Аудиота:

Уйбаанчык борбуйун көтөҕөн аны бу сайылыкка туһа киһитэ, эппиккэ дылы туох баар сорукка сүүрэр ыт атах. Ийэтэ барахсан күн иллэҥэ суох кинини ус күҥҥэ бостууктуур, ыанньыксыт киһи сайылык титиигиттэн тахсыбат, кэлэн Уйбаанчык аһын таҥаһын бэрийдэ да аны саҥа төрөөбүт ньирэйдэрин аһата сүүрэр. Билигин ыт охсор эр киһи суох, кус кэлэн бары бары ууну маныы онно-манна тарҕаспыттара. Арай кырдьаҕас Саппай оҕонньор баар бостууктуур быстахха, биир уостаах сынтараалка саалаах, сүгэ сылдьар куруутун, ол гынан тылбыйар кынаттаах тутун аҕалбыта көстүбэт. Оҕонньор ырааппат түүнүн дьиэ анныгар кыра көрдүгэн баарыгар дурда туттан олорор, онтуката да уута аҕыйах үксэ хара дьындьаннан көрө сытар. Оҕонньор биир киэһэ Уйбаанчыгы ийэтиттэн көҥүллүтэн дурдаҕа илдьэ киирдэ, оҕонньор дурдата олох хапытаанай таба тэллэх, эбиитин куобах суорҕаннаах. Кыратык олорбохтоон баран оҕонньор,, тахсыахха,, диэбитин Уйбаанчык ,,утуйабын,,диэн хаалла, сарсыарда саҥа бөҕөттөн уһугунна, араас маатырҕааһын, мээтиргээһин ол быыһыгар хааҕырҕааһын да баар. Сэрэнэн-сэрэнэн өндөйөн көрбүтэ туох да көстүбэт үүт курдук үрүҥ тумана түспүт. Туман устарын быыһыгар туох эрэ харалар дьында үрдүгэр сырсаллар, сороҕор сүтэн хаалаллар, андыгар биир улахан хара чөмөх буола түһэллэр. Уйбаанчык сэрэнэн-сэрнэн саатын уоһун дурда туора маһыгар ууран баран самыаҕын туруоран ырычаахтаста, дэлби тириттэ. Кыҥыы олордоҕуна сырсар харалара биир улахан чөмөх буолтун кыҥаабыта буолаат самыаҕын тардан кэбистэ, саа саннын анньарыгар охтуох киһи кэннэ өйөнөрдөөх буолан хаалла, дьэ доҕоор араас кынат тыаһа үөһэ-аллара көттө, сорох төттөрү кэлэн түһэр быһыылаах туох да көстүбэт саа буруота, ыксалынан хачыгыраһан ботуруон укта оҕуста, көстүбэтэр да хойуу саҥа айдаарар сирин диэкки ытта, итинник Уйбаанчык ханна туох эрэ туман быыһынан көстөр да ыта олордо. Сотору уу-чуумпу буолбутугар дьэ тохтоото. Күн тахсыбыт туман быыһынан сүтэ-сүтэ көстөр, тыал түһэн туманы ыһан эрэр. Сотору киһи хааман сурдурҕаан кэллэ сөтөлүннэ, оҕонньор дэлби аҕылаабыт,, Хайа тоойуом тугу ытыалаатыҥ, элбэхтик да ыттыҥ сайылык дьонун барытын туруордуҥ,,
Уйбаанчык тугу ытыалаабытын хантан билиэй,, Билбэппин,, эрэ диэтэ. Оҕонньор тыытын соһон ууга киирдэ чычаас уһун саппыкылаах кэһэ сылдьар, тыытын дьында үөһэ тардан баран хаамыталыы сылдьан тугу эрэ хомуйа-хомуйа тыытыгар быраҕаттыыр, син уһуннук кэрийдэ ол тухары тугу эрэ ботуруур, айаҕын иһэ бап- баллыгырас. Тыытын соһон тахсыбытыгар Уйбаанчык өҥөс гынан көрөөт суулла сыста, тыы толору араас көтөр барыта

сытар хаас-кус. Оҕонньор саҥата суох сайылык диэкки ыксаабыттыы нүксүҥнүү турда, Уйбаанчык туман быыһынан көрдөҕүнэ туох эрэ көтөрдөр дьындьатын үрдүгэр кэлэн түстүлэр. Дурдатыгар үөмэн киирдэ, эмиэ саатын өйөөн кыҥаата, сотору биир улахан чөмөх буолтарын ытан саайда, эмиэ хаста да ытта. Сотору оҕонньоро тэлиэгэлээх оҕус сиэтиилээх кэллэ, тыыга сытар көтөрдөрү тэлиэгэҕэ тиэйдэ,, оҕуһу тут,, диэн Уйбаанчыгы соруйда, бэйэтэ эмиэ тыытын соһон үөскэ киирдэ хаама сылдьан туохтары эрэ таста, тыытын ыарахан баҕайытык соһон таҕыста. Оҕустарын сиэтэн сайылыкка таҕыстылар, таһырдьа хоспоххо көтөрдөрүн тастылар, Оҕонньор иккистээн тиэйэ киирдэ, сотору тахсыбытыгар Уйбаанчык биир улахан көтөрү моонньуттан соһоору кыайбата,, Тоойуом ити хоҥор хаастар кыайыаҥ суоҕа,, бэйэтэ таста. Хоспохторун олуйан дьиэҕэ киирдилэр, Уйбаанчык аһаат иһигэр итии киирэн дэлби утуктаан тоҥхолдьуйда, ыксаан оронун булла. Төһө уһуннук утуйбутун билбэт, уһуктубута киһи бөҕө кэлбит, ыраах барбыт кусчуттар аҕыйахтыы кустаах кэлбиттэр. Дьахталлар айахтара умайыктанан олорор эрдэрин мөҕөн. Аттанан атыырданан үтэ бөҕөтүн тэриттэрэн эбиитин өссө арыгылара уонна күлүү гыммыт курдук чөккөөкүнү аҕалаллар. Онтон бу сиртэн саҥа сэрбэйэн эрэр оҕо төгүрүк сылы быһа сиир куһун хааһын иигэ халыйар сириттэн кыайбыт. Итэҕэйбэккэ хоспоҕу тахсан көрдүлэр, соһуйан баттахтара турда, хоспох орто сигэтинэн кус-хаас толору. Бэркиһээн бары саҥата суох бардылар. Байанай дьэ биэрдэҕинэ үрдэ суох үллэҥнэтэн, харса суох хомуйа тутан биэрэр эбит. Бу күнтэн Омун Уйбаанчык хара тыа ханыылаах булчут буолара билиннэ.

Омун Уйбаан ойор тэбэр күннэрэ төһө да аастар, наадыйдаҕына билигин да халлаан хабырҕатынан,муора тобугунан буолан ылаттыыр. Хаһан эрэ кини да оройунан көрөн, уһуктааҕынан дугунан, биилээҕинэн үктэнэн уол оҕо одьунааһа этэ. Хардааччы киһи, киил бэрдэ , элик үтүөтэ иннинэн сырайдааҕы иннигэр түһэрбэтэҕэ, уон тарбахтааҕы утары көрдөрбөтөҕө, холдьуктаахха хоҥкуйбатаҕа, бүлгүннээхтэн бүдүрүйбэтэҕэ. Эппиккэ дылы сүр күүдээҕи аннынан аһарбатаҕа, тылбыйар кынаттааҕы үөһэннэн көтүппэтэҕэ. Ол бэйэтин бэҕэһээ көрсөн, бэҕэһээҥҥи бэтинээскилэр бэлэстэрин турбатахтара үһү…
— Хайа Омун обургу омуркун абырахтана таарыйа туох эрэ сымыйа кырдьык икки ардынар кэпсээ эрэ,—
Бүгүн бырыбыаланньа таһыгар көрсөн дьон ортотугар Үөннээх Өлөксөй күлүү гынан арсайдаҕа үһү, кини даҕаны билэр күөлүм баҕата этэ, былыр оҕо сылдьан аччыктаан иһэ дэдэйэн , баһа саллайан олороро бу баар, мин сааскы-күһүҥҥү кус-балык туулаан-туһахтаан таһан муҥнанар

этим, онно да бэйэм кыра киһи, аҕалара сэрииттэн кэлэн уһаабатаҕа, ийэлэрэ барахсан ыарыһахтаан субу-субу сытан хаалара, биэс оҕону иитэн киһи оҥортообута, бу Уөннээх оҕо эрдэҕиттэн биир куһаҕан кэмэлдьилээх, эппиккэ дылы аһаабыт иһитигэр хотуолуур киһи, дьону күлүү элэк оҥосторун таптыыр…
,, Бээ тохтоо чэ күлэн эр Омунунан оонньоомо, отунан–маһынан оонньоо, оҕо тойоммун кытта хаһан эрэ аахсарбыт буолуо,,Омун сөбүлээбэтэр да таһыгар таһаарбата, үлэтин быһаарсаат сайылыгар ыстанна…
Омун саас дьэ улахан Эбэҕэ андылыыр санааланна, дэҥ -дэҥ илимнии киирэ сылдьааччы да кустаан-хаастаан көрө илик Эбэтэ…
Аныгы дьон соҕурууттан суруттаран, барааччынан кэлээччиннэн куоталаһа–куоталаһа саа арааһын ылларар буоллулар…
Омун биир күн андылыы бардым диэн, биир уостаах уон алталаах саатын сүгэн Эбэтигэр аттанна, тыытын, мончууктарын эрдэ илтэрбит буолан ботуруон, үтэ ылла да бүттэ…
Эбэтин ырбыыта кэҥээбит, муус хамсыыра чугаһаабыт. Олорор сир көрдөөн ырбыыны кыйа эрдэн истэ, улахан бэс тумуһахха тиийбитэ Үөн Өлөксөй хамаандата отуулана сытар эбит. Бэрдьигэс быыһыгар икки балаакка көстөллөр, дурдалара олох хапытааннай, эниэ эмпэрэтин хаһан ампаардыы охсуу, өссө ардахтан хаххаланар бириһиэннээх…
Дурдаҕа үс киһи олороллор,күнүскү симиэнэ быһыылаах, түүҥҥүлэр утуйа сыттахтара…
Үөннээх Омуну көрөөт куолутунан хаадьылаан барда…
— Бу ханна биир уостаах үөт түрэххин соһон бардыҥ,бу алдьахай сэптэр эйиэхэ көтөр ыыта сылдьыбаттар ини–
Дурда иһигэр баар араас автоматтары, симсэннэри ыйан көрдөрдө уонна бэлэһинэн күлэн алларастаата…
От тумуһахха эмиэ дьон көстөллөр, Омун мунаара санаата,, ханна олоробун диэн,, ону сэрэйбит курдук Үөн уһун булуҥу ыйан көрдөрдө,, итиннэ олор уонна биһиги хайдах андылары хаптаччы ытыалыырбытын манаа, баҕар биир эмэ хойобулга тиксиэҥ,, күлэн бэбээрдэ…
Омун тугу саҥарбата кырдык да диэбиттии булуҥ түгэҕэр икки от үрэх икки ардыгар бэрдьигэһинэн дурда тутунна, аҕыйах анды мончууктааҕын чугас хойуу гына кэчигирэтэн кэбистэ…
Ол тииринэ сырыттаҕына, туох эрэ куугунуур тыас иһилиннэ уонна сүтэн хаалла, Омун андылар диэн сэрэйэ санаата, дурдатыгар киирэн олорунан кэбистэ, ботуруоннарын хаатыттан хостоон түргэнник ылар гына тыытын тэлин таһаарбытыгар кэккэлэтэн кэбистэ, сотору буолбута куугунуур тыас өссө улаатта. Омун дьэ көрдө үөһэттэн сылгы сааҕын курдук харалар түһэн иһэллэрин. Сороҕор чөмөхтөһө түһэллэр, ардыгар ыһыллаллар оччоҕо куугунуур тыас улаатар. Өр өтөр гымматылар ыһыллан киирэн булуҥу түгэҕинэн эргийэрдии ырбыыга хаайтаран Омуну утары бу анньан кэллилэр. Омун утары ытан,, дар,,

гыннарда, эргийэн истэхтэринэ ииттэ охсон эмиэ ытта, үсүһүн кэннилэриттэн ытта, утары ыппытыгар табыллыбыт андылар олох иннигэр-кэннигэр түһэттээтилэр. Ууга түспүттэр сорохторо хойобул буолан бэйэ–бэйэлэригэр утары уһуннулар, олору табырҕатта, аны үөскэ ордон киирбит андылар олох атахтара сарайбытынан бу кэлэн түһүнэн кэбистилэр. Олору ууттан дагдайан тахсан хоһулаһалларын кэтэстэ, биир чөмөх буолалларын кытта бэлэм кыҥаан олорон чыыбыһын тардан кэбистэ, инньэ гынан отучча үөрдээх андыттан биири да ыыппата…
Аны андыларын хомуйан тахсарын кытта уонча умсаах олох муннун анныгар түстүлэр, олору биири да ыыппата…
Түүн чэй өрүнэн истэ. Сарсыарда күн тахсан халлаан сылыйан, көтөр–сүүрэр саҥата бөҕө буолла. Дьэ онно көтөр киириитигэр көр буолла, киирбит көтөр булуҥу түгэҕинэн эргийэ көтөрүн Омун ытыалаан, ыраах–чугас буоллун бирдиргэтэ олордо…
Бэс тумуһахтар олох саалара тыаһаабата, от тумуһахтар аҕыйахта ыттылар…
Күн үөһэ ойбутун кэннэ дьиэтигэр барардыы хомунна,таарыйа Үөннээхтэргэ сырытта…
— Үөлээннээҕим дьэ үчүгэй сири ыйан, киһи бэрдэ диэн көр итинник буоллаҕа, улахан сиртэн халлааҥҥа дылы махтал…
Омун Үөннээҕи үгэргээтэ…
Көр Байанай барахсан итинник,, Улаханнык саҥарыма, күөскүн эрдэттэн өрүнүмэ.

Омун Уйбаан аҕыйах хонукка умнулла да быһыытыйда, бэйэтэ да сынньанна, дьону да сынньатта. Ойох көрдүүрэ тохтоон бэрт кыратык аҕыйах хонукка түспэтийэ сырытта да кытта төрөөбүт кыдьыга көбөн эмиэ саҥа дьахтар кэлтин истэн күүлэйдииргэ сананна, кини обургу көрөн-истэн дьэргэлдьитэн, этэн-тыынан эридьиэстээн хайдахтаах да кэрэ аҥары кулгааҕын дэлби таһыйан анныгар баттыыр киһи, дьэ уола хаан буоллаҕа дии. Бу саҥа көрөн сүрэҕин сүүйбүт барахсана ааттыын да Дайар Даарыйа диэн, дьэ чахчы көтөн дайан туллуктана истэҕинэ хайдахтаах да эр бэрдэ элик үтүөтэ сүрэҕэ ууллан, сүһүөҕэ хамсыыр, халыр босхо бараахтыыр буоллаҕа. Дьэ киһи бэрдэ хайдах гынан, иннин ылан ээх дэттэрэн хонноҕун анныгар кыбына сытан кычыкалата оонньуубун, ити обуйук уоһуттан ууруубун, томтоҕор түөһүн таарыйарын, мааны бэйэлээх ити кылбайар бууттары, сотолору имэрийэбин диэн утуйар уута көттө, аһыыр аһа амтана сүттэ. Дьэ улахан олуурдаах моһуокка ылларда, урут да дьахталлары да сырсар буолар этэ да маннык уһуннук иннин биэрбэт кыыс оҕо кылааннааҕын көрө илик этэ… Дьэ эр бэрдигэр биирдэ төрөөбүт аатыгар тэгил сиртэн тэҥнээҕэ түбэстэ ээ…
Дьэ доҕор эһэ хараҕар сыыс киирэрин курдук, дьахтар бырааһынньыгар ол кэрэ аҥартан ыҥырыы кэллэ, Омун Уйбаан ох курдук оҥоһунна, ытыаҕар дылы киэргэннэ, сибэкки дьөрбөлөөх , буокка сампаан

тутуурдаах, ыалдьыт буола ыадаһынна,хоноһо буолан хонойдо…
Арай ол дьэргэйэн истэҕинэ бииргэ бултаан-алтаан эн- мин дэспит ааттаах атастара ыксыы иһэр киһиэхэ ыы муннукка анньылла түстүлэр, уолаттар бырааһынньыктаан чэпчээбиттэр,ырыа-тойук ырааппыт, Омуну туох да үөс батааска биэрбэккэ күүстэринэн соһон илдьэ бардылар. Дайар Даарыйаҕа баран иһэбин диэн көрдө да онно эрэ наадыйбат дьон буолан биэрдилэр…
Учуутал кыргыттар олорор уопсайдарыгар көтөн түстүлэр, эрдэттэн кэпсэтиилээх дьоннор үөрэ көтө көрүстүлэр, толору астаах остуол тардыллан бэлэм эбит, олоро түстүлэр да эҕэрдэлэһии, аһаан-сиэн ампаалыктаһан бардылар. Омун олох бүргэс үрдүгэр олордо, субу-субу чаһытын көрөр. Санаатыгар Дайар кэтэһэн кэлтэгэй буоллаҕа. Кутар үрүүмкэлэрин ыксалынан хантата олордо. Аны үҥкүүлээн сахсаҥнаһан бардылар. Эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиттии , биир мотоҕоно курдук киниэхэ иилиллэ түстэ…
Ол ампаалыктаһа сырыттахтарына, доҕоор Омун сүрэҕин сүүйбүт, ымыы чыычаах оҥостубут Дайар Даарыйата биир эр бэрдэ батыһыннарыылаах сандааран киирдэ. Омун диэкки кыһыйыан иһин үөннээҕиннэн көрөн мичик гынна уонна били эр бэрдин баар дьоҥҥо билсиһиннэрдэ эбиитин иэдэһиттэн уураан,, чоп,, гынан ылла…
Омун оччону көрөн баран тулуйуо дуо, ааттыын суоллуун Омун буоллаҕа дии, били бэдиги ойон тиийэн хараҕын икки ардыгар туттарда, дьэ доҕоор ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук айдаан бөҕө буолла, атастара тохтотоору түспүттэрин онно-манна эпчиргэлээтэ. Эбиитин били тойооскуну сарылаппытынан сүгэн тахсан төбөтүн оройунан күрдьүккэ батары бырахта да дьиэтин диэкки хаама турда, кэнниттэн тугу эрэ хаһыытаһа хааллылар…
Түрүлүөн бөҕө буолла, саҥа кэлбит физкультура учууталын кырбаабыт аатырда, аны онтукабыт спортмаастара эбит тустууга…
Дьон дэлэ дуо, оччону истэн күлүү бөҕөтө, Омуну чуут дьыала тэрийэн босхо килиэп сиэтэр сиргэ ыыта сыстылар, ол да буоллар уон биэс сууккаҕа хаайан халыр гыннаран кэбистилэр…
Уон биэс хонукка бомуойаны, саахтыыр сирдэри, бөҕү сыыһы ыраастаан дойдутугар бараары таҕыста. Арай үөрүөн дуу, хомойуон дуу быатыгар Дайар Даарыйата кэлэн кэтэһэн турар эбит…
Оскуола массыыната киирэ сылдьар эбит, дойдутугар тиийэн Даарыйата бэйэтин дьиэтигэр илдьэ киирдэ, дэлби сууйда-тараата, иһэ тоторунан аһатта…
Түүнүн Омуну хам баттаан, имэҥнээх таптал оонньуутун оройун туттулар, харахтарын да симпэтилэр. Ымырсыырар баҕалаах дьахтаргын кытта ыбылы куустуһан имэҥнээх таптал таҕылыттан ордук туох кэрэ баар үһү, бу ойор күннээх орто дойду олоҕор…
Ол курдук Омунуҥ силлибэт сириттэн ылларан, ыал аҕата аатыран ньир бааччы ньидьирээн оҕо бөҕө субурутан омуна-төлөнө уостан, аны ,, Нэс Уйбаан,, аатыра сырыттаҕа…
Олоххо киһи барахсан үөйбэтэх санаабатах өрүттэрэ элбэх буолаахтаатаҕа.

Арыылаах, С.