Модьугу Бөҕө

Былыр Модьугу Бөҕө диэн күүстээх киһи олорон ааспыт.Дьулугураабыт үрдүк уҥуохтаах.
Суллаабыт тиит курдук быыппастыгас былчыҥнаах,хастаабыт хатыҥ курдук харылаах эр бэрдэ түөрт кырыылааҕа ,үс уһуктааҕа эбит.
Кини суон сураҕын сураһан ,аатын ааттаан улуус ааттаах боотурдара кэлэн күөн көрсөн ,күрэс былдьаһан бараллар эбит.
Биирдэ Модьугу Бөҕө бултаабыт тайаҕын аҥарын сүгэн ,алаас устун хааман баадыйалаан истэҕинэ, биир боотур ат күөнүнэн тоҕо көтөөрү сүүрдэн кэлбит.
Модьугу киһи иһэр диэн кыһамматах,атынан түҥнэри көтөөрү гынна диэн уолуйбатах.
Ат кэлэн күөнүнэн көхсүгэр түспүтүгэр сиэлиттэн харбаан ылан эҥил баска сырбаппыт.Уонна эргиллэн баран хаама турбут.
Боотур атын сыҥааҕын тыаһын доҕуһуоллатан, баҕаны бырахпыттыы кэлэн түспүт.
“Хата улаханнык эчэтэн ыыппата “-диэн үөрбүт .
Дойдутугар тиийэн"Модьугу Бөҕөнү ааттаһара бэрдин иһин ,аһынан сайылаабакка кэллим”-диэн кэпсээбит.

Биирдэ Модьугуну тоҥ биистэр ааһан иһэн, соҕотох ойдон олорорун иһин туох да көмүскэтэрэ суох киһи диэн сэнээн,боҕутуннаран ааһыахтарын баҕарбыттар.Алааска чугаһаан баран көрө саллыбыттар.Оҕуһу туруору туппут курдук киһи хааман атаралаан иһэр эбит.Тула көтө сылдьан оҕунан ытыалаабыттар.Модьугу бэйэтин улаханыгар холооно суохтук, эргичийэ сылдьан мундулаах тымтайын тоһуйан биэрэр эбит.Тоҥ биистэр аны тула кыыра сылдьан үҥүүнэн өтөрүтэ түстэлээбиттэр.Модьугу сымсатык аһаран биэрэн,уҥа-хаҥас дайбаталаабыт.Өрө баһан таһааран буорга батарыта быраҕаттаабыт.Тоҥ биистэри туос тордуйа курдук тоҕута сынньыбыт.Саҕаларыттан харбаан сахсыҋталаабыт.
Тоҥ биистэр туох ааттаахха түбэстибит диэн тохтоло суох куоппуттар.Хайа “абааһыный”-диэн хайаҕа ыттыбыттар.
Кэлэйбиттии кэрии тыаҕа түспүттэр.
Модьугу буоллаҕына, өлөрө кэлбиттэр диэн өрөлөспөтөх,“сиэри кэллилэр”-диэн салгыы сэриилэһэ барбатах.Эккирэтэ сылдьан эттээх сирдэригэр тэппэтэх.
Мас көнө муҥутаан маадалдьыйа турбут.Этин ыарыттахтарына эрэ киирсэр эристиин эбит.Хор ити үлүгэр холорук курдук эргийэн охсуһарыгар ,саатар балыктаах тымтайын да уура түһэн ылбатах .Тымтайыттан биир даҕаны күөнэх дьалкыйан түспэтэх.
Модьугу балаҕаныгар киирэн туос сандалыга туолан олорон, балык сиэн кимириппит.Ыт үтүлүк саҕа соболору ыстаабыта буолаат уҥуоҕун эрэ тибиирээт,ыйыстан иһэр .Күөнэҕи ытыс саҕа хамыйаҕынан баһан ыла,ыла дьүккүс эрэ гынар эбит.
Бу кэмҥэ ыаллыы алаастан түөрт эдэр уолаттар Мольугуну көрө кэлбиттэр.Убайдара киһилэр эрэ килбэҥнэһэллэр диэн кыһаммат.
Уолаттар түөрт буолан Модьугу тымтайын көтөҕө сатыыллар да кыайбаттар.
Аны ох саатын кирсин аҥаабыллыы

сатаатылар да кыайбатылар.Түөрт буолан нэһиилэ аҥаттылар.
Модьугу аһаан бүтээт тымтайы аҥар илиитинэн түү мөчөкө курдук чэпчэкитик көтөҕөн,сымалыыр булууһугар сүөкээтэ.

– Убаай даллата мэндэйэн көрдөр эрэ -уолаттар үүйэ,хаайа туттулар.

– Чэ кэтэмэҕэйдээмэ бу уолаттар кэлэргин кэтэхтэрэ көһүйүөр дылы кэтэспиттэрэ- диир Модьугу аҕата .
Модьугу сөбүлэһэн кэҕиҥнээтэ.
Уолаттар ону эрэ кэтэспиттии ,тугу сыал ыттаралларын сүбэлэһэллэр.

– Оол үөһэ элиэ көтө сылдьар.

– Кэбис тыҥырахтаах көтөрү ыттарымыахха.

– Ыҥыыр иҥэһэтин илдьэн иилиэххэ-уолаттар иҥэһэни алаас саҕатыгар илдьэн мас мутугар ыҋаатылар.
Модьугу кэннилэриттэн хааман тиийэн биир уолу аарыма бэскэ сыһыары туруорда ,уонна төбөтүгэр иҥэһэни олордьу уурда.
Уол салыннар да саҥарбата.
Оннук алааска тилэри түөрт уолаттарга ,бэйэлэриттэн тэйиччи туруортаан төбөлөрүгэр иҥэһэ туруортаата.
Уолаттар кыратык да хамсаатахтарына куһаҕан буолуохтааҕын билэн тыыммакка да турдулар.Модьугу балаҕанын таһыгар баран, оҕун кирсин кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ аҥаабыллаата.Иэмэх курдук иэҕэ тардаат төлү тутта.Эрбэҕин тыаһа лачыгырыы түһээтин сэлэмэ кустук иһиирэн сурулаата.Уолаттар төбөлөрүгэр турар иҥэһэ иһинэн оноҕос сурулаан ааста.Төрдүс уол иҥэһэтин курдары көтөөт аарыма бэскэ оноҕос аҥарыгар дылы батары саалынна.Уолаттар ыарахан сүгэһэри түһэрбиттии өрө тыыммыттара .Уонна алаастарын диэки сүүрэн бырдааттаан тилэхтэрэ хараара турбута.

---

Модьугу биирдэ тыаттан бултаан кэлэн ,истэ .Аарыма лөкөйү бултаан ,сороҕун сүгэн иһэр.Ол иһэн көрбүтэ арай тыатааҕы, икки отоннуу сылдьар дьахталлары хаайан турар эбит.
Модьугу тайаҕын сиргэ уураат.Бэйэтин бөдөҥөр холооно суохтук ,сымсатык ойон тиийдэ.
Тыатааҕыны сабырҕаҕыттан харбаан өрө ыйаан таһаарда.Уонна төбөтүн оройунан чигдигэ түһэрдэ.
Эһэ хамсалаах табах быстыҥа хамсаабакка сытаат,ойон турда.
Уонна тоҥ күөс быстыҥа тохтообокко сүүрдэ.

– Ити үлүгэр кыайа тутар буолан баран тоҕо ,ситэри өлөрбөккө ыыттыҥ?

– Быс да сыа ,бас да хоргун куотта!Хаарыаны хара үссэниэххэ баара буоллаҕа дии.-дьахталлар өлө куттаммыттара ааһан ,аны Модьугу эти куоттарбытыгар кыһыйан саҥараллар.

– Хаарыаны бу бэйэлээххэ ,кэккэлэһэ сытар кэргэн,тэллэххэ сытар тэҥнээх доҕор буолбут киһи баар ини.

– Хоойго сытар холоонноох доҕор мин буолабын-дьахталлар аны иэрийэ,иэрийэ күлсэллэр.

– Саҥарбат киһилиин хайдах олоруохпутуй, ха,ха.

– Туох улахан кэпсэтиитэ нааданый..Балыгын ,этин буһардыбыт ,киэһэ хоонньостубут да бүтэр буоллаҕа дии.хии,хи-дьахталлар харахтарын уута кэлиэр дылы күлүстүлэр.Уонна баран эрдэхтэринэ Модьугу сөҥөдүйдэ.
– Мин көрбүппүн барытын

иҥнэри үктээн, таҥнары дапсыйан испэппин.Сиир эппин эрэ бултуубун. Хата эһиги бу тайах этиттэн илдьэ барыҥ-диэн көөҕүнээтэ.Уонна төһө кыайалларынан тайах этэ астаан биэрдэ.

– Дьэ үтүө санаалаах саха,урааҥхай ууһа эбит.

– Махтал буолуохтун Модьугу Боотур - дьахталлар махтанан баран бара турдулар .

---

Атын улуус суон сурахтаах,аатырбыт үс боотурдара.
Модьугу аатын ,ааттаан кэлэн иһэллэр.
“Туох бэйэлээх хоһуун киһитин арбыылларый?Кини даҕаны эчэйэр эттээх ,бөһүйэр хааннаах ини.Сир уот көрө таарыйа,сир буор сирэйдээн ,күрэс былдьаһан күһэҥэтин быһан уотун умуруоран кэлиэҕиҥ диэн “сүбэлэстилэр.

Модьугу Бөҕө олорор алааһыгар тиийэн истэхтэринэ арай биир күтүр улахан киһи бэриҥнээн ааһан иһэр эбит.Итэҕэйбэккэ харахтарын хаһыннылар.Эппэт кэлэҕэҋ буоллулар ,былдьыры тылланнылар.

Саарыы түһээт атынан үс өттүттэн түҥнэри көтөөрү ,дьулатаары ,саба сүүрдэн киирдилэр.
Модьугу эдэр буолан мэник - тэник санаата киирэн куоппута буолан быыппаһынна.Дьон эккирэттилэр.Аллаах ахсым аттар иннилэригэр түһэн иһэр.Модьугу балаҕаныгар кэлиитигэр,үс боотурдар аттара аҕылаан тылларын былас түһэрэн кэллилэр.
“Кини бэйэлээҕи дьэ кэҕиннэрдибит,киһи эрэ буоллар дьулайар эбит”-дии санаатылар боотурдар.
Ол гынан баран киһилэрэ кинилэр баалларын улахаҥҥа уурбаттыы туттан сылдьарыттан саараатылар.
Аҕылаан бөтүөхтэс буолбут аттарын,тэһииннэриттэн атахтарыгар баайа охсоот батастарын эрийэн куһуйбутунан ынан кэллилэр.
Биир боотур уһун уктаах батыйатынан Модьугуну биэртэлээтэ.
Биһиги киһибит умса нөрүс,тиэрэ кэдэрис гынан сылбырҕатык аһартаан биэрдэ.
Охсубут уоҕар умса баран эрдэҕинэ ыарахан сутуругунан кэтэххэ сырбатта.Боотур эмэх чөҥөчөгү түөрэ аспыттыы барда.
Икки боотур үҥүүнэн,тайыынан өтөрү түһээри киирдилэр.
Ол кэмҥэ Модьугу ийэтэ күн кыһалҕата суох ,уолугар чороонноох кымыһы аҕалан биэрдэ.
Уола иһэн киллиргэтэн көхсүн тыаһа тиҥиргээн, эрдэҕинэ биир боотур тайыылаах сүрэн кэллэ.Модьугу халбарыс гынаат,анньыбыт уоҕар ,умса
туруйалаан эрэр киһини,сүнньүгэ тэптэ.
Бу дуолан хапсыһыыга биһиги киһибит саатар
чороонноох кымыһа да дьалкыйбатах.

– Бу оҕолор оонньууллара тоҕо холуһай?-эрэ диэт Модьугу ийэтэ ынаҕын ыан чырылатта.
Үһүс киһи чугаһыан саллан Модьугуну оҕунан ытта.
Ону оноҕоһун хабан ылан төптөрү бэйэтин такымҥа бырахта.
Боотур абытайдаах хаһыыта сис саҕатыгар ой дуораана буолан эҥсилиннэ.
Модьугу дьоннору эчэттим диэн кыһаммакка,өстөөхпүн бүдүрүттүм диэн үөрбэккэ бултуур тэрилин бэрийдэ.
Боотурдар аттарын үрдүгэр түһээт ,кэлбит суолларын туттулар.

---

Арай биирдэ Модьугу Бөҕө күөлгэ ардьаах туутун көрө турда.
Киниэнэ буолбутун

иһин туута да киһиттэн ураты.Сүөргү ,модьу көрүҥнээх.Биир кур оҕус да киирэн барар иэннээх.

Тыытыгар даҕаны аты эккирэтиэххэ сөптөөх.
Туутун бэрийэн тыынан илимин көрө киирдэ.
Ол кэмҥэ бэрт былдьаһар боотурдар, үөмэн сыбдыйан кэлэн күөл тула өттүттэн Модьугуну сэлэмэ кустугунан ытыалаан куһуйдулар.
Модьугу тыыга илимин бэрийэ олорон"Чэй!“диэн саҥаны истэ охсубута.Элбэх киһи эрбэҕин тыаһа лачыгырыырын ,охтор кирсилэрэ сааллар тыастарын истибэт бэйэлээх буолуо дуо.
Ону кытта үөр кус кынатын иһиирэр доҕуһуолун кытта охтор субуллан иһэллэрин көрө охсубута.
Чыпчылыйыах түгэнэ иҥнэс гынан тыытын түҥнэрэн ууга умсубута.
Тыы умса барбытыгар өрөһөтүгэр оноҕос бөҕө хатанан бачыгыраабыта.
Дьон көрдөҕүнэ Модьугу оноҕос бөҕөнү бүрүммүтүнэн ууга барбыта.

– Уруй!Уруй!

– Айхал!Айхал!

– Өстөөхпүтүн өһөрдүбүөт!

– Саастаахпытын самнардыбыат!
-боотурдар үөрэн үөгүлэстилэр.
Ол кэмҥэ Модьугу күөл түгэҕинэн умсан хомуһунан тыына сыппыта.Онтон им дьим күөл кытыытынан тахсыбыта. Модьугу бу сырыыга улаханнык кыыһырбыта.

Боотурдар көрдөхтөрүнэ күтүр улахан сүүнэ киһи, халлаан хайдарынан үөгүлээн сүүрэн аҕай иһэр эбит.
Айахтарын аппаччы атан чочумча турбахтыы түһээт,атахха биллэрдилэр.Модьугу сүүрэн кэлээт бэйэлэрин баһан ылан күөлгэ кыыраталыыр.Өйдөммүт өттө оҕунан ыталлар,үҥүүнэн быраҕаллар.
Ону Модьугу хабан ыла,ыла тиис анньар мастыы тостурута тутар.
Боотурдар тилэхтэрэ харааран сыһыы устун сырыстылар,систэринэн сиэллилэр .