өрө көрөн таһаарбытын, оччолорго кыайан өйдөөбөтөҕө. Билигин, бу, сүүрбэттэн лаппа тахса сыл ааспытын кэннэ, уһугулаан сытан сүр сытыытык, ону күн бэҕэһээҥҥи курдук санаан кэллэ. Саҥа студеннаан бүппүт уол куораттан кылгас тэллэгэрдээх саппыйаан сэлээппэлээх, кырыылаах бүрүүкэлээх, хара килбэчигэс лаахтаах бачыыҥкалаах тахсыбыта. Бачыыҥкатын, оччолорго саҥа үөдүйэн эрэр “дипломан” диэн, бэрт дьоҕус чымыдааныгар укта сылдьар сымнаҕас таҥас тирээпкэтинэн, дьон көрбөтүгэр өрүү сото сылдьара. Бааһына күрэҥ буорун бүрүнэ сылдьар дьоҥҥо Спиридон Семенович лаахтаах бачыыҥката кырдьык да сүөргүтүк көһүннэҕэ. Спира кэлбитэ нэдиэлэ буолтун кэннэ күһүҥҥү бастакы сиппэрэҥ ардах түспүтэ. Уол кыһалҕаттан эрэһиинэ саппыкы кэппитэ уонна ол таҥаһын бааһына үлэтэ бүтүөр диэри устубатаҕа. Онон лаахтаах бачыыҥка орон анныттан, биир эмэ бырааһынньыкка эрэ кэтэргэ оронор буолбута. Күһүҥҥү хомуур үлэтэ бүппүтэ. Спиридон Семенович агрономнуур биригээдэтигэр бурдукка анаан ыһыллар туорахтаах култуура суоҕа, үрэх сир буолан бурдук күөх маассаҕа эрэ анаан ыһыллара. Үксэ эбиэс сиэмэтэ күөхтүү быһыллан хотон таһыгар сиилэстэммитэ. Үлэ быйыл да тахсыылаах буолбута. Бүөтүр Кэрэмээһэп салайар звенота үлэтин былаанын балтараа бүк аһара толорбута. Дьиҥэр ити көрдөрүү арыый өрө тэптэриилээх этэ да, бүтүн оройуон үрдүнэн ыҥырыылаах биригээдэ звенотун үлэтин сопхуос парткома хонтуруоллуур буолан, сыыппара көбө соҕус да буоллар мөккүһэр кыах суоҕа. Онтон үлэһиттэр үгүөрү хамнастан тоҕо аккаастаныахтарай. Арай сыл ахсын кыстыгы туорааһыҥҥа ыанньыктарга былааннаан сиэтиэхтээх сиилэстэрэ тиийбэккэ бүтэн хаалар. Ыанньыксыттар хотоннорун иһигэр айманаллара, Бүөтүр Кэрэмээһэби кытта үөхсэллэрэ. Онтон звено дьоно: “Ыанньыксыттар, эбии аһылыгы ынахха кэннинэн эрэ симпэттэр. Туох аһа тук буолуой?” дэһэллэрэ. Ол хотон иһинээҕи-таһынааҕы айдаан онон хаалара. Саҥа кэлбит агроном уол бастаан утаа, звено сыыппаратын чуолкайдаһа, сопхуос киин хонтуоратыгар хаста да бара сылдьыбыта. Кини түһэрбит субуокката уопсай отчуокка тоҕо үрдүүрүн иккитэ хаста
бухгалтерияттан ыйыталаспытыгар: “Звеноводкут кэлэн көннөттөрбүтэ”, диэннэр уолу саҥардыбатахтара. Инньэ гынан Спиридон Семенович кэлин субуокканы биэрэринэн эрэ муҥурдаммыта. Былааннарын аһара толорбут “Үрдүк үүнүү” уолаттара үчүгэй үлэлэрин, үгэстэринэн, өйдүү саныы сылдьар гына “сууйбуттара”. Звеновод уолаттарын бөһүөлэктэн тэйиччи сытар Хаастаах бааһынатын илин уһугар мусталларыгар сорудахтаан баран, бэйэтин матассыыкылын Куоста уолга ыыттаран, арыгы ыла маҕаһыыҥҥа тэптэрбиттэрэ. Хаалбыт уолаттар биир биэдэрэҕэ сыалаах эт, атыныгар чэй оргута оллооҥҥо уурбуттара. Дьиэлэриттэн аҕалбыт үтэлэрин отуу остуолугар тэлгэппиттэрэ. Бары даҕаны, күһүн үлэ түмүгэр маннык аһыы үөрэммит буоланнар, туттуу-хаптыы мааны этэ. Үлэһиттэр Спираҕа оччолоох тугу да оҥотторботохторо, уол бэйэтэ даҕаны дуоһунастаах киһи сиэринэн, боччумура туттан ааспыт субуоккалары көрбүтэ-истибитэ буола, кумааҕытын бэрийэ олорбута. Бөһүөлэккэ барбыт дьон өр-өтөр гым макка бу тирилэтэн кэлбиттэрэ. Звено дьоно күөс тэрин хоторон, остуолларын тула олорон Бүөтүрдэрин илиитин-атаҕын кэтэспиттэрэ. Бүөтүр остуол баһыгар олорон аттыгар уурбут үрүксээгиттэн икки иһит водканы ороон таһаарбыта, үрүксээк иһигэр бытыылка тыаһа “өссө да баарбын” диэбиттии кылырҕаабыта. Сорох уолаттар ол тыаһы истэн, үөрэн бэйэ-бэйэлэрин көрсөн имнэмсэн кэбиспиттэрэ. Бүөтүр арыгытын кутаттаан, курууска аҥара өлүү арыгыны агроном уолга үҥүлүппүтэ: Чэ, нокоо, кэлэр сылга эн көмөҕүнэн өссө үрдүк үүнүү ылылларын туһугар, диэн бэйэтин куруускатын Испирдиэн иһитигэр “тос” гына охсуһуннарбыта. Звено дьоно бары куруускалаах арыгыларын охсуһуннараат, куотан хаалыа диэбит тии хантатан кэбиспиттэрэ. Арай Спира арыгытын испэккэ тутан олорорун көрөн, звеновод: “Тоҕо испэккин, эбэтэр биһигини үөрэҕэ суох дьону кытта аһыаххын баҕарбаккын дуу?” диэн уолу үөс курдугунан көрбүтэ. Харда ылбакка бэйэтин кураанахтаабыт иһитин толоруммута, уолаттара үҥүлүппүт иһиттэригэр кутаттаабыта. Спира бу үйэтигэр шампанскайтан атын (Ону да Саҥа дьылы көрсө) арыгыны иһэ илигэ. Кини үөрэнэр сылларыгар бастыҥ общественник буолан, техникумҥа коллектив “сиэркилэтэ” этэ. Бэйэтэ хаста даҕаны аһара “аһаабыт” студеннары дьүүллээһиҥҥэ, уоттаах-төлөннөөх тыллары этэн-тыынан, ол эрэйдээхтэри сири-буору кымыстаппыта эмиэ баара. Ол эрээри сороҕор муунту буолбут, мунчаарбыт кэмнэригэр кыһыл уонна “сухой” арыгылары амсайталыан баҕарара да туттунара. Испэтэҕиттэн сарсыҥҥы күнүгэр үөрэрэ уонна бэйэтин “күүстээх санаалаах, нууччалыы эттэххэ,
“волялаах киһибин” диэн сананара. Дьонноро иһиттэригэр иккистээн кутуллубут арыгыларын кураанахтаатылар, сыалаах эти өрүһүс пүттүү улаханнык быһахтаммакка да тырыта-хайыта тыытан, аһаан-сиэн чалбаатаан бардылар. Бүөтүр Кэрэмээһэп арыгытын үсүһүн кутта олорон Испирдиэни сэнээбиттии көрүтэлээбитэ, куруускатын аҕалан эмиэ уол куруускатын кытта охсуһуннаран “тос” гыннарбыта уонна тугу эрэ саҥараары үөннээхтик ымаҥнаабыта. Ону көрөн Испирдиэн тутан олорор арыгылаах иһитин уоһугар чугаһатаат, хараҕын быһа симэн баран биирдэ хантас гыннарбыта. Хабархай ап-аһыы убаҕастан чачайа сыһа-сыһа уол иккитэ-үстэ дьүккүк гына ыйыстан кэбиспитэ. Аттыгар олорор кини саастыыта кэриэтэ Куоста сибиэһэй оҕурсу аҥарын Испирдиэҥҥэ куду аспыта. Уол оҕурсуну хаба тардан ылан ыстаан хардырҕаппыта, уу-хаар баспыт хараҕа сырдыырга дылы гыммыта. Оо, дьэ, бу киһи!.. Эр киһи диэн итинник буолуохтаах, Бүөтүр биһириир, күлэн күһүгүрэтэр саҥата, Спираҕа урут истибит хайа да хайҕалын тылларынааҕар ордук күндүтүк иһиллибитэ. Искэ киирбит арыгы утаакы буолбакка иһи-үөһү барытын сылытан, санаатыгар өйү-мэйиини ордук дьэҥкэрдэн, уол олус диэн чэпчээн көтүөр кыната суох эрэ буолан барбыта… Спиридон Семенович ол күн төһө арыгыны испитин өйдөөбөт. Бүөтүр иккиһин кутан эрэрэ, үрүксээктэн өссө икки бытыылканы таһаарбыттара. Спира үһүс иһитин куттаран, бэйэтэ “тост” көтөхтөрөөрү тыл көрдүүр быһыылааҕа. Ол кэннэ уол өйө туманныран сүтэн хаалбыта… Сарсыарда Спира төбөтүн уҥуоҕа сииктэринэн арахсан барыахтыы ыалдьарыттан уһуктан кэллэр даҕаны атын дьиэҕэ, ороҥҥо кэлэн сытарын билбитэ. Оронун таһыгар хотуо буолбут суунар таас турара. Уҥа хараҕа бөлтөйө испит, сирэйин аҥара сүрдүк ыалдьара. Уол сытан эрэн сирэйин-хараҕын туппахтанан көрдө, ыарыытыттан мырдыҥнаан, ынчыктаан ылла. “Кырбаабыттар… Ким?.. Тугу оҥорбутум иһин?.. Олох өйдөөбөппүн… Ханна сытабыный?” Спираҕа быстах-быстах санаалар дьэҥкэрэн эрэр өйүгэр элэҥнээн аастылар. Хайа, но-коо, өйдөннүҥ дуу? Бүөтүр Кэрэмээһэп хос аанын сэгэтэн көрбүтэ. Дьэ, дугаар, “аһы” сатаан аһаабат эрэт эбиккин… Ону билбэккэ… Ити туох да буруйа суох Куоста уолу тоҕо оҕустуҥ? Улахан эбит “үөрэхтээҕимсийимэ”, диэбитэ. Арыгы иһэн баран үөрэтэри, тойомсуйары ким сөбүлүөҕэй? Биһиги эн үөрэххин өйдөөбөппүт үгүс буолуо. Сир үлэтигэр быраакчык эрэ дьон буоллахпыт… Чэ, тур. Маны ”тэп" гыннар, ыарыыҥ тута ааһыа, Бүөтүр Испирдиэҥҥэ ыстакаан аҥара үрүҥ арыгыны үҥүлүппүтэ. Спира арыгы сытын ылаат кураанаҕынан өҕүйбүтэ, хараҕыттан уу-хаар баспыта. Ол эрээри
тоҕо эрэ “синэ биир” дии санаат, күүһүлээн туран арыгытын биирдэ хантас гыннарбыта, тыынын ылан өрө уһуутаабыта. Сотору буолаат арыгыта төбөтүгэр тахсан уол чэпчииргэ дылы гыммыта. Кыбыста кыбыста туран, таастаах хотуотун убуорунайга таһааран тохпута, лааҕа алдьаммыт иһити, кырыыһа анныгар турар уһааттаах ууттан истикилээҥкэ иһитинэн уу баһан, сууйбута-сайҕаабыта буолбута уонна дьиэ хоту өттүгэр, күлүк сиргэ уурбута. Дьиэҕэ киирэн, уулаах тирээпкэ көрдөөн муостаны кылбаччы соппута. Бүөтүр куухунаҕа хортуоппуйдаах эт ыһаарылыы сылдьан айаҕа хам буолбакка уолу сэмэлиир, хайгыыр икки ардынан “үөрэтэн” элбэҕи эппитэ-тыыммыта. Арыгыны иһэр киһи бэйэтин нуорматын билиэхтээх. Туохха барытыгар “туормас” диэн баар буолуохтаах. Эн буоллаҕына сыыртан түһэр салааска курдук эбиккин… Арыгыны истэххинэ хаһан да өйдөөҕүмсүйбэт буол. Бииргэ асаһар дьон өйдөөҕүмсүйэр киһини хаһан да сөбүлээбэттэр… Мин суоҕум буоллар уолаттар “угунньаҕын” таһаараллар эбит. Кинилэр эмиэ холуочуйдахтара дии… Ити аһаан баран охсуһуу-этиһии, бэл өлөрсүү-өһөрсүү өйдөөҕүмсүйүүттэн, бэрдимсийииттэн тахсар. Ол иһин хандалы кэтэллэр, хаайыы дьоно буолаллар… Онон аһаан баран хаһан да өйдөөҕүмсүйбэт, киһиргээбэт буол!.. Бүөтүр Кэрэмээһэп эппитин өссө чиҥэттэ. Чэ, ол эрээри маладьыаскын, бэйэҕин мээнэ атаҕастатыа суоххун. Илииҥ-атаҕыҥ тэҥҥэ барар эбит. Арыый уйуттарын буоллар мин уолаттарбын сиэтэлиэ эбиккин, һэ, һэ, һэ… Бүөтүр күлэн күһүгүрэппитэ, уолу астаах остуолга ыҥырбыта. Эмээхсиним Татыйаас үлэтигэр сылдьар… Ээ, ол биһиги үөрэҕэ суох дьон тугу улаханы тоҕо көтүөхпүтүй? Остуорас да буоллахпытына махтал, кулуупка муоста сууйар… Чэ, эн биһиги аһыы олоруохха… Үөрэхтээх киһи арыгыны көрөн иһэр буол. Мин уолаттарым, сороҕор үлэлии да сылдьан, уора-көстө иһээччилэр. Ону отой сөбү лээбэппин, наһаалаабыттары, киһи тылын истибэт дьону үүрэн баран, саҥа дьону ылабын… Биһиги бэриллибит былааны өрүү толорор буоламмыт харчыны аахсабыт. Совхоз биригээдэлэригэр би һигиттэн ордук элбэх хамнаһы аахсар үлэһиттэр суохтар. Онон биригээдэттэн талбыт киһибин ыҥы рыам эрэ кэрэх, үөрүүнэн кэлэллэр… дьиэлээх киһи хортуоппуйдаах эти уобалыы-уобалыы элбэҕи кэпсээтэ. Быйыл уолум үөрэххэ киирдэ. Кини хоһо иллэҥ, кыыспыт эмиэ үөрэнэ сылдьар, онон иккиэ йэхпит эрэ, биһиэхэ көһөн кэл. Бииргэ сылдьан үлэлиирбитигэр да ордук буолуо, Бүөтүр Даньыы лабыс уол күүппэтэх сонунун иһитиннэрдэ. Киэһэ хараҥарбытын кэннэ Спира дьиэлээх хаһаайынныын баран, бөһүөлэк илин уһугар оло рор Бэрэлэртэн утуйар таҥаһын,
чымыдаанын аҕаллылар. Таһырдьа күһүҥҥү ыас хараҥа да буоллар, Спира хараҕа көҕөрбүтүттэн уонна көһөн күккүрээн иһэриттэн кыбыстан тула өттүн көрүнэ, кэтэнэ истэ. Хата уулуссаҕа “ыт охсор киһини” көрсүбэтилэр. Бүөтүр кэргэнэ Татыйаас, улахан саҥата-иҥэтэ суох дьахтар, уолга дьиэ иһигэр кэтэр сымнаҕас түүппүлэ булан биэрдэ. Дьиэлээх тойон “саҥа дьукаах этэҥҥэ кыстаатын” диэн оһоҕун аһатта. Ити кэннэ Испирдиэнниин атах тэпсэн олорон наҕылыччы аһаатылар. Спира икки-үс үрүүмкэ үрүҥ арыгы кэнниттэн эмиэ холуочуйа оҕуста, тыла-өһүллэн барда. Бүөтүр Даньыылабыс, эн үтүөҕүн хаһан да умнуом суоҕа… Барҕа баһыыба!.. Дьиҥэр мин арыгыны испэппин ээ, ити бэҕэһээ бастакы итириим буолла… Олох тугу да өйдөөбөппүн… Чэ, нокоо, бу “аһы” сатаан аһыыр баҕайыта. Өйдөөхтүк иһэр буоллаххына баҕар эн күн да аайы ис. Бу миигин ким да арыгыһыт диэ суоҕа. Хата “үлэһит бэрдэ” диэннэр чиэскэ-бочуокка сы рытыннараллар. Сатыахха эрэ наада… Биһиги үлэбит ыарахан, киһи сыратын-сылбатын ылар үлэ. Сыстан, үлэлээн бардаххына ону бэйэҥ билиэ ҕиҥ. Мин үлэм кэнниттэн дьиэбэр сытан эрэ “сы лаа таһаарабын”, ону ким да баалаабат, “иһээччи арыгыһьҥ” диэбэттэр, Бүөтүр уочараттаах үрүүм кэтин охсуһуннара олорон уолу “үөрэтэ” олордо. Сарсыарда туран: “Маннык сирэйдээх-харах таах хонтуораҕа көстүмэ. Уолаттары кытта бааһы налар бүтэйдэрин сэлбийэ барыс… Куттаныма, уолаттар тыытыахтара суоҕа. Бэҕэһээ сэрэппитим, мин тылбыттан тахсааччылара суох… Хонтуораҕа бэйэм быһаарсыам”, диэн Спираҕа өссө биир “үтүөнү” оҥорон уолу олус үөрдүбүтэ. Ити түбэлтэ кэнниттэн Спиридон Семенович звенотун дьонугар биирдэ да итирэр гына аһаан көрдөрбөтөҕө. Арай киэһэ ахсын кэриэтэ Бүөтүр дүүн хардарыта күндүлэһэн, “сылаа таһаараллара" үгэскэ кубулуйбута. Дьиэлээх эмээхсин, Татыйаас, эмиэ “чэпчиэр” диэри иһэрэ, ол эрээри ыарытыйар буолан үксүгэр биир-икки үрүүмкэни эрэ көтөхсөрө. Бүөтүр даҕаны элбэҕи иһэ сатаабат, онон бы тыылка улахан аҥаара арыгы Спираҕа тиксэрэ. Уол салгыы иһиэн-аһыан баҕарара даҕаны, Бүөтүр Даньыылабыстан толлон дьиэттэн тахсыбат этэ. Сопхуос киинигэр буолар мунньахтарга үксүгэр звеновод, нэһилиэк сэбиэтин депутата Кэрэмээһэп барара. Онно тиийэн оҕонньор киин бөһүөлэккэ хайаан да хоноро. Оччоҕо дьиэ тас уонна хотон үлэтин Испирдиэн толороро. Кэлин Бүөтүр баары гар даҕаны ити үлэлэри уол бэйэтэ үлэлиир буол бута. Сөп даҕаны ээ, кыһынын агрономҥа улахан үлэ да суоҕа. Онтон уонча сүөһүнү көрүү-истии, эдэр киһиэхэ этэр курдук, “ааһан иһэн” үлэлэнэр үлэ буоллаҕа. Онон Испирдиэн,
Кэрэмээһэптэргэ ылгын уол буолбута. Звено үлэтигэр, Бүөтүр Да ньыылабыс уруккутун курдук бэйэтэ дьаһайан, бааһыналарга балбаах тастарара, хаар типтэрии тин ыыттарара. Агроном үксүгэр дьиэтигэр оло рон ыйдааҕы оччуоту оҥороро. Арай хас суббуота, өрөбүл күннэр ахсын сүөһү эбии аһылыгын бэ лэмигэр бүтэн биэрбэт субботниктарга хайаан да
сылдьара, ону ааһан ол субботниктары бэйэтэ салайан үлэлэтэрэ. Онон совхоз, биригээдэ са лалтата, субботниктарга сылдьар тэрилтэ үлэһит тэрин көрүүлэригэр саҥа агроном уол үлэ үөһүгэр буолара. Ити эрээри, били “бастыҥ общественник” киһибит киэһэтин кулуупка киинэҕэ да сылдьыбат буолбута. Ол үксэ “сылаа таһаарыытын” кэнниттэн дьиэттэн тахсыбат суруллубатах сокуоҥҥа хаат тарыы этэ. Уол бөһүөлэккэ бастаан кэллэҕин утаа сылдьар сирэ библиотека эбит буоллаҕына, кыһын ортото ол дьиэтэ ханан баарын «умнубута». Ити курдук Испирдиэн ыыра дьиэ уонна хотон икки арда эрэ буолбута. Били киин бөһүөлэккэ талаһар санаатыттан туох да хаалбатаҕа. Дьиэлээхтэр ыраас, уурбут-туппут курдук тутунуулаах уолу сөбүлээбиттэрэ. Татыйаас дьүөгэлэригэр уолу хайгыыра иһиллэрэ, сиппит кыргыттардаах дьах таллар араас сылтаҕынан кэлэн, уолу көрөн бараллара.
Саас муус устар саҥатыгар Кэрэмээһэптэр тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэнэр кыыстара Даша дойдутугар практикаҕа таҕыста. Кыыс аны сыл курдук үөрэннэҕинэ, анал орто үөрэхтээх зоотехник идэтин ылыахтаах. Даша дьиэтигэр кэлээт, биир киэһэ дьонун хоһугар (Бүөтүр уоча раттаах партийнай мунньахха барбыт кэмэ этэ) ийэтин кытта бэрт уһуннук ботугураһан кэпсэп питтэрэ. Ол кэпсэтии кэмигэр кыыс сыҥсыйан ытыыра да иһиллэн ылбыта. Спира бэйэтин хоһу гар оройуон хаһыатын ааҕа сытан: “…Буоллум быһыылаах… ылбат… хайыыбын?..’’ “Акаары… кэм биһиэнэ буолуо… Хайыахпытый?… Чэ, чэ, бээ тугу эмэ тобулуохпут…” диэн ийэлээх кыыс бүтэҥитик ботугураһалларын дьикгиргии истибитэ эрээри, улахаҥҥа уурбатаҕа. Кыыстаах ийэ са ҥаларын эбии аччатан өргө диэри кэпсэппиттэрэ. Хонуктар ааһан испиттэрэ. Бүөтүрдээх Татыйаас Испирдиэҥҥэ сыһыаннара өссө тупсубута, “Уол бут, оҕобут” диэнтэн атыннык ааттаабат буолбут тара. Даша даҕаны уол диэки бэрт минньигэстик тылбык-илбик көрөрө. Кыыс дэлби хаайан уоллаах кыыс үстэ-хаста киинэҕэ бара сылдьыбыттара. Ол сырыыларга Даша, дьон көрөрүттэн толлубакка, уол хонноҕун анныттан тутуһан иһэн студент көр дөөх-нардаах олоҕун кэпсээн айаҕа хам буолбат этэ. Спира эмиэ бу техникумҥа үөрэммит буолан, билэр учууталларын ыйыталаһара, эрдэ үлэһит буолбут киһи араас сонуна элбэх
буолара. Арай суолга дьон утары көрүстэҕина кыыһы “кыбынан”
иһэриттэн кыбыстан умса көрөн кэбиһэрэ. Практикалана кэлбит Даша сарсыарда эрдэт тэн киэһэ хойукка диэри хотонунан, хонтуоранан сылдьара. “Уларыта тутуу” диэн политика угэннээн бара турар кэмэ буолан, совхоз үлэһиттэригэр урут иһиллибэтэх “аренда”, “бэдэрээтинэн улэ” диэн тыллар олоххо киирэ сатаан, дьон уксэ ити улэ лэргэ таласпыта. Кырдьыга, бэйэни бас-кес туттан, атыҥҥа аралдьыйбакка улэлиир бэрт курдук этэ. Хотон үлэһиттэрэ үгүстэрэ урут Дашаны кытта бииргэ үөрэммит, оскуола кэнниттэн икки сыл үлэлээн баран үөрэххэ кыайан киирбэтэх кыргыттар этилэр. Онон бииргэ үлэлээһин да, кэпсээн-ипсээн да көхтөөх этэ. Ыанньыксыт кыргыттар: “Даша, дьукааххынаан үчүгэйдиигит быһыылаах?!. Хаһан сыа сиэтэҕит?..” диэн саһыгыраччы күлсэллэрэ. Даша өһүргэммэт: “Ымсыыраҕыт дуу?” диэн төттөрү хаадьылаһара. Саас барахсан ити сыл эрдэлээбитэ. Ньиргиэр дээх-ньаргыардаах Пиэрибэй Маай бырааһынньыга тиийэн кэлбитэ. Тыа бөһүөлэктэригэр барыларыгар кэриэтэ курдук уунан-хаарынан туолбут, бадараан наах улахан уулуссаларын кураанах сирдэринэн тумна-тумна бөһүөлэк олохтоохторо параадтаа быттара. Параад кэнниттэн Татыйаас Дашалыын киэһээҥҥэ диэри ас астаабыттара, эр дьон иһир дьэнэн-таһырдьанан сылдьан үлэлэрин эрдэ бүтэр биттэрэ. Эдэрдэр киэһэ бырааһынньыктааҕы кэн сиэргэ сылдьан кэлбиттэрин кэннэ Пиэрибэй Маайы олохтоохтук, наҕылыччы бэлиэтээһин буолбута. Бүөтүр бу киэһэ Испирдиэни арыгы иһэрин хонту руоллаабатаҕа, төттөрүтүн: “Сарсын, өйүүн өрөбүл, төһөнү кыайаргынан аһаа, дьиэҕиттэн эрэ барыма”, диэн сүбэлээччи буолбута. Испирдиэн уруккута буолбатах, аны икки-үс үрүүмкэ арыгыга хотторбот этэ. Инньэ гынан бырааһынньыкка ананан ылыл лыбыт ханньааҕы соҕотоҕун кэриэтэ испитэ. Оҕон ньор: “Бэйэм аспын аһыыбын”, диэн, киэһээҥҥи быстах аһылыкка, уоту аһатарга анаан аспыт буок катын испитэ, эмээхсин онтон бэрт кыраны көҕүрэ тиспитэ. Остуол аһа дэлэй буолан, арааһы сэһэр гэһэ-сэһэргэһэ наҕылыччы аһаабыттара. Ол да буоллар, түүн үөһүн быдан иннинэ, оҕонньордоох эмээхсин “Биһиги сөп буоллубут, эһиги эдэрдэр салгыы аһааҥ” диэн хосторугар киирбиттэрэ. Бүө ТҮР утуйуон эрэ иннинэ: “Бу хасааһым этэ да, ыт хасааһа суох өлбөт, мэ, үчүгэйдик бырааһынньык тааҥ”, диэн, хоһуттан тахсан Испирдиэҥҥэ өс сө биир ханньааҕы биэрбитэ. Чэпчээбит уол: “Оо, аҕам оҕонньор, баһыыба!” Бүөтүрү хатыылаах сэҥийэтиттэн уураан “чоп” гыннарбыта… Оҕонньордоох эмээхсин сыппыттарын кэннэ,
эдэрдэр “романтикалыыр” аатыран остуолга
чү мэчи умаппыттара, электричество уотун умуллар быттара. Холуочуйан эрэр уол үрүүмкэ охсуһунна рарыгар, кыыс аһаҕас уолуктаах былаачыйатын быыһынан толору томтойон көстөр эмиийдэрин иҥсэлээхтик одуулаһара, иҥин хаана тэтэрбит кыыстан хараҕа арахпат буолбута. Даша, кэлиий, аттыбар олор. Сибигинэһэн кэпсэтиэхпит, а-то дьоммутун утутуохпут суоҕа, диэбитэ холуочуйан харса суоҕар түспүт уол. Кыыс оргууй аҕай саҥа таһааран күлэ-күлэ үрүүм кэтин, ньуоскатын, биилкэтин туппутунан уол ат тыгар кэлэн олороругар, тобугун үөһээ өттүнэн сылдьар былаачыйата өссө ере тахсан, толору эттээх бууттара үөһээҥҥэ диэри кылбас гыммыт тара. Спира боруҥуйга ол кылбаспыт бууттары көрөөт, эт этэ барыта дыыгыныы түспүтэ уонна имэҥирбит уостарынан кыыс аһаҕас уолуктары гар умса нөрүйбүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. Даша кычыгыламмыт киһиллии мунньаҥнаан, ки һи истэр-истибэт күлэн сыһыгыратан, түллэҥнэс түөһүнэн уолга эбии сыстан биэрбитэ, ол кэмҥэ былаачыйатын үөһээҥҥи тимэҕэ теле баран кыыс тунал маҥан эмиийдэрин аҥаара бүтүннүү көстүбүтэ. Ой, ой, Спира, туох буоллуҥ?.. Тохтоо… тохтуу түһүүй… Хата ханньаахпытын иһиэххэ… диэн, уол үрүүмкэтэ остуолга турарыгар үрүүмкэтин чугаһаппыта. Испирдиэн кыыс аһаҕас түөһүттэн төбөтүн өндөтөн, ойбонтон тымныы ууну испит сылгылыы дьиһигийэн ылбыта, титирэс илиитинэн үрүүмкэтин харбаат охсуһуннарбыта уонна ханньаа ҕын хантас гыннарбыта. Онтон эмиэ иһэн эрэллэ рэ… Үдүк-бадык өйдөөтөҕүнэ кыыһы көтөҕөн оло роро, имэҥнээх инчэҕэй уостар кинини ыарыы лаахтык уурууллара, кыыс тыла уол айаҕын иһигэр уол өйүн туймаарда күүлэйдээбитэ. Ол имэҥтэн туймаарбыт уол кыыһы сирэйиттэн-хараҕыттан тү бэһиэх харса суох уураабыта, босхо барбыт илиитэ кыыс аһаҕас түөһүгэр, буутугар, самыытыгар, сым сыгар көҥүл күүлэйдээбитэ… Сарсыарда (сарсыарда да буолуо дуо, эбиэт саҕана) Спира бэйэтин оронуттан атын, бэрт сымнаҕас таҥастаах ороҥҥо сытан уһукта биэр битэ. Даша сыгынньах түөһүн кини ойоҕоһугар анньан, төбөтүн түөһүгэр ууран утуйа сытара. Уол илиитин аллараа түһэрэн өттүгүн харбанан көрбүтэ, хаххаланар таҥас диэн суоҕа. Оргууй аҕай илиитин кыыс диэки сыҕарыппыта, Даша эмиэ кус сыгынньах сытара. Кыыс уһуктан мин ньигэстик тыыллаҥнаабыта: “Спира, оо, олус да үчүгэйдик таптаатыҥ…” диэн уол кулгааҕар
имэҥнээхтик сибигинэйбитэ, уол кулгааҕын эмин ньэҕин сылаас уоһунан эмэ сыппыта… Тугу гыммы тын, хайдах буолбутун Спира төрүт өйдөөбөт. Драй: “Бу барыта, арыгы иһэммин, быстах санаат тан, быстах имэктэн…" диэн өйүгэр иирбэ таарба санаалар элэҥнээбиттэрэ.
Дьиҥэр, Спира оннук чэпчэки, сэлээччэх киһи буолбатах эта. Кини өссө төрүт оҕо-эдэр сааһыттан: “Киһи кэргэн ылар кыыһын эрэ кытта хоонньоһуохтаах”, диэн санаалааҕа. Ол кичэмэ санаатын, оронугар соҕотох сытан, өйүгэр араастаан оҥорон көрөрө, бэл ардыгар оннук имэҥнээх санааларыттан бэйэтит тэн бэйэтэ кыбыстара. Оннук санаалаах сылдьан бэрт судургутук уонна өйдүөбэт буола-буола кыыһы кытта хоонньостоҕо… Тоҕо баҕас судургутай, хобдоҕой?.. Спираны чыпчылыйыах түгэнэ кэмси нии курус санаалара кууспуттара… Кыбыстан хам саабакка да сытар уолга Даша толору эттээх түөстэринэн, сыгынньах буутунан сыстаҥнаабыта уолу эмиэ туймаардардыы уураабыта. Спира этэ сиинэ дыыгыныы, күүрэ түспүтэ, кыыс үрдүгэр буола охсубутун бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. Көҥүл-босхо барбыт уохтаах имэҥҥэ, тэллэх тапталын уота хаттаан күөдьүйбүтэ…
Тыа сирин дьонун биир түбүктээх кэмэ сааскы ыһыы үлэлэрэ үмүрүйэн, “Үрдүк үүнүү” звенотун дьоно дьэ наҕылыйа быһыытыйдылар. Спиридон Семенович төһө да агроном буоллар быйылгы ыһыыга туох да саҥаны киллэрбэтэ, Бүөтүр Да ньыылабыс тугу этэринэн, звено дьонун кытта тэҥҥэ үлэлии-үлэлии, совхоз киинигэр рациянан күннээҕи субуокканы биэрэн истэ. Сиирэ-халты үөрэнэн диплом ылбыт агроном, звено үлэтигэр саҥаны тугу да этэрэ, киллэрэрэ суоҕа даҕаны. Онно эбии урукку өттүгэр дьахтар имэҥнээх тап талын, сылаас хоой диэни билбэтэх эдэр киһи өйө-санаата атыҥҥа сылдьара. Ол бастакы түүн кэнниттэн кыыстаах уол хас да хонукка бэйэ бэйэлэрин билсибэт дьон курдук туттан сылдьы быттара. Онтон кыыс ийэлээх аҕата тугу да бил бэтэх-көрбөтөх дьоннуу күнтэн күнү уруккуларыныы аһарбыттара. Кыайыы күнүн кэнниттэн Татыйаас, дьыл уларыйыыта буолан, араас ыарыыта көбөн ый кэриҥэ киин бөһүөлэккэ балыыһаҕа сыппыта. Бүөтүр Даньыылабыс эмээхсинигэр ас таһа таа рыйа, сотору-сотору араас мунньахтарга барара өссө элбээбитэ, ол тиийэн үксүн киин бөһүөлэккэ хонон хаалара. Маннык түгэни эдэрдэр мүччү туппатахтара, өссө имэҥирэн таптаспыттара, дьон-
норо суохтарына кэргэнниилэр курдук сылдьыбыт тара… Бүөтүр Даньыылабыс оройуон үрдүнэн үрдүк үүнүүнү ылыы күрэхтэһиитигэр бастаабыт сылыгар наҕараадаламмыт “Москвич" массыынатын собуот таан илимнэрин көрө барарга сананна. Урукку өттүгэр балыктыы барарыгар Испирдиэни ылбат бэйэтэ бу сырыыга: “Миигин кытта барыс, туохха дьиэҕэ бүгэн олордоҥунуй?” диэн уолу илдьэ барда. Бөһүөлэктэн үс биэрэстэлээх Алыһардаах эбэ арҕаа баһыгар өр гынан тиийбэтилэр. Бүөтүр Даньыылабыс өрдөөҕүтэ уу ылбыт бөдөҥ сыгы наҕар
сыабынан хатанан турар тыытын хатааһынын аһан, күрүмэ саппыкытын оһун үөһэ тардынан тыытыгар киирэн олордо. Испирдиэн, тыыны ас уонна киирэн олор. Иккиэн көрдөхпүтүнэ өр гыныахпыт суоҕа, диэн Бүөтүр эрдиитинэн үөс диэки анньынна. Чаас аҥарын курдук сылдьан түөрт илимтэн сүүстэн тахса быччыкыны араардылар. Бу эбэ балыга олус бөдөҥө суох эрээри бэрт минньигэс, мииннээх балык буолааччы. Үчүгэй техникалаах дьон “балыга бытархай” диэн соччо илимнээбэт сирдэрэ. Манна Бүөтүр Даньыылабыс бараллаата икки-үс оҕон ньор балыктыыр. Кинилэр бары өлүү-өлүү үтээйи лээхтэр, ону ким да кэспэт, ол туһугар сурул лубатах сокуон. Бу эбэ сүүрбэччэ сыллааҕыта алыһардааҕа үһү. Ону баара андыһыттар алҕас уоту ыытан кэбиһэннэр, куулаттан куруҥ уута киирэн алыһара атан хаалбыт. Собото да мэлийэ сыһан баран, кэлиҥҥи сылларга угут дьыллар буоланнар, дьэ үөскээн эрэр. Бүөтүр Даньыы лабыс сөп буола-буола илимин эһэр, балыктыырын тохтотор идэлээх. Бачча элбэх балыгы үһүө-төрдүө буолан хайаан сиэхтэрэй, үксүн таһынааҕы ыал ларыгар бэрсэллэр, оройуон эбэтэр совхоз киинигэр бардаҕына кэһии оҥостор. Бүөтүр тыытын оннугар туруоран, сыабынан сыгынаҕы куустара күлүүһүнэн хатаан баран, Испирдиэн балыгын куулга хаалыы турдаҕына, массыынатыттан баран иһит аҥара үрүҥ арыгыны аҕалан күөх окко олордо. Испирдиэн, кэл, Эбэбитин аһата таарыйа, бу үчүгэйгэ кыратык олоро түһүөх, диэн уолу ыҥырда уонна сонун хаҥас сиэбиттэн көмүс соло туулаах икки дьоҕус үрүүмкэлэри таһааран арыгы кутаттаата, атын сиэбиттэн хаһыакка сууламмыт икки быһыы арыылаах килиэби ороото. Чэ, күөх сайын барахсаҥҥа үктэммиппитинэн, этэҥҥэ буолуохха… Эбэҕин аһат, Бүөтүр Да ньыылабыс арыгытыттан күөх окко таммалатта, ол үрдүгэр быһыы килиэбиттэн эмти тутан уурда.
Спира Бүөтүр Даньыылабыһы үтүктэн, олорор си рин хаҥас өттүгэр арыгы кутта. Оҕонньор иккис үрүүмкэтин көтөҕөн баран Эбэ мэндээркэй урсу нун балачча саҥата суох одуулаһан олорбохтоото, онтон аҕала сатаан көхсүн этиттэ, уол диэки хайыста. Дьэ, нокоо, Даасалыын үчүгэйдии буоллугут быһыылаах, оҕонньор уол диэки элэс көрөн ылла. Ити тыллартан, Спира, оҕонньор кинини тоҕо балыкка аҕалбытын сэрэйдэ. Кыыһы ситэ үөрэттэрбэккэ оҕо оҥорбуккун… Дааса ийэтигэр “Ыарахан буоллум” диэбитин, эмээх синим миэхэ эттэ. “Уолу кытта кэпсэт, кыыһы саакка-суукка ыыппатын, кэргэн ыллын. Ол кэриэтэ үөрэх хааллын”, диир… Ону хайыыгын?.. Бүөтүр кытаанахтык көрбүт харахтарын уол кыайан утары көрбөтө. Кыыс омук анала, ийэ буолан удьуору салгыахтаах. Бэйэм да үөрэххэ
таласпытын соччо сөбүлээбэтэҕим… Даасаттан ыйыттым, эйигин сөбүлүүр. Чэ, онон үгүс кэпсэтии суох, уруу оҥоробут. “Кэргэн ылан эрэбин”, диэн дьоҥҥор биллэр, бара да сылдьыҥ, Бүөтүр Даньыыла быс кэпсэтии бүттэ диэбиттии икки ытыһынан түһэҕин охсунан баран, олорор сириттэн бэрт чэпчэкитик ойон турбута.
Спиридон Семенович Дьураахап икки ый анараа өттүгэр ыал буолар туһунан санаабакка да сыл дьыбыт бэйэтэ, Дашаны кытта саахсаланан, уруу оҥоро охсон кэргэннээх киһи буолла. Хайдах эрэ олус түргэнник, соһуччу. Спира дьиҥэр Дашаны сирбэт. Ол эрээри бастаан итирэн-кутуран баран хоонньоспутуттан кэмсинэр. Илэ өйүнэн сылдьан муҥ саатар биирдэ: “Эйигин сөбүлүүбүн, эн онно туох санаалааххыный?” диэн ыйыппыта буоллар син да этэ. Кыыс даҕаны уолу таптыырын туһунан биирдэ даҕаны таайтарар тыллары быктарбатаҕа. Бу барыта өйө-төйө суох арыгыны иһии түмүгэ. Спира эдэр олоҕор арыгыттан сылтаан, бу бастакы улахан кэмсиниитэ этэ да, хайыаҥыный, буолар буоллаҕа… Кэрэмээһэптэр үөрэнэ сылдьан хат буолан кэл бит кыыстарын, бэрт саталлаахтык, дьукаах уол ларыгар эргэ биэрэн санаалара көнньүөрэ сылдьал лар. Эдэр уол эрэйдээх, урут дьахтар диэҥҥэ чугаһаабатах буоллаҕа, тугу да сэрэйээхтэбэтэҕэ, билбэтэҕэ. Кыыстара дьоннорун кигээһиннэрин ылынан уолу хоонньугар эрэ киллэриэхтээҕэ. Ол арыгы ас көмөтүнэн бэрт чэпчэкитик оҥоһуллубута.
Онон Кэрэмээһэптэр бэйэлэрэ уонна кыыстара дьон саҥатыттан, сааттан-сууттан бэрт саталлаах тык куоппуттара. Күһүөрү сайын диэки кыыс иһэ обургутук бил лэн барбытыгар, бөһүөлэк дьахталлара: “Хайдах хайдах баҕайыный, тоҕо түргэнэй?" дэһэр са ҥалара Татыйаас кулгааҕар иһиллибитэ. Ийэ ки һи кыыһын сааттан-сууттан куоттарар сүбэни эмиэ тобула охсубута. Бүөтүрүн дэлби хаайан, тылыгар киллэрэн, кыыс үөрэҕин салгыыр ааты ран Дьокуускайга киирбитэ. Татыйаас кыыһа ба рыан иннинээҕи күн, эмиэ хосторугар киирэн опо рой, кыыһынаан бэрт элбэҕи кэпсэппитэ, сүбэ ама биэрбитэ. Үрдүк үүнүүлэр үлэлэрин үгэнэ буолан Испирдиэн Даасатын кытта куоракка бар сыбатаҕа, массыына булан киин бөһүөлэккэ эрэ диэри атаарбыта. Кыһын өрүс суола саҥа туран эрдэҕинэ Даша “эрдэлээн, сэттэ ыйдаах” кыыс оҕону төрөппүтэ. Ити дьиҥэр бөһүөлэк дьоно уонна Спира истэл лэригэр эрэ этэ. Даша үөрэҕин тохтотон “академ” ылан дойдутугар тахсыбыта. Аҕа буолбут Спиридон Семенович, урукку өттүгэр кыһыл оҕоҕо сыстыба тах эдэр киһи, оҕо кимиэхэ маарынныырын-маа рыннаабатын кыайан быһаарбатаҕа. Онтон дьон нор, үксүлэрэ дьахтар аймах кэлэн оҕону кере кере: “Кыыскыт ийэтигэр
маарынныыр эбит”, диэбиттэрэ. Арай икки-үс дьахтар: “Аҕатыгар туга эрэ боҕуодьулуур”, диэннэр, онно Татыйаас ытаһа буолан, эдэр аҕаны үөрдүбүттэрэ. Испир диэн кыыһын, Бүөтүр сиэнин балачча үчүгэйдик, “өйдүү-саныы сылдьар гына сууйбуттара”. Испир диэн кыра киһини сахалыы Айталыына диэн аат тыан баҕарбыта да, Даша буолумматаҕа. Онон кыыһы Анжела диэн ааттаабыттара. Күннэр, ыйдар элэҥнээн ааһан испиттэрэ. Даша кэргэнигэр “таптала” сойон барбыта. Бэрт кыраттан да кыҥкыйдыыра, була сатыы-сатыы: “Ону оҥор боккун, маны гыммаккын”, диирэ элбээбитэ. Дьи ҥэр, Спира оҕолонон баран арыгы иһэрин лаппа аччаппыта. Ол үрдүнэн Даша хаста даҕаны кэр гэнин: “Арыгыһыккын, алкоголиккын” диэн араас таан саҥарбыта, бэл бэйэтин кытта сытыарбакка эр киһи сыттыгын саалаҕа турар дьыбааҥҥа та һааран быраҕара элбээн барбыта. Оттон Спира кэргэнин санаатын табаары араастаан муҥнана ра, бэл үлэтиттэн дэлби сылайан кэлэн баран, сууйуллубакка мунньуллан турар оҕотун таҥаһын барытын бэйэтэ сууйара. Оннук үлэлии, этэр кур дук, кэргэнигэр көмө-ама буола сырыттаҕына биир киэһэ бииргэ үлэлиир уолаттара: “Кустуу барыс, Бүөтүр Даньыылабыс тугу да сыыспат “симсон”
саалаах эта, ону уларыс" диэбиттэрэ. Сааскы ыһыыларын үлэтин үмүрүтэ быһыытыйан, Бүөтүр Даньыылабыс күтүөтүгэр Испирдиэҥҥэ саатын биэрэн, уол икки хонон алта кустаах кэлбитэ. Онон Кэрэмээһэптэр, өтөр-наар сааскы кус этин амсайбатах дьон, биир киэһэ тото-хана кус сиэ биттэрэ. Кус сиэһинэ биллэн турар сууйуута-та рааһына суох ааспатаҕа. Даша ол киэһэ Спираҕа сыһыана сымнаан, эмиэ уруккутун курдук үөрбүтэ көппүтэ. Кыыһын тото-хана аһатан, эрдэ соҕус ороннорун булбуттара. Ол түүн имэҥнээх таптал уота эмиэ күөдьүйбүтэ, эр киһи дьахтарыгар чу гаһаабатаҕа өр буолбут буолан баҕата, уоҕа сүр дээх этэ. Дьахтар даҕаны хаалсыбатаҕа, тэллэҕэ уон төгүл уоттаммыта. Ити кэнниттэн икки-үс хоноот, Даша эмиэ урук кутун курдук кыҥкыйдаан, арааһы саҥаран, эрин кыыһырыа суох да киһини кыыһырдар майгылам мыта. Бүөтүрдээх Татыйаас кыыстарын быһыы тын билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буолаллара. Кэнникинэн Испирдиэн дьиэтигэр киэһэ, үксүгэр холуочук кэ лэр буолбута, кэргэнигэр оҕо таҥаһын сууйсарын бырахпыта, дьиэ атын ис-тас да үлэтиттэн куотунар адьынаттаммыта. Ити курдук эдэр ыаллар олох торо огдолуйан испитэ. Сотору кэминэн Спиридон Семеновиһы агроно муттан ууратан, кылынын оҕонньор салайар зве нотугар көннөрү үлэһитинэн анаабыттара. Өрүү арыгылыыр, борогууллуур киһини сопхуос, бири гээдэ салалтата үлэтиттэн төрүт да ууратыаҕын, “Бочуот
Знага” орденнаах звеновод күтүөтэ буолан сылдьара. Онтон Даша үөрэҕин салгыы киирбэтэҕэ, кыыһын илдьэ сылдьан оҕо саадыгар ньээҥкэнэн үлэлээбитэ. Анжела икки сааһын туолбута, ол кэмҥэ ийэтэ алта ыйдаах хат сылдьан, таҥас сууйбут уутун тоҕооору тахсан, күһүҥҥү хаардаах өксүөҥҥэ дьиэтин күүлэтигэр халтарыйан охтон алта ыйдаах уол оҕону куоттарбыта. Даша онно хаана баран өлө сыспыта. Дьолго, ити кэмҥэ оройуон кииниттэн нэһилиэнньэ доруобуйатын туругун көрө-истэ сылдьар быраастар кэлэ сылдьар буоланнар, Дашаны “суһал көмө” массыынатынан тута киин балыыһаҕа киллэрэн быыһаабытттара. Дьахтар балыыһаттан хайа охсор аҥара эрэ буо лан, дэлби дьүдьэйэн тахсыбыта. Испирдиэн кэргэнэ оҕо куоттарбытыгар бэйэтин буруйданан уонна күн сирин көрөр дьылҕата суох буолбут уолун аһыйан олус муҥатыйбыта. Эр киһи, “санаа тын көтөҕөр” аатыран, аһыы ууга өссө умсубута. Маннык буолбут кэмигэр били “эн-мин” дэсиһэн тэҥҥэ асаһар дьоно аттыгар суох буолбуттара, туох эрэ улахан сыстыганнаах ыарыыга ыалдьыбыт киһиттэн сиргэнэр курдук, киниттэн куота көтө сылдьаллара… Оо, ама да ааспытын иһин сүрдээх дьыллар хонуктар эбиттэр. Испирдиэн өссө билбэт, сэрэйбэт этэ бу түбэлтэ кини олоҕор бүтэһик охсуу буолба таҕын. Хастыы эмэ хонуктаах “асааһыннар” кэнни лэриттэн Испирдиэн өйдөннөҕүнэ: “Арааһата ары гыга ылларан эрэбин, иһээччи буолар диэн маннык эбит буоллаҕа”, дии саныыра. Аны иһиэ суох буолан бэйэтэ бэйэтигэр андаҕайара, өйдөөҕөр дьиэ ис-тас үлэтигэр илин-кэлин түсүһэн көмөлө һөрө. Дьиктитэ диэн баар, кыыһыгар Анжелаҕа тоҕо эрэ тардыспат этэ. Кыыһа даҕаны киниэхэ сыста сатаабата, наар ийэтин тула көтөрө. Маннык испэккэ-аһаабакка сылдьар кэмигэр кэргэнэ Даша эмиэ сымнаабыкка дылы буолара, сорох түүн эйэргэһэн, таптаһан хонон тураллара. Онтон Испир диэн тракториска көмөлөһөөччүнэн сылдьар киһи, хайа эрэ ыалга от-мас эбэтэр муус, балбаах тиэйдэхтэринэ туттуммакка иһэн кэбиһэрэ, устунан үргүлдьү барара. Били: “Күүстээх санаалаахпын, волялаахпын” диир урукку Спираттан туох да хаалбатаҕа. Оннук “аһааһыннар” бэйэ эбиискэ аһы лыктаах хас да күн субуруччу бараллара, эмиэ дьиэҕэ-уокка айдаан, үлэҕэ боругууллааһын са ҕаланара. Татыйааһа дэлби айдааран, Бүөтүр Даньыы лабыс күтүөтүн оройуоҥҥа киллэрэн, дьон билбэ тинэн (эмиэ саакка-суукка кииримээри буоллаҕа) нарколог бырааска укуоллатан, эмтэтэн тахсыбыта. Испирдиэн ол биир укуол кэнниттэн ый эрэ сыл дьыбыта. Ый тохтообут киһи “биир, икки үрүүм кэнэн тохтуом” диэн бастаан уора-көстө испитэ, онтуката кэлин элбээн,
утаппыттыы өссө аһыыр сиир буолбута. Спиридон Семенович туманнырбыт өйө-санаата биирдэ эмэ дьэҥкэрэн ыллаҕына: “Чахчы иһээччи, иирээки буоллум быһыылаах… Бу барыта арыгыттан, бу барыта таптала суох, быстах санааттан ыал буолууттан… Аны кэлэн…“, диэн бэйэтин аһына, уйадыйа саныыра…