Главная / Кэпсээннэр / Гурэна
Добавить комментарий
Арылхан армияҕа хотугу муора флотугар сулууспалаабыта. Биирдэ Чукотскай муораҕа байыаннай катерынан кэлбиттэрэ. Капитаннара олохтоох чукчалары кытта, тугу эрэ эргинэр быһыылааҕа. Чукчаларга киити бултууллара көҥүллэнэр этэ. Кинилэр " кииппитин ытан биэриэххит да" диэн капитантан көрдөспүттэрэ. Онон икки чукчаны катерга олордон , киити бултуу бардылар. Киит ханан сылдьарын бүнүөкүлүнэн көрөллөр. Кэмниэ кэнэҕэс аарыма киит устан сундулуйара көһүннэ. Тэргэн тыаһа дэлби барарын кытта киит аттыгар, синэрээт эстэн бурҕайда. Ону кытта киит өрөҕөтө килбэс гына дагдайан таҕыста. " Тоҕо кэбирэҕэй " дии санаата Арылхан. Киити лебедка троһунан кэлгийэн, состорон иттилэр. Кытылга аҕалбыттарыгар тыылаах чукчалар ,киити сүөрэн аны тыраахтыр троһугар ииллилэр. Киит дөйөн сыппыт эбит. Эмискэ мөхсөн кутуругунан охсуолаабытыгар, тыы туос тордуйа курдук кыырайда. Чукчалар үөһээ эһиллэн, түлүөннэр курдук ууга " Чолк! Чолк!" гынан хааллылар. Уонна туох да буолбатаҕын курдук тахсан , таҥастарын ыкталлар. Атын чукчалар киити тайыынан өтөрү түһэн, тыынын салҕаатылар. ДТ - 75 тыраахтырынан состорон таһааран, үөрүйэх баҕайдык астаан киирэн бардылар. Олохтоох чукча дьоно онтон - мантан, ыаҕас тутуурдаах эт ылаары кэллилэр. Үксүтэ оҕо дьахтар аймах. Арылхан дойдутун санаата. Күһүн собоҕо муҥха кэмигэр, эмиэ дьоҥҥо барытыгар үллэрэллэр. Манна киит этин эмиэ босхо үллэрэллэр. Бултуйбуттарын бары уос - тиис үллэстэн сииллэр. Арылхан сахаҕа майгынныыр дьону көрөн, уруурҕуу санаата. Армияҕа кэлиэҕиттэн учебка кэнниттэн, саха диэни көрө илик. Сахалыы саҥарбатаҕа ыраатта.Чукчалар бэйэлэрин тылларынан кэпсэтэллэр. Уол биир кыыһы бэлиэтии көрдө . Кыыс кинини эмиэ кылап гына көрөн ылар. Уол санаатыгар саха кыыһын курдук, ол иһин билсиһиэн кэпсэтиэн баҕарда.
– Киит этэ хайдаҕый? Мин биирдэ да амсайа иликпин - уол кыыска чугаһаан, эҕэрдэлэһэн баран нууччалыы ыйытта.
– Биһиэхэ үчүгэй эйиэхэ хайдаҕын билбэтим - кыыс килбигийэ хоруйдуур.
– Мин аатым Арылхан диэн… Сахабын.
– Гурэна диэммин. Саха диэн омук баар эбит дуо?
– Якут. Якутия.
– Ээ сөп. Хата инньэ диэ.
– Гурэна киит этэ балык курдук маҥан буолбакка, сүөһү этинии кып кыһыл буолар эбит дии.
– Оннук. Сыата туһалаах аҕай.
– Амсайан көрбүт киһи.
– Миигин кытта барсаар. Буһаран амсатыам - диир Гурэна.
– Сөп. Капитаммыттан ыйытыам. Көҥүллэтэн көрүөм - диэтэ Арылхан.
Капитаннара чукчалартан, моржа аһыытын туохха эрэ мэнэйдэстэ. Ыыһаммыт балык ылла. Биллэн турар испиир биэртэлээтэ. Уонна бэйэтэ да арыгы иһэн итирэ быһыытыйда. Ол иһин манна хонор буоллулар. Арылханҥа эгэ эрэ
буоллаҕа. " Солдат спит служба идет “, " У матросов нет вопросов " диэн курдук. Гурэна дьиэтигэр илдьэн киит этэ буһаран амсатта. Ийэлээх аҕата, балтыта, бааллар. Убайдара ханна эрэ ыраах туундараҕа таба көрөллөр эбит. Кыыстаах уол тахсан муора кытылынан хаамыстылар. Урукку, хойукку киит уҥуохтара хороһоллор. Муора уҥуор Аляска баар дииллэр. Мантан Америка чугас баар буолан, манна Ядернай буомбаны туруорбуттар, дуу туруораары гыналлар дуу диэн сир аннынан сурах баар. Сэрии буолар түгэнигэр диэн, бэйэ бэйэлэригэр суоһурҕанан эрдэхтэрэ.
**
Чукчаларга икки хоннулар, сорохтор катерга хоммуттара. Бараары туран Гурэна уолга моржа аһыытынан оҥоһуллубут уктаах ,уонна кыыннаах быһах бэлэхтээтэ. Кыыныгар чукчалар бултуу сылдьар ойуулара баар.
" Уонна хаһан кэлэҕин…хаһан көрсөбүт?” - кыыс уолга бэлиэр убаммыт этэ.
" Дембеллэн ним да хайаан да кэлиэм Гурэна күүтээр " - Арылхан икки күнү саамай дьоллоох күнүнэн ааҕар. Билигин бу катерынан айаннаан иһэн, кыыс биэрбит бэлэҕин көрөр. Салгыы байыаннай хараабылларыгар олорсуохтаахтар. Каюта иһигэр өссө үс нуучча мотуруостара бааллар. Биир нуучча соруйан чукчалар тустарынан анекдот кэпсиир.
– Арай биир чукча бултаан баран чумуҥар киирбит. Уонна " туоҕу умнубут баҕайыбыный " дии саныыр. Саата быһаҕа барыта баар. Аһаан баран утуйаары сыгынньахтана туран дьэ өйдөөбүт. " Ээ пахай хайыһарбын устуохпун умнубут эбиппин " диэбит. Нууччалар күлэн алларастаһаллар.
– Ити чукчалар кырдьык дьикээрдэр эбит. Туох да сайдыы суох. Хайдах бааллар этэй да оннук олороллор.
– Оннук. Эти, балыгы сиикэйдии сииллэр.
– Чэ аһара күлүмэҥ аҕыйах ахсааннаах норуоту. Кинилэр тулуурдаах, дьулуурдаах омуктар, эһиги манна ичигэскэ тоҥобут диигит. Кинилэр кыһын ярангаҕа кыстыыллар, эһиги тоҥмуккут ырааппыт буолуо этэ. Уонна чукчалары нууччалар сэриилээн кыайбатахтара. Ол оннугар кэнники арыгынан эһэ сыспыттара. Түүлээхтэрин эҥин чэпчэкилии арыгынан албыннаан ылаллара. Аҕыйах ахсааннаах омуктары сирдэрин ылаары, көмүстэрин хостоору былаас эмиэ арыгы бөҕө ыытара. Хамнастарын да онон төлүүллэрэ. Уопсайынан бары куһаҕаҥҥа барытыгар, арыгыны иһэргэ уорарга халыырга нуучча үөрэппитэ. Сахалар биһиги ааммытын да хатаммакка, оттуу барар этибит.
– Эн эмиэ чукчаҕын! Сатаа да саһыл саҕалан буоллаҕа ! Тоҕо арыгыны иһэҕит , тиэрэ баттаан айаххытыгар куппаттара буолуо дии ! - биир нуучча өһүргэнэн Арылхаҥҥа үрдүгэр түһүөхтүү туттар.
– Оннук да буолбатар. Син биир оннук политика баара. Холобура аһара нэһилиэнньэни арыгыннан айгыраталларын ,биир тойон Москваҕа үҥсүбүт. Ону өйүөхтээҕэр үлэтиттэн устан
кэбиспиттэр. Онтон биир быраас айдаарбытын эмиэ үлэтиттэн устубуттар.
– Мин маннык кыараҕас харахтаахтары, барыгытын чукчаларынан ааҕабын! Анекдотка кэпсэнэр акаарыларынан билэбин! - диэн баран биир нуучча, ороҥҥо сытар Арылханы уолуктаата. Онуоха Арылхан илиитин эрийэн баран тиэрэ тардаат, турбакка эрэ сытан эрэн муомахтаата. Киһитэ үрүҥүнэн - харанан тиэрэ маары көртөлөөтө. Тыын ыла сатаан бобуллаҥнаата.Атаҕын тэбиэлэнэ түһэн баран налыс гынна. Уҥан утуйбут киһини Арылхан муостаҕа төкүнүттэ. Атыттар чугаһыах буолан иһэн, Арылхан быһахтаах сытарын көрөн тохтоон хааллылар.
– Ити үлүгэр ыалдьытымсах омуктары, астарын аһаан баран, тоҕо кэннилэриттэн үөҕэҕит ! Эһиги кинилэргэ биир да бөппүрүөскэни биэриэххит да суоҕа - Арылхан быһаҕын салгыҥҥа эрийэн куһурҕатан баран, кыыныгар уктан кэбистэ.
Икки күн айаннаан байыаннай чаастарыгар кэллилэр. Арылхан Гурэна бэлэхтээбит кыыннаах быһаҕын, туохтааҕар да күндүргэтэр. Быһаҕын хостоон, одуулаан ыраах хаалбыт хоһуун дьонноох, хоту дойду кыыһын саныыр.
Арай биир сарсыарда турбута быһаҕа суох. Ким эрэ сыттыгын анныттан хостоон ылбыт. Уол көрдүү сатаата да булбата. Улаханнык быһахха кыһаллыа суох этэ да, киниэхэ Гурэна бэлэхтээбитэ туохтааҕар да күндү.
(Салгыыта бэчээттэниэ)
05.12.2025.
1
Арылхан армияҕа хотугу муора флотугар сулууспалаабыта. Биирдэ Чукотскай муораҕа байыаннай катерынан кэлбиттэрэ. Капитаннара олохтоох чукчалары кытта, тугу эрэ эргинэр быһыылааҕа. Чукчаларга киити бултууллара көҥүллэнэр этэ. Кинилэр " кииппитин ытан биэриэххит да" диэн капитантан көрдөспүттэрэ. Онон икки чукчаны катерга олордон , киити бултуу бардылар. Киит ханан сылдьарын бүнүөкүлүнэн көрөллөр. Кэмниэ кэнэҕэс аарыма киит устан сундулуйара көһүннэ. Тэргэн тыаһа дэлби барарын кытта киит аттыгар, синэрээт эстэн бурҕайда. Ону кытта киит өрөҕөтө килбэс гына дагдайан таҕыста. " Тоҕо кэбирэҕэй " дии санаата Арылхан. Киити лебедка троһунан кэлгийэн, состорон иттилэр. Кытылга аҕалбыттарыгар тыылаах чукчалар ,киити сүөрэн аны тыраахтыр троһугар ииллилэр. Киит дөйөн сыппыт эбит. Эмискэ мөхсөн кутуругунан охсуолаабытыгар, тыы туос тордуйа курдук кыырайда. Чукчалар үөһээ эһиллэн, түлүөннэр курдук ууга " Чолк! Чолк!" гынан хааллылар. Уонна туох да буолбатаҕын курдук тахсан , таҥастарын ыкталлар.
Атын чукчалар киити тайыынан өтөрү түһэн, тыынын салҕаатылар. ДТ - 75 тыраахтырынан состорон таһааран, үөрүйэх баҕайдык астаан киирэн бардылар. Олохтоох чукча дьоно онтон - мантан, ыаҕас тутуурдаах эт ылаары кэллилэр. Үксүтэ оҕо дьахтар аймах.
Арылхан дойдутун санаата. Күһүн собоҕо муҥха кэмигэр, эмиэ дьоҥҥо барытыгар үллэрэллэр. Манна киит этин эмиэ босхо үллэрэллэр. Бултуйбуттарын бары уос - тиис үллэстэн сииллэр.
Арылхан сахаҕа майгынныыр дьону көрөн, уруурҕуу санаата. Армияҕа кэлиэҕиттэн учебка кэнниттэн, саха диэни көрө илик. Сахалыы саҥарбатаҕа ыраатта.Чукчалар бэйэлэрин тылларынан кэпсэтэллэр.
Уол биир кыыһы бэлиэтии көрдө . Кыыс кинини эмиэ кылап гына көрөн ылар. Уол санаатыгар саха кыыһын курдук, ол иһин билсиһиэн кэпсэтиэн баҕарда.
– Киит этэ хайдаҕый? Мин биирдэ да амсайа иликпин - уол кыыска чугаһаан, эҕэрдэлэһэн баран нууччалыы ыйытта.
– Биһиэхэ үчүгэй эйиэхэ хайдаҕын билбэтим - кыыс килбигийэ хоруйдуур.
– Мин аатым Арылхан диэн… Сахабын.
– Гурэна диэммин. Саха диэн омук баар эбит дуо?
– Якут. Якутия.
– Ээ сөп. Хата инньэ диэ.
– Гурэна киит этэ балык курдук маҥан буолбакка, сүөһү этинии кып кыһыл буолар эбит дии.
– Оннук. Сыата туһалаах аҕай.
– Амсайан көрбүт киһи.
– Миигин кытта барсаар. Буһаран амсатыам - диир Гурэна.
– Сөп. Капитаммыттан ыйытыам. Көҥүллэтэн көрүөм - диэтэ Арылхан.
Капитаннара чукчалартан, моржа аһыытын туохха эрэ мэнэйдэстэ. Ыыһаммыт балык ылла. Биллэн турар испиир биэртэлээтэ. Уонна бэйэтэ да арыгы иһэн итирэ быһыытыйда.
Ол иһин манна хонор буоллулар.
Арылханҥа эгэ эрэ
буоллаҕа.
" Солдат спит служба идет “, " У матросов нет вопросов " диэн курдук.
Гурэна дьиэтигэр илдьэн киит этэ буһаран амсатта. Ийэлээх аҕата, балтыта, бааллар. Убайдара ханна эрэ ыраах туундараҕа таба көрөллөр эбит.
Кыыстаах уол тахсан муора кытылынан хаамыстылар. Урукку, хойукку киит уҥуохтара хороһоллор. Муора уҥуор Аляска баар дииллэр. Мантан Америка чугас баар буолан, манна Ядернай буомбаны туруорбуттар, дуу туруораары гыналлар дуу диэн сир аннынан сурах баар. Сэрии буолар түгэнигэр диэн, бэйэ бэйэлэригэр суоһурҕанан эрдэхтэрэ.
**
Чукчаларга икки хоннулар, сорохтор катерга хоммуттара.
Бараары туран Гурэна уолга моржа аһыытынан оҥоһуллубут уктаах ,уонна кыыннаах быһах бэлэхтээтэ. Кыыныгар чукчалар бултуу сылдьар ойуулара баар.
" Уонна хаһан кэлэҕин…хаһан көрсөбүт?” - кыыс уолга бэлиэр убаммыт этэ.
" Дембеллэн
ним да хайаан да кэлиэм Гурэна күүтээр " - Арылхан икки күнү саамай дьоллоох күнүнэн ааҕар. Билигин бу катерынан айаннаан иһэн, кыыс биэрбит бэлэҕин көрөр. Салгыы байыаннай хараабылларыгар олорсуохтаахтар.
Каюта иһигэр өссө үс нуучча мотуруостара бааллар.
Биир нуучча соруйан чукчалар тустарынан анекдот кэпсиир.
– Арай биир чукча бултаан баран чумуҥар киирбит. Уонна " туоҕу умнубут баҕайыбыный " дии саныыр. Саата быһаҕа барыта баар. Аһаан баран утуйаары сыгынньахтана туран дьэ өйдөөбүт.
" Ээ пахай хайыһарбын устуохпун умнубут эбиппин " диэбит.
Нууччалар күлэн алларастаһаллар.
– Ити чукчалар кырдьык дьикээрдэр эбит. Туох да сайдыы суох. Хайдах бааллар этэй да оннук олороллор.
– Оннук. Эти, балыгы сиикэйдии сииллэр.
– Чэ аһара күлүмэҥ аҕыйах ахсааннаах норуоту. Кинилэр тулуурдаах, дьулуурдаах омуктар, эһиги манна ичигэскэ тоҥобут диигит. Кинилэр кыһын ярангаҕа кыстыыллар, эһиги тоҥмуккут ырааппыт буолуо этэ. Уонна чукчалары нууччалар сэриилээн кыайбатахтара. Ол оннугар кэнники арыгынан эһэ сыспыттара. Түүлээхтэрин эҥин чэпчэкилии арыгынан албыннаан ылаллара. Аҕыйах ахсааннаах омуктары сирдэрин ылаары, көмүстэрин хостоору былаас эмиэ арыгы бөҕө ыытара. Хамнастарын да онон төлүүллэрэ. Уопсайынан бары куһаҕаҥҥа барытыгар, арыгыны иһэргэ уорарга халыырга нуучча үөрэппитэ. Сахалар биһиги ааммытын да хатаммакка, оттуу барар этибит.
– Эн эмиэ чукчаҕын! Сатаа да саһыл саҕалан буоллаҕа ! Тоҕо арыгыны иһэҕит , тиэрэ баттаан айаххытыгар куппаттара буолуо дии ! - биир нуучча өһүргэнэн Арылхаҥҥа үрдүгэр түһүөхтүү туттар.
– Оннук да буолбатар. Син биир оннук политика баара.
Холобура аһара нэһилиэнньэни арыгыннан айгыраталларын ,биир тойон Москваҕа үҥсүбүт. Ону өйүөхтээҕэр үлэтиттэн устан
кэбиспиттэр. Онтон биир быраас айдаарбытын эмиэ үлэтиттэн устубуттар.
– Мин маннык кыараҕас харахтаахтары, барыгытын чукчаларынан ааҕабын! Анекдотка кэпсэнэр акаарыларынан билэбин! - диэн баран биир нуучча, ороҥҥо сытар Арылханы уолуктаата.
Онуоха Арылхан илиитин эрийэн баран тиэрэ тардаат, турбакка эрэ сытан эрэн муомахтаата. Киһитэ үрүҥүнэн - харанан тиэрэ маары көртөлөөтө. Тыын ыла сатаан бобуллаҥнаата.Атаҕын тэбиэлэнэ түһэн баран налыс гынна. Уҥан утуйбут киһини Арылхан муостаҕа төкүнүттэ. Атыттар чугаһыах буолан иһэн, Арылхан быһахтаах сытарын көрөн тохтоон хааллылар.
– Ити үлүгэр ыалдьытымсах омуктары, астарын аһаан баран, тоҕо кэннилэриттэн үөҕэҕит ! Эһиги кинилэргэ биир да бөппүрүөскэни биэриэххит да суоҕа - Арылхан быһаҕын салгыҥҥа эрийэн куһурҕатан баран, кыыныгар уктан кэбистэ.
Икки күн айаннаан байыаннай чаастарыгар кэллилэр.
Арылхан Гурэна бэлэхтээбит кыыннаах быһаҕын, туохтааҕар да күндүргэтэр. Быһаҕын хостоон, одуулаан ыраах хаалбыт хоһуун дьонноох, хоту дойду кыыһын саныыр.
Арай биир сарсыарда турбута быһаҕа суох. Ким эрэ сыттыгын анныттан хостоон ылбыт. Уол көрдүү сатаата да булбата. Улаханнык быһахха кыһаллыа суох этэ да, киниэхэ Гурэна бэлэхтээбитэ туохтааҕар да күндү.
(Салгыыта бэчээттэниэ)
05.12.2025.