Содержание

• ОЛОХ САЛҔАНАР СИТИМЭ

Кэргэммэр Вераҕа,
оҕобор Мишаҕааныыбын

Афанасий Корнилов

Сэһэннэр

ОЛОХ САЛҔАНАР СИТИМЭ

    Байбал Батаакап уутугар аҥаарыйан, түлэс-балас
киһилии харбыалаһан үлэлиир, утуйар хоһугар киирдэ.
Түннүк анныгар турар остуолугар иккки илиитинэн тайанан нөрүччү туттан турбахтаата, кириэһилэҕэ нүһэрдик
олорунан кэбистэ уонна сүр энсилгэннээхтик үөһэ тыынна.

    …Ама… Ама, аҕыйах хонуктааҕыта бу дьиэттэн соҕотох
уола Коляны ийэ буоругар кистээн киирэн олороро буолуо
дуо, бу кини, сор суоллаах, уһун сордоох! Ама, Коля
аны: “Аҕаа! Ийээ!” - диэбитинэн бу төрөөбүт, улааппыт
иэримэ дьиэтигэр мичилийэн киирбэт буола тоҥ буорунан
томточчу көмүллэн хаалаахтаатаҕа дуо?

    Байбал остуолга тонолохтуу уурбут илиилэригэр сүүһүнэн өйөнөн, умса туттан олорбохтоото, онтон тугу эрэ
өйдөөбүттүү көнө түстэ, ыар аһыыттан, дирин кутурҕантан
сонуорбут харахтарынан хоһун иһин кэриччи көрүтэлээтэ
да, харахтара туохха да тохтооботулар, кириэһилэтигэр
тиэрэ түһэн, кинигэ ыскаабын үрдүнэн утары хаптаһын
быыһын мутугун үүтүн тобулу одуулаан олорбохтоото.

    Баара-суоҕа сүүрбэтиттэн эрэ тахсыбыт, саҥа кэргэннэнэн ыал буолбут уола Коля олох олорон, киһи дэтэн
аастаҕа ити дуо? Тоҕо дөбөнөй, тоҕо баҕас хомолтотой…
Арыгы испэт, табах тардыбат күөгэйэр күнүгэр, атаҕын
тумсун саҥардыы уган эрэр киһи, уунан айаннаан иһэн ити туохтан, хантан кэлэн сүрэҕинэн ыалдьыбыта буолуой?
Ийэлээх аҕа Коля күн сырдыгыттан маппытыгар, былаҕайга былдьаппытыгар, ама, буруйдаахтара буолуо дуо?
Кинилэр итирэ-кутура сылдьыбыт дьалхааннаах олохторо,
аһыы уу абыгар ылларбыт дьаллыктарын содула соҕотох
уолларынан туолуйан таҕыстаҕа тоҕо баҕас сүрүкэтэй, тоҕо
баҕас дьулаанай.

    Байбал олордо, олордо… Бу санаан көрдөҕүнэ Колятын,
Куолункайын кыра эрдэҕиттэн оннук боччумнаах, торумнаах өйдөбүл суохха дылы эбит дии. Барыта хайдах эрэ
түүл-бит курдук, туман быыһынан өлбөөдүйэн көстөн
ааһар одоҥ-додоҥ өйдөбүллэр бааллар эбит буолбаат.

    Кини, Байбал Батаакап, арыгы ухханыгар сылдьан
эрийэ-буруйа олоҕун омоон суола, бу аана суох алдьархайга, түгэҕэ көстүбэт иэдээҥҥэ тиэрдибит дьылҕата
хаһан, хайдах саҕаланна этэй…

    Кэлин, дьон кэпсээнин оттомуран истэр буолуоҕуттан,
кини аҕата, Хасхар Байбал уола Кырдьай Баһылай,
кэлэр-барар, ону-маны мэнэйдэһэр, булар-талар киһи
эбитэ үһү. Ол да иһин буоллаҕа буолуо, кинилэр олохтоох
мас ууһа оҥорбут төгүрүк остуолларыгар кэмпиэт, бирээнньик курдук олус минньигэс нуучча астара өрүүтүн да
буолбаталлар,

син баар буолар эбиттэр, кэлин өйдөөтөххө.

    Сайына эбитэ дуу, күһүөрү сайын да буолуон сөп,
кыракый Байбалык дьиэ тэлгэһэтигэр мас сыыһын, хатырыгын мунньан “кустуу” сырыттаҕына аҕата кураанах
бытыылка тутуурдаах ампаарын диэки баран эрэр эбит.
Сэргэҕэ ким эрэ ыҥыырдаах ата баайыллан турара.

    – Аҕаа, аҕаа, - диэбитинэн Байбалык аҕатын кэнниттэн сампай уопсубутунан ампаар иһигэр киирсэр.

    Аҕата чэрдээх илиилэринэн уолун төбөтүн бэрт
сымнаҕастык, сылаастык имэрийэн ылбыта уонна: “Чэ,
тоойуом, таҕыс, мин билигин тахсыам”, - диэбитигэр
атаахтаан буолуо, хадьыаланан кэбиспитэ.

    Баһылай кыракый мас бочуонактан туох эрэ сытыы
кураххай сыттаах ууну бытыылкатыгар сүүрдэн ылбыта
уонна уола ону муодарҕаабыттыы одуулуу турарын көрөн,
ымсыырар дии санаатаҕа буолуо:

    – Оҕом мантан амсай эрэ, диэбитэ уонна
бытыылкатын куолайын уолун айаҕар чугаһаппытын Байбалык хап-сабар уобан ылаат, кураххай сыттаах амырыын ууну биирдэ-иккитэ ыйырбахтаат чачайан,
тыына хаайтаран айаҕа аппаҥныы, харахтара уу-хаар
баһан таалан турда.

    Аҕата оҕотун көтөҕөн таһааран тэлгэһэ
ортотугар олордон баран, ытыһын тилэҕинэн уолун муннун-уоһун
соппохтоото: “Чэ, тоойуом, билигин ааһыа, оонньоо”, –
диэт дьиэҕэ киирэн хаалбыта.

    Уол били “кустарынан” оонньуохча буолан эрдэҕинэ,
тэлгэһэтин хонуута, сэргэҕэ баайыллан турар ат хайдах
эрэ күөрэҥнэһэн, долгуҥнаһан эрэллэрэ баара да…

    Байбалык уһуктан кэлбитэ тэлгэһэҕэ
буолбакка, дьиэҕэ, буолаары буолан ыалларын дьиэтигэр, бииргэ оонньуур
атаһа Миитээс оронугар сытар эбит. Кини тыыннаах испиир паарыгар туймааран охто сыттаҕына, дьиэлэрин иһигэр өлөр өлүү холоруга киирэн түҥнэри ытыйан
тахсыбытын билбэккэ хаалбыт.

    Дьиэлээх киһи Кырдьай Баһылай ыалдьыта Сабыстыйаан Уйбаныаптыын арыгылаабыттар-мааныласпыттар, онтон дьиэлээх киһи кэргэнин ыалдьытыгар күнүүлээн айдаан тахсыбыт. Ыалдьыт олорор оронун улаҕатыгар
уурбут саатын эһэ тардан ылан, остуол нөҥүө олорор
дьиэлээх киһини ытан кэбиспит.

    Байбал тулаайах хааллаҕа, сор-муҥ суолугар тэбилиннэҕэ ол.

    Ол алдьархайдаах күн кэнниттэн Байбаллаах иччитэхсийбит дьиэлэригэр билэр-билбэт, олох да харахтаабатах дьонноро сыбыытаспыттара, тугу эрэ суруйаллара, кинилэр малларын-салларын сыымайдыыллара, сүөһүлэрин көрөллөрө. Кини аҕатын тастыҥ быраата Ньукулай онно тэҥҥэ сылдьыспыта.

    – Ньукулаай!

Бу уолга эн эппэкиин буоларга тиийэҕин. Сүөһүтүн, малын-салын тут. Бачча аймахтаах оҕону оҕо дьиэтигэр ыытыахпыт дуо, - диэбиттэрэ ол дьон.

    – Көрүмүнэ, көрөн буоллаҕа дии, - диэбитэ абаҕата туох эрэ кумааҕыга илии баттыы-баттыы.

    – Тукаам, Байбал, бу абаҕаҥ аахха көһөҕүн кинилэргэ оҕо буолаҕын, - диэбиттэрэ ол дьон.

    Уолчаан хайыай, тулаайах хаалбыт киһи. Аҕатын киһи өлөрдөҕө, оттон ийэтэ өлөрүөхсүттүүн хаайыыга барбыттара.