Сулус уола - 30 июня 2014 22:59

Мин о5о эрдэхпинэ утуйаары сыттым да ону-маны,буолары-буолбаты санаан олох уум көтөн хаалар идэлээ5э.Саныыр санааларым да киhиттэн ураты со5ус буолаллара.Халлаан куйаарга кыырайа көтөн тахсан,ыраах да ыраах сандаара күлүмнүүр,араас дьэрэкээн сулустарга тиийэрим.Хас сулус аайы дьикти бэйэлээх хамсыыр харамайдар,эрийэ-буруйа үүммүт,сирдээ5и окко-маска,сибэккилэргэ маарынныыр,араас үүнээйилэр то5уоруспут буолааччылар.Сорох сулустарга киhиэхээ маарынныыр иннинэн сирэйдээх,кэннинэн кэтэхтээх,икки атахтаах дойдуланан олорорун үгүстүк көрөөччүбүн.Бу “дьон” эмиэ да киhилии тылынан,эмиэ да ханнык эрэ төрдө биллибэт тылынан саҥа таһааран кэпсэтэр буолаллара. Оннук түүн аайы ахсаана биллибэт үгүс элбэх сулустарга ыалдьыттаатым ини,ыалдьыттаабатым ини.Ол тухары тугу эрэ көрдүүр курдугум.Тугу көрдүүрбүн бэйэм да билбэт этим.
Биир түүн эмиэ тыhыынчаннан сулустары нөҥүө көтөн,аата биллибэт үтүө да “дьонноох” сулуска тиийэн,аа-дьуо дьаарбайа сырыттым.Киhиэхээ маарынныыр харамайдар бэйэлэрин тылларынан кэпсэтэ-кэпсэтэ,төптөрү-таары бараллар-кэлэллэр,ол быыhыгар тоҥхоҥноон миигин кытта дорооболоhон ааhаллар.Мин эмиэ э5эрдэлээн утары тоҥхоҥнуубун.Ити курдук куорат диэххэ куорат буолбатах,уулусса диэххэ уулусса буолбатах,туох эрэ устун саҥаттан саҥа дьиктини,дьээбэни көрө-көрө,сэҥээрэн саҥа аллайа-аллайа хааман истим.Ол истэхпинэ кэннибэр дьэрэкээн бэйэлээх сирдээ5и куолас дуораhыйан соhутта:
-Айаал,мин эйигин өр да күүппүтүм,хата кэллин дии.
Эргиллэ биэрбитим бэйэм саастыы кыыс о5о,сирэйин саба туттан,сэрэйдэххэ мичээрдээн күлүмнүү турар этэ.
-Эн кимҥиний?
-Мин эйиэхэ тугу эрэ көрдөрүөм,-диэт кыыс илиибиттэн сиэттэ уонна миигин соспутунан,көтө былаан иннин хоту сүүрэ турбута.
Өр өтөр буолбатахпыт,алаас диэххэ алаас буолбатах,хонуу диэххэ хонуу буолбатах,иэнэ биллибэт киэҥ нэлэмэн күп-күөх дьэрэкээн бэйэлээх сиргэ биирдэ баар буола түспүппүт.Манна солко былаат тыалга тэлибирээн эрэринии,араас кэрэ дьүһүннээх сүүнэ улахан үрүмэччилэр биhигини үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ.
-Бу мин дьиэм,-диэбитэ кыыс.
-Ханна баарый,дьиэ5ин көрбөппүн дии?
-Бу барыта мин дьиэм.Мин дьиэбэр саас-үйэ тухары сырдык,эһиги дойдугут сайынын курдук.
Билбэт кыыспынаан түүнү быһа,күнү быһа эбитэ дуу, дуоhуйуохпутугар диэри сүүрэн-көтөн,мэниктээн мин дойдубар төннөр кэмим кэлэн арахсыбыппыт.
Бу күнтэн ыла мин түүн аайы аата биллибэт сулуска чопчу туhаайан тиийэр буолбутум.Саҥа билсибит кыыспынаан оонньуу-көрүлүү сылдьарым үчүгэй да этэ,дьоллоох да курдук сананар этим.
-Бу туох дьикти кэрэ дойдутай?

Диэн киниттэн үгүстүк ыйытар этим да:
-Кэмэ кэллэ5инэ бэйэҥ билиэҥ,-эрэ диир этэ.
Биhиги олох ыкса до5ордуу буолбуппут.Сирдээ5и оло5ум халлаан куйаардыын ситимнэспитэ.Манна диэн эттэххэ күнүһүн до5орбун олус ахтарым,суохтуурум.Бу кэмнэргэ мин баара суо5а биэс эрэ саастаах эбиппин.Туох дьикти абыгар ылларбыппын билбэппин.
Көҕөрөр күөх сайын,От ыйыгар алта сааспын туолбутум.Буоларын курдук аймах-билэр дьоммут,до5отторум мустан бэлиэтээбиппит.Араас кэhии,бэлэх туттарбыттара,хай5ыыр-ал5ыыр тыллар этиллибиттэрэ.Ол эрээри мин санаам ханна эрэ ыраах сулустарга сылдьара.Кэрэ бэлиэ күммэр чугас до5орум суо5уттан хомойо олорбутум.Ону ийэм таба көрөн:
-То5о үөрбэккин сыллыай,бүгүн эн күнүн дии?
-Ээ биир чугас до5орум сатаан кэлбэт,мин кини кэлиэн ба5арбытым.
-Ол до5орун хойутаан да буоллар хайаан да кэлиэ5э,хомойо олорума,үөрэ көрсөөр,-диэн баран тугу да сэрэйбэт ийэм барахсан сүүспүттэн сыллаан ылбыта.
Кэмниэ кэнэ5эс кэтэhиилээх түүнүм сабардаан бүрүйэн кэлбитэ.Мин халлаан куйаар диэки,тыhыынчаннан сулустар быыстарынан до5орум дойдутун туhаайыытынан тобулбут суолбун тутан ыксаабытым.Тиийэн кэлбитим,до5орум хомойбут майгылаах көхсүн көрдөрөн олороро:
-Айаал,эн бүгүн кэлиэ суохтаах этиҥ.То5о кэллиҥ?
-Эйигинниин оонньоору.Төрөөбүт күммэр то5о кэлбэтиҥ?Мин эйигин кэлиэ диэммин күүппүтүм ээ.
-Эн билигин улааттын,мантан ыла көрсөрбүт,оонньуурбут сатаммат,Дьыл5а хаан айыыта оннук.Бу күнтэн ыла мин эйигин араҥаччылыыр аналлаахпын,Орто дойдуга көрсүөххэ диэри,-диэн баран до5орум үрүмэччилэри кытта үрүмэччи буолан көтөн бара турбута.

Ити о5о сылдьан көрбүт көрүүлэрим барыта түүл эбитэ дуу,илэ эбитэ дуу? Билигин хайдах быhаарыахпын бэйэм да бутуллабын.До5орбун кытта арахсыбытым ыйтан ордук кэм ааспыта.Мин сайыны быhа таайбын кытта балыктаан,ыаллаа5ы о5олору кытта оонньоон-мэниктээн,сирдээ5и оло5унан олорон ол дьикти кыыhы умна да быhыытыйбытым.Ба5ар алта сааспын томточчу туоламмын улааппытым,боччумурбутум да буоулуо.Саныыр санааларым уларыйбыттара,түүн аайы халлаан куйаарынан дьаарбайбат буолбутум,оннук санаалар,түүллэр олох да5аны киирбэт буолан хаалбыттара.
Биирдэ күһүн Бала5ан ыйыгар таайым до5отторун кытта хоно-өрүү өрүскэ балыктыы барар сура5ын истэммин,кинилэри кытта барсаары,ийэбиттэн көҥүллэтэ дьиэбэр тэбиммитим.А5ам тута көҥүллээбитэ,ийэм саарбахтыы түһэн баран сөбүлэспитэ.Дьэ,улахан да балыксыты дьиэ дьоно бүтүннүү тэрийэн,сарсыарда барсарга бэлэм буолбутум.
Сарсыарда эрдэ таайым “Урал” матассыыкылынан көтүтэн кэлбитэ.Дьиэ5э киирбэккэ эрэ сигнааллаан бытарыппыта.Ийэм малбын-салбын,өйүөбүн

тутан атаара тахсыбыта.
-Айаал байанайдаах балыксыт,дьэ хайаан да бултуйар дьон буоллахпыт,-диэн таайым үөрэ-көтө миигин көтө5өн ылан кэлээскэ5э олордон кэбиспитэ.
-Дьэ о5олоох сылдьан арыгылаан ыймахтана сылдьан көрөөрүн эрэ,-диэн ийэм быраатын мөхпүтэ буолбута уонна арыгытын илдьэ сылдьара буолаарай диэн кэлээскэни хасыhан көрбүтэ.
-Эс,кэбис бачча улахан тойонноох сылдьан арыгылыы олоруохпут дуо.
-Сэрэнээр олох.
-Сөп,сөп,эдьиий олох долгуйума,сайыны быhа бииргэ балыктаатыбыт буолбаат,-диэн таайым матассыыкылын миинэн айанныы турбуппут.
Таайым оннук улуу арыгыhыт буолбатах этэ.Ол да буоллар ый ата5ар баhыгар “тэп” гыннарар үгэстээ5э.Кини кырдьык да байанайдаах булчут,балыксыт этэ.Хара тыаттан хайаан да илии тутуурдаах,өттүк харалаах киирээччи.Оччолорго отуччалаах эрэ оройунан көрбүт уол о5ото буолла5а.
Айаннаан бур5атан дэриэбинэттэн тахсыыбытыгар аргыс дьоммутун ситэн ылбыппыт.Эргэ “Планета” матассыыкыллаах дьону өр гыныахпыт баара дуо.Сырсыакалаhар кэриэтэ айаннаан начаас өрүскэ тиийбиппит.Таhа5астарбытын мотуордаах тыыларга таспыппыт уонна өрүс хаба ортотунан тус хоту түһэ турбуппут.Чаастан эрэ ордугунан аналлаах сирбитигэр тиийэн,тэринэ охсон балыктаабытынан барбыппыт.Улахан дьон хатыыска диэн “закидушкаларын” бырахпыттара уонна илим түһэрэ охсубуттара.Ол курдук күнү быhа балыктаан балай да хаптарбыппыт.Байанайбыт кырдьык да бэрсиэн бэрсибитэ.Түүн устата өссө да бултуйуохпут турда5а.
Күһүҥҥү күммүт ар5аа саhан хараҥаран барбыта.Сайыҥҥылыы сып-сылаас түүн сабардаабыта,халлааҥҥа ахсаана биллибэт араас дьэрэкээн сулустар сандааран тахсыбыттара.Мин утуйар уубун умнан сулустары одуулуу олорбутум,хас биирди сулуhу билэр,ыалдьыттыы сылдьыбыт курдугум.Ол онно ханан эрэ мин до5орум сулуhа баар буолуохтаах,кини билигин тугу гына сылдьара буолуой? Кинилэргэ түүн диэн суох,куруук сырдык,ол аата утуйбаттара буолуо дуо?
Оо,ол биир сулус туллан сындыыстыы сурулуу турда.Ити ким эрэ аналлаах сулуhа буолуохтаах,ол киhи оло5о түмүктэнэн эрдэ5э.Ити сулус оннугар хайаан да саҥа сулус сандаара тырымнаан үөскүөҕэ,ол аата саҥа олох төрүөҕэ.
Ити курдук ону-маны саныы олорон нухарыйан барбытым.Биирдэ өйдөөбүтүм таайым туох эрэ дии-дии,күлэн ымаҥныы-ымаҥныы көтөҕөн илдьэн палатка5а сытыаран эрэр этэ.Сүүспүттэн сыллаан ылбытыгар арыгытын сыта иҥэн хаалбыт курдук буолбута.
Сарсыарда тоҥон уhуктубутум,суор5ана да суох сытар эбиппин.Таhырдьа итирик дьон аймал5аннара сүрдээх.Бу санаатахха түүнү быhа утуйбакка арыгылаабыттар.Палататтан тоҥон ибигирии-ибигирии тахсан кэлбиппэр,таайым сүүрэн

кэлэн,дьээбэлээн үөһээ-аллара быра5аттаабыта,дэлби мускуйан ириэрэ сатаабыта.
-Айаал көр бу,эн саҥа хатыыс дии,бу маны эйиэхэ биэрэбин,ийэ5ин тиийэн үөрдээр.Бэйэм туппутум диэр,-диэн баран кытылтан кырдьык да сүүнэ улахан,өссө да тыыннаах хатыыhы ойутан таhааран иннибэр салыбыраппыта.Мин соhуйан ытыы-ытыы олоро түспүтүм.
-Тыый тойоммут ытаан эрэр дуу,-диэн бары да итирик дьон миигин сааратан барбыттара.
Ити курдук сыыhа халты хомунан дьиэбитигэр төннөөрү бэлэмнэнии буолбута.Биир киhибит итирэн олох да буорайаахтаабыт этэ.Илим хомуйа сылдьан ууга баран түспүтүн нэhиилэ ороон таhаарбыттара.Илимтэн балыгын да5аны араарбакка суулуу тутан таайым тыытыгар быра5ан кэбиспиттэрэ.Дьэ онтон түҥ-таҥ айаннааhын буолбута.Дьоммут тыыларын эстилэр да хайыhан да көрбөккө көтүтэ турбуттара,биhиги то5о эрэ тардыллан хаалан хаалбыппыт.
-Дьэ эрэ Айаал,иннигэр уруулу тутан олор уонна харса суох уҥа-хаҥас эрийэн ис,төһөннөн түргэнник эрийэ5ин да оччоннон түргэнник айанныахпыт.Ити дьону ба5ас начаас ситэн ааhыахпыт,-диэт таайым мотуорун эспитэ да үөс диэки түһүнэн кэбиспитэ.Мин кырдьык хордьук уруулбун харса суох эрийэрим.Уруула холбоммокко сылдьар да буоллар санаабар тыыбыт балай да түргээн биэрэр курдуга.Таайым айа5а хам буолбакка тугу эрэ кэпсиирэ,ол быыhыгар ырыата өрүһү биир гына дьиэрэйэрэ.
-Оол-ол,көрөҕүн дуо?Ол баран иhэллэр.Билигин биhиги кинилэри саба баттаан ааhыахпыт,-диэн гааhын өccө эбэн биэрбитэ.Эмискэ тыыбыт туохха эрэ сааллан өрө хойуостан эрэр курдуга да, мин халлааҥҥа кыырайа көтөн тахсыбытым.Онтон тыбыс тымныы ууга төбөм оройунан дьулус гынан хаалбытым.Быыкаайык да буолларбын балай да ууhут этим,өрүс кытылын о5ото буоламмын араастаан харбыыры сатыырым.Саппыккыларбын тэбиэлээн устан кэбиспитим уонна көхсүбэр тиэрэ түһэн,кууркабын уста сатыы-сатыы,түбэһиэхчэ инним хоту харбаан барбытым.Мин дьолбор төбөбүнэн ба5ана5а кэтиллэ түспүтүм,эргиллээт кууhан ылбытым.Кыах баарынан кытыл диэки салайа сатыырым да күүс тиийбэт буолла5а.Сүүрүк устун оргууй устан бара турбутум.Кэмниэ кэнэ5эс сэниэм эстэн,саатар ба5анам ньылбархайа бэрт буолан,сотору-сотору ыhыктан кэбиhэ-кэбиhэ тутуhар буолбутум.Соро5ор олох да ба5анам анныгар киирэн хааларым.
Тутуhар кыа5ым баранан,ба5анам үрдүгэр тахсан сытаары олох да ыhыктан кэбиспитим,ба5анам уста турбута.Күнүм харааран,дьэ бүттүм диэн,өсөһө-мөхсө сатаабакка,букатын бэринэн тимирэн иhэн көрбүтүм кып-кыhыл тумустаах,муус-маҥан кэрэ да кэрэ куба мин үрдүбүнэн эргийэ көтө сылдьар этэ.Онтон са5абыттан ылан кытыл диэки соhон эрэрэ.
-Манна сыт Айаал,эйиигин

хайаан да дьон булуо5а,-диэбитэ.
-Эн кимҥиний? Мин ким буоларын сэрэйдэрбин да5аны то5о эрэ син-биир ыйыппытым.
-Эн миигин билэ5ин ээ.
-Эн миэхэ кэллиҥ даа?
-Мин куруук чугас буолуом,-диэн баран күөх халлааҥҥа кыырайа көтөн тахсыбыта.
Ханна эрэ чугас дьон айманар саҥалара иhиллибитэ.Тиийэн кэлэн,миигин ньылбы сыгынньахтаан,кураанах таҥаhы таҥыннаран бөһүөлэккэ тиэрдибиттэрэ.
Ити сыл мин до5орум хаста да көстөн ааспыта,соро5ор кэпсэтэн ыларбыт.Ким эмэ киирэн кэллэ да кини сүтэн хаалара уонна өр да өр кэлээччитэ суох.
Таайбын ити күн булбуттар этэ.Мотуорга төбөтүн хайа о5устаран уонна илимигэр эриллэн хаалан быыhамматах.

Ити сыл до5орум миэхэ хаста да кэлэ сылдьыбыта.Кэллэ5ин аайы тугу эрэ эрдэттэн сэрэтэр курдук таайтарыы былаастаан кэпсиирэ да,мин оҕо буоллаҕым,улахаҥҥа уурбат этим.Кинини кытта оонньуурбун эрэ ордорон кэтэhэрим,суохтуурум.
Ол курдук сайыммыт эмиэ тиийэн кэлбитэ.Биhиги тыа о5олоро,от үлэтэ саҥаланыар диэри,күнү күннүктээн балыктаан,сөтүөлээн аралдьыйарбыт.Сэттэ сааспын туоларым а5ыйах хонук хаалбытын кэннэ,биир күн эмиэ тыбыс-тымныы ууга күнү быhа сөтүөлээн ыалдьан хаалбытым.Киэhээ дьиэ кэргэн бука бары сыбаайба5а барыахтаах этибит да,мин барар кыа5ым суох буолла5а,этим суоhа сүрдээх этэ.Эбээм эмээхсин миигин ыарыылыы хаалбыта.Хомунан,таҥнан-симэнэн бары барбыттарын кэннэ,эбээм куукуна5а тугу эрэ гына сылдьыбыта,мин улахан хоско дьыбааҥҥа нухарыйа сыппытым.Ол сыттахпына арай оhох кэнниттэн кып-кыра,муус-маҥан,кып-кыhыл тумустаах,быыкаайык куба ыстаҥалаан тахсан кэлбитэ.Моонньун хамсатан “эккирэт” диир курдуга.Мин ойон туран сырсыбытынан барбытым.Онтон сыыйа-баайы үөрэн-көтөн,тэбис-тэҥҥэ оонньоhо сылдьарбын бэйэм да5аны өйдөөбөккө хаалбытым.Онтон до5орум эмискэ холоруктуу ытылла түспүтэ да,кылбаа мааны куба5а кубулуйан хаалбыта.
-Айаал,биhиги аны өтөрүнэн көрсүбэппит,барыта этэҥҥэ буолуо.Миигин умнумаар,-диэбитэ уонна хайдах эрэ дьиэбитин дьөлө көтөн,күөх халлааҥҥа кыырайа көтөн тахсыбыта.
Эргиллэн көрбүтүм кэннибэр эбээм барахсан соhуйбут дуу,дьиктиргээбит дуу харахтарынан куба көтөн тахсыбыт сирин тобулу одуулаан тураахтыыр этэ.
Киэhээ дьонум сыбаайбаттан кэлэллэригэр мин ыалдьыбыт сибиким да суо5а.Убайбын,бырааппын кытары тэбис-тэҥҥэ мэниктэспитим.
Эбээм ити түэни дьоҥҥо кэпсээбитин оччолорго да5аны,кэлин да5аны истибэтэ5им.

Сыл-хонук ааhан испитэ.Этэҥҥэ тохсус кылааhы бүтэрэн, уон алта сааспын туолан,уол о5ото буола хороччу улааппытым.Бу сыллар тухары биирдэ да5аны ыалдьыбата5ым,барыта этэҥҥэ этэ.Санаабыт санаабын барытын ситиһэн иһэр курдугум.
Кыыс

аймахха харахпын хатыыр кэмим кэлбитэ эбитэ дуу,улаатан олоххо интэриэhим уларыйан,до5орбун олох да умна быhыытыйбытым.Маҥнайгы кылаастан бииргэ үөрэммит кыыспын кытта до5ордоhор буолбутум.Бииргэ киинэ5э сылдьарбыт,соро5ор кулуубка улахан дьоҥҥо аналлаах үҥкүүлэргэ сылдьарбыт.
Ити сайын спортивнай лаа5ырга сылдьар буолбутум.Тыа о5олоро буоллахпыт,күн аайы окко үлэлии-үлэлии,дьарыктанар этибит.Биирдэ ыраах ба5айы дэриэбинэ5э палааталанан олорон күрүө тута сырыттыбыт.Атырдьах ыйа да буоллар куйаас да куйаас күннэр тураллара.Тиритэн,буhан-хатан үлэлии сырыттахпытына биир уол кэлэн:
-Айаал, биhиги сөтүөлүү бараары гынныбыт,ол онно улахан ба5айы күөл баар эбит,барса5ын дуо?
-Тыый,тренербит сөтүөлүүрү боппута дии.
-Ээ,хантан билиэ5эй,лаа5ырга тиийиэхпитигэр диэри туруусукпут куурар буолла5а.
Кырдьык да5аны,бачча куйааска сөтүөлээбит да киhи куhа5ана суох буолуо этэ,дии санаабытым:
-Чэ бардыбыт.
Сыгынньахтана-сыгынньахтана сүүрэн кэлбиппит да5аны, тыбыс-тымныы чүөмпэ5э ыстанан кэбиспиппит.Умсан тахсаат, кэннибинэн тиэрэ түһэн,харбаан иhэн эмискэ о5о сааспын,до5орбун саныы түспүтүм.Улаханнык ыалдьаары гыммыппын хайдах эрэ эрдэттэн сэрэйбитим.Оннук да буолан тахсыбыта.Икки хонон баран бастаан күөмэйим ыалдьыбыта,этим суоhаабыта,ол да буоллар акаарыбар тулуйан өссө хас да күн о5олору кытта тэҥҥэ сылдьан үлэлээбитим.Дьиэбитигэр барарбыт саҥана бары сүһүөхтэрим саллаччы иhэн хаалбыттара,нэhиилэ хаамар буолбутум.Оннук дьиэбэр кэлээт,дьыбааҥҥа охтубутум да,утуйан хаалбытым.Ким да суох этэ.Киэhэлик дэлби хаба5аран уhуктан кэлбитим.Ойон тураары гыммытым,илиим,ата5ым хамсаабат буолан хаалбыттар этэ.Ыстааммар ииктиэм дуо,дьыбааммыттан сыыллан түспүтүм уонна таhырдьа диэки сыыллыбытым.Төһө өр айаннаабытым эбитэ буолла,нэhиилэ дьиэм кирилиэhиттэн эрэ түспүтүм уонна тулуйар кыах суох этэ.Сытан эрэ ииктээбитим.Онтон көмө көрдүү уулусса диэки сыыллыбытым,ол быыhыгар хаhыытыырым.Олбуор аанын аннынан сыыллан уулусса5а тахсыбытым,кыра о5олор оонньуу сылдьаллар этэ.
-Скорайда ыҥырын,түргэнник,-диэн ыган таhаарбытым.О5олор куттанан буолла5а буолуо,олбуордарын иhигэр чылыпыс гынан хаалбыттара.Онтон ийэлэрэ тахсан кэлбитэ уонна:
-Тыый,итирик киhи сытар,дьиэ5итигэр киирэ охсун,-диэн о5олорун буойталаан эрэрэ.
-Мин,Айаалбын,скорайда ыҥыр,-диэн хаhыытыы былаан этэн эрэрим да,хайдах истибэтэ5э эбитэ буолла.О5олорун кытта дьиэтигэр киирэн хаалбыта.
Олох өйбүн сүтэрэн эрдэхпинэ,хата мин дьолбор биир нуучча дьахтара ааhан иhэн,тардыалаан көрбүтэ.
-Помогите,скорую…-эрэ диэбитим.Бу дьахтар скорайы ыҥыран,бүөбэйдээн

балыыhа5а киллэрбитэ.Онтон ханна эрэ арыы түгэ5эр оттуу сылдьар ийэлээх,а5абын булаттаан а5алтарбыт этэ.
Ийэлээх,а5ам кэлэн көрсөн баран,киэhээ дьиэлэригэр барбыттара.Мин укуолланан игин арыый бэтэрээ кэлбит курдук буолбутум.Ол да буоллар турар кыа5ым суо5а.Палатам иhигэр алта орон турара,ыарыhахтар тугу гыныахтара баарай,хаартылаан аралдьыйа олорбуттара.Сотору-сотору күлэн то5о бараллара:
-Туй-сиэ,бу баар эйиэхэ,эбиитин бу куоhуру уоптарабын.
-Эмиэ хоттордум дуу,хаарты-маатыска бүгүн отой мэлиттэ буолбаат.
Ити курдук дьон кэпсэтэллэрин истэ сыттахпына,муус маҥан халааттаах,кып-кыhыл уостаах,кэрэ да дьүһүннээх,бэйэм эрэ саастыы көрүҥнээх быраас киирэн кэлбитэ.Аттыбар олорон,эргитэ сылдьан иhиллээбитэ,атахпын,илиибин тоҥсуйан көрбүтэ.Тутара-хабара киhиттэн эрэ ураты сылаас,сымна5ас этэ.Нап-нарын тарбахтарынан имэрийбитэ-томоруйбута уонна:
-Чэ дьиэ5эр бар,үтүөрбүккүн,-диэбитэ уонна тахсан бара турбута.
Мин бастаан үөрбүтүм а5ай,онтон туох да эмп анаабата дии,диэн саныы биэрбитим да ойон туран кэнниттэн эккирэтээччи буолбутум.Ыстааммын тардыммытым да палататтан ойон тахсыбытым,көрбүтүм соччо ырааппатах этэ.
-Бэйэ тохтоо,онтон туох эми аныыгыный,тугу эмтэнэбиний? Дии-дии кэнниттэн сырсыбытым.
Бырааhым уhун көрүдүөр устун хааман иhэн биир палаата5а киирэн хаалбыта.Ыраахтан көрдөхпүнэ санаабар мин диэки хайыhан мичээрдээн ылбыта.Мин сүүрэн кэлэн палаата5а көтөн түспүтүм,дьахталлар сарылаhа түспүттэрэ.Дьахталлар сытар палааталара эбит этэ.Кытарыахпар диэри кыбыста-кыбыста палатабар төннөн кэлэн таҥныбытым уонна испэр ити бырааhы үөхсэ-үөхсэ дьиэм диэки бара турбутум.
Палатам дьоно хаартылыылларын быыhыгар:
-Хайа өлөн эрэр киhибит тиллэн кэллэ буолбаат.
-Ханна бардыҥ? Дэhэ хаалбыттара.
Туох да буолбата5ын курдук дьиэбэр киирэн кэлбиппэр ийэм өмүрэн тиэрэ баран түһэ сыыспыта.Онно дьэ соhуйбутум,хайдах хаамар буолан хаалбыппын сатаан өйдөөбөтөҕүм.Арай эбэм эмээхсин мин диэки бэрт дьиктитик көрөрө,онтон ыҥыран ылан,хаhан да сыллаабат бэйэтэ сүүспүттэн сыллаан ылбыта.
Сарсыарда олох да5аны ыалдьыбыппын мэлдьэhэн кэбиспит курдук чөл уhуктубутум.

Ити быраас кыыс нап-нарын тарбахтарынан имэрийбит сылааhа абылаан кэбиспит курдук эппэр-хааммар иҥэн хаалбыт курдук буолбута.Мин диэки хайыhан мичээрдээн ылбыта харахпар бу баардыы көстөрө.Кинини куруук саныы сылдьарым,нарын бэйэлээх кэрэчээн кыыс өйбүттэн олох тахсыбат буолбута.
Биирдэ күһүөрү сайын үгэспинэн өрүскэ балыктыы барбытым.Айыл5а5а со5ото5ун сылдьарбын то5о эрэ ордорор этим.О5о сылдьан таайбынаан куруук сылдьар сирбитигэр

тиийэн илим түһэрбитим,хас да закидушка (закидушка диэн балыктыыр тэрил)быра5ан баран маныы сылдьыбытым.Балык сотору-сотору иҥнэрэ,ол аайы төптөрү-таары сүүрэммин киэhээ буолбутун билбэккэ да5аны хаалбытым.Күһүҥҥү халлаан түргэн бэйэлээхтик хараҥаран барбыта.Балык иҥиннэ5инэ иhилиннин диэн закидушкаларбар чуораанчык иилтэлээбитим уонна уот оттон киэhээҥҥибин аhыы-сии олорбутум,түүн хатыыс үчүгэйдик иҥнээччи.Ол олордохпуна уҥа диэки түгэх закидушкаларым чуораанчыктара харса суох лыҥкынаан киирэн барбаттар ээ.Мин ойон турбутум да ол диэки ыстаммытым.Тиийэн көрбүтүм туох да иҥнибэтэх.Онтон хаҥас диэки түгэх чуораанчыктарым оонньоон барбыттара,аны онно тэбиммитим.Эмиэ мэлигир,туох да иҥнибэтэх.Ол курдук хаста да тыаhаабыттара,ол аайы мин төптөрү-таары сүүр да сүүр.Кэлин кэлэйэн уҥа өттүбэр баар закидушкаларбын оргууй а5ай бэрийэ сырыттахпына,хаҥас диэки музыкалаан эрэр курдук чуораанчыктарым оонньоон барбыттара.Мин бу сырыыга ыксаабакка оргууй а5ай хааман ол диэки саллаҥнаабытым.Ол иhэн хара5ым кырыытынан көрбүтүм,уот оттон аhыы олорбут сирбэр муус маҥан таҥастаах киhи турар этэ.Бу сааспар диэри үрүҥ таҥастаах абааhылар,үөрдэр тустарынан араас кутталлаах кэпсээннэри иhиттим ини,истибэтим ини.Эргиллэ биэрбитим да,инним хоту үлүбээй,буут быстарынан түһүнэн кэбиспитим.Ма5ыйа-ма5ыйа куотан иhэн иhиттэхпинэ,билэр ба5айы,дьэрэкээн бэйэлээх кыыс куолаһа күлэрин кыатана сатыы-сатыы:
-Айаал,тохтоо,төнүн,-диирэ.
Мин онно тута билбитим,кини эбит,мин до5орум!Мин түөспүн тылынан сатаан кэпсэммэт үөрүү толорбута.Ол да буоллар тохтообото5ум,соруйан өссө эбэн биэрбитим.Күүспүн-кыахпын көрдөрөн киниэхэ киhиргээри эбитэ буолуо.Туруору биэрэги өрө сүүрэн дабайан тахсыбытым уонна утары сүүрэн кэлэн,үөһээттэн ыстанан кини иннигэр биирдэ баар буола түспүтүм.
-О5о сылдьан бу курдук көтө оонньуур этибит дии.
-Барытын өйдүүбүн,ол эрээри эн бытаарбыккын,олус бытаан буолбуккун,-диэн до5орум күлбүтэ.
-Оннук,мин билигин ол сулустарга хайдах да биир түүнүнэн көтөн тиийбэппин.
Урукку эбитэ буоллар биhиги күнү-түүнү билбэккэ оонньоон,мэниктээн аhарыа этибит.Билигин маҥнай утаа хайдах буолуохпутун билбэккэ саҥата суох кэккэлэhэн олорбуппут.
-Балыыhа5а сыттахпына имэрийбит илиин сылааһа билигин да5аны эппэр-хааммар иҥэн хаалан хаалбыт курдук.
-Мантан ыла мин куруук эн аттыгар баарбын билэр буолуон.
-Эн ааккын да5аны билбэппин дии,аттыбар бааргын хайдах билиэхпиний?
-Эн миигин ааттаа,ол мин аатым буолуо.
-Оччо5уна мантан ыла эн… эн… Сулусчаана буола5ын.
До5орум күлэ-күлэ ойон турбута:
-Мин сулус кыыhа Сулусчаанабын,-диэн

ыллыы-ыллыы нарын бэйэлээхтик эргийэн үҥкүүлээн барбыта.Мин илиититтэн сиэтэн,синньигэс биилиттэн өйөөн тэҥҥэ үҥкүүлэhэн барбытым.
Ити курдук о5о эрдэ5инээбитинии мэниктээн,дьээбэлэhэн сарсыарда буолбутун билбэккэ хаалбыппыт.Ол эрээри туох эрэ саҥа өйдөммөт иэйии эдэркээн сүрэхтэрбитин толорбута.
Халлаан сырдаан ырааппыта,уоппут умаллыбыта быдаҥнаабыт этэ.Мин Сулусчаананы санныттан кууhан,өрүhү көрөн олорбуппут.
-Айаал,эн дьиэ5эр барарын уолдьаста.
-Онтон эн?
-Мин манна хаалабын буолла5а,кийиит гынан дьиэ5эр илдьэ барбат инигин? Диэн до5орум күлбүтэ.
Балыктыыр тэриллэрбин хомунан,мин дьиэм диэки айаннаабытым.Саҥа сүрэхтэммит до5орум,Сулусчаана кытылга сайыспыттыы далбаатыы хаалбыта.Мин хаhааҥҥытаа5ар да5аны а5ыйах балыктаннарбын,онтон олох хомойбото5ум.Түөспүн өйдөммөт саҥа иэйии уонна үөрүү толороро.

Ити күһүн эбээм то5ус уон сааhын туолбута.Ийэлээх,а5ам аймахтарбытын,чугас дьону ыҥыртаан кыра малааhын тэрийбиттэрэ.Киэhээ бары тар5аспыттарын кэннэ эбээм миигин хоhугар ыҥыран киллэрбитэ.
-Һыллыай,бу маны эйиэхээ бэлэхтиибин,билигин тугу да5аны эппэппин,кэмэ кэллэ5инэ бэйэҥ билиэҥ,-эрэ диэбитэ.
То5о уол о5о5о кыптыый бэлэхтээтэ5эй,диэн дьиктиргии санаабытым.Ону сэрэйбиттии мичик гыммыта уонна сүүспүттэн сыллаан ылбыта.Эбээм барахсан күнү быhа иистэнэн тахсар идэлээ5э,ол быыhыгар быыстала суох кимниин эрэ ботугураан кэпсэтэр курдуга.Биhиги сиэннэрэ о5олор истэ сатаан баран тулуйбакка соро5ор ыйытар буоларбыт:
-Эбээ ити кимниин кэпсэтэ5ин? Ким да суох буолбаат.
-Эhиги орой мэник хараххытынан көрдөххүтүнэ ким да суох курдук.Дьиҥэр манна киhи үп-үллэҥнэс,-диэччи.
Биhиги кырдьык хордьук иннибитин-кэннибитин көрүнэн баран:
-Эбээбит түөһэйээри гыммыт,-диэн кистээн күлсэн эрэ кэбиhээччибит.
Бу саха ууhа охсубут кыптыыйа ыйааhына ыарахана сүрүн.Эбээм хоhуттан тахсан баран кыптыыйбын ханна гыныахпын билбэккэ далбаатыы турбутум.Онтон аналлаах ыскааппар илдьэн,дьон хара5ар хатамматын диэн,түгэх со5ус кистээн кэбиспитим.
Балыктыы сылдьан күһүҥҥү көрсүһүү кэнниттэн Сулусчаананы наhаа ахтар буолбутум.Бэйэм хайдах да5аны киниэхээ тиийэр кыа5ым суох буолан,күннэри-түүннэри кэлэрин кэтэhэр эрэ этим.Биирдэ дьиэбэр олордохпуна,түннүкпэр дьүкээбил уотун курдук тырымнаһан дьэрэкээн бэйэлээх уоттар кэлэн түспүттэрэ.Мин дьиктиргээн ону одуулаан турдум.Эбээм үгэhинэн тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу хоhугар иистэнэ олороохтообута.Онтон хантан да кэлбитэ биллибэккэ аттыбар Муус маҥан таҥастаах,кып-кыhыл уостаах,сиртэн-буортан тэйбит,нап-нарын Сулусчаана баар буолан хаалбыта.
-Сулусчаана,мин

эйигин күүппүтүм а5ай дии,то5о өр ба5айы буоллуҥ?
-Айаал,мин эйигин эмиэ наhаа ахтабын,то5о буолуой?
-Билбэппин.
-Мин эмиэ билбэппин.
Сулусчаана долбуурга сааhыланан турар пластинкалары ылан көрбүтэ,онтон биири ылан холбообута.Ити курдук биhиги ахтыл5аммытын таhааран музыка истэ-истэ ону-маны кэпсэппиппит,соро5ор бытаан ырыа5а үҥкүүлээн да ылбыппыт.Үҥкүүлүү сылдьан Сулусчаана төбөтүн санныбар уурбута уонна:
-Сарсын ийэҥ ыаллыы олорор киhи массыынатынан куоракка барсыахтаах даа? Диэбитэ.
-Ону эн хантан биллиҥ?
-Ийэ5эр этээр,барсыбатын.
-То5о?
-Айаал,элбэ5и ыйытыма,эйигин истиэ5э,барсыа суо5а.
Хоспут аана аhыллыбыта,эбээм киирэн кэлбитэ.
-Һыллыай, иннэбин уган биэр эрэ,олох таба анньымаары гынным.
Эбээм иннэтин уган биэрэн баран,хайыспытым Сулусчаанам баран хаалбыт этэ.
Киэhээ ийэм үлэтиттэн кэлбитин кэннэ,мин хайдах баарынан,тугу көрбүппүн,истибиппин барытын кэпсээн биэрбитим.Ийэм соччо итэ5эйбэтэ5э да буоллар,сарсыарда аhыы олордохпутуна ыаллыы киhибит киирэн:
-Хайа бэлэмҥин дуо,баран эрэбит,-диэбитигэр.
-Чэ эhиги барын хойутуу автобуhунан барыам,-диэбитэ.
Ити дьон айаннаан иhэн,халтарыйан массыыналара эргийэн хаалбытын киэhээ истибиппит.Хата дьолго ким да улаханнык эчэйбэтэх этэ.Ити түгэн кэнниттэн ийэлээх,а5ам миэхээ сыhыаннара уларыйбыта.Хайдах эрэ сэрэммиттии кэпсэтэр,он-маны ыйыталаhар буолбуттара.

Ити күнтэн ыла мин олох илэ кэриэтэ ону-маны көрүүлэнэр буолан барбытым.Туох түбэлтэ тахсаары гыммытын эрдэттэн билэр,сэрэйэр курдугум.Ону аналлаах дьоҥҥо кэпсээн сэрэттэхпинэ олох да5аны итэ5эйбэт этилэр.Сорох сорохтор өһүргэнэн,күргүйдээн ыыталлара.Арай ийэлээх,а5ам уонна кэккэ чугас аймахтарым итэ5эйиэхчэ итэ5эйимиэхчэ син сэҥээрэллэрэ.Соро5ор мин эппиппин истэн толорор да түгэннэрэ баара.Итини барытын истиҥ до5орум Сулусчаана кэлэн кэпсээн ааhара.Кини араас кэмнэргэ,хантан да5аны кэлбитэ биллибэккэ,нап-нарын бэйэтэ,эмискэ аттыбар баар буолан хаалара.Ол курдук эмиэ эмискэ сүтэн хаалара.Биhиги көрсүһүүбүт куруутун кэриэтэ кылгас буолааччы,наар ситэ кэпсэппэккэ арахсааччыбыт.Онтон мин кинилиин дьон-сэргэ ортотугар сиэттиhэн хаамсыахпын,киhилии киинэ5э сылдьыахпын,үҥкүүгэ ыҥыран,музыка абыгар уйдаран эргийэ дайыахпын,онтон дьиэтигэр атааран,олбуорун ааныгар кууhан туруохпун олус ба5арарым.
Кыһыҥҥы каникулбут иннинэ биhиги оскуолабытыгар Саҥа дьыл киэhээтэ буолбута.Киэргэнэн-симэнэн таҥныбыт о5олор кылаас кылааһынан арахсан,төгүрүччү туран,үҥкүүлээн битийэ сылдьаллара.Бары үөрэ-көтө бэйэ-бэйэлэрин Саҥа дьылынан э5эрдэлэһэллэрэ.Мин биир кылааска үөрэнэр,до5ордоһор кыыспынаан,Валялыын

ыскамыайка5а кэккэлэһэн олорбуппут.Валя куолутунан үгүс элбэ5и кэпсиирэ да, мин соччо-бачча сэҥээрэн истибэккэ олорбутум.Санаам олох ыраах,атын сиргэ этэ.Валялыын о5о саадыттан бииргэ сылдьыбыппыт.Кини миигиттэн алта ый а5а буолан олох эьиий курдук этэ.Үөрэтэрэ,чокуйара,соро5ор мөҕөн да ылара.Мин кини эппитин мас курдук толорорум,тылыттан олох тахсыбат этим.Ба5ар ол иhин буолуо хаhан да5аны кыыhырсыбат,этиспэт буоларбыт.Кылааһым о5олоро миигин “Валя саллаата” диэн ааттыыллара,мин онтон отой өһүргэммэт этим.
-Айаал,маннык олоруохпут дуо,үҥкүүлүү киириэххэ эрэ.
-Эн үҥкүүлээ,мин санаам кэлбэт.
-Оо,дьэ кэлин хайдах эрэ наhаа тоска буолан хаалбыккын,-диэн баран үҥкүүлүү баран хаалбыта.
О5олору кытта тэбис-тэҥҥэ үөрэ-көтө үҥкүүлэспитинэн барбыта.Кини о5о эрдэ5иттэн үҥкүүннэн дьарыктанар буолан олус тупса5айдык хамсанара,о5олортон эрэ быдан чорбойоро.Бытаан үҥкүүгэ биир уоллун куустуhан,мин иннибинэн эргийэн былаачыйата тэлээрэ көтөн ааспыта.Ол курдук Саҥа дьыл киэhээтигэр дуоhуйа үҥкүүлээн-көрүлээн санаата көтөҕүллүөн көтөҕүллүбүт этэ.Мин буолла5ына ыскамыайка манааччы буолан,киэhээни быhа олорон тахсыбытым.
Биэчэр кэнниттэн Валяны дьиэтигэр атаардым.Баран иhэн:
-Уон икки кэнниттэн тута кулуубка кэлээр.Мин подругаларбын кытта тиийиэ5им.
-Сөп.
-Эрдэ кэлэн хааллаххына аан иннигэр кэтэhээр.
-Сөп,-мин сөп диэнтэн атыны билбэт киhи курдук,тугу эмэ эттэ5ин аайы “сөп” эрэ диэн иhэбин.
-Айаа-ал,дьиэбэр кэллим,чэ пока.
-Сөп.Ээ Валя тохтоо эрэ.Мин Валяны дьиэтигэр хаста сүүстэ атаардым ини,атаарбатым ини.Ол тухары биирдэ да кууспат бэйэм,олбуорун аанын иннигэр тохтотон кууһан ылбытым.Валя мичээрдээн уун-утары чо5улуччу көрөн,бэргэhэбин көннөрбүтэ буолан баран эмиэ санныбыттан кууhан ылбыта.Ол курдук саҥата суох утары көрсөн турбуппут.Санаабар барыта атын,маннык буолуо суохтаах,туох эрэ атын…Туох эрэ тиийбэт…
Валя утары көрбүтүн кубулуппакка туран,тугу эрэ салгыы эрэйэрдии:
-Тугуй? Диэбитэ.
Оннук турдахпытына эмискэ халлаан сырдыы түспүтэ да,со5отохто дьиэлэрэ умайан тахсыбыта.Ынырык кутаа суоhа быhа салаабыта,мин Валяны кууспутунан кэнним диэки чугуруҥнаабытым.Олох көрөн турдахпына дьиэлэрэ күлүм гынан, күл эрэ буолан хаалбыта.Ханна эрэ ыраах да ыраах “Айаал,Айаа-ал”-диэн ким эрэ ыҥырара,онтон сахсыйан илгиэлээн ылбыта.Көрө түспүтүм Валяны кууhан турар эбиппин.
-Ээ-эй,кавалер то5о чугуруҥнуугун,оннук страшнайбын дуо?
-Сотору дьиэ5ит умайыа.
Валя эмискэ миигин түөспүттэн тэйиччи анньыбыта да,ытыhынан иэдэспин хаста эмэ таhыйан сырбаппыта уонна эргиллэ биэрээт дьиэтигэр киирэн хаалбыта.

Мин тугу-тугу тылласпыппын оройдото сатаан өссө да өр со5ус оннубар туран хаалбытым.Валя миигин кытта олох кэпсэппэт буолбута.Эрийдэхпинэ дьиэтигэр суох аатырара,эбэтэр бэйэтэ ылла5ына,биир тылы ыhыктыбакка быра5ан кэбиhэрэ.Мин илэ кэриэтэ көрбүппүн эппиппиттэн кини то5о итиччэ айылаах өһүргэммитин сатаан өйдөөбөтө5үм.
Тохсунньу ый бүтүүтүн са5ана,мин көрүүлэммитим курдук,Валялаах дьиэлэрэ эмискэ умайан хаалбыта.Туох да малларын быыhаабатахтара.Турар бэйэлэринэн аймахтарыгар кыбыллан кыстыырга күһэллибиттэрэ.Кылаас о5олоро таҥаhынан-сабынан,кыратык да буоллар харчыннан көмөлөһө сатаабыппыт.Мунньубут таҥаспытын суумка5а,харчыбыт сыыhын кэмбиэргэ уган,кылаас чааhын кэмигэр биэрбиппит.Онтон уолаттар,олорор ыалларыгар илдьэн биэрбиттэрэ.Сарсыныгар Валя миигин перемена кэмигэр ыҥыран ылбыта.Мин онно кэпсэтээри гынна диэн үөрбүтүм а5ай,онтукам баара:
-Бу футболкаҥ,ырбаахын миэхэ улахан,уопсайынан эйигиттэн туох да көмө наадата суох,-диэн баран биэрбит таҥастарбын төптөрү туттаран кэбиспитэ.Мин онтон олус хомойбутум,ситэ үөрэммэккэ,хомунан дьиэбэр баран хаалбытым.Ороммор умса түһэн ытамньыйа сыттахпына ааны тоҥсуйбуттара.Сотору эбээм хоспор киирэн кэлбитэ:
-Тукаам милииссийэ кэллэ,эйигин кытта кэпсэтиэн ба5арар.
Милииссийэ диэни истэн соhуйан олоро биэрбитим,туох буруйу оҥорбут буоллахпыный,диэн толкуйга түспүтүм.
-Дорообо,аатын суолун,а5аҥ аата…,-диэн милииссийэ доппуруостаан киирэн барбыта.-Биир кылааска үөрэнэр Захарова Валентина диэн кыыстыын туохтан сылтаан этиспиккитий?Хайдах быhыыга,майгыга,түгэҥҥэ “дьиэ5итин уоттуом” диэн куттаабыккыный?..Онтон да атын,араас ыйытыылары үрүт-үрдүгэр куппута.Мин соhуйан биир да ыйытыыга хоруйдаабакка олорон хаалбытым. Ити күнтэн ыла сотору-сотору милииссийэ дьиэтигэр ыҥыран ыйтан ордук доппуруостаабыттара.Мин сырыы аайы тугу көрбүппүн,туох буолбутун хайдах баарынан кэпсээн иhэрим.Ол аайы следователь соро5ор күлэрэ,соро5ор кыыhыран кабинетыттан үүрэн таhаарара.
Ити курдук күн уhаан,саас чугаhаан кэлбитэ.Валя туохтан бачча үлүгэр хомойбутун сатаан өйдөөбөккө сылдьыбытым.Хаста да5аны “бырастыы гын” диэн көрдөһө сатаабыппын олох истибэт,кэпсэтэ да5аны сатаабат этэ.Мин көрүүлэрим дьоҥҥо туhата суохтарын билбитим,төптөрүтүн куhа5аны эрэ а5алалларын өйдөөбүтүм.Мантан ыла тугу көрүүлэммиппин дьоҥҥо хаhан да5аны кэпсиэм суо5а диэн кытаанахтык санаммытым.Ахтар,күүтэр до5орум Сулусчаанам тиийэн кэллэ5инэ,кэпсэтиэхпин олус да ба5ардарбын,төптөрү хайыhар буолбутум.Ол да буоллар кини нап-нарын тарбахтарын,кууhар кэриэтэ,санныбар ууран баран этиэхтээ5ин

этэн сүтэн хаалара.Ол эрэ кэнниттэн эргиллэн,сайыспыттыы сүппүт сирин одуулаан олорорум.
Биир өрөбүл сарсыарда эрдэ туран,чугас эргин туhахтарбын көрө барбытым.Хата биир куобахтанан,санаам көтөҕүллэн төннөн истэхпинэ,хаар өрө ыhыллан,күн уотугар кылабачыйа оонньоон тахсыбыта.Онтон иннибэр Сулусчаана баар буола түспүтэ:
-Айаал,эн билэр буолан баран дьону сэрэппэтиҥ сыыhа…
-Дьон син-биир истибэт,итэ5эйбэт.Аны мин хаhан да5аны, тугу да дьоҥҥо кэпсээбэппин.Дьон күлүү гынар,онтон мин кыбыстабын.Мин эйигин кытта көннөрү киhилии до5ордоhуохпун,бииргэ сылдьыахпын ба5арабын…
Сулусчаана миигин кууhан ылбыта,кып-кыhыл уоhунан оргууй сэрэнэн нап-нарыннык уураабыта:
-Мин эмиэ өрүү эйигин кытта буолуохпун ба5арабын,куруук ахтабын,саныыбын.Миигин хаhан да5аны маннык дьикти иэйии кууhа илигэ.Ол эрээри хайдах да бииргэ буоларбыт сатамматын билэбин,онтон олуhун хомойобун.Дьиҥэр мин эйиэхэ көстүө суохтаах этим.Ыраахтан сылдьан араҥаччылыахтаахпын,бэйэм да билбэппинэн чугаhаан хаалбыппын.
-Оччо5уна кырдьык да5аны,көстүбэккэ ыраа5ынан сырыт,мин олохпун бука диэн бутуйума,-диэн баран,нап-нарын илиилэрин төлөрүтэн,оргууй хаама турбутум.
-Айаал,армия5а сылдьар тастыҥ убайыҥ кэлэн иhэр,кини тоҥон өлөр кутталлаах,-диэт Сулусчаана сүтэн хаалбыта.
Кырдьык,ол кэннэ нэдиэлэ эрэ буолан баран,тастыҥ убайым уоппускатыгар тиийэн кэлбитэ.Кэлиэ5иттэн биир да күн өрөөбөккө арыгылаан тахсыбыта.Мин маҥнай утаа сэрэтиэхпин ба5аран түгэн көрдүү сатаабытым да5аны,син-биир итэ5эйиэ суо5ун билбитим.Күн аайы итирик сылдьар киhи хайа өйүнэн итэ5эйиэй.
Биирдэ киэhээ утуйан эрдэхпитинэ,хойут ба5айы,ол убайым дьиэбитигэр киирэн кэлбитэ уонна а5абар эриллэн барбыта:
-Убаай биир водката а5ал эрэ,күнү быhа арыгылаатым да дууhам топпото,өссө көрдүүр.
А5ам бастаан аккаастанар саҥата иhиллэр этэ,онтон убайбыт күргүйдээн барбытыгар хантан эрэ ороон таhааран биэрдэ быhыылаах.Дьэ онно киhибит өссө ордук оргуйан турбута:
-Көр да маны,өссө арыгылаах сытан миигиттэн көҥөммүт буола-буола.Миигиттэн Советскай армия сержаныттан.Армия5а эбитэ буоллар эйигин…,диэн буолары буолбаты лахсыйан эрдэ5инэ уон иккилээх эрэ быраатым истэн тулуйа сатаан баран:
-Айаал ити киhи наhаалаата,утутумаары гынна,туран түҥнэри саайан кэбис эрэ.
Кырдьык да5аны,хаhааҥҥа диэри тулуйа сытыахпытый,дии санаан ойон турбутум.Арай көрбүтүм убайбыт буолуохсут,а5абын уолугуттан ылан,оhоххо ыксары анньан,бытыылканан охсуохча охсумуохча далбаатыы турар эбит.
-Ыыт эрэ,уоскуй,-диэт уолугар түспүтүм.
-Ээ,быраат,спортсмен да буол даа,наhаалаама эрэ,эйигиннээ5эр буолуох

өрүөллэри тоhуталаабытым,-диэт уҥа-хаҥас дайбаан киирэн барбыта.
-Уоскуй акаары,тоҥон өлөөрү сылдьа5ын,-диэн эмискэ тыбыыран кэбиспитим.
-Өссө миигин,сержанта Советской Армии өлөрөөрү гына5ын,-диэн киhим эбии оргуйан турбута.
Мин кэнним диэки тэйэн иhэн сыҥаахха охсон “лап” гыннаран кэбиспитим,киhим биир тыла суох турбут сиригэр дөйөн сууллан түспүтэ.Таhырдьа кэтэhэн турбут до5отторо тыас-уус буолбутун истэн киирэн кэлбиттэрэ.Мин бытыылканы кинилэргэ туттаран кэбиспитим уонна таhырдьа атаартаабытым.Убайбытын сыгынньахтаан дьыбааҥҥа сытыаран кэбиспиппит.Онтон дьэ уоскуйан утуйа тар5аспыппыт.
Сарсыарда эрдэ уhуктан,таhырдьа тахсаары туран көрбүтүм,арай дьыбааммыт кураанах,убайым ханна да суох.Таҥаhа барыта сааhыланан олоппоско сытара.Мин ыксаан а5абын уhугуннарбытым уонна олбуор иhинэн,чугас эргин уулуссаннан көрдүү барбыппыт.Сотору со5ус нөҥүө уулусса5а тоҥон токуруйан сытарын булан ылбыппыт.Мин биир дьыалам сабыллан эрдэ5инэ,аны саҥа дьыала көбөн тахсыбыта.Эмиэ сотору-сотору милииссийэ5э соhуллар буолбутум.

Бүтэhик экзаменнарбытын туттаран,оскуоланы бүтэрэр кэммит тиийэн кэлбитэ.О5олор бары банкетка бэлэмнэнэн үөрэ-көтө сылдьыбыттара.Мин милииссийэ5э эриллибит дьыалам быhаарыллан бүппүтүн да үрдүнэн үөрэн-көтөн,банкетка барар санаам олох суо5а.Урут төрөөбүт күммүн кэтэhэр да эбит буоллахпына,билигин уон сэттэ сааспын туоларым а5ыйах хонук хаалбыта да санаабар биллибэт курдуга.Аттестаппын,үөрэххэ туттарсар направлениябын ылан баран дьиэбэр кэлэн хаалбытым.Балыктыы бараары матасыыкылбын көрүнэ сырыттахпына,мааны ба5айы былаачыйалаах Валя тиийэн кэлбитэ.Батта5ын араастаан эринэн оҥостубута,косметикаламмыта,хобулуктаах түүпүлэ кэппитэ олох сиртэн-буортан тэйбит курдук тупсан хаалбыт этэ.
-Айаал привет.
-Привет Валя.
-Барыахха банкетка.
Мин хайдах эрэ эмискэ наhаа үөрбүтүм.Туох баар баттыы сылдьыбыт ыарахан санааларым кыырай ыраах көтөн хаалбыттара.
-Онтон мин…мин бу балыктыы бараары…барбатым дуу…барарым дуу…
-Оччо5уна миигин илдьэ бар.
-Онтон эн мааны ба5айыгын дии.
-Футболка,ырбаахы,ыстаан биэрбитиҥ батта,онтука5ын төптөрү а5ал.
Мин дьиэбэр киирэн таҥастары булан а5албытым.Валя гаражка киирэн уларыттан тахсыбыта,кырдьык да5аны улахан ба5айы футболка,ырбаахы,хаста эмэ өрө эриллибит спортивнай ыстаан кыратык да5аны кэрэ бэйэлээх дьүhүнүн буортулаабатахтара,хата эбии тупсарбыттара.Биhиги матасыыкылбытын мэҥиэстэн өрүс диэки куйаарда турбуппут.Дьэрэкээн бэйэлээх былаачыйа гаражка ыйанан хаалбыта.
Закидушкаларбытын быра5аттаан баран кэпсэтэ олорбуппут.
-Айаал,эн детсадка сылдьан наар

сулустары көрөн тахсар этиҥ дии.
Валя аттыбар кэлэн олорбута,мин санныттан кууспутум:
-Билигин да5аны көрөбүн,үгүс элбэх сулустарга сылдьыбыт курдукпун.
-Оччо5уна күһүн сулустары көрөн олорон миэхээ кэпсээр эрэ ханнык сулустарга сылдьыбыккын.
-Хайаан да5аны кэпсиэм.Мин мас хомуйа бардым уот оттуохпут.
Кураанах мастары хомуйан кэлэн истэхпинэ,эбээм иистэнэ олорон ыллыыр ырыатын матыыба иhиллибитэ.Сулусчаана кэлбитин мин тута сэрэйбитим.Тохтоон истэн турбутум.Кэннибин хайыhан көрүөхпүн олус ба5арбытым эрээри,ис испиттэн үөрэн мичээрдээн баран,сирдээ5и до5орум диэки хааман бара турбутум.“Кэмэ кэллэ5инэ көрсүөхпү-үт"диэн дуораhыйан дьэрэкээн бэйэлээх куолас иhиллибитэ ону кытта тэҥинэн Сулусчаана туман буолан халлаан диэки субулла турбутун,кэтэхпинэн да буоллар сэрэйбитим.
Тиийэн кэлбитим Валя үүт-үкчү ити матыыбы ыллыы олорор этэ.
-Эн ити матыыбы хантан билэ5ин?
-Айаал,мин бэ5эhээ дьикти ба5айы түүлү түүһээбитим.Кылбаа маҥан кубалар быыстарыгар куба буолан уста сылдьар эбиппин.Биир нарын бэйэлээх кыыс куба ити матыыбы ыллыы-ыллыы,миэхэ устан кэлэн,киhилии саҥарбыта:
-Айаал буруйа суох,кини эн уураары гыммыккыттан куотан чугуйбата5а,кини атынтан соһуйан чугуйбута.Онтон Сулусчаана диэн мин,мин Сулус кыыhа кубабын.Эн кинини бырастыы гын,-диэбитэ.
-Эн онно миигин уураары гыммытын дуо?
-Уураары гыммыппар эн Сулусчаана,Сулусчаана дии-дии чугуйбутуҥ.Онтон кыыhыран иэдэскин таhыйбытым.
Биhиги утары көрсөн олорон дэлби күлсүбүппүт.
Оскуоланы бүтэрбит түүммүт ити курдук дьиктилээх буолбута.О5олорбутун кытта банкетка бииргэ сылдьыбатахпытыттан олох кэпсиммэтэхпит.

Валялыын эйэлэспит күммүтүттэн ыла Сулусчаана олох сүтэн хаалбыта,биирдэ да көстөн ааспата5а.Ол да буоллар мин көрүүлэнэрим өссө ордук күүһүрбүтэ.Туох түбэлтэ тахсаары гыммытын кэмигэр тиийэ билэр буолбутум.Онноо5ор дьон тугу саныы сылдьарын,тугу толкуйдуулларын сыыспакка курдаттыы көрөн таайарым.Чугас дьоммун араҥаччылыы сатыыр идэлэммитим.Ол эрээри то5о эрэ эбээм өлөрүн букатын билбэккэ хаалбытым.Дьокуускайга үөрэххэ киирэн үөрэнэ сырыттахпына,биир түүн эбээм барахсан эмискэ быстан хаалбыт этэ.Эбээбитин хайдах эрэ уратытык көмпүттэрэ.Биир уhун баттахтаах,олох билбэт киhим кэлэн,уҥуо5ар тобуктаан олорон өр да өр тугу эрэ ботугураабыта,ал5аабыта.Онтон бары дьиэ5э соhуллан кэлэн остуолга олорбуппут.Бары саҥата суох айах тута олорбуттара,сотору со5ус биир холуочуйан хаалбыт киhи:
-Ээ,мин тыл этэбин.Бастатан туран чугас дьонугар кутур5аммын тиэрдэбин,-диэн тоҥхох гыммыта.Онтон салгыы,-Ити Балбаара эмээхсин мин эбээм чугас дьүөгэтэ

этэ.Буот,эбээм кэпссир буолара,ити Балбаара эмээхсин Сулус кыыhа диэн ааттаах алдьархайдаах уда5ан эбитэ үһү.Биирдэ…-диэн эрдэ5инэ дьон саба саҥаран олордон кэбиспиттэрэ.Онтон олох да5аны дьиэттэн илдьэ тахсыбыттара.
Дьиктиргээн кулгаахпын чөрөтөн олорбутум да5аны,ситэ истибэтэхпиттэн мин эрэ хомойбутум буолуо. Саастаах дьон тута атыны кэпсэтэн аралдьытан кэбиспиттэрэ.
Валя түүлүн санаан кэлбитим,”…Онтон Сулусчаана диэн мин,мин Сулус кыыhа кубабын…“Бэйэ эрэ оччо5уна мин о5о эрдэхтэн ыралана саныыр санаам илэ дуу,диэн толкуйга түспүтүм.Ити киhини булан кэпсээнин ситэри истиэхпин ба5арбытым.
Сарсыныгар ити киhи аатын-суолун,олорор сирин билэн,анаан-минээн тиийэ сылдьыбытым да5аны,киһим өйдөнөн хаалан олох атыны туойан турбута,итирик сылдьан тугу эппитин барытын кыккыраччы мэлдьэһэн кэбиспитэ.Онон тугу да5аны сиhилии билбэккэ куораппар төннүбүтүм.

Мин көрүүлэнэрим төһө да күүһүрдэр,тугу көрбүппүн тустаах дьоҥҥо кэпсээбэт,сэрэппэт этим.Кэпсээтэхпинэ да5аны син-биир итэ5эйбэттэрин билэрим,хата бэйэбин күлүү гыныахтарын сэрэйэрим.Ыалдьаары,оhолго түбэhээри гыммыт киhини билэ-билэбин сэрэппэтим санаабар олус ыарахан этэ.Бииргэ үөрэнэр о5олорум,саҥа билсибит табаарыстарым мин оннук көрүүлэнэрбин олох да5аны билбэттэр буолла5а.
Валя культпросвет училищетыгар үөрэнэ киирбитэ.Күн аайы кэриэтэ көрсөрбүт,киинэ5э,дискотекаларга бииргэ сылдьарбыт.Биирдэ эмиэ дискотекаттан аргыстаһан кэлэн испиппит.Ып-ыраас халлааҥҥа тыhыынчаннан сулустар биhиги суолбутун сырдатар курдук сандааран тырымнаhа тураллара.
-Айаал,халлаан ып-ыраас дии, наhаа элбэх сулус тырымнаhар.Чэ кэпсээн фантазиялаа эрэ ханнык сулустарга сылдьыбыккын.
Мин сулустары биирдии-биирдии ыйан көрдөрө-көрдөрө кэпсээн барбытым:
-Онтон оол-ол сулуска киhиэхээ марыынныыр иннинэн сирэйдээх,кэннинэн кэтэхтээх туох эрэ харамайдар олороллор.Кинилэр эмиэ да киhилии,эмиэ да ханнык эрэ биллибэт тылынан…,-диэн араас элбэ5и кэпсээбитим.-Онтон оол-ол сулустары көрөҕүн,ити сулустар кэннилэриттэн өссө үөһээ биир сулус баар.Онно…
Мин эмискэ до5орбун Сулусчаананы санаан кэлэн саҥата суох барбытым.Кини то5о көстүбэт буолла?Кэлин кэмҥэ кини кэлэрин олус күүтэр буолбутум.То5о диэтэххэ ыйытарым олус элбэх этэ.“Сулус кыыhа кубабын”-диэн Валя түүлүгэр киирбитэ дьикти.Онтон мин эбээм Сулус кыыhа-уда5ан.Итини барытын билиэхпин ба5арар этим.
-Айаал,онно,ол сулуска туох баарый? Кэпсээн иhиий.
-Онно…онно билигин туох баарын билбэппин.Ол эрээри ол сулуска тиийиэхпин олус ба5арабын.
Валя уопсайыгар тиийэн кэлбиппит.Мин кинини кууhан,сыллаан ылбытым уонна дьиэбэр

барбытым.Ону-маны саныы-саныы дьиэбэр баран истэхпинэ эмискэ ба5айы халлаан икки аҥыы хайдан аhыллан кэлбитэ.Сулусчаана кэллэ диэн үөрэ санаабытым,бииргэ үөрэнэр,куруутун кыhыл ыстааннаах сылдьар уол сирэйэ мэлбэс гына түспүтэ.
-Быыhаа,-диэн хаhыытаат тимирэн хаалбыта.
Сарсыарда үөрэнэр кабинеппытыгар киирэн,миэстэбитин булан олордубут.Кыhыл ыстааннаах уол батта5ын тараана-тараана киирэн кэллэ.Кини Мэҥэ-Хаҥаластан сылдьар этэ.
-О5олор өрүс халыҥнык тоҥмут үһү,бэ5эhээ быраатым сатыы туораан кэлбитэ.Мэҥэлэр бу өрөбүлгэ мин дьиэлиибин,ким барсарый?
-Тыый,куттала бэрт буолаарай,кэтэhэ түспүт ордук ини,-өрүс нөҥүөлэр кэпсэтиигэ кыттыhан барбыттара.
-Ээ туох куттала кэлиэй,сэрэнэн барыллыа буолла5а.Өрөбүллэргэ куоракка тугу гына сытыахпыный.Дойдубун олус а5ынным.
Мин бэ5эhээ тугу көрүүлэммиппин дьэ өйдөөбүтүм.Ол эрээри хайдах сэрэтиэхпин билбэккэ олорбутум.Кэпсэтэллэрин истэ сатаан баран тулуйбакка,быhа бааччы:
-Барыма,тимирэн хаалыан,-эрэ диэбитим.
Дьэ онно киhим кыыhыран турда:
-То5о быhа этэ5ин,дьон туоруур буолла5ына мин да5аны туоруур инибин.
Атын о5олор бука бары миигин утары турдулар:
-Хайдах тыыннаах киhини утары көрөн туран итинник тыллаhа5ын.
Кэннибэр биир кыыс олох кэлэйбит саҥата иhилиннэ:
-Симпатиялыы сылдьыбытым,пахай акаары ба5айы уол эбиккии-ин.
Кырдьык акаарыбын,саҥата суох олорбутум буоллар быдан судургу буолуо этэ.
Ол уол субуота5а үөрэнэн бүтээт барбыта.Бараары туран миэхээ сутуругун көрдөрбүтэ уонна о5олор бары көрөн турдахтарына дьээбэ икки,кырдьык икки ардынан:
-Дьэ быраат тимириэм да5аны олох сэрэн,оройгун хаhыам,-диэбитэ.
Кини онтон эргиллибэтэ5э,сура5а суох сүппүтэ.
Кини сүппүтүгэр о5олор миигин буруйдуур курдуктара,сыhыаннара уларыйбыта,сирэй-харах анньар буолбуттара.Буруйдууллара да5аны сөптөөҕө,мээнэ-мээнэ тылласпыт курдук көһүннэ5им.

Бииргэ үөрэнэр о5олорбун кытта саҥа билсэн бодоруhан иhэн,сыhыаным алдьаммыта.Кими да кытта кэпсэппэт,группаннан мунньустан бырааhынньыктыылларыгар игин кыттыспат буолбутум.Кэлэн үөрэнним да5аны дьиэбэр баран хааларым.Хата санаабар оннук ордук курдуга.Мин о5о эрдэхпиттэн со5отох чугас до5орум Валя эрэ хаалбыта.Кини да5аны,дьону кытта сайа5ас,кэпсэтинньэҥ буолан,элбэх саҥа дьүөгэлэнэн,көрсөрбүт лаппа а5ыйаабыта.
Ол курдук сыл-хонук ааhан испитэ.Мин армия5а сылдьан,дойдум иннигэр иэспин төлөөн кэлэн,саҥа группа5а киирэн,үөрэхпин сал5аабытым.Эмиэ саҥа о5олор,саҥа билсиhии.Бу сыллар тухары көрүүлэнэрбин кимиэхээ да биллэрбэккэ,кэпсээбэккэ сылдьыбытым.Онноо5ор о5о эрдэхтэн чугас до5орум Валя тугу да билбэт этэ.Ийэлээх,а5ам да5аны

умнан барбыттара быhыылаах,итэ5эйэр итэ5эйбэт икки ардынан сыhыаннаhаллара.Бу кэм устата Сулусчаана биирдэ да5аны көстөн ааспата5а,биирдэ да5аны аттыбар баарын биллэрбэтэ5э.Арай биир түгэнтэн ураты диэххэ дуу.Ити түгэн армияттан кэлбит сылбар сайын буолбута.
Биир сарсыарда,түүнү быhа күүлэйдээн баран,утуйа сыттахпына,аттыбар турар ыскаап иhигэр “лыҥкыр-лыҥкыр” диэн туох эрэ тыаhаабыта.Мин уhуктан кэлбитим,ол эрээи уубар аҥаарыйа сылдьар буоламмын соччо кыhаммата5ым.Сотору со5ус эмиэ лыҥкынаан барбыта,сыыйа баайы тыаhа улааттар улаатан испитэ.Бу сырыыга уhуктубутум,олох илэ тыаhыыр эбит.Ойон туран ыскаап аллараа аанын арыйа баттаабытым,эбээм бэлэхтээбит кыптыыйа үҥкүүлүүр тэҥэ өрө хоройо сылдьара.Аан аhыллыбытыгар иннибэр охтон түһэн эрдэ5инэ,хабан ылбытым.Кырдьыгынан эттэххэ бу кыптыыйы мин олох да умнубутум быданнаабыт этэ.Ити кыптыый лыҥкынаан тыаhыы-тыаhыы үҥкүүлээн тугу билгэлээбитин билигин чуолкай этэр кыахтаахпын.Сотору кэминэн сыыйа-баайы үөрэнэн иистэнэр эрэ буолбакка,бэйэм айан таҥас арааhын тигэр буолан барбытым.Судургу таҥастан са5алаан,күндү түүлээх са5ынньахтары тигэр буолбутум.Ону таhынан бу сааспар диэри саhан сыппыт уруhуйдуур,уhанар дьо5урум аhыллыбыта.Күнү күннээн уруhуйдуурум,уhанарым.Ол эрээри,эр киhи иистэнэ олороро туораттан көрөргө дьикти ба5айы буолуо эрээри,иистэнэрбин быдан ордорор этим.Эбээм иистэнэ олорон ыллыыр ырыаларын ыллыы-ыллыы о5уруо анньан,иистэнэн бардахпына санаам чэпчиирэ,дууhам уоскуйара.
Кэм-кэрдии ааhан испитэ.Мин сүүрбэ алта сааспын туолан,үөрэхпин бүтэрэн,үлэһит киhи буолбутум.Валя биhиги икки ардыбытыгар таптал иэйиитэ баара эбитэ дуу,суо5а эбитэ дуу.О5о эрдэхтэн до5ордуу буоламмыт бэйэ бэйэбитигэр үөрэнэн хаалбыппыт эбитэ дуу.Хайда5ын да иhин биhиги олохпутун холбоон ыал буолан бииргэ олорорго санаммыппыт.

Бала5ан ыйыгар сыбаайбалаары бэлэмнэнэ сылдьыбыппыт.Валя а5ыйах ыйдаах хат этэ,инньэ гынан Атырдьах ыйын бүтүүтэ “сохранения5а” диэн ааттаан балыыhа5а киллэрэн кэбиспиттэрэ.Сыбаайба түбүгэ-табыга,сүүрүүтэ-көтүүтэ барыта мин үрдүбүнэн буолан хаалбыта.
Биир киэhээ Валям сыбаайбатын былаачыйатын тигэн иистэнэ олордохпуна,бииргэ үөрэммит уолаттарым киирэн кэлбиттэрэ.Кыра со5ус холуочук этилэр,арыгыларын сыта ыраахтан аҥылыйара.
-Кыргыттары киинэ5э ыҥырбыппыт,кэлбэт буоллулар.Үс билиэт ордон хаалаары гынна,мээнэ олоруохтаа5ар барыс,-диэбиттэрэ.
Мин үөрүүннэн сөбүлэспитим.Таҥна охсон таhырдьа тахсыбыппыт, “Центральнай” кинотеатыртан чугас олорорум.Эрдэ ба5айы кэлэн хаалан,кинотеатр иннигэр мээнэ туруохтаа5ар,уолаттарым ааhан

иhэр кыргыттары кытта дьээбэлэhэ,эрийсэ сатаабыттара.Киинэ5э да5аны ыҥыран көрбүттэрэ.Кыргыттар холуочук уолаттарга аахайбакка ааhа бара тураллара.Ол турдахпытына арай,кылгас дьууппалаах,мааны бэйэлээхтик таҥныбыт үс кыыс бэйэлэринэн кэлэн сыбаммыттара,төһө да ыас ыстыы сырытталлар,арыгыларын сыта син-биир кэлэрэ.Уолаттар оччо тосхойбут түгэни мүлчү тутуохтара баара дуо,кэпсэтэн-ипсэтэн билсибитинэн барбыттара.Мин “сыа былчархайа” буолбуппун өйдөөн,кэпсэтиигэ кыттыспакка аттыларыгар туран хаалбытым.
Ол турдахпына ким эрэ миигин ааппынан ыҥырбыта.Уҥа-хаҥас диэки эргичиҥнээн көрбүтүм ким да5аны ыҥырбыт сибикитэ суох курдуга.Онтон эмиэ:
-Айаал,бу баарбын.Бу диэки көрүүй,-диэн кыыс саҥата иhиллибитэ.
Мин ол-бу диэки көрө сатаабытым,чугаhынан ыҥырыах айылаах билэр киhим көстүбэтэ5э.Ол курдук чоройуохпунан чоройон уҥа-хаҥас хантаарыҥныы турдахпына биир уолум:
-Хайа до5оор туох ааттаах чоройдун,дайан тахсаары гыннын дии,-диэн күлбүтэ.
-Ким эрэ ыҥырда дии,эhиги истибэтигит дуо?
-Уой,мин эйигин сааhым тухары күн аайы ыҥырартан хал буолуом суо5а этэ,-диэн биир кыыс кыттыспыта.
-Ээ,бу уол ойохтоноору сылдьар,сотору сыбаайбалыыр,конкуруска хапсыбат,хараххытын хатааман,-диэн биир уол миигин көхсүнэн хаххалаабыта буолбута.Мин онно эрэ кыhаммакка ким ыҥырарын истэ сатыы турбутум.
-Айаа-ал,хайдах истибэккин,кэл манна,-диэн хаhан эрэ истибит кэрэчээн бэйэлээх куолаhым ыллаан эрэрдии дуораhыйбыта.
-Иhиттигит дуо уолаттаар? Кыыс ыҥырар куолаhа иhилиннэ дии.
-Оо,бу киhи да5аны,биhиги арыгыбыт сытыттан итирэн хаалла буолбаат.
-Оол,суол нөҥүө турар быhыылаах,онно сүүр,-диэн баран,горисполком (билигин мэрия дьиэтэ)диэки далбаатаабыта.
Кырдьык да5аны далбаатаабыт сирин диэки хайыспытым,суол нөҥүө,бүтүннүү муус маҥан таҥастаах,ыраахтан кытаран көстөр,кып-кыhыл уостаах,ситэн-хотон өссө олус тупсубут,мин күндү до5орум,Сулусчаана илэ бэйэтинэн мичээрдээн,нап-нарын илиитинэн далбаатыы турара.Мин тугу барытын хаалларан,сирдээ5и олохпун умнаммын,кини диэки сүүрбүтүм.Проспегы туораан эрдэхпинэ,Сулусчаанам то5о эрэ төптөрү эргиллэн,кэннин хайыhан көрө-көрө,миигиттэн куотар курдук,Курашов аатынан уулусса устун оргууй а5ай бара турбута.Мин хаамыыбын түргэттэхпинэ,кини эмиэ түргээн биэрэрэ,бытаардахпына,кини эмиэ бытаарара.Ол курдук кэнниттэн батыhан,“Туйаара” ма5аhыыҥҥа тиийэн кэлбиппит.Кини кирилиэскэ тахсан тохтообута уонна мин диэки хайыспыта,урут туох да буоллун куруук үөрэ сылдьар бэйэтэ,бу сырыыга хара5а бүтүннүү уу баспыт,ытамньыйбыт көрүҥнээ5э.Ону көрөн мин соhуйбутум а5ай:
-Сулусчаана туох буоллуҥ?
Сулусчаана хоруйдаабата5а,эргиллэ биэрээт ма5аhыын иhигэр киирэн хаалбыта.Кэнниттэн эккирэтэн кэлэн ааны тардыалаан көрбүтүм,киэhээ то5ус чааска ханнык ма5аhыын аана аhа5ас буолуой?Ыбылы хатааhыннаах этэ.Син балай да өр та5ыс диэн көрдөһө-ааттаhа сатаабытым да5аны тахсыбата5а.Мин кини курдук ааны курдат сылдьар кыа5ым суох буолан,төһө да кыыhырдарбын, кыhыйдарбын төннөргө күһэллибитим.Бу сыллар тухары Сулусчаана тиийэн кэлэрин төһө өр күүппүтүм буолуой? Уон сыл устата санаабын үнтү бутуйбут өйдөммөт түгэннэри ыйытан билиэхпин олус ба5арар этим.Онтукам баара кэпсэтиэн да ба5арбакка куотан хаалбыта.Кирилиэстэн түһэн баран эрдэхпинэ,кэннибиттэн тахсан кэлбитэ:
-Бу сыллар усталарын тухары мин эйигин олус ахтыбытым,көрсөр кэммитин өр да5аны күүппүтүм ону баара эн…-диэн баран эмиэ сүтэн хаалбыта.Мин туох куhа5аны оҥорбуппун толкуйдуу сатыы-сатыы дьиэбэр бара турбутум.
Сулусчаана туохтан эрэ олус хоргуппут да буоллар бу сырыыга да5аны миигин алдьархайдаах түгэнтэн өрүһүйбүт этэ.Ол курдук,мин уолаттарбыттан арахсан барааппын кытта,ити үс кыыhы уолаттар көрдөөн эккирэтэн кэлбиттэр үһү.Кыргыттар уолаттары көрөөт суумкаларын быра5ан куота сатаабыттар.Ону тутан ылан кырбаары хаайан суумкаларын хаhан,чинчийэн барбыттар.Милииссийэ5э туттараары чиччигинээбиттэр.Мин уолаттарым холуочуктарыгар о5устаран,тугу да5аны өйдүү сатаабакка,кыргыттарын көмүскэhэн турбуттар.Саҥа билсибит кыргыттара уоруйах эбиттэрин,ити а5ай иннинэ уолаттары албыннаан хосторуттан харчыларын,көмүстэрин уоран тахсыбыттарын,хантан билиэхтэрэ баарай.
-То5о уоруйах кыргыттары көмүскэhэ сатыыгыт? Ол аата эhиги кыттыгас буоллаххыт,-диэннэр, кинотеатр кэннигэр соhон илдьэн,улаханнык эчэйиэхтэригэр диэри үлтү кырбаан кэбиспиттэр этэ.Биир уол онно төбөтүн хайа о5устаран,киhи ха5а буолаахтаабыта.Бары да5аны өр кэм устата балыыhа5а сытан эмтэммиттэрэ.

Биhиги сыбаайбабыт чугаhаатар чугаhаан испитэ.Валяны балыыhаттан олох да5аны таhаарар санаалара суох этэ.Күн аайы кэриэтэ балыыhа5а таhылларым,ас-үөл,оннук-маннык таҥас-сап илдьэрим.Валя олох тэhийбэт этэ,ол иhин сылаас күннэргэ аралдьыта таарыйа,таhырдьа тахсан хаамсарбыт,олорон эрэ өр да өр ону-маны кэпсэтэрбит.Ол тухары таптал туhунан биир да тылы төлө тутан ыhыктыбат этибит.Хайдах эрэ эдьиийдии быраат курдук сыhыаннаhарбыт.Биирдэ куустуhан олорон уhуннук да уhуннук сылласпыппыт,ол кэнниттэн кини ыйыппыта:
-Сыллаhа олорон тугу чувствуйдуугун?
-Харахпар сулустар көстөллөр,ол быыhынан ханна эрэ ыраах көтөн иhэр курдукпун,-диэн хомотумаары эрийэ-буруйа хоруйдаабытым.Дьиҥэр

харахпар нарын бэйэлээх Сулусчаана көстөн кэлэр этэ.
-Эмиэ сулустар,-диэн Валя күлбүтэ.
-Онтон эйиэхээ сыллаhа олорон хайдах иэйии киирэрий?
-Хайдах эрэ кыра о5ону сыллыы олорор курдукпун,дьикти ба5айы дии,-диэн күллэрбитэ.
Мин куорат оло5ор төһө да үөрэннэрбин,дойдубун олус ахтарым,балыктыырбын,бултуурбун суохтуурум.Биир өрөбүлгэ Валябын сэрэтэн баран,балыктыы диэн ааттаан дойдубар айаннаабытым.Дьиҥинэн урут таайбынаан куруук балыктыыр сирбитигэр тиийэн Сулусчаананы көрсөр ба5алаа5ым.Хайаан да онно кэлиэ5э диэн эрэнэ саныырым.Дойдубар тиийээт да тардыллыбакка,тэринэ охсон аналлаах сирбэр барбытым.Дойдум барахсан салгынныын үчүгэйиэн,оттуун-мастыын чыҥха атын.Ама атын дойдуга маннык кэрэ сир баара буолуо дуо? Илиммин түһэрэн,закидушкаларбын быра5ан,дойдум салгынын түөспэр толору эҕирийэн,дуоhуйан тиэрэ түһэн сыппытым.Илиммэр балык иҥнэн оонньуура,мин онно то5о эрэ олох да кыhаммакка сыппытым.Ол сыттахпына.
-Балык иннибит дии,то5о сыта5ын,-диэн өр кэтэhиннэрбэккэ Сулусчаана тиийэн кэлэн аттыбар олорбута.
Мин үөрүүбүттэн ойон турбутум,эмиэ сүтэн хаалыа диэбиттии,бу сырыыга барытын билэ иликпинэ ханна да ыыппат санаалаах ыга кууhан ылбытым.Ол эрээри кини харахтарын көрөөт хайдах эрэ эмискэ уостан хаалбытым.Чыпчылыйбакка да5аны утары көрбүт хап-хара харахтар чо5улуhан, ытыска уурбут курдук аhа5астык,биир да ордук тыла суох барытын кэпсээбиттэрэ.Онно уон сыллаа5ы ахтыл5ан,санаа мунчуйуута,ып-ыраас кыыс о5о тапталын кыыма умайара.Мин барытын өйдөөбүтүм,уон сыл анараа өттүгэр кини миигин таптаабытын,ону хайдах да5аны сөптөөх тыллары булан сатаан эппэтэ5ин.Билигин ойохтонон эрэрбиттэн,атын дьахтар анала буолбуппуттан хомойбута эмиэ көстөрө.Биhиги куустуhан диэххэ дуу,ыга туппутум оччото эбитэ дуу,ол курдук тугу да5аны саҥарбакка өр да өр турбуппут.Арай сүрэхтэр долгуйа тэбэн,биир тыла суох барытын өйдөһөллөрө.Уон сыл тута сылдьыбыт,хайаан да билэн тэйиэх буолбут ыйытыыбар толору хоруйдуо суо5ун билэ-билэ,син-биир ыйыппытым:
-Мин эбээм Сулус кыыhа диэн ааттаа5ын,уда5ан эбитин эн билэр этиҥ дуо?
-Билэбин.
-Мин эйигин Сулусчаана диэн ааттаабытым түбэhиэхчэ буолбатах буолла5а?
-Оннук.
-Оччо5уна туох сибээс баарый? Диэн сүрүн ыйытыыбын биэрбитим.
-Айаал,эн ону билэрин сатаммат,-диэн баран Сулусчаана нарын бэйэлээхтик уоспуттан уураан ылбыта.Мин эмиэ уураабытым.Ол түүн мин олохпор хаhан да буолбатах кэрэ түүн этэ.Миэхээ таптал сылаас иэйиитэ дьиҥ чахчы уhуктан,саас-үйэ тухары эппэр-хааммар иҥэн,илэ сүүрбүтэ.

Бала5ан ыйыгар Валя биhиги икки холбоспуппут.Олох чугас аймахтарбытын,чугас

до5отторбутун эрэ ыҥыран кыракый сыбаайба тэрийбиппит.Валяны ол эрэ күн балыыhаттан көҥүллээн таhаарбыттара.Дьэрэкээн оhуордаан,быhыылаан тикпит былаачыйам Валя5а сөрү-сөп буолбута,олус барсара,тупсарара.Дьүөгэлэрэ бэркэ сөҕөн,эргитэ сылдьан имэрийэ көрбүттэрэ,мин тикпиппин олох итэ5эйбэтэхтэрэ.Малааhыммыт төһө да5аны үчүгэйдик аастар,ыалдьыттарбыт бары үөрэн-көтөн тар5асталлар,мин санаабар хайдах эрэ барыта ураты курдук этэ.Атын киhи сыбаайбатыгар кэлэн,бэйэбин туораттан көрө олорор курдугум.
-Айаал,“горько” дииллэр,туруохха,-диэн Валя сотору-сотору ойо5оско анньара.Ол аайы мин соhуйан өрө ходьох гына түһэрим.Валябын хомотумаары үөрбүтэ буолан ымайарым.
Дьон тар5аспытын кэннэ Валя дэлби сылайан,тута утуйа барбыта.Мин со5ото5ун хаалан,оргууй а5ай иhити-хомуоhу хомуйан,сууйа-сото,олоппостору,остуоллары сааhылыы сылдьыбытым.Ол сылдьан,болкуоҥҥа тахсыбытым уонна толору ыйдаах халлааны одуулаан туран хаалбытым.Сулустар,сулустар,ахсаана биллибэт сулустар халлааны биир гына бытарыhан,эмиэ да үөрбүт курдук,эмиэ да туохтан эрэ хомойбут курдук,чуумпуруохтарынан чуумпуран,тугу эрэ кэтэhэрдии ыйанан тураллара.
Дьиэ иhигэр кыраан уута сүүрэр тыаhа иhиллибитэ,иhит-хомуос тыаhаабыта.Валя көмөлөһө турда5а дуу,дии санаан киирбитим,олох кэтэспэтэх өттүбүттэн буолан тахсыбыта.Сулусчаана барахсан сулустары кытта тэбис-тэҥҥэ сандааран,нап-нарын бэйэтэ иhит сууйа турара.
-Сыбаайба5ар хойутаан хааллым,саатар иhит сууйсуум.
-Тс-с,Валя уhуктуо,мин билигин ойохтоох киhибин.Атын кыргыттары көрөрүм көҥүллэммэт,-диэн кууhан ылбытым.
-Мин атын кыыс буолбатахпын ини?
-Атын кыыс буолбатаххын.Мин эйигин күүппүтүм.
Биhиги кэлин олох да5аны Валя утуйа сытарын умнан,уоппутугар-хаарбытыгар киирэн,күлсэ-күлсэ кэпсэтэн барбыппыт.Ол олордохпутуна Валя тиийэн кэлбитэ:
-Уой,барытын хомуйан,иhити сууйан кэбиспиккин дуу,то5о түргэнэй.Ити кимниин кэпсэтэ5иний,кыыс саҥата,күлэрэ иhиллэр этэ дии?
Мин соhуйан хаалан,тугу да5аны хардарбакка Валяны,Сулусчаананы хардары-таары көрө олорбутум.Сулусчаана туох да буолбата5ын курдук мин диэки утары көрөн мичээрдии олороро,Валя киирэн кэлбитин олох билбэт курдуга.Валя эмиэ Сулусчаана баарын олох көрбөт курдук:
-Чэ,утуйуохха Айаал бириэмэ ырааппыт дии,-диэн илиибиттэн сиэтэн хос диэки илдьэ бара турбута.Сулусчаана мичээрэ симэлийэн,оннугар олорон хаалбыта.

Миигин ити түүн дьикти санаа бутуйбута.Валя,кыыс саҥарарын,күлэрин истибит курдук эрээри,то5о Сулусчаананы көрбөтө5өй?Төһө да5аны түүҥҥү эрэ лаампа умайан турдар,бүтүн киhи көстүөхтээх этэ буолла5а.Сулусчаана эмиэ,киhи

киирэн кэллэ диэн, кини диэки хайыhан да5аны көрбөтөҕө миигин мунчаардыбыта.Түүнү быhа утуйбакка итини толкуйдаан төбөбүн үлтү сынньыбытым.Онтон уруккуну-хойуккуну саныы сытан,хайдах эрэ эмискэ өйдүү түспүтүм.Сулусчаана бастаан алта сааспар,онтон уон алта,онтон билигин сүүрбэ алта сааспар кэллэ.Уоннуу сыл буола-буола…уонна хайаан да5аны биир сыл миигин кытта бииргэ сылдьан баран,аныгыскы төрөөбүт күнүм чугаhаата5ына көстүбэт буолан хаалар эбит.То5о? Төһө да5аны саарбахтаатарбын, ол аата Сулусчаана илэ буолбатах,бэйэм санаабар эрэ баар буолла5а диэн түмүккэ кэлбитим.
Сарсыарда диэкинэн саҥардыы нухарыйан эрдэхпинэ,Валя кууhан ылан,уоспуттан сыллаан уhугуннаран кэбиспитэ.
-Бэ5эhээ кыыс саҥарарын,күлэрин чуолкай истибитиҥ дуо?
-Оннук курдук этэ,уубар аҥаарыйа сылдьан иhиттим ини.Хат дьахталлар эттэрэ аhылынна5ына онноо5ор буолуо5у көрөллөр-истэллэр үһү,-диэн Валя улахаҥҥа уурбата5а.
-Онтон ити киирэн баран кими да5аны көрбөтөҕүҥ дуо?
-Кими көрүөхтээх этибиний?.. Көрсүүгүн дуо? Саҥа сыбаайбалаат да көрсүүлэммэтиҥ ини,-диэн Валя күлбүтэ.Онтон эмискэ ба5айы:
-Арай дьиэни түргэн ба5айытык хомуйан,иhити барытын сууйан кэбиспитиҥ наhаа дьикти,-диэбитэ.
Кырдьык да5аны,чаастан эрэ ордук кэм иhигэр итиччэ элбэх үлэни хайдах барытын саба баттаабытым эбитэ буолла?Чахчы ким эрэ көмөлөспүтүн курдук.
Валяны балыыhатыгар атааран баран,санааларбын сай5ыы таарыйа,парка устун со5ото5ун,ханна да ыксаабакка дьиэм диэки төннөн испитим.Өрөбүл күн буолан парка5а киhи толору этэ.Мин Сулусчаананы саныы иhэммин,биир сиргэ тохтоон,харахпын быhа симэн бараммын:
-Сулусчаана,илэ баар эбит буоллаххына манна көстүөҥ,суох буоллаххына суох,-диэн баран харахпын арыйа биэрбитим.Бу ботугураабыппыттан бэйэм да кыбыстыбытым,күлэ санаабытым.Ол да буоллар ол-бу диэки көрөн ылбытым.Ити курдук хааман истэхпинэ,кэннибиттэн эккирэтэн кэлэн нап-нарын илиилэр дьээбэлээн харахпын саба баттаабыттара.Эргиллэ биэрэн кууhн ылбытым.
-Мин илэ баарбын итэ5эйбэккин дуо?
-Итэ5эйиэхпин олус ба5арабын.
-Итэ5эй.
Биhиги сиэттиhэн парка устун аа-дьуо хаамсыбыппыт,хачыалга олорон ону-маны кэпсэппиппит.Ол олорон өйдөөн көрбүтүм ааhан иhэр дьон то5о эрэ мин эрэ диэки харахтара хатанара,аттыбар муус маҥан таҥастаах,нарын бэйэлээх кыыс баарын ким да5аны өйдөөн көрбөт курдуга.Мин ону дьиктиргии санаабытым.Туораттан көрдөххө бэйэм бэйэбин кытта кэпсэтэ олорорум буолуо диэн сэрэйбитим.Уончатын эрэ ааспыт уол аттыбытынан ааhан эрдэ5инэ,Сулусчаана5а тугу да5аны эппэккэ,ол уолу кэнниттэн сырсан ситэн ылбытым:
-Ити миигин кытта хачыалга олорор

маҥан таҥастаах кыыhы көрөҕүн дуо?
-Хачыалга ким да5аны суох,кини барбыт.
Эргиллэ биэрбитим кырдьык ким да суо5а, мэлдьэспиттии кураанах хачыал биэтэҥнии турара.Мин итэ5эйбэккэ ыгар кэриэтэ уолтан иккистээн ыйыппытым:
-Ааhан иhэн көрөргөр баар этэ дуо?
-Өйдөөн көрбөтөҕүм,-диэт уол куота турбута.

Мин иистэнэрбин сыыйа-баайы дьон билэн барбыта.Бастаан Валя подругалара таҥас-сап,күндү түүлээхтэн са5ынньах сакаастаан тиктэрэллэрэ.Онтон атын да5аны дьон истиhэн сакааhым элбээбитэ.Саҥаны айан иистэнэрбин олус сөбүлүүр буолбутум.Иистэммэккэ мээнэ олордохпуна санаабар эбээм бэлэхтээбит кыптыыйа “лыҥкыр-лыҥкыр” ыллаан,үҥкүүлээн тэйиэкэлээн барара.Тигэн киирэн бардахпына хайдах эрэ дьикти турукка киирэн,эйгэм уларыйан хаалара.Биир бэйэм икки буолан хаалбыт курдук туттарым-хаптарым лаппа түргүүрэ.Кырдьык да оннук этэ,ити сыбаайбам түүнүн кэнниттэн Сулусчаана миэхээ куруук көмөлөһө тиийэн кэлэр буолбута.Эбээм иистэнэ олорон,кигинэйэн ыллыыр ырыаларын ыллыы-ыллыы иистэнэрбит.Тигэн бүтэрбит таҥаспытын дьоҥҥо биэриэхпит иннинэ иккиэн имэрийэн-томоруйан ал5ыырбыт.
Ол курдук биирдэ мааны ба5айы дьахтар андаатыр са5ынньах тиктэрбитэ.Бу дьахтар эрийэ-буруйа барбакка,барытын баарынан быhа-бааччы саҥарар,дьикти тыллаах-өстөөх буолан биэрбитэ.
-Икки күнүнэн примерка5а кэлээр,-диэбиппин,то5о түргэнэй диэн,соhуйа истибитэ.
Икки күнүнэн кэлэн,са5ынньа5а бэлэм буолан эрэрин итэ5эйбэтэхтии эргитэ сылдьан сирийэн көрбүтэ уонна:
-Бу олох дьахтар буочара,эр киhи хайдах маннык тигиэй,- диэн саарбахтыы-саарбахтыы чинчийбитэ.
Онтон са5ынньа5а бэлэм буолбутугар,кэлэн ылан барбыта.Биhиги үгэспитинэн ал5аан-туомнаан биэрбиппит.Хас да хонон баран,бу дьахтар биир дьахтары батыhыннаран тиийэн кэлбитэ.
-Бу мин дьүөгэм-Ылдьаана,дьону ал5аан эмтиир идэлээх.Эн тикпит са5ынньаххын тутан-хабан көрөн баран,дьикти күүстээх алгыс иҥпит диэн,эйигин кытта кэпсэтэ кэллэ,-диэбитэ.
Ылдьаана икки илиитинэн ытыспын тутан олорон, ону-маны үгүһү ыйыталаспыта.
-Туох эрэ дьиктилээх киhигин,искэр икки киhи олорорун курдук улахан энергиялааххын,аhыллан биэрбэккин,тугу эрэ кистиигин,-диэн түмүктээбитэ.Бу кэмҥэ Сулусчаана аттыбар турара.Ол эрээри кини аттыбар баарын бу дьахталларга олох эппэтэ5им,этэр санаам да5аны суо5а.
-Миэхээ көмөлөһөөччү буолуон этэ дуо? Мин эйигин дьону эмтииргэ үөрэтиэм этэ,-диэн сүрүн санаатын эппитэ.
Онтон биирдэстэрэ харчы туhунан тыллаhан барбыта:
-Биhиги дьоҥҥо үтүөнү оҥоробут,онно дьон харчытын кэрэйбэккэ төлүүр,олох кэпсиниэн суо5а,сөбүлэс,-диэн тылласпыта.
Бу 90-с сыллардаахха ойууннааhын,араас эмчиттэр,отоhуттар

үксээбит кэмнэрэ этэ.Мин хомуньуустар о5олоро буоламмын ойууннааhыны игин соччо итэ5эйбэтэрбин да5аны то5о эрэ собүлэhэн кэбиспитим.Бу кэмнэргэ харчы олус кырыымчык этэ,ба5ар харчыга ымсыыран буолуо судургутук сөбүлэhэн кэбиспиппин бэйэм да5аны өйдөөбөккө хаалбытым.

Ылдьаана дьону эмтииргэ үөрэтэн барбыта.
-Дьону эмтиэн иннинэ,бастаан бэйэҥ турукка киириэхтээххин.Эмтиир киhигин кытта биир ситим буолуохтааххын,-диэн мэлдьи хатылыыра.Бэйэтэ араас албастары туттара:хомус тардан ылара,уот оттон ал5ыыра,бэйэтэ бэйэтигэр ботугураан кимтэн эрэ,тугу эрэ көрдөһөрө.Онтон дьэ “турукка киирдим” диэн дьону эмтээн,имэрийэн-томоруйан барара.Үгүс киhини эмтиирин көрбүтүм да5аны,хайдах турукка,туох туругар киирэрин,биир түгэҥҥэ диэри, олох өйдөөбөт этим.
Биирдэ сааhырбыт дьахтар киирэн кэлбитэ.Бу дьахтар сүһүөхтэрэ ситэ көммөт буобут токур сүһүөхтэрдээх этэ.
-Аан дойду балыыhатын барытын бараатым,туох да эмп көмөлөспөтө,-диэн ытаан-соҥоон киирбитэ.
Ылдьаана үгэһинэн турукка киирэн,имэрийэн-томоруйан эмтээбитинэн барбыта.Мин илии-атах буолан көмөлөһөн үөрэнэ сылдьыбытым.Ылдьаана5а хас да күн үөрэнэрим тухары,биирдэ да5аны көстүбэтэх бэйэтэ,Сулусчаанам эмискэ аттыбар баар буола түспүтэ.Мин сирэйдиин-харахтыын уларыйан хаалбыппын Ылдьаана бэлиэтии көрбүт этэ.
-Айаал,бу дьахтары биhиги эмтиирбит ордук буолуо,хайаан да5аны кыайыахпыт,-диэбитэ уонна нап-нарын тарбахтарынан имэрийэн барбыта.Мин Сулусчаана кэлбититтэн үөрэн,мичээрдээбиппин кубулуппакка,тэбис-тэҥҥэ имэрийсибитим.Аттыбытыгар Ылдьаана соhуйбуттуу,биир тылы быктарбакка, көрөн олорбута.Дьахтарбыт манньыйан,олох нухарыйан хаалан эрдэ5инэ:
-Чэ бүттүбүт.Аны биир нэдиэлэннэн кэлээр,-диэбитэ Сулусчаана.Ити эппитин то5о эрэ мин хатылаан эрэрим.
Дьахтар тахсан барбытын кэннэ,барытын истэн олорбут Тамаара (Ылдьаана дьүөгэтэ)дьэ оргуйан турбута.
-Биир нэдиэлэннэн буолан!Эн хаhааҥҥыттан билэн тойомсуйар буолбуккунуй? Ити дьахтары нэдиэлэни быhа соhуохтаах этибит.Дьэ акаары уолгун,элбэх харчыттан мэлиттиҥ!
-Бэйэ тохтоо,Тамаара.Өссө тугу да5аны мэлитэ иликпит,барыта иннибитигэр быhыылаах…,-диэбитэ Ылдьаана миигин тобулу көрөн олорон уонна балай да элбэх харчыны,сейфатыттан таhааран,туттаран кэбиспитэ.
Мин харчыланан,Валябар кэhии-бэлэх атыылаhан,дьиэбэр үөрэн-көтөн кэлбитим.Ас арааhын астанан,малааhын кэриэтэ,дэлэйдик аhаабыппыт.
Нэдиэлэ буолан баран,эмтээбит дьахтарбыт хара5а сырдаан,лаппа тупсан киирэн кэлбитэ.Үөрүүтүн сатаан туттуммакка,көнөр буолбут тоҥолохторун көрдөрө-көрдөрө:
-Чэ кытаат,сыллыый,эмтээн ис,харчыны кэлэйбэккэ төлүөм,-диэбитэ.
Биhиги Сулусчааналыын эмиэ эмтээн,имэрийэн-томоруйан барбыппыт.Кырдьык да5аны,Ылдьаана этэрин курдук, бу дьахтары эмтиирбитигэр хайдах эрэ кинилиин биир ситим буолан хааларбыт.Биhигиттэн киниэхэ туох эрэ сылаас иэйии тиийэрин мин эппинэн-хааммынан билэ турар курдугум.Ыарыhахпыт сотору кэминэн үтүөрэн дьолломмута,онтон мин эмиэ олус диэн үөрбүтүм.Эппитин курдук харчыны кэлэйбэккэ төлөөбүтэ.Бу диэн эттэххэ,ыалдьыбыт киhини эмтииргэ,чөлүгэр түһэрэргэ,сатаан өйдөммөт,биллибэт туох эрэ дьикти баарын билбитим.Маны хайдах да5аны быhаарар кыа5ым суох.
Ол эрээри сорох дьону эмтиирбэр Сулусчаанам то5о эрэ көмөлөһө кэлбэт этэ.Көмөлөһө диэн буолуо дуо,кини эмтиир этэ буолла5а,көмөлөһөөччүтэ мин буолла5ым.Харчы ымсыытыгар ону улахаҥҥа уурбат буолбутум.Олох кураанахха имэрийэн-томоруйан эмтээн туомнуу турарбын сэрэйдэрбин да5аны тохтоон хаалбат этим.Бу дьон быстах эрэ кэмҥэ үчүгэй буолаллара,онтон Сулусчааналыын эмтээбит дьоммут дьиҥ чахчы үтүөрэн үөрдэллэрэ.
-Сорох дьону эмтиирбэр то5о эрэ иэйиим кинилэргэ тиийбэт,кураана5ы имэрийэ турар курдукпун,-диэн Ылдьаана5а этэн көрбүппүн:
-Эн өссө эдэргин,ситэ аhылла иликкин.Үөрэнэн истэххинэ барытын сатыан.Биир үксүн ыарыhахтан бэйэтиттэн тутулуктаах,ис сүрэ5иттэн итэ5эйэн арыллан биэрдэ5инэ туhалыыр,суох буолла5ына суох.Ону хайдах да5аны гынар кыахпыт суох.-эрэ диэбитэ.
Ол эрээри кини эмтээбит дьоно лаппа тупсан кэлбиттэрин олох өйдөөбөппүн.Ба5ар кылгас кэмҥэ арыый ама буолан ылаллара эбитэ дуу?Биир үксүн тылынан баайан,дьон өйүн бутуйар курдуга.Оччо5уна дьон кырдьык көмөлөстө дуу диэбиттии,харчы бөҕө кутан,дуоhуйан бараллара.

Сорох ардыгар Ылдьаана турукка киирэн,ыарыhа5ы имэрийэн-томоруйан эрдэ5инэ,мин аттыбар Сулусчаана баар буола түһэрэ.Оччо5уна,туох эмэ сылтах булан,ыарыhа5ы Ылдьаанаттан былдьаан ылан,сал5ыы эмтиир буолбутум.Сулусчаана кэллэ5инэ хайаан да5аны үтүөрдэрбин билбитим.Ылдьаана утарыласпат этэ.Миэххэ лаппа баhыйтарарын сэрэйэрэ.Тугу да5аны өйдөөбөтөр да,эмтиирбин үөрэтэ көрө сатыыра.Мин да5аны киниэхэ кэпсии сатаабат этим.Кэпсээн да диэн хайдах турукка киирэн хааламмын,эмтиирбин бэйэм да5аны билбэт буолла5ым.
Ылдьаана дьиҥ чахчы дьоҥҥо көмөлөһүөн ба5арара өтө көстөрө.Ол эрээри хайдах гынан сөптөөхтүк эмтиэ5ин бэйэтэ билбэт курдуга.Кини араас албастары туттан турукка киирэригэр,олох дэҥ кэриэтэ,аттыгар биэстээх-алталаах эрэ о5о баар буола түһээччи.Арааhа көмөлөһөөччүтэ буолуо.Ону олох да көрбөт этэ,сорох ардыгар түҥнэри көтөн ааhааччы.О5о ытаан маккыраата5ына Сулусчаана көтөҕөн ылан уоскутара уонна:
-Бу маннык,бу

манан имэрий,-диэн ыарыhа5ы имэрийтэрэн көмөлөһүннэрбитэ буолааччы.Оннук түгэннэргэ Ылдьаана кырдьык турукка киирбит курдук буолара.Хара5а уоттанан кэлэрэ,туттара-хаптара тосту уларыйан,имэрийсэн көмөлөһөн барааччы.Ыарыhах тахсан барбытын кэннэ,туругуттан сатаан тахсыбакка,тугу да5аны өйдөөбөккө олорон хаалааччы.
Биирдэ үлэлээн бүтэн,буоларын курдук сиэппэр толору харчылаах,Сулусчааналыын аргыстаhан дьиэбэр баран испитим.Төһө да5аны Ахсынньы тымныыта сабардаан турдар,биhиги олох тоҥмокко,дьаарбайа сылдьар кэриэтэ сиэттиhэн,оргууй а5ай сатыы хаамсыбыппыт.
-Ити сорох дьону эмтиирбэр эн то5о кэлбэккин? Кэлэрин буоллар,биир эрэ сиэбим толору буолбакка,икки сиэбим толору харчылаах кэлэн иhэр буолуом этэ,-диэбитим.
-Эн дьоҥҥо барыларыгар көмөлөһүөм дии санаама,оннук хайдах да5аны кыаллыбат.Кырыс эрэ талбыт киhигэр дөбөҥнүк тиийиэн сөп.Онтон дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор судургу буолбатах.Эмчит бэйэтин сулуһугар,кутугар сөп түбэhэр эрэ киhитин эмтээн үтүөрдэр кыахтаах.Сөп түбэспэт буолла5ына,төһө да кыhаммытын иhин кыаллыбат.Билэ-билэ ыарыhа5ы албынныыр тэҥэ буолан тахсар.Онон эрдэтинэ аккаастаммыт быдан ордук.Ыарыhах ба5арда5ына бэйэтигэр аналлаах эмчитин булуо5а.
Ол аата бэйэтэ кэлэр харчыттан аккаастанабын дуо? Бачча үчүгэйдик олохпун оҥостон,байар-тайар суолга саҥа үктэнэн иhэн…
Валям,быычыкаайык күн сирин саҥа көрбүт уолчааным кыhал5ата суох баай-дуол олоххо олоруохтарын наhаа ба5арабын буолбаат.Сулусчаана этэрин истэ истэхпинэ,ити курдук оннук-маннык санаалар төбөбүн быhа сыспыттара.Ону сэрэйэн:
-Айаал,харчы харчытынан эрээри,дьону албынныыр сыыhа.Барыта кэмигэр кэлэн иhиэ буолла5а-диэн баран,Сулусчаана холорук буолан,үөһээ диэки ытыллан сүтэн хаалбыта.Мин кэнниттэн:
-Эhиэхэ,сулустарга харчы наадата суох.Орто дойдуга харчыта суох хайдах олоруохпутуй?..Диэн хаалбытым.
Мин Сулусчаана этэрин истибэтэ5им.Сатаан көмөлөспөт да дьоммун эмтээбитэ буола сылдьыбытым,ол кэмҥэ үксээбит,үгүс эмчиттэр курдук,тылбынан сымнатан,албыммын мүөттээн биэрэ сылдьыбытым.Иистэнэрбэр да5аны куруук барыстаах өттүн толкуйдуур буолан хаалбытым.Быhатын эттэххэ харахпар харчы кыбыллыбыта диэтэхпинэ сыыспатым буолуо.
Биирдэ саас,Сулусчаананы саныы-саныы,үлэбиттэн кэлэн испитим.Кини Саҥа дьыл кэнниттэн биирдэ да5аны көстө илигэ.Ол истэхпинэ,олох тыала суохха,кэннибэр хаар ытыллан,холорук буолан ситэн ылбыта.Мин Сулусчаана диэн үөрэн эргиллэ биэрбитим,онтон көрбүппүттэн соhуйан,сиргэ “лах” гына олоро түспүтүм.Бу сырыыга кини кубарыйыа5ынан кубарыйбыт таҥастаа5а,кып-кыһыл бэйэлээх уостара көҕөрөн хаалбыт

курдуктара.Тугу эрэ этэ сатыыра да5аны,айа5а эрэ хамсыыра,саҥатын истибэтэ5им.Ол курдук ааhа көтөн сүтэн хаалбыта.

Ол күнтэн ыла хайыы-сах сүүрбэттэн тахса сыл ааста.Мин дьон тэҥинэн олохпун оҥостон олоробун.Талбытым барыта анныбар баар курдук.Ол эрээри дууhам кубус-кураанах.Орто дойдуга төрөөн,айыл5аттан бэриллибит айдарыыбын,харчыга-үпкэ охтон хааламмын,сатаан таба туhамматахпын толору өйдүүбүн.Уhун сыллар усталара төһө да кэтэстэрбин Сулусчаанам барахсан отут алта да5аны,түөрт уон алта да5аны сааспар кэлбэтэ5э.Тааhы ууга бырахпыттыы,мин айыл5аттан айдарыыбын илдьэ,симэлийэ сүтэн хаалбыта.О5о сылдьан,кырдьа5астар этэллэрин истэр буоларым,Иэйэхсит сүрдээх өһүргэс,дииллэрэ.Биирдэ өһүргэттин,тылын истибэтиҥ да5аны,бырастыы гыммакка, саас-үйэ тухары төннүбэттии тэскилиир буолла5а.
Мин билэрбинэн айыыны-хараны оҥорботох дьон бука бары Иэйэхситтээхтэр.Ол эрээри Иэйэхситтэрин сатаан истибэттэр.Санаа күүһүнэн Иэйэхсити истэр,онноо5ор көрөр,до5ордоһор,ону ааhан таптыыр буолуохха сөбүн мин билигин чопчу билэбин.Мин туох эрэ улахан күүстээх экстрасенс буола сылдьыбытым диэн этэр кыа5ым суох,оннугу соччо итэ5эйбэппин да5аны. О5о эрдэхтэн ыраас саныыр санааларым түмүллэн,улаатта5ым аайы күүһүрэн итинник турукка тиийбитим буолуо дии саныыбын.Ба5ар Сулусчаана тылыттан тахсыбата5ым эбитэ буоллар,өссө сайдан күүһүрэн иhиэм эбитэ буолуо.
Эбээм кырдьык Сулус кыыhа диэн ааттаах уда5ан эбитин,Сэбиэскэй былаас са5ана ийэлээх,а5ам хомуньуус буоланнар уда5анныырын,дьону эмтиирин тосту буойбуттарын кырдьа5астартан истэн билбитим.
Онтон Сулусчаана,эбээм Иэйэхситэ миэхэ бэриллибитэ эбитэ дуу? Эбэтэр эбээм бэйэтэ эдэр сылдьан эбитэ дуу? То5о диэтэргит Сулусчаана иэйиилээх түгэннэргэ миигин хаста да5аны ал5ас Миисэ,эбэтэр Мэхээлэ диэн ааттаан турардаах.Онтон Мэхээлэ диэн мин эhээм.Хайда5ын да иhин маннык дьикти кэрчик мин олохпор буолан ааспыта.

Сулус уола
16 августа 2014
Билигин да5аны кыралаан иистэнэбин.

Ол эрээри уруккум курдук ис сүрэхпиттэн буолбатах.Анна И-тан ыйытыахпын ба5арабын. Бэйэҥ инникигин хайдах көрөҕүн,туох эрэ знактарынан дуу,түүһээн дуу? Мин тус бэйэм инникибин көрүөхпүн олус ба5арар этим да5аны,хайдах да сатаан көрбөт этим.

Айталыына
31 августа 2014
Сулус уолугар

Олус учугэйдик суруйбуккун харахпар онорон коро коро олус сэргээн аахтым маннык учугэй ураты ис хоьоонноох кэпсээни олох аага иликпин кинигэ буолан таххара буоллар наьа да учугэй буолуо эбит авторга улахан махтал!:)))Тус олоххор туох баар учугэйи кэрэни сырдыгы дьоллоох буол!!!

кыыс
4 сентября 2014
Бу дьиннээх буоллагына наьаа да дьикти эбит…

киьи итэгэйбэт=(кэпсээн буоллагына наьаа учугэй кэпсээн, ол эрэн дьиннээх быьылаах диэн сэрэйэбин…уонна хомойобун Сулусчаанагын сутэрбиккиттэн..

Оля
23 мая
Наьаа да учугэй кэпсээн бу туунун сатаан утуйбакка харагым уута кэлэ сыыьа сыыьа аахтым( Сулусчаанан билигин кестер биллэр дуо? Номнуо 3-4 сыл ааспыт эбит дии….

Ааҕааччы
26 июля
Олус да үчүгэй кэпсээннэри суруйаҕын, Сулус уола 👍