Аудиота:

Уһук Уйбаан

1 чааһа (Хомунуу)

Атырдьах ыйынааҕы киэһээҥҥи борук-сорук. Ойуур быыһынан, ынах ыллыгын устун, сүүрэр-хаамар икки ардынан уол оҕо тойтоһуйан иһэр. Өрбөхтөртөн аттарыллан тигиллибит манааҕы сүгэһэрдээх, отут иккилээх элбэрээк чыыбыстаах саатын уҥа бүлгүнүгэр умса иилиммит, онтун уоһа сүөһү олуктаан таһаарбыт тэҥкэ тииттэрин силистэригэр тардыллан атаҕын охсуолаталаан ылар. Таһыттан көрдөххө, аҕыстаах-тоҕустаах, булт абылаҥар таттаран, оҕо оҕото өтөн, үлүһүйэн, хойутаабыт. Дьиҥэр, бу күһүн Өктөөп бырааһынньыгар уон үһүн туолуохтаах, Дахха Сэргэйдээх кыра уоллара Сэкэ Сэмэнчик.
Сэмэнчиги ийэлээх аҕата Сэкэ диэн таптаан ааттыыр ааттара. Оскуолаҕа үөрэнэ тиийдэҕинэ эрэ Сэмиэнэп Сиэҥкэ диэн ааттанар. Сэкэ, сааһыгар холоотоххо, уҥуоҕунан кыра эрээри, көрүҥүттэн таһынан бэйэтин кыанар, мээчик курдук тэйэр, тииҥ курдук кытыгырас оҕо.
Сэкэ аҕата Дахха Сэргэй модьу-таҕа, кэтит-киппэ көрүҥнээх улахан аҥкыйбыт, наҕыл, киэҥ көҕүстээх, элбэх саҥата суох, сахаҕа дуоспуруннаах дэнэр, туппутун ыһыктыбат дьирээ киһи. Күүһүргээн да, ыһыахтарга тустан да дьоҥҥо-сэргэҕэ күүһүн-уоҕун көрдөрбөтөҕүн да иһин, нэһилиэгэр кытаанах киһинэн билинэллэр.
Дахха түөрт уон үһүс сыллааҕы сайыҥҥы хомуурга, икки сыллата уолаттарын кытта ыҥырыллан сэриигэ барбыттара. Ол кэмҥэ улахан уола Байбал уон тоҕустааҕа, кырата Дэниис уон аҕыһын туолан сылдьар этэ. Дахха бэйэтэ Байкал байҕал чугаһыгар сэриигэ ыытарга анаан, аттары айааһаан бэлэмниир байыаннай чааска сылдьыбыта. Байбаллаах Дэниис Молотов куоракка тиийэн кылгас кэмнээх сэриигэ бэлэмниир үөрэҕи баран, арҕааҥҥы боруоҥҥа ыытыллыбыттара. Түөрт уон түөрт сыл сайыныгар ийэлэрэ сэрии хонуутугар дьоруойдуу охтубуттарын туһунан биллэриктэри утуу-субуу туппута.
Дахха Дьоппуон сэриитэ бүппүтүн кэннэ, Өлүөнэ баһыттан бүтүгэс борохуотунан Дьокуускайы булбута. Онтон үс буолан, бииргэ сылдьыбыт доҕотторун кытта сатыы хас да хонон айаннаан, дойдутун булбута. Ол кэлэн сылгыһытынан ананан, колхуоһун кииниттэн аҕыс көс тэйиччи сытар төрөөбүт төрүт дэриэбинэтиттэн, өссө үс көстөөх Хараанай диэн от үрэхтээх сүөһү кыстатар түбэлэригэр кэргэниниин Балбааралыын көһөн тиийэн олохсуйбута. Көһөн тиийэн буолуо дуо? Балбаара сэрии сылларыгар Хараанайга олорбута, кыһын субай сүөһү көрсөрө, сайын устунан оттууллара. Судаарыстыбаҕа эт туттарыытын былаана булгуччулаах, кытаанахтык ирдэнэр сорудахтааҕа. Онон, күһүн эккэ барыахтаах сүөһүнү төлөһүтүү биир сүрүн үлэнэн ааҕыллара.
Сахалар былыр былыргыттан ыччат сүөһүнү кыстыгы сэниэлээхтик туоратан, сайыҥҥы мэччирэҥҥэ эт

туттаран төлөһүтэр үгэстэрин холкуос бэрэссэдээтэлэ алта уончалаах, Сэмээр Сэмэн бэркэ билэрэ. Ону тутуһан эккэ барыахтаах сүөһүлэри талан, олорон турбат хатыгырас, кыһаллыгас дьахталлары субай сүөһү көрөргө анаталаан Хараанайга кыстатара.
Сэмээр — Дахха бииргэ төрөөбүт балтын Балаагыйа эрин аҕата. Дойдутугар сэттэ кылааһы бүтэрэн, соторутааҕыта тэриллибит холкуоһугар икки сыл үлээбитин кэннэ, холкуоһун бырабылыанньата быһаарыытынан, салҕыы Дьокуускайга тыа сиригэр орто сүһүөх салайааччылары бэлэмниир үөрэххэ ыыппыттара. Үөрэҕин бүтэрэн кэлиэҕиттэн колхуоһугар биригэдьииринэн үлэлээбитэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии саҕаланар кыһыныгар холхуос сылы түмүктүүр уопсай мунньаҕар бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Сэмээр Сэмэн наҕылыччы, саҥата-иҥэтэ, тыаһа-ууһа суох оҥорор, бүтэрэр-оһорор дьаһахтаах, «тииҥ мэйии» дэнэр киһи.
Икки сылтан бэттэх Хараанайы сылгы кыстыга оҥорбуттара. Даххалаах кыһын сылгыларын Хараанайдарын тула хастарыылаах сирдэринэн сыҕарыта сылдьан хастараллар, сааһыары төрүөх биэлэр ыарырҕатар кэмнэриттэн, сайын сүрүн үлэлэрин быыһыгар оттообут отторунан аһаталлар. Дахха сылгыларын кыһын эрдэ отунан эбии аһаппат. Онтун, бэлэм окко эрэҥкэдийэн аанньа хаһан аһаабат буолаллар диэн быһаарар.
Дэриэбинэҕэ лааппыттан ыһык ыла эрэ киирэн тахсаллар. Үрүҥ ас туораттан эбиммэттэр. Биир ынахтарын үүтэ бэйэлэрин айахтарыгар тиийэр. Оччолорго, сэрии кэнниттэн кытта, бэйэҥ тыһаҕаскын да идэһэлэриҥ көҥүллэммэтэ. Дахха, сылгыһыт киһи, ат ааттаахтарын солбуйа миинэн, киэҥ сирдэринэн тэлэһийэ сылдьан туһахтаан, сохсолоон, сааланан булт арааһын бултуур. Онон, кыһыҥҥы өттүгэр сүрүн аһылыктара булт, тайах, куобах, тииҥ уонна мас көтөрүн арааһын эттэрэ. Сайыҥҥы өттүгэр «хара» аһылыктара куска, балыкка көһөр. Дахха күөллэрин солбуһуннара сылдьан илимниир, оттон Сэкэ олохторуттан чугас сытар күөлгэ туулуур. Сүрүн кусчуттара Сэкэ. Саа сэбэ кэмчи буолан, үксун тиргэлээн бултуур, күһүөрү кустар бараары үөрдэһэр кэмнэригэр сааланар.
«Доруоп» сааҕа саа сэбэ суоҕун кэриэтэ этэ. Даххаҕа, кыһын түүлээхтиир кэпсэтиилээх буолан, «туоһапкатыгар» ботуруон, «доруобар» саа сэбэ, буорах, доробууна, бөстүөн түүлээх соҕотуопкатын тэрилтэтэ кыһыҥҥы булт кэмигэр кэмнээн биэрэллэрин ылар.
Бэйэлэрин бөһүөлэктэрэ, холкуос биригээдэтин киинэ Күрүөлээх түөрт кылаастаах оскуолалаах. Холкуос киинэ Харыйалаах сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, Сэкэ быйыл иккис сылын үөрэнэ барыахтаах. Быһаас бэһис кылааһы күһүҥҥү туттарыылаах тахсыбыта. Сэкэни киһи үөрэҕэр мөлтөх диэбэт оҕото. Сытыы, түргэнник өйдүүр буолан,

нуучча тылыттан атын биридимиэттэргэ «түөртэн» итэҕэһэ суох үөрэнэр. Ахсааҥҥа кылааска бастыҥнара. Дьэ, нуучча тылыгар өлөн түһэр. Ордук этэн суруйтарыыга, ааҕан биэрбити суруйууга «иккиттэн» ордугу ылбат. Хаһан эмэ «үһү» ыллаҕына улахан үөрүү.
Сарсыарда Сэкэ аҕатыныын күһүҥҥү туттарыытыгар Харыйалаахха барыахтаах эрээри, үөрэх эрэ туһунан санаабат, хараҥарыар диэри кустуу сырыттаҕа ити.
Тиэргэнигэр киирбитэ, ыта Бахсыр хайы үйэ кэлбит, хата утары эккэлии көрүстэ. Сэкэ дьонуттан улаханнык мөҕүллүө суохтааҕын билэр да, син буруйдана санаан дьиэтигэр аанын сэмээр аһан киирдэ. Ийэтэ Балбаара уолун күүтэ сатаан түбүгүрбүтэ сирэйиттэн-хараҕыттан көстөр.
Балбаара — сытыы-хотуу көрүҥнээх, барытын ааһан иһэн оҥорор түргэн-тарҕан, татыгыратан эрэр курдук түргэн саҥалаах, биэс уончатын ааспыт кыра, хатыҥыр дьахтар.
— Хайа, тоҕо олус хойутаатыҥ? — ыйыта тоһуйда.
Аҕата оһох иннигэр талах олох маска ыһыырынньык уотугар тугу эрэ кыһа олорон, үлэтин тохтоппокко, хайыһан да көрбөккө:
— Сарсыарда эрдэ айанныахтаахпытын умнан сылдьаҕын дуу, доҕор? — диэн эйэ дэмнээхтик тыл кыбытта.
— Быйылгы куска бүтүгэс күммэр элбэҕи өлөрөөрү сылдьа сатаатым, —диэн Сэкэ боччумнаахтык эппиэттэһэр.
— Кыһан бүт, аһыахха. Сэкэ таҥаскын уһул, кураанах таҥаста кэт, итиннэ хаҥас ороҥҥо бэлэмнээбитим, — Балбаара оһоххо кытыыга тардыллан турар чугуунтан хобордооххо кус этин хоторо-хоторо, айаҕа-илиитэ тэҥҥэ хамсыыр идэтинэн, дьаһайар.
— Ол, туруулаһан бултаан хас кустанныҥ? — Дахха уолуттан ыйытар.
— Икки көҕөнү, биир моонньоҕону, икки халбаны, үс чыркыйы ытан ыллым, тиргэбэр бу сырыыга туох да суох, кус үөрдээбит, барарга бэлэмнэнэн эрэллэр быһыылаах, — Сэкэ, мэлдьи буоларын курдук, бултаабытын ааҕан эппиэттээтэ.
— Сэкэ, үөрэҕиҥ тэрилин хомуммутуҥ дуо? Миэхэ эрэнимэ, онно орооспоппун, — Балбаара салҕыы эригэр:
— Балтыгар киллэрэр кэһиигин сымаҕа укталаан бэлэмнээн, хоспоххо уурбутум. Сарсыарда туран көрүнээр, сааһыланаар эрэ.
— Сарсыарда айанныыр кыахтанарбыт дуу, киэһэнэн халлаан лүҥкүрбүтэ сүрдэннэ, улахан ардах кэлээри гынна быһыылаах, дьарҕам ньүөлүйэр, — Дахха биттэнэр.
— Сайын устата кинигэ тутан көрөөхтөөбөтүҥ, күһүҥҥүгүн туттарарыҥ дуу, саарбах. Быһааскыттан тугу эбиммит үһүгүн, — таах, саҥата суох олоруохтааҕар Балбаара уолун хомуруйар.
— Ээс, алтыс кылааска хос үөрэммэппин, «иккини» биэрдэхтэринэ дьиэбэр төннүөм. Хата, аҕабын кытта бииргэ бултуохпут, — Сэкэ үөрэнэргэ таласпатын этэн таһаарда.
— Хайа, доҕоор, аныгы киһи үөрэхтээх буолара булгуччулаах. Аармыйаҕа сырыттахха кыра үөрэхтээх куһаҕана

сүрдээх этэ. Билбэтиҥ-көрбөтүҥ элбэҕэ, мэлдьи киһи кэннигэр сылдьаҕын, тутах киһинэн көстөҕүн, оннук сананаҕын, — Дахха бэйэтин этинэн-хаанынан билбитин, кыра үөрэхтээҕиттэн кэмсинэрин кырдьыгынан уолугар өйдөтөр.
Сэкэ күнү быһа сүүрэн-хааман аччыктаабытын дьэ билэн, кус түөһүн этин уобалыы-уобалыы, сойон эрэр кус сэлиэйдээх миинин сыпсырыйбахтаата. Аһаан бүтэ охсон, таһырдьа тахсардыы хомунна.
— Бачча түүн ханна бараҕын? — ийэтэ, сэргэх киһи, уруттаан ыйытта.
— Итиннэ чугас, туһахтарбын эһэн кэлиэм, — диэт, таһырдьа элэс гынан хаалла.
— Булка сүрэхтээх киһи буолсу, — Дахха уолун хайгыыр дуу, дьылҕалыыр дуу курдук, бэйэтэ бэйэтигэр саҥарда.
Сэкэ үөрэнэригэр Харыйалаахха аҕатын бииргэ төрөөбүт балтын аахха олорооччу. Дахха балта, Балбаараттан балыс. Балаагыйа эмдэй-сэмдэй оскуолаҕа үөрэнэр үс уол оҕолоох. Аҕалара Тэрэпиис Даххалааҕы кытта сэриигэ ыҥырыллыбыта. Байбаллааҕы кытта бииргэ байыаннай үөрэххэ сылдьыбыта эрээри, бүлүмүөккэ үөрэтиллэн, боруоҥҥа Байбаллаахтан атын эшелонунан барбыта. Сталинградтааҕы кыайыы кэнниттэн, ол хайысхатынан сэриилэһэ сылдьан, кимэн киириигэ барсан иһэн иккис бүлүмүөтчүгүнүүн сэргэ охтубуттара.
Дахха балта тиийиммэттик олорорун билэр, онон булт этинэн, туох кыайарынан көмөлөһө сатыыр. Сэрии кэнниттэн аҕата суох, тулаайах оҕолор нэһилиэккэ элбэх буолан, Сэкэни, аҕалаах диэн, интэринээккэ ылбаттар. Балаагыйа икки улахан уолаттара Миитэлээх Биэдьэ интэринээккэ олорон үөрэнээччилэр. Сэкэлиин биир сыллаах кыра уолун, Куолуһу интэринээккэ биэрбэт. Кыратын чугас, илии-атах гынан илдьэ сылдьаары буолуо уонна биир дьиэттэн икки оҕону ылбыттара улахан үөрүү. Эһэлэрин Сэмээр Сэмэн аата көмөлөстөҕө. Сэмэн бэйэтэ тыл таһааран көрдөспөтөҕө чахчы. Кини оннук көнө, сэмэй киһи, ааттыын Сэмээр.
Сэмээр Сэмэн орто уҥуохтаах, сырдык хааннаах, оҕо сылдьан хаҥас атаҕын тобугун уҥуоҕун алдьатан, онто тобугун сүһүөҕэ хамсаабат курдук көнө оһон, хаҥас атаҕа көлө. Ол эрээри, хаһан да дьонтон хаалан кэнники испэтэх киһи. Көлө атаҕын эрийэ тэбэн атыллаан, доҕолоҥнуурун киһи өйдөөн көрбөт. Арай ыксаатаҕына, хаамара дьиэрэҥкэйдээн иһэр курдук көстөөччү.
Сэмээр олус көнө майгылаах, сахалыы сиэри-туому тутуһар, бэрэссэдээтэлбин диэн бэйэтигэр ордук-хоһу ылыммат, баламата суох киһи. Сэрии сылларын ыар кэмнэригэр нэһилиэгин дьонун хоргуппатаҕа. Күһүн күөллэр муустара туран, муҥха кэмэ буолуута, нэһилиэгин дьонун түмэн муҥхалатара. Муҥхалара эһэлэрин сахтааҕы, кылынан бааллыбыт, эргэрдэр да туһалыыр. Сайын оҕонньоттор биригээдэлэрин тэрийэн балыктатара. Кыра да буоллар,

кистии-саба хортуоска, бурдук ыстарара. Боруоҥҥа ыытарга туттарартан ордубутун барытын учуокка ылан холкуостаахтарыгар түҥэттэрэрэ. Биэрмэ холбуйбут үүтүн суораттатара. Мас уһаакка оҕус сыарҕатыгар тиэйтэрэ сылдьан, кими да матарбакка, өлүүлэтэн бэрдэрэрэ. Ол — аччыктааһын сатыылаабыт кэмигэр улахан өйөлтө этэ. Сэмээр Харыйалаах нэһилиэгин дьонугар таҥара курдук буолбут, утары саҥарыллыбат, ытыктанар киһи. Кини мин сиэннэрбин интэринээккэ ылыҥ диэн таайтаран да тылын тиэрдэргэ санаата тиийбэтэҕэ чахчы. Сэмээр Сэмэн, оннук ыраас дууһалаах, сахалыы сиэрдээх-майгылаах, айыы киһитэ.
Тыа дьоно, үксүн, ыаллары ким дьоҥҥо-сэргэҕэ ордук биллэринэн ааттааччылар. Харыйалаахха Сэмэннээҕи кылгастык Сэмээрдэр диэн ааттыыллар. Онтон Сэмээр өһүргэммэт, аатын курдук ылынар. Тиихэнэп Сэмэн Уйбаанабыс диэн аатынан оройуонтан боломуочунайдар, нолуогабай ааҕыннар таҕыстахтарына эрэ ааттанар курдук. Сэмээр аатыгар сабырыттаран эмээхсинэ Харытыана аата ааттаммат даҕаны. Харытыана аҕыйах саҥалаах диэҕи, уус тылынан эҕээн-доҕоон, ойуулаан-оһуордаан кэпсээн киирэн бардаҕына, киһи иһиттэр истэн олоруох курдук. Бэйэтиттэн бэйэтэ сиэттиһэн тахсан иһэр, баай төрүт ийэ саха тылын илдьэ сылдьарын, бэйэтэ да билбэтинэн, истээччитигэр өйдөтөр. Харытыана саҥа эрэ таҕыстын диэн хобооро сылдьыбат дьахтар. Буолумуна, удьуордара илин эҥээргэ биллэр тойуксут, ырыаһыт, уус тыллаах дьоннор. Удьуор утума умнуллан, сүтэн симэлийэн хаалбакка, салҕанан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн истэҕэ.
Сэмээр эдэр сылдьан Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан билсэн, Харытыанатын дойдутугар илдьэ кэлбитэ. Онтон ыла Харытыана төрөөбүт түөлбэтигэр биирдэ да баран кэлбэккэ, Харыйалааҕы дойду оҥостон олорор. Сэмээрдээх кыыстаах уол оҕоломмуттара. Кыыстара үөрэнэ сылдьан эргэ тахсан, үөрэхтэрин бүтэрээт, устунан хоту оройуоҥҥа учууталлыы барбыттара. Ол дойдуга олохсуйбуттара. Субуруччу үс кыыс оҕоломмуттара. Дьэ дьикти, Аар тойон Айааччы ардыгар киһиэхэ өйдөммөт соҕустук дьонун, дьылҕатын анаан биэрэр. Сэмээр Сэмэн уолугар үс уолу, кыыһыгар үс кыыһы анаталаан биэрбит, уолун, кыыһын булкуйа соҕус биэриэҕин.
Сэкэ ааны тэлэйэ баттаан, биир бороҥ куобаҕы салыбыраппытынан, көтөн түстэ.
— Бу киһи чахчы байанайдаммыт күнэ үүммүт дии, — Дахха уолун сэргии көрүстэ.
Сэкэ туһахтыырга үөрүйэх булчут. Аҕата сэриигэ барыан аҕай иннинэ, илдьэ сылдьан куобахха, мас көтөрүгэр хайдах туһах иитэри үөрэтэн барбыта. Саха мындыр киһитэ, быстар-ойдор кэмнэргэ, хара тыа барахсан, булдунан-алдынан саханы өбүгэлэр сахтан абырыырын билбэт буолуо дуо? Сэкэ

ол үөрэҕи сыыска түһэрбэтэҕэ, аҕатын солбуйан, сэрии сылларын аас-туор олоҕун кэмнэригэр туһахтаан, кэмчитик да буоллар сүөһү кыстыгын үлэһиттэрин аччыктааһынтан быыһаспыта.
Сэкэ аҕата сэриигэ ыҥырыллан барбыт кыһыныгар тиийиммэт-түгэммэт, аччык кэмнэрин биир түбэлтэттэн умнубат курдук өйүгэр хатанан хаалбыта. «Куһаҕан сиэтиилээх буолар» диэн саха этэринии, ол сылларга сайынын уот кураан түһэн, сир аһа умайан, тайҕаттан кыыл-сүөл күрэнэн, аҕыйаабыт курдуга. Үлэттэн быыс булан олохтоохтук бултуур кэм суоҕа, сэриигэ барыан иннинэ, бааттаах булчут бэйэтэ, Дахха да тыаттан үгүстүк тутуура суох кэлэрэ. Сатаатар, тоҕо эрэ, түүлээх туттарарга холкуоска сорудах кэлбэт быһыылааҕа, саа сэбинэн хааччыйбаттара, ханна да суоҕа. Онон Сэкэҕэ аҕата саа сэбэ хаалларбатаҕа.
Биирдэ, Дахха аармыйаҕа ыҥырыллан барбыт кыһыныгар, ахсынньы ый ортотун диэки тыһы тыһаҕас эмискэ өлөн хаалбыта. Тыһаҕас өлүгүн хотон үрдүгэр таһааран, хайдах өлбүтүн быһааран аах оҥоруохтарыгар диэри, тоҥорон кэбиспиттэрэ. Хотон үрдүгэр бүтүн тыһаҕас өлүгүн оҕо-дьахтар дэбигис таһаарбат. Күнү быһа кэриэтэ үлэлээн аччарыспыттара. Сүөһү көрөр дьахталлартан саастарынан аҕалара, сэттэ уончалаах Биэрэ эмээхсин сүбэтинэн таһаарбыттара.
Сэкэ ону бэркэ өйдүүр. Маҥнай үс модьу сиэрдийэлэри булан, хатырыктарын сулуйбуттара уонна уу кутан тоҥорбуттара. Сиэрдийэлэрин сиртэн хотон үрдүгэр диэри силээгэ уурбуттара. Икки уһун өтүүлэри булан, силээгэлэр үөһээҥҥи төбөлөрүгэр баайан, курдуу тардар курдук оҥорбуттара. Тыһаҕастарын хотонтон быанан соһон ырычаахтаһан силээгэлэригэр аҕалбыттара. Хотон үөһэттэн Сэкэлиин түөрт буолан тардан таһаарбыттара. Мууһурбут силээгэлэр устун чэпчэкитик ньылбырыччы тардыллар эбит этэ.
Тыһаҕас өлбүтүн киирэн биллэрбиттэрин кэннэ, уонча хонугунан аахтыы нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Чаабый Бүөтүр суруксутунуун Унньуула Өрүүнэлиин уонна Сэмээр Сэмэн суотчутунуун икки сыарҕа атынан тиийэн кэлбиттэрэ.
Сылаастаан баран:
— Тыһаҕаскыт өлүгүн көрдөрүҥ эрэ, тыыппатыгыт ини, — диэн Чаабый дьаһалымсыйда.
Чаабый Бүөтүр Москва аннынааҕы иэдээннээх киирсиигэ бааһыран, хаҥас бүлгүнүн хомурҕана суох дойдутун булбута. Кинини оройуонтан быһа сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн анаабыттара. Чаабый кыра уҥуохтаах, хаҥас бүлгүнүн салгыны хайытардыы, иннин диэки тутан хааман хаттахачыйар, кэлбит-барбыт, ууллаҕас сыа уостан түһэрин өрүскэлэһэн тылынан сылбырытардыы, сэлибирэс саҥалаах, кыраны хоҥоруутугар хоннорбот, бардам соҕус майгылаах киһи.
— Ыт тыытыа диэн хотон үөһэ таһааран уурбуппут, — Биэрэ эмээхсин ыйан биэрэ тахсардыы

таҥнан барда.
— Тоҥу көрөн тугу быһаарыахпыт үһү. Аатыгар тахсан көрүөххэ, — Сэмээр дойдутун дьонун-сэргэтин үчүгэйдик билэр, туох да албына-көлдьүнэ суох, көнөтүнэн сылдьар дьон. Итэҕэйбэккэ ирдэһэллэр диэх курдук санаата быһыылаах, кэри-куру тутунна.
Дүлүҥҥэ олук охсон оҥоһуллубут кирилиэһинэн ыттан тахсан бары көрдүлэр. Кырдьык да, туохтан өлбүтүн быһаарыахтааҕар, борооскутун, тыһаҕаһын, өҥүн да киһи араарыа суох. Кыраһа бүрүйэ түһэн, хаары кытта хаар буолан бөгдөйө сытар.
Дьиэҕэ киирэн Чаабый:
— Хайдах өлбүтэй? Өрүүнэ, кумааҕыгын ылан, аахта толор, — суруксутун соруйда.
Биэрэ эмээхсин наҕыл, имэрийэн эрэр курдук куолаһынан:
— Киэһэ аҕылыыр этэ, сарсыарданан өлбүт быһыылааҕа, ситэ бөһүйэ илигэ.
— Хайдах өлбүтүн эмээхсин кэпсээбитин курдук суруй. Аҕылаан өллө диэн аах түмүгүн оҥорор сатаммата дуу. Сэмэн, отчуот туталларыгар бэтэринээртэн ыйытан баран ыарыы аатын суруйаар. Аһаҕас хааллар, — Чаабый дьаһайа олордо.
— Оройуонтан ыйаах быһыытынан сүөһү өлүгүн тута уоттаныллыахтаах, Сэмэн биһикки тахсан уоттуохпут, хонукпутугар ходьоччу тиийэр инибит, — Чаабый сырыытын, үлэтин кэмин барыллыыр.
— Чэ, бэйэлэрэ дьаһайыахтара. Аҕылаан өлөөһүн былыргыттан биллэр ыарыы, киһи кэриэтэ сүөһү да сэбиргэхтэтэр буоллаҕа. Улахан сараасынай ыарыы курдук тутуу былдьастахпытый? Сыппыта ырааппыт өлүк буоллаҕа, — диэн Сэмэн Чаабыйы уҕарытар. Тохтуу түһэн баран Сэмээр кэпсээн барар:
— Урут, Чоху баай аҕылаан өлбүт сүөһүтүн этин хамначчыттарыгар биэрэрэ үһү. «Хата, биһиги күөстэнэн абыранарбыт», — диэн Накыс оҕонньор кэпсиирэ. Ити да тыһаҕас ыран көтөхтөрөн өлбөтөх буоллаҕа, — Сэмээр, эһиги да ону толкуйдаарыҥ диирдии, көхсүн этитэн сымарынан кэбистэ.
Сэмээр үлэһиттэрэ хоргуйбат эрэ курдук аччык олороллорун билэр уонна аччык дьон эти көрөн туран уоттуурга илиилэрэ күһэллэн барыаҕын эмиэ өйдүүр. Аҕылаан өлбүт тыһаҕаһы, баҕар, санаалара ыллаҕына өллөнүөхтэрэ дии санаан, ити Чоху туһунан аҕынна.
— Чэ, оннук да буоллун. Булгу уоттуугут, — Биэрэ эмээхсиҥҥэ туһаайан соруйда. Дьиҥэр, Чаабый үөһэттэн түһэрэн, инчэҕэй эт тоҥмута ирэн умайан бүтэрин курдук маһын булан, кулуһун оттон амбаалыктаһар кырата суох, күннүктээн үлэ. Умайан бүтэрин күүттэххэ кырата икки хонуктаах. Сүөһү көрөөччүлэр дьиэлэрэ кыараҕас, бэйэлэригэр эрэ сөп, таһыттан киирбит түөрт киһи утуйар ороно да, таҥаһа да суох. Онон хамыыһыйа иккиһин сылаастаабакка, ыксалынан төннүбүттэрэ.
Ол күн сарсыныттан ыла арыый тоттук олох эргийбитэ. Дьонноро барбыттарын нөҥүө күнүгэр Биэрэ эмээхсин Сэкэ ийэтиниин хотон үрдүгэр тахсан туора эрбиинэн

тыһаҕастарын эрбээн, эт ылан киэһэ күөстэммиттэрэ.
Сэкэ киэһэ эт сиэн, миин иһэн үөрэ-көтө олорон, оҕолуу ыраастык ылынар кырдьыга үтэйэн буолуо:
— Хаарыан эппитин уоттаан кээһииһибит дии, — бэйэтэ-бэйэтигэр саҥа таһааран сонньуйда.
Биэрэ эмээхсин оҕо хомолтотун өйдүү охсон:
— Сэмэн, бэрэссэдээтэл киһи сиэриҥ диэн көҥүллээбитэ дии.
— Сиэриҥ диэбэтэҕэ буолбат дуо, кэлин бэйэҕит уоттаарыҥ диэбитэ дии, — Сэкэ тугу истибитинэн быһааран толкуйдуурун этэр.
— Тоойуом, Сэкэ, өйдөөн кэбис. Сэбиэт истэн олордоҕуна бобуллары утаран, сиэриҥ диирэ сатаммат буоллаҕа. Чоху баай үлэһитэ Накыс туһунан кэпсээн таайтаран эппитэ. Санаан көрүүй, бу ас суоҕар итиччэ эти уоттаан кээһиэхпитий? Сиэммэтин уоттуохпут. Сэрии бара турар буолан идэһэ сиир да, көҥүлүнэн өлбүтү да сиир бобуулаах. Дьон кэллэҕинэ эт сиэччибит диэн кэпсээйэҕин. Быраҕыллары да сиир бобуулаах курдук, — диэн баран Биэрэ эмээхсин дириҥник үөһэ тыынан кэбиспитэ.
Сэкэ хаһан эмэ туһахтарыттан ылар булдун эбинэн ол кыһын аччыктаабакка кыстаабыттара.
Сэкэ үөрэнэ барыан баҕарбат. Киниэхэ бултуу диэн дууһатын манньытар санаанан, ытын Бахсыры илдьэ ойууру кэтэрэ туох да дьарыктан ордук.
Куобаҕын хаҥас астыыр остуолга уураат, Сэкэ таһырдьа ойдо, кэнниттэн ийэтэ:
— Эмиэ ханна бардыҥ? — дии хаалла.
— Чэ, чэ, булан сылдьыа, туох ааттаах ирдэһэн хааллаххыный, — Дахха эр киһилии судургу толкуйа, ийэ оҕотун ыраах ыытарыгар, аттыгар олордон имэрийиэнтоморуйуон, оҕоргуон баҕарарын билбэт.
Сэкэ дьиэ иннигэр турар аҕата харыйа хатырыгынан үрүттээн, эркиннэрин ат ыарҕанан үүйэн туппут сайын куйааска уоттанар хоспохторугар киирэн Бахсырын кууһан олорон:
— Сарсын Харыйалаахха барабыт, мин үөрэнэ хаалыам. Эн аҕабыныын төннүөххүт. Миигин күүтээр, кыһыҥҥы өрөбүлгэ кэлиэм, — киһилии кэпсэтэр. Ыта, өйдөөбүттүү кутуругун эймэҥнэтэ-эймэҥнэтэ, кулгаахтарын ньылатан, Сэкэҕэ куустаран таалан олорор. Булчут ыт барахсан, тыла эрэ суох, эйэргэһэр, сырсыакалаһан оонньуур кыра иччитин өйдөөбүтэ буолуохтаах.
Сэкэ ытын кытта кэпсэтэн баран, уку-суку киирэн утуйар оронугар сытаат, күнүскү сүүрүү-көтүү сылаата таайан, этэ-хаана сылаанньыйан утуйан хаалла.
Сарсыарда уһуктубута, таһырдьа самыыр тыаһа сабдыгырыыра иһиллэр. Дьоно чэйдии олорон сибигинэһэн кэриэтэ кэпсэтэллэр.
— Бачча ардахха бара сатаама, оҕону тымнытыаҥ. Үөрэх куотуо суоҕа, — диир ийэтин саҥата. Аҕата саҥата суох, иһиллээбиттии олорболоон баран:
— Били, туттарыыта баар ээ. Туттарар кэмин хойутаатаҕына, Уйбаныап учуутал тутуо саарбах, — сөҥүдүйэр, олох маһа хаачыгыраата. Сэкэ сэрэйэринэн аҕата үгэһинэн

олоҕор сыҕарыҥныы-сыҕарыҥныы сүүһүн имэриммит буолуохтаах.
Дахха ити идэтэ, толкуйдаатаҕына, сүүһүн туора-таары сотон имэринэр идэлээх.
— Дириэктэргэ киирэн кэпсэтиэҥ буоллаҕа, ардахха баттатан хойутаан уолгун аҕалбыккын кэпсээр, өйдүүллэр ини. Киһибит туттарара саарбах. Көмөлөһүннэриитэ суох билбэтэҕин хантан билэн кэлиэй, — ийэтэ сэрэйэрин этэр.
— Чэ, чэ, эрдэттэн мээнэни саҥарыма. Биһиги киһибит оҕолортон итэҕэһэ суох, туттарыа, — аҕата Сэкэни көмүскэһэр. Дахха уолун хаһан да «нокоо», «тоойуом» диэччитэ суох, кэпсэтэригэр «доҕоор», суоҕар «били киһи» диэччи.
— Үс хонуктаах ардах кэллэ быһыылаах. Суол алдьанара буолуохтаах. Уһун самыыр кэнниттэн от үрэх бадарааннара аттааҕар буолуох киһи кыайан туораабат обоччолонооччулар. Ардах ааспытын кэннэ барар син сөп буолуо. Мин бүгүн отторум бүппэтэх күрүөлэрин ситэрэн кэлиэм. Ити киһи утуйдун, — диир аҕатын саҥатын истээт, Сэкэ утуйбуттуу нус-бааччы сыппыт бэйэтэ:
— Аҕаа, мин барсабын, — диэт, өрүкүнэйэн туран кэллэ.
— Хайа, утуйбакка сытар эбиккин дуу? Бу ардахха дьиэҕэр олорон үөрэххин көрө түһүө эбиккин, — ийэтэ аатыгар эрэ этэн көрдө. Сэкэ ону билэр, ийэтэ да, аҕата да кини эппитин, көрдөспүтүн утарсааччылара суох. Дьоно бопсорун да курдук Сэкэ омунуолааҕы баҕатыйбыта суох, барсарын-барсыбатын, бултуу барарын-барбатын туһунан быһаарынарыгар көҥүл биэрээччилэр.
— Чэ, барсар буоллаххына түргэнник туран, суунан-тараанан аһаа, ардахха кэтэр таҥаскын бэлэмниэм, — хайа сахха хочуоҥкаттан ийэтин саҥата иһилиннэ.
Сэкэ түргэн үлүгэрдик аһыы охсоот, таҥнан хачымахтанна. Ардахха кэтэр таҥаһа, оҕус тириитинэн тигиллибит олооччу, бириһиэн курдук таҥаһынан хаттыктаан ийэтэ тикпит төбөнү сабар саҕатыттан холбуу таҥастаах, тобугар тиийэр уһун сон уонна оннук таҥаһынан тигиллибит ыстаан. Ыстаанын аллараатын олооччутун быатынан бобута баанан, Сэкэ самыырга сытыйбаттыы сананна.
Доруобун, манааҕытын сүгэн аҕатын кэнниттэн саппай уопсан сүүрэр, хаамар икки ардынан тэлэкэччийэн иһэр. Дахха уолун көмөтүгэр улаханнык наадыйбат уонна Сэкэ күрүө тутуһаары сайыспатаҕын билэр буолан:
— Чэ, доҕоор, мин Булуҥ отун күрүөтүн бүтэриэм, эн Бүөр күөл битии ууларын кэрийэн кэл. Кус бараары да үөрдээтэр ардахха көппөт, от быыһыгар сытар. Күөлү кураанаҕынан эргийэ бараар, Бахсырыҥ ууга киллэртээтэҕинэ ытаар. Иитиигин харыстаар. Арба, хас иитиилээххиний? — Дахха уола хас ботуруоннааҕын, онто хаһа иитиилээҕин ааҕа билэр. Таайдахха, сэбин-сэбиргэлин дьабдьына сырдьарыгар үөрэтэн кэриэтэ ыйыттаҕа.
— Биэс иитиим хаалбыта. Барар буолан элбэҕи ииттибэтэҕим, — Сэкэ

бөҕөх санаатыгар биэстэ ытыы элбэх, кини биир да ботуруоннаах буоллаҕына кустуу барар, оннук булка тардыһыылаах.
— Олус уһаайаҕын, тоҥ күөс быстыҥынан кэлээр. Үкэргэ барыахпыт, — Дахха уолугар болдьоото.
Дахха дьэ дьирээ киһи. Ардах сэллээн көрбөккө сабдыгыраччы түһэ турдаҕына, ким кыһайбытыгар, бу кэлэн ардахха сытыйа сырыттаҕа буолуой? Төһө да үөрүйэҕинэн, таҥас бэлэмнээтэр, ийэтэ Сэкэни ардахха аҕатын кытта ыытыан баҕарбатаҕа быһыылааҕа, ону этиэн иннинэ быһа түһэн Дахха:
— Барыстын, барыстын. Саахар буолбатах, ууллуо суоҕа, — диэн быһааран кэбистэ.
Даххалаах дьиэ кэргэннэригэр туох барыта быһаарыллыыта биир сүнньүнэн барааччы. Аан маҥнай Балбаара бэйэтин толкуйун этэ охсон кэбиһэр идэлээх. Дахха истэн олорон, сүүһүн имэриммэхтээн баран, лоп бааччы быһааран кэбиһээччи. Ардыгар Балбааратын сүбэтин ылынар, арыт отой атыннык этэн таһаарар, ханныгын да иһин сүрүн толорооччу Дахха эппитин курдук оҥоһуллааччы. Балбаара ону билэр, эрэ эппитин кэннэ биир тылы утары саҥарааччыта суох.
Дахха уолун аһына саныыра буолуо да, кини толкуйа, эр киһи тымныыга-куйааска, хаарга-самыырга сылдьан, айылҕаны бэйэтин этинэн-хаанынан билиэхтээх, тугу барытын сатыы, дьаһана үөрэниэхтээх диэн. Аар тайҕаны кэтэр булчут киһи дьонтон-сэргэттэн ыраах сылдьан, эрэнэрэ, өрүһүйэрэ бэйэтин мындыр өйө, сатабыла, кыаҕа буоларын билэр. Уолун кыратыттан айылҕаны кытта алтыһыннаран улаатыннарар булгуруйбат соруктаах.
Дахха кэбиһиилээх отун таһыгар эрдэ маһын бэлэмнээбитэ, онон күрүөнү өр гыммата. Уолун болдьообут кэмин иннинэ үлэтин бүтэрэн, ордубут маһынан күрүөтүн муннугар адарайдыы ууран, кээһиилэх отун тэллэҕэр мукуйа аспыт харбааһын отун ууран самыыртан хорҕойор үрүт оҥордо. Уолун күүтэ таарыйа, саппыйатыттан мохуорка табаҕыттан кымаахтаан ылан, сааһылыы дьаптайбыт хаһыатыттан хайытан эриннэ, силинэн силимнээтэ, бүтүгэһин айаҕын иһигэр уктан, тылынан салбаан таһааран, бүк түһэн олорон, ытыстарын холбоон, ол иһигэр уматынна. Испиискэтин харыстыыр, ситэ дэлэйэ илик кэмэ.
Уола үстэ тыаһаата. Дахха үс кустанна быһыылаах диэн сэрэйэр, уолун билэр, мээнэ ыппатах буолуохтаах. Дахха үөрэтэрэ оннук. Бэйэтэ чахчы эккэ эрэ ытар киһи. Саа сэбэ кырыымчыгын кытаанах ирдэбилэ оннук кэмэ.
Дахха иккис табаҕын эриниэн эрэ иннигэр Бахсыр тиийэн кэллэ. Чочумча буолаат, Сэкэ ньылбы сытыйбытын аахсыбакка, үөрэн-көтөн чоҕулуйан, сүүрүүнэн тиийэн кэллэ.
— Түөрдү хааллардым, — тыын ылан баран аҕатыгар отчуоттуур.
— Үстэ тыаһаан эрэриҥ дии… — Дахха уола ситэри кэпсииригэр тоҕоос биэрэн ситэри эппэтэ.
— Оттон, биирдэ ытан

икки моонньоҕону таптым буоллаҕа дии, ону Бахсыр хойомууннаммытын тутта.
— Туох айылаах ууга буккулуннуҥ? — аҕата токкоолоһор.
— От мэһэйдээн устан киирэллэрэ көстүбэт буолан, от быыһынан ууга киирдэхпинэ көрөбүн буоллаҕа дии, — Сэкэ быһаарар.
— Дьиэлиэххэ, — Дахха уола сынньана түспүтүн кэннэ, сүгэтин кыбынан барарга тэриннэ.
— Хайа оттон, Үкэрбитигэр барбаппыт дуо? — Сэкэ этиллибит булгу туолуохтааҕын курдук ылынан ыйытар.
— Кэлин барыахпыт. Самыыр сэллиэ суох, сытыйбытыҥ да бэрт, — Дахха уола ууга түспүт кутуйах курдугун көрөн аһынна быһыылаах.
Аҕалаах уол, биир сыдьаан хааннаахтар эрээри, тас көрүҥнэринэн туохтара да майгыннаспат, төттөрүтүн ураҕас икки төбөтүн курдук уратылаһаллар, биирдэрэ улахан, кэтит, киппэ, оттон Сэкэ, аҕатыгар холоотоххо, сүрдьүгэс аттыгар лэкэ туруоруллубутун санатар эрээри, туохтара эрэ үкчүлэһэр, биир куттаах-сүрдээх икки айылҕа албаннаах оҕолоро сэргэстэһэ хааман дьиэлээтилэр.
Самыыр үс күн сэллээбэккэ, сабдыгыраччы түстэ. Төрдүс күнүн сарсыарда халлаан ардаабытын мэлдьэспиттии, ытыс саҕа да былыта суох, киһи хараҕын ымсыырда угуйан санааны кынаттыыр, курдары көстөр курдук эрээри, эҥсиллэ ыраата дьэҥкэрэр күп-күөҕүнэн көрбүтэ. Имэрийэ тараан ааһар сиккиэр илибирэтэ сиксийиэн иннинэ, от-мас сэбирдэхтэригэр олорон хаалбыт уу таммахтара күн тэһэ көрөр сырдык уотуттан чаҕылыһа сандааран, тулалыыр эргиччини күлүмүрдүү оонньотоллор. Онно көх эпсэн, самыырга дьиппиэрэ сабардаабыт салгын өрүкүйэ чэпчээбиккэ дылыта куту-сүрү өрүкүтэр.
Дахха бүгүн айаҥҥа турбакка быһаарынан олорор. Уһун самыыр кэнниттэн ыҥыыр атынан ойуур быыһынан сылдьар мастар силбиктэрин тэбээн, киһи ордук сытыйар. Силбик түспүтүн, сир хотооллоругар халыйбыт уу барара барбытын кэннэ сарсыардэ эрдэ туран икки атынан Харыйалаахтыыр санаалаах.
Сэккэ утуйа сыттаҕына, эмиэ сайыһан барсыа диэн, Балбааратыныын тыл бырахсан кэпсэппэккэ чэйдии охсон, сып-сап хомунан Үкэригэр отун күрүөтүн тута барда.
Сэкэ уһуктан, саҥата суох сытар. Дьиэ иһэ уу чуумпу. Ийэтэ бокуой булан, таах олорбутун көрбүтүн өйдөөбөт. Сэрэйдэҕинэ, билигин даҕаны, таһырдьа тугу эрэ гына сырыттаҕа, аҕата оттообут отторун бүтүгэс күрүөтүн тута Үкэр сыһыытыгар барбыт буолуохтаах.
Балбаара тиэргэнтэн киирэн хос аанын торҕо сабыытын сэгэтэн көрдө уонна уола уһуктан сытарын билэн, киирэн Сэкэ күн уота сиэн бороҥнуйа кугастыйбыт, өрө тура сылдьар хоччоххой баттаҕын имэрийдэ, сүүһүттэн сыллаан ылла. Ийэтин сыллыырыгар Сэкэ ис-иһиттэн сылаанньыйан, этэ-хаана сылыйан, налыйан таалан хаалла. Күнү көрдөрбүт ийэ барахсан таарыйара

да куту-сүрү угуттуур алыптаах күүстээх.
Балбаара оҕолоругар ымманыйа сылдьыбат, хаһан эмэ имэрийэн, сыллаан ылар, соҥурах дьахтар. Кини бэйэтэ аҕа-ийэ тапталын буолуохтааҕар, имэрийиллибитин-томоруйуллубутун, сыллаабыттарын өйдөөбөт. Эрэ Дахха кууһа, сыллыы сылдьыбат киһи. Улаханнык саҥарбыта да суох. Балбаара этэрин сөбүлээбэтэҕинэ, көхсүн этитэн иҥиэттэн кэбиһээччи. Эйэргээтэҕинэ, ис-иһиттэн сырдаан мичээрэн имэрийэ көрөөччү. Онон хаһан да этиһэн, саҥарсан ар-бур дэспэт ыаллар. Балбаара эрин мас курдук эрэнэр дурда-хахха киһитэ.
Төрөппүттэрэ эдэрдэригэр, кини түөртээҕэр сылы кыайбатынан быысаһан суох буолбуттара. Аҕата Халахай Арамаан тыаҕа мас кэрдэ сылдьан, дэҥҥэ, маска тэптэрэн өлбүтэ. Ийэтэ ол күһүнүгэр муус оттуу сылдьан ууга түһэн, сыыстаран, икки өттүнэн сэбиргэхтэтэн кыһыныгар кыыһын төгүрүк тулаайах хаалларбыта. Балбаараны аҕатын эдьиийэ Сүөкүччэ, аҥаардас дьахтар, иитэн киһи-хара гыммыта. Сүөкүччэ атаахтаппакка, атаҕастаабакка, ыал оҕолорун тэҥинэн аһатан-таҥыннаран ииппитэ. Түөрт кылаас кэнниттэн, бэйэтиттэн тэйитэн, Харыйалаахха салҕыы үөрэттэрэ ыыппатаҕа. Ол эрээри, Балбаара тобуллаҕас өйдөөх, чобуо, ис-тас үлэлэргэ барытыгар сыстаҕас, сатабыллаах үлэһит дьахтар.
Сэкэ туран, үгэһинэн, ыксалынан сууммута буолаат, түргэн үлүгэрдик остуолга бэлэмнэнэн турар арыылаах лэппиэскэтин хабыалаата. Аҕата ханна баарын, тугу гына сылдьарын билэр, бүгүн аҕатыгар барбат, сааламмат, былаана атын. «Бэйэтин сиригэр» сылдьар санаалаах. Сэкэ «Бэйэтин сирэ» диэн быыс буллаҕына баран оонньуур диэххэ дуу, сынньанар дуу, дуоһуйар сирдээх. Дьиэтиттэн олус ырааҕа суох. Алар бэс чагдаҕа силбэһэр быыһыгар кытыан уктаах ырааһыйа баар. Онно, ырааһыйа алар өттүгэр аарыма хатыҥ лаглайа үүммүт, бэс чагда диэки кырдьаҕас, сүүнэ бэс турар.
Сэкэ оонньуур сирин бэйэтэ билэринэн тэринэн оҥостубута. Хатыҥын уонна бэһин анныларыгар от үргээн аҕалан сытар олбох оҥостор. Арыт, бэһин анныгар атахтарын олуйа тэбэн, эбэтэр оллоон кэбиһэн, кэтэх тардынан, күөх халлааны одуулаан, иттэннэри дьоһумсуйан сытан, ыырын иһинэн арааһы толкуйдааччы, ыраланааччы. Ардыгар, ити курдук хатыҥын анныгар сытааччы. Ханна сытарын эрдэттэн быһаарынааччыта суох, ырааһыйатыгар кэллэҕинэ, бэйэтэ да билбэтинэн, таайдахха, кутун-сүрүн туруга ирдэбилэ сытар сирин талларааччы.
Бүгүн бэһин анныгар сытта. Үгэс курдук, Сэкэ сытарыгар сыттаах оттору үргээн аҕалан сыттыктанааччы. Күһүн буолан, үчүгэй сыттаах оттор иинэн-хатан сыттык үргэммэтэ.
Сэкэ ып-ыраас халлааҥҥа, үрдүккэ тэлээрэ сылдьар элиэни одуулуур. Кини ити

элиэ курдук кэрийэ көтө сылдьан, сири-дойдуну үөһэттэн көрүөн баҕарар. Бэһим, хатыҥым үөһэттэн хайдах көстөрө буолуой, элиэ миигин көрөрө буолуо дуо диэн толкуйдуур. Онтон, элиэ хайдах сапсыммакка салгыҥҥа уйдара сылдьарын дьиктиргиир, кустар сапсыннахтарына салгынтан кынаттарынан тирэнэн көтөллөрүн өйдүүр, туох барыта үөһэ бырахтахха төттөрү сиргэ түһэллэр, оттон элиэ тоҕо кынатынан дайбаммакка, быраҕар эпчиргэ мас курдук сиргэ түспэккэ, тааҕы тэлээриҥниирин быһаара сатыыр.
Салҕыы Сэкэ толкуйа ыраатта. Харыйалааҕа, оскуолата, учууталлара, бииргэ үөрэнэр оҕолоро бу баардыы көстөн кэллилэр. Санаа-толкуй киэҥ далайыгар эргичийэ айаннаан күнүскү чэй кэмэ кэлбитин өйдөөбөккө хаалла. Өссө да сытыах киһини ыта Бахсыр тылын туора түһэрэн, сэкэйэн кэлэн, кутуругун куймаҥната-куймаҥната нылахачыйа эккэлээн, үлэлэрин бүтэрэн дьиэлэригэр кэлбиттэрин биллэрдэ. Бахсыр улахан иччитин кытта хантан эрэ дьиэтигэр кэллэҕинэ Сэкэ суох буоллаҕына, көрдүү барааччы. Дьонноро ону билэн ыҥыра сатааччылара суох.
Сэкэ ойон тураат, ытын имэрийэ-имэрийэ кууспахалаан ылла, ытыныын сырсыалаһардыы дьиэлэрин диэки түһүнэн кэбистилэр.
Дьиэтин тэлгэһэтигэр киириэн инниттэн алаадьы сытын ылла. Сэкэ сып-сылаас алаадьыны ууллубут арыыга уймуу-уймуу сиирин туохтан да ордорор. Ийэтэ ону билэр. Саха үгэстэрин тутуһар буолан эбитэ дуу, Даххалаах күндү аһылыктара ууллубут арыылаах алаадьы. Балбаара бэлиэ күннэргэ мэлдьи алаадьылааччы. Төһө да мэлии бурдук кырыымчыгын иһин кини хаһаастаах буолар. Алаадьы сыта Сэкэҕэ биир быһылаанын санатта.
Сэкэ Кыайыы ыһыаҕар алаадьы сиэбитин умнубат. Дьон-сэргэ түмсэн олорор түөлбэлэригэр кыайыыны уруйдаан-айхаллаан ыһыах тэрийэргэ оройуон кииниттэн быһаарыы ыыппыттар этэ. Харыйалаахха хомуллан Кыайыы ыһыаҕын ыһаары тэрийбиттэрэ. Балбааралаах ол ыһыахха барар кыахтара суоҕа. Бас-көс киһилэрэ Биэрэ эмээхсин көҕүлээһининэн, бэйэлэрэ Хараанайга Кыайыыны малааһынныырга быһаарыммыттара.
Ыаҕайаҕа кымыс көөнньөрө туруорбута. Саас от тиэйээччилэр көлүнэ сылдьар биэлэрин уулаах, оҕото биллэр буолбут, оттоох сиргэ сынньатан аһатыҥ диэн хаалларбыттара. Көлүллэн сычааһыран Биэрэ эмээхсиҥҥэ ыырыгар ынах курдук туран биэрэрэ. Сэкэ өйдүүрүнэн биэтин үүтүн ыат, тууйаска кутан таһырдьа күн көрөр сиригэр ыйыыра, үс-хас хоннорон баран ыаҕайаҕа кутара уонна күүскэ ытыйан баран сөрүүн сиргэ туруорара. Ытыгын бэйэтэ оҥорбута. Хайдах ытык оҥоһулларын Сэкэ болҕойон көрбүтэ. Биэрэ эмээхсинтэн хаста да, быһахтан сэрэн, олус чугас олорума диэн сэрэтиэр диэри кыҥастаспыта.
Өлбүт тыһаҕастарын муоһуттан

быһаҕынан быһан, төбөтүнэн үүттээн, чыыппаан тыырар хардаҕастан хайытан, ук бөкүнүччү кыһан күнүскү чэйтэн киэһэ бүтэрбитэ.
Сэкэ Бахсырыныын мурукулаан кэлбитэ, ийэтэ суорунаҕа тардыллыбыт ньэчимиэн бурдугунан алаадьы оҥорбут этэ. Аччыктаан кэлэн тотуор диэри суорат, лэппиэскэ мотуйбута. Устунан малааһыҥҥа олорсубута.
Улуу Кыайыы бүччүм малааһынын тиэргэн күөх оттоох сиригэр остуолларын таһааран тэрийбиттэрэ. Туох баар астарын үөрүү-көтүү сандалытыгар уурбуттара.
Малааһыны саҕалыахтарын иннинэ Биэрэ эмээхсин, аа-дьуо олох маһыттан туран кэлбитэ уонна наҕыл куолаһынан, биирдии тылын чиҥэтэн эппитэ:
— Саха дьонугар ыарахан күннэр-дьыллар кэлэн аастылар. Сэрии кыырыгын түүннэри-күннэри үлэлээн, аас-туор олоххо тоҥон-хааһан эппитинэн-хааммытынан биллибит. Ол кыра. Үгүс эдэр-чэгиэн дьоммут сэрии хонуутугар тыыннара быһыннаҕа. Ол истэригэр биһиги көмүс чыычаахтарбыт Сэргэйдээх Дэниис хаһан да төрүт буордарыгар төннүбэттии хааллылар.
Ити тыллары этэригэр Балбаара, тугу эрэ ситэ остуолга ууруллубатаҕын аҕалардыы, туран дьиэҕэ киирэн хаалбыта. Сэкэ ийэтэ уолаттарын санаатаҕына атын сиргэ хайыһарын уонна тугунан эрэ сылтаҕыран баран хааларын билэр. Сэкэ бэйэтэ убайдара суох буолбуттарын, аны кинини кытта хаһан да дьээбэлэһэн оонньоһуо суохтарын өйдүүр курдук эрээри, киирэн кэлиэхтэрин кэтэһэр курдук. Өлүү оҥорор өһүн оҕолуу кута-сүрэ ситэ билбэт.
Балбаара туран барбытыгар Биэрэ эмээхсин саҥата суох турбахтаан баран:
— Сэрииттэн тыыннаах ордон дойдуларын булбуттар эдэр бэйэлэрин сэймэктэтэн кэллилэр. Сорохтор өссө да саа тутан дойдуну көмүскүү сылдьаллар. Кинилэр кэлиэхтэрэ. Күүтэбит. Аны хаһан да уоттаах сэрии буолбатар ханнык. Саха омук чуумпу олоҕун аймаабаттарын туһугар, биһигини айылҕа оҕолорун кэрэһэлээ диэн Айыы Тойон таҥараттан көрдөстөҕүм буоллун! — уонна төбөтүн хоҥкус гыннаран үс төгүл «дом» диэтэ. Остуолу тула хаама сылдьан, кымыстаах ыаҕайатыттан, остуол таһын диэки хайыһыннаран күөх окко күдээриччи хомуйа ыспыта. Онтон, сылгы хаппыт сааҕынан түптэҕэ тиийэн, эгэлгэтэ иһиллибэттик киҥинэйэн саҥара-саҥара, түптэ тула түөрт өттүгэр кымыһыттан үөһэ сандаарыччы ыспыта, бэһис хамыйаҕын түптэ ортотугар куппута.
Остуолга олорооччулар иһиттэригэр кутаттаабыта.
— Кытыт биэ кыынньа оонньуур кымыһын илин диэки хайыһан, хаан уруу дьоннорбут куттара-сүрдэрэ көҥүлгэ көтөрүн туһугар, биһиэхэ тыыннаахтарга уйгу-быйаҥ утумнаһарын туһугар иһиэхпит буоллун, — Биэрэ эмээхсин бэйэтэ остуолтан тэйиччи, илин диэки хайыһан, көбүс-көнөтүк туттан, халлаан диэки хантайан, ыаҕайалаах кымыһын

иннигэр уунан турбахтаан баран, тобус-толору иһити дьалкытан тоҕон кэбиһиэм диэбиттии, көрөргө дьиктитик ыаҕайалаах илиилэрин көтөҕөн, аа-дьуо, дьоһуннаахтык уостарын сэрэнэн сэгэтэн кымыһыттан испитэ. Бары олохторуттан тахсан, Биэрэ эмээхсини үтүктэн кымыстарын испиттэрэ. Балбаара тахса охсон, Сэкэтиниин сэргэ туран кымыһын испитэ уонна төбөтүттэн имэрийэн ылбыта.
Ол кэнниттэн аһылык саҕаламмыта. Сэкэ остуолга олорон, ахтыбычча алаадьыны тот иһигэр эбии мотуйбута. Аһаан бүтэллэригэр иһэ мээчик курдук буолбута. Аны утатан сойон турар оргуйбут ууну ыйырбахтаан киллиргэппитэ да, утаҕа хаммакка, тамаҕа хатан, хаста да төхтүрүйбүтэ. Лэппиэскэтэ, алаадьыта ууга дарбайан буолуо, иһэ барабаан курдук дыҕаччы үллүбүтэ. Олорор да, турар да, сытар да кыах биэрбэт курдук тыына кылгаабыта, уһуутуу-уһуутуу хайдах буолуон билбэккэ тэпсэҥнии сылдьарын Биэрэ эмээхсин көрөн:
— Хайа туох буоллуҥ, тоойуом? — диэн ыйыппыта.
— Иһим дыыгыначчы үллэн хаалла, кыайан тыыммаппын, — Сэкэ ырбаахытын арынан көрдөрбүтэ.
Биэрэ эмээхсин иһин тутан көрөн баран, сэрэйбитэ быһыылааҕа:
— Итинник буолааччы. Оннооҕор, ампаарга күрүөһүлээн киирэн бурдугу сиэн ынахтар харыннара хайдан өлбүт түбэлтэлэрэ баар. Алаадьыны элбэҕи сиэбитиҥ буолуо. Ньэчимиэн бурдуктан алаадьыны элбэҕи сиэтэххэ утатыннарар идэлээх. Ууну истэххэ дарбайан, куртаҕы багдатан тыынары мэһэйдэтэр. Дьаарбай, ааһыа. Оол өттүккэ бытааннык хааман, баран кэл, арыый буолуоҥ, — диэн сүбэлиир курдук соруйбута. Сэкэ ыанар биэлэрэ турар сириттэн эргиллэн кэлэригэр тыынара арыый чэпчээбиккэ дылыта. Өссө баран кэлбитэ, арыый аматыйбыта. Онтон ыла, аһы да өйдөөн аһаныллыахтаах диэн домоҕу этинэн-хаанынан билбитэ.
Даххалаах саха мааныга астанар алаадьылаах киэһээҥҥилэрин элбэх саҥата-иҥэтэ суох аһаатылар. Остуолга кэпсэтиини үгэс курдук Балбаара иилиир-саҕалыыр идэлээх. Дахха үксүн элбэхтик саҥарбат. Ардыгар кэпсээн баран тохтообот идэлээх. Ол Сэкэҕэ сыһыаннаах буолааччы.
Бу киэһэ Балбаара саҥата-иҥэтэ суох, кэри-куру туттар. Соҕотох тутан хаалбыт оҕотугар ийэ сүрэҕэ олус чугас. Ону кута-сүрэ эймэнитэн ыытыан баҕарбат, оттон киһи килбиэннээҕэ буола улаатарыгар өй-санаа көҥүллүүр. Балбаара икки иэйии тардыалаһар ухханыгар ылларан бэйэтигэр кистэннэ.
Иһитин хомуйан бүтэн, нам-нум буолаат, Сэкэтин түөһүгэр ыга тардан турда уонна:
— Чэ, киирэн утуйан хаал. Сарсын эрдэ туран ыраата барыаххыт, — төбөтүттэн имэрийдэ.
Сэкэ ийэтигэр куустаран, тулалыыр эйгэтин умнан, сып-сылаас эт өйүнэн ситэ өйдөммөт дьикти күүскэ абылатан таалан турда. Ийэтэ саҥарбытыгар өйдөнөн кыбыста тутунна. Санаатыгар, бачча улахан уол ийэтигэр ачаалыы турар курдук.
Түргэнник сыгынньахтана охсон суорҕанын иһигэр дьылыс гынан хаалла.